Epistolae

Front matter

ct ct

Indice

I. A Carlo duca di Durazzo

i.

A Carlo duca di Durazzo. (1339)

Crepor celsitudinis Epyri principatus, ac procerum Ytalie claritas singularis, cui nisi fallor a superis, fortuna candidior reservatur,

Dominorum alter clementia claret, secundus Astree austeritate mediante balluce refulget: laudabilior queritur. Primus a Seneca sublimatur, aiens De clementia libro i: «Quid magis decorum sit regenti quam clementia, etc.»; subsequens divina testante pagina adiuvatur, Deuteronomio capitulo xvi: «Iudices et magistros constitues in omnibus portis tuis ut iudicent populum iusto iudicio, neque in alteram partem declinent, etc.». Si tanti principis mereor responsivam, expecto ipsam animo gratulanti. Quantum cupitis tantum diis affectanter exposco, ut vestra bene valeat celsitudo.

Data sub monte Falerno apud busta Maronis Virgilii, nonas aprelis iii, anno vero Incarnationis Verbi divini MCCCXXXVIIII.

Vester humilis etc.

Caliopeus vero sermo fuit iste: Dentro dal cerchio a cui intorno si gira, etc.

II. A Francesco Petrarca

ii.

A Francesco Petrarca. (1339)

Mavortis miles extrenue,

Si mestis datur posse boatus in altum extollere, ac vocibus aures tangere sacri Iovis, ut vestre meum epystolium suscipiant crebris flagitationibus provoco et exoro, cui de benignitate solita respondendo, vestra crocata colloquia anxiantem animam et vecordem poterunt, si libet quod libeat rogo, multimode refovere. Cum me igitur vester subditus, ignorantie tenebris involutus, rudis ens iners indigestaque moles, informis sine titulo vivens, cum toto mei curriculo temporis sim fortune ludibulis conquassatus; me prorsus miserie palliatus, semperque degens in lathebrosis anfractibus laberinti, pulsus ad fumos stigios rusticorum, semper respiciens lutum agrestium villicorum, audiendo latratus brunellicos eorundem, degustans ligustrica alimenta, odorans fetida que conturbant, tangendo vepres cuiuspiam ruditatis, virgiliana teneret Neapolis, et in ea libertatis offitium sequerer inconcusse, commodum semel antelucio, dum marcidus et semisopitus surgerem, reseratis postibus gurgustiolum exivi, carpens iter litora super uda. Sed cum iam nox iret in diem, et ego penes busta Maronis securus et incautus ambularem, subito suda mulier, ceu fulgur descendens, apparuit nescio quomodo, meis auspitiis undique moribus et forma conformis. O! quam in eius apparitione obstupui! Certe tantum quod magis aliud videbar esse quam ego, ymo quod admodo larvale simulacrum me sciebam: et sic exterminatus animi actonitus in amentia vigilans sonniabar, destrictis adeo diu pupulis an vigilarem scire querebam. Tandem stupor subsequentis tonitrui terrore cessavit. Nam sicut divinis corruscationibus illico subcedunt tonitrua, sic inspecta fiamma pulcritudinis huius,

amor terribilis et imperiosus me tenuit atque ferox, tanquam dominus pulsus a patria post longum exilium sola in sua repatrians, quidquid eius contrarium fuerat in me vel occidit vel expulit vel ligavit: et qualiter in me regnaverit nulla refragante virtute, extra sinum presentium brevi caliopeo sermone queratis, ubi enim ambifarie propalatur. Sed quid? Post diutinam lassitudinem gratiam merui dominantis, quam ego alacris, inargutulus tamen, per tempusculum conservavi: et cum in auge rote volubilis permanerem, et fortunarum lubricas ambages et instabiies incursiones ac reciprocas vicissitudines ignorarem, subito causa non atramento sed lacrimis describenda suborta, iniuste tamen mee domine incido in orrorem, et per consequens in malorum profunditate deiectum, ac me misere prosternatum inveni, ubi inquies «heu!» dixi quampluries. Sed cum ad gratiam rehabendam astutia non valeret, multotiens centuculo dudum faciem punicantem obtectam lacrimis insistebam, et pectora cogitationibus variis misera exanclabam, atque meas erumpnas, egerrime tempora repetendo priora, plorate et dicacitate fovebam. Nam cum sic anxie per amplum spatium commorarer, nec tamen viam recuperande salutis agnoscerem, et me videns meis fortunis ultimis convicinum, suspirans altius celumque sollicito nutu petens incepi: — O superi! tandem meis supremis suppliciis opem facite, et tu fortuna durior iam sevire desiste: sat tibi miseris istis cruciatibus meis litatum est! — Tum vero amicus etate scitulus et prorsus argutulus ut solarer accessit; «Apage! » infit, et prosequens multa dicacitate prolixa, perorans in sacratissimum nomen vestrum incidit, asserens me meis miseriis finem dare, si vestrorum verborum copiam degustarem, subsequens ut fiam certior de vobis cum iam certus existerem: — Avinioni Musarum alvo iuvenem Iovis manibus alumpnatum, lacte phylosophico educatum, ac divinis scientiis roboratum cognovi, ibique veluti discipulus sacri Vasis iam rapii ad tertium celum gloriosum, in aperto abscondita predicat et arcana. Ipse enim est quem fama pennata gerulonum ore notificat, exornant mores et virtutes quempiam circumspectant. Hic est ingeniosissimus per Saturnum, per Iovem dives placa- bilis, per Martem preliabilis contra vitia que pernecant, per Appollinem lucidus et regalis et affabilis universis, per Cythereiam iocundissimus, per deorum pincernam mathematicus et formalis, et per Hecaten humillimus et honestus; estque in artibus per excellentiam hiis monarcha: in gramatica Aristarcus, Occam in logica, in recthorica Tullius et Ulixes, in arismetrica iordanizans, in geometria similis Euclidi sive syragusanum sequitur Archimedem, in musica boetizans, et in astrologia suscitat egyptium Ptholomeum. Quid plura? Ut Seneca moralizat, in opere Socratem moraliter insectando, ac in ystoriis scolasticis optimum Commestorem. — Que ego auriens avide, luctuosa suspiria derelicta, acquievi cepique post modicum: — Hic presidium mee libertatis meeque salutis aderit, si sua possum opera indagare. — Quapropter cum per spectabilem tantum virum, qui ut phenix ultra montes obtinet monarchiam, possim fortune miserias et amoris augustias debellare, ac exui a qualibet ruditate, cum me miserum rudem inermem inertem crudum pariter et informem cognoscam, et a patre Iovis factum deformem, ab Yperione inopem, a Gradivo rixosum, a Delyo pusillanimem, a Dyona spurcissimum dyoneum, a Cyllenio balbutientem, et strabum et gravem turpiter a Lucina, deprecor affectanter, quatenus gratia vestri oraculi possim admissum solatium reassummere condecenter, necnon et capud ornare galea Appollinis, levam egide pallanteo, dexteram asta Minerve; nare in abissibus phylosophorum, speculari Empyrei Lycostraten, in Diti Plutonem tenuius intueri, cernere stellas dyafano ecthere commicantes, et intelligere Primi mobilis substantiam homogeneam uniformem, ac Gorgonem precidere vestra spata. Expecto igitur forma retenta discipuli, devotus benivolus et actentus, doctrinam tanti magistri, per quam spero meam inertiam indigestamque molem et ignorantiam copiosam vaporiformiter resolvi et in tenuitatem mirabilem transformari. Spero enim ociter quod peto et iam reverenter cepi ieiunare vigiliam tanti festi. Nam si crederem «Nolo» streperent labia vestra, cito in lacrimas resolverer ut Narcissus. Scio me stilo desultorio nimia inepte ac exotica blacterando narrasse, alterius summens offitium, cum meum dictare non sit: propter quod in marmoream statuam merui transformari; tamen sub fiducia tanti magistri, reprehensiones expectans debitas in quo decet hoc feci. Opto vos bene valere.

Data sub monte Falerno etc.

Vester in omnibus Iohannes etc.

Caliopeus vero sermo est iste: Quanto di bene a noi può dar natura, etc.

III. Ad un ignoto

iii.

Ad un ignoto. (1339)

Nereus amphytritibus lymphis, eripiens vices Vulcano, flammas emictet ab alvo, et inde fontanus corruet liquor, unde ignite sagipte Mulciferi emanabant; repetent annes capud, et eoum Pliebus a zeffiro versa vice, necnon et gigantium mater antiqua Cynosura Alcide Perseo Boote et aliis ymaginibus ornabitur nisi fallor, et earum astra gerendo refulget; sic etiam uris trahentibus unco sulcabitur nidus Lede, et nature preposteris legibus omnia spero verti, et sic in processu non vasta prodigia actonitus intuebor: postquam a te cathacreto, de quo non modicum confidebam, nomen sacratissimum amicitie non inspecto, deceptus anxior in labore. O! quampluries tibi verax obgannirier reminiscor, extremi supplicii dignum fore qui ledit huius celicole deitatis, amicitie scilicet maiestatem; cuius sacratissime vires id faciunt, quod et ipsa natura non potest suis viribus adimplere, sed decreto sanctissimo vetuit inter vivos. Ipsa quidem voluntates unit varias et diversas, extraneas animas iungit equat et sotiat, et quod plus, suos inter se taliter interligat, ut in essentia carior unicuique, pro alio si necessitas interveniat oportuna, cupiat iam non esse; cuius effectus extendere ulterius iam non queo, cum Perithoi Nysi Damonis et aliorum quamplurium laudabilia gesta declarent. Sed tu miserrime ipsam ut credidi non novisti, quod patet: et ideo sepicule pectus miserum exanclando, «heu heu!» dico et merito si non erro. Nam sicut syculus ille Perillus, sic meo ergasterio sum deceptus, et ut Procris Cephalo tradidit, sic tibi sagiptam michi concessi nocivam. Sed quid hoc merui? Rogo sensim mecum altercando discutias. Nonne, nisi me reminiscentia fallat, aceratam indutum endromeden, baburtum ac batinorum moribus

insignitum, te mecum in primevo nostre notitie veluti congermanescentem suscepi? Ymo, nec anascevam veritati huic posses opponere. Tuo edam pectori arcana nemini nondum nota concessi, ut mei amoris affectus cognosceres, ac exinde fiduciam summeres certiorem. Per consequens tuo corculo cathagorando monstravi, qualiter acumineus effectus acromata sorbillares, et contra saligia acrimoniosus existeres balatravi, ut te orthodoxum in ecthere culminarem, autumans te in opilionum fascininis educatum, facetia faletare. O factiose! quam scitissime delirabas, Februi imbutus astutiis, te facturum quod in tuam orthodoxiam nosceres si fecisses! Sed in effectu contrarius, ritu aspidis surdi, farmaciis monitis aures obturabas, et sine castimonia babillusque, veluti agriofagite tuam baburram ac baccaniam prosequens cathafronitus, agapen contempsisti: et quem argutulum dicaculumque credebam, cathamitum recognovi, cytrosos querentem amiculos, loca famica farcinantem, necnon et sotiantem satellites lenoninos, euntem una cum eis suppetiatum baccatum luxuriatumque multimode, et lasciviis aliis pluribus miserrime inmiscentem, inter hos edam crumenam prodige denudantem, invirtuosis actibus te phylargirium turpissimum ostendentem. O! quam dolui cum mecum a multis talia tractarentur! Nec tamen ut nosti, tam enormem sordidam et despectam deserui comitivam, a qua non expers infamie desilivi; sed erga te more solito didascalatum servans satyricum, magno celeumate reboando, te dyoneum ebyonem ad cassilidem iam paratum, ab iniquitia cepta, si non in effectu saltim in apparentia revocavi: et iam me operante anabollade ornabaris, et cincinnatulus aulidus aliqualiter videbaris, cum me decipiendo te incaute decepisti. Quis enim, o superi! credidisset, ubi opessulatam amicitiam extimabam, ubi ad ipsius bonum peremni sollicitudine vigilabam, ubi plagarum marcentium aliptes ac sue laudis bardus aderam, ipse atrocitate proditionis infeste, contra me barbarizaret acerrime? Certe nisi qui veluti experior fuisset expertus. Vide igitur, o ignave, et mente integra cogita et actende, nunquid tua meruerit ignavia puniri flammis coronalibus equa lance. Nam in furore nequitie tue tentasti virum occidere, ac murum suffodere pietatis, sed quantum ad totum potentia defuit voluntati. Dixisti enim aeripedi de belligero quiritium que tuo pectori servanda tradideram; propter quod cum energia verbosus accedens, subripuit quod tenebam: et o! suffecisset hoc peterem, nam in sitharchia lacrime defecissent! Sed verecundia labellum multiplex occupavit, et februatam conscientiam sic offendit, ut tempus lucidum et obscurum lacrimis sine consolatione concedam. Heu michi millesies! quia si tue iniquitatis profunditatem cum catapare tentavissem, forte me miserum non novissem. Proth superi! nostis quam dolui te retulisse cognoscens, autumando quod si ulterius potuisses, meam eufemiam turbavisses. Sed dicas oro quid inde expurcissime fuisti lucratus. Amicum non: nullam enim fidem iniquus habet, nec debetur iniquo. Quod admisi non: ymo potius admisisti. Non laciniam. Quid ergo? Forte te fastigiavit in altum, vel tuis saviis scitulam preparavit, vel lysus nectareos ipso mediante glabro porrexisti fortasse? O infauste lyse! Si nosceres quid fecisti, optares et merito de utero fuisses ad subgrundaria deportatus. Nonne, ignave, audisti multotiens, instabiles esse Raynusie mansiones? Si enim nunc scissili palliastro, ipsa adversante coperior, lepida forte veniet dum non pensas, et me exoticum quem floccifacis ad presens, metues anelando: posito nisi conniveas, possis agnoscere quia te in angustioribus anxietatibus, dum vellem peccare, possem ponere sine mora. Quod facerem tamen, nisi me dignum ex hoc cognoscerem manifeste: est enim conveniens, anguem nutrienti in sinu, ut ex ipsius venenifero morsu occidat in eclipsim. Tamen ne forte me sentias imbecillem, in tui punitione vires ostendam multimodas a te minime cogitatas, ut ulterius in talibus aliquem exenterare non audeas, quin preteritorum memoriam non formides; et quem amicum tua ignavia repulisti, inimicum experies acerrimum et robustum. Cathagrafavi enim obscure, ne forte prius huius rescripti accipias intellectum, quam patrati scelleris meritum sentias accessisse.

Data etc.

IV. Idem

iv.

Ad un ignoto. (1339)

Sacre famis et angelice viro dilecto forti, Iohannes de Certaldo inimicus fortune, in Eo salutem qui bonis exurientes implevit.

Tue, frater, promotionis affectus, tueque consolationis exuries, non aliter quam in tuo, meo candescit in pectore: quia nos fecit unum ille Deus excelsus, qui predestinavit nos esse suos a creatione octavi celi. Tacui enim, carissime! diu, admirationis causa non modicum occupatus, et admirando perterritus adhesit lingua palato, nec ut debui te meis in anxietatibus licteris visitavi. Sed ne te forte ponam mee admirationis causa in conflictu, scribam et licitam admirationis causam reserabo. Novit Deus me positum in medio nationis perverse, et ibi variis ac intollerabilibus continue agitari procellis: et ideo si mea memoria multis anxietatibus implicata non errat, audivisse me recolo, te pie matris ubera iam dimissa, chorum eliconidum puellarum intrasse. Ibi tuam puerilem etatem eorum educationibus roborando, et vago atque interno intuitu elementa gramatice numerando, et per sillabas etiam et per dictionum silvas octupliciter ambulabas, eorum facies, quas modos significandi vocamus, et per quas invicem construuntur, perspiciens ac accentus; et si non fallor, quandoque dyaleticam ymitabas, que sint incomplexa querendo, et per plexum passumque silogismorum labentium modos conabaris aspicere. Et cum in recthorice sermonum generibus ingenioso venabulo peragrares, tuorum fervens amor habendi, te invito, de pio sinu Rachelis ad Lie gremium transtulerunt. Heu! humanarum mentium cecitas, et insatiabilis acervos auri congregandi cupiditas, in quibus animi serenitatem cogitis obfuscari, trahentes eum ab ecternis

delitiis, in quibus a Primo motore creatus est, ipsum in mundanis mortalibus et caducis cura continua miserrime sordidando! Sed quid in te? Magna Iunonis munera nequiverunt Palladi tollere iura sua: sed a te scientie cognita margarita, mercantium habitu palliatus, sacra studia septabaris, et aquas eliconici fontis furtive gustabas avidius, magis quam palam tunc tuo gucturi dulciores; et quia in fortiorem etatem evaseras, viso iam per arismetricam parium dispariumque numerorum virtutes, voluptuosam musicam sequebaris, et cognito quomodo suis triformibus viribus in hominum vultus natura utatur, metrica scilicet ricthimica et armonica, geometrie figuras aspiciebas, diversas suas mensuras studio celebri perquirendo. Hinc igitur ad astra transfereris, et circulationem vagorum luminum rimaris et sydera; hic Cynthie motus varios tuo intellectui reserantur, et qualiter ipsa depositis cornuis formam capiat circularem, non ipsius defectus nec virtutes multiplices ignorando; hic vides Stilbonis regiones intrantibus quibuscunque concordes; hinc ferventis amoris radios rutilantes, Cythereie domus ascendis; et per consequens intras regnum lucidum magni Yperionis filii, et ipsius stellarum principis notas effectus. Sed tibi non istud sufficiens, aggrederis castra Mavortis belligeri, et rubicundi coloris causam perscruptaris; et argentee etatis tecta regis subintrans, sua moderata iudicia laudas intuendo. Hinc antra patris expulsi perquirens, inertia sua dimissa, tendis ad nidum Lede, quem super septentrionalem et australem polum firmatum respicis et erectum; equinotium curvumque zodiacum admiraris, et non absque arismetrica numeratione consideras sydera posita in Amone frixeo, Tauro et gemina prole Lede, videns ulterius Cancri tropicum, et ora violenti Leonis nemei Ellem post tergora retinentis. Hinc oculo avido equinotium transiens vides Cheles, et Phetonte securior ambulans viam ustam, animal missum contra Orionem a Pallade respicis et Chyronem, cui sequitur Amalthea mater, troyana proles et Piscis binus: et post istis alias quamplures figuras sub diversis climatibus positas respicis claro visu. Te igitur, carissime, tam delectabilia tam animum actrahentia agente cognovi si recolis, et tui gratia tante dulcedinis effectus sura particeps, tuus insimul et amicus: in tam alto misterio, in tam delectabili ac sacro studio providentia summa nos iunxit, quos equalitas animi iunctos tenuit retinet et tenebit. Et iam tam mirifice scientie peritus effectus, tibi vidi altissimi poete Maronis visitare sophyam, et dulciloquos versus Ovidii, te Cythereia movens, Caliope modulante canebas; et Lucanum Statiumque crudelia bella dicentes prolatu ferocissimo recitabas, et cum istis prosayca verba Salustrii ac Titi Livii romanorum scribe perspicui. Et hinc ad Cirram anelando libros phylosophicos atque sacri eloquii perquirebas, et religionem cultumque deorum servando, debite ipsorum gratiam affectabas, incomparabiliter laudans studia et vitam pacificam et quietam: hec enim omnia amicum animum delectabant, et in eum studendi desiderium augebant. Sed qualiter in motu subito vaporis accensi per aerem, celum nitidum intuens, securus oculus admiratur; sic cor meum in pace quiescens, de te meditando prescripta, cum te una die subito belligerum audivi, fuit admiratione repletum, et dicens «heu!» emisi suspiria luctuosa. Aiebat enim quidam quod cum fortuna, mundanarum rerum mutatrix, longe felicitati Marrensium invideret, eos de auge sue volubilis rote volens ad angulum terre reducere, movit civilia bella, et eis in armis furentibus Gaptos opposuit, et Baroli terram per consequens divisit in partes: in qua tu moram tunc temporis trahens, an indignationis assumpta causa contra Gaptos, vel amicitie vinculo Marrensibus alligatus ignoro, tamen scio Marrensium partem totis viribus adiuvasti: cum qua enim ut fertur, ita ferox et tam pietate nudatus agebas, quod vias in hostes nisi sanguine fusas habere aliqualiter non gaudebas, ibi consilia dando crudelia, et homines ad bella verbis acerrimis incitabas; manus etiam, pedes et capita adversariorum truncando, eas in clippeis affigebas; tuorum et ur in domibus inimicorum ponendo, flammas inextinguibiles aspicere letabaris; milites meritorios peditesque summendo, vallis ligneoque munimine cingens domus, et vias teretum cathenarum ligatas insultantibus denegabas: necnon balistis balistariis et fundibulariis premunitus, longinquas esse adversas acies coegebas, et miris orationibus corda hominum ad crudelia disponebas. O! quam plura etiam dicebantur, in quibus maiores vires impietas assummebat! Sed hec audita doloris causa mota sunt viscera cordis mei: et secundo et tertio ante quam crederem, sub iuramenti fide iterato volui audire, et cum iam narrata a me miserrime crederentur, a dicentibus semotus aliquantisper, tales de te cepi cogitationes habere: — Quis furor hunc movit? que Heumenides cor pietate vallatum intrarunt? Hic pacificus, hic in infima mansuetudine positus, etiam propria, rissas causa fugiendi, perire sinebat: et nunc tante iniquitatis accensus aliena defendit. Heu! quam periculosum est mites turbare! Nulla deterior ira quam mitis. — Et oculos post hec erectos ad celum, verbis sepe singultibus fractis sic cepi dicere: — O Pallas sapientie quietisque per consequens dea, quid est hoc? Nunquid Bellona nunc possidet tua castra? et quibus liber facilis parabatur, scutus apponitur, et loco calami ensis evaginatus porrigitur? et ubi propter quietem perpetuam delitie summebantur, nunc lorica induitur et efficitur quis robustus, et capud inclinatum supra librum ut intellectus et memoria iuvaretur, armatum galea superbiendo erigitur? Sic ostenditur. Nonne iste ab infamia sua in tuis fuit laribus educatus? Sic certe; unde igitur ad tantam austeritatem venisset, nisi ut dico procederet? Mirum enim est a favo mellis venena aconita prosilire. Et tu, o Iuno invidarum divitiarum donatrix, que nedum audaces facias perquirentes, sed etiam quam habent aufers tribuendo timorem, in hunc morem tue nature contrarium servavisti? Vertatur admodo celum retro, postquam ubi ab infamia liberalium artium doctrina moratur, ubi quies animi ex vi nature colligitur, ubi pax Dei colendo pietatem perquiritur, inde furor belli civilis exoritur et nutritur! — Sic fans diversa pericula quasi ante oculos posita intuebar, videlicet Mario et Sille, Pompeio et Cesari atque aliis civilia bella moventibus prosecuta; et talia cogitans, non poteram sine timore tui periculi permanere: posito quod in processu temporis, cum audirem magnanimitatem tuam et tui ingenii laudabilia recitare, non impediente timore gaudebam. Et si pro tue civitatis re publica evenisset, nescio quem Oratium Coclen vel Mutium Scevolam aut Marcum Curtium te in laudibus posset excedere: posito quod ad hec, ut postea audivi, non minor causa quam rei publice utilitas te movisset, videlicet amicitia, pro qua etiam ipsa res publica dimictitur et vastatur, cum in Evangelio testetur immutabilis Veritas: «Maiorem caritatem nemo habet quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis ». Et hoc considerans pluries, destiti a scribendo, cum non tantum semel te per meas licteras reprehendere cogitassem. Sed quid in verbis ulterius protelor? Dolui cogitando peiora, que adiuvante Deo cessarunt, et tua perspicua facta duratura permanserunt in evum: et post longum laborem finem attigistis optatum, scilicet pacem, propter quam ut in anxietatibus anxia erat anima mea tecum, sic in tranquillitate pristina est reversa: quam tibi annuo servaturam, cum continuo debeas recordari, quod «pax est mentis serenitas, tranquillitas animi, cordis simplicitas, amoris vinculum et consortium caritatis. Hec est, inquam, que simultates tollit, bella compescit, comprimit iras, superbos calcat, humiles amat, discordes sedat, inimicos concordat, cunctis est placita; nec alienum querit, nil deputat suum, et docet amare que odisse non novit, extolli nescit nec inflari. Hanc ergo quis accipit teneat, quis perdidit repetat, quis admisit exquirat: quoniam qui in eadem non fuerit inventus, abdicatur a Patre, exheredatur a Filio, nichilominus a Spiritu sancto efficitur alienus; nec poterit ad hereditatem Domini pervenire qui noluerit testamentum pacis servare». Quantum igitur bonitatis in ista consistat, considera recto corde: ut si nubilosum tempus quod claruit zeffiro expirante, iterum turbaretur, quid sis facturus agnoscas. Ex predictis vero admirationes multiplices procedebant, que quamdiu occupatum cor tenuerunt, tantum etiam ad scribendum manus offitium occuparunt: sed novas licet dulces admirationes in animo requiescunt, quia nisi disgregatrix amicorum oblivio occupet mentem tuam, michi turbinis dissoluti letitiam scribere debuisses, ut simul tecum verba canerem Symeonis: «Nunc dimictis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace». Necnon et amico novam significare letitiam debuisti, quam tibi prosperante fortuna sentio noviter esse concessam: nam ut retulit communis amicus, amicis tuis mediantibus tibi bonum unicuique involuto mundanis desiderabile coniunxisti, uxorem videlicet, que ut michi predictus retulit amicus, nobilis ac pulcra testatur; quam etiam cogito bonam fore, si te eligentem considero et datores. Audivi etiam Iunonis debita mirabiliter fuisse peracta, et ut credo, Ymeneus letus faces tenuit circa torum: de quibus omnibus gratulor iuxta posse. Et certe si tibi prolem Lucina concederet, quod faciet prout credo, non michi modicum gratum esset, ut ea in meis manibus permanente, aqua sacri baptismatis lavaretur, ut quos amicitia iungit, spiritualis cognatio iungeret vinculo ardori. Cum igitur nunc tibi sit satis posse nove sotie compiacere, et idcirco tua studia deposueris, in partem sine dubio autoritatem phylosophi prosequendo dicentis: «Nemo potest uxori et phylosophie deservire», ac etiam tempus perditum circa rissas velis in tuis mercimoniis reparare, ex istis audaciam summam, cum perfecte devotionis sinceritas exigat, ut quis in sua necessitate recurrat ad sotios et amicos, nec vulnera pudoris celata piis oculis amicorum vereatur detegere; et ad te munus non modicum postulabo. Nam cum pridem casu fortuito pervenisset ad manus meas liber pulcerrimus, fraternas acies et tebanorum conflictum suis metribus demonstrantem emi pro pretio competenti: sed cum sine magistro vel glosis intellectum debitum non attingam, recordatus tui Tebaydos, proposui eum tibi amicabiliter querere per presentes; quem ut michi prestes affectanter exposco, tantum quod glosas illas in meo breviter redigere faciam et remictam. Erit enim michi obsequium maximum, et tibi ut puto, non erit ad presens incommodum. Servias igitur amico desideranti in tuis beneplacitis fatigari: et quod facis fac cito, cum bis serviat cito serviens. Scio enim, si scires qualiter Venus Iuno et Raynusia me offendant, insimul omnes et in solidum unaqueque, pietate motus micteres absque mora, cum michi nullum solatium remanserit amplius, nisi visis meis decretalium lectionibus, me ab eis quasi fastiditus extollens, alios querere libros; et in eis legendo, ut peregrinus non hospes in castro percurro, et aliorum legendo dolores, iuxta verbum illud «Solatium est miseris sotios habere penarum», aliquantulum mitigo penas meas, quas per presentes tibi significare non curo: cum noviter sis in letitie terminos reassumptus, ipsam nolo meis anxietatibus perturbare, nec etiam mea incommoda ut arbitror essent verbis aliqualiter explicanda, sed lacrimis, et ideo hanc epistolam fimbriabo quibusdam querulis clausulis et quiescam. Sentio heu! ponderosa et difficilia nimis flagella fortune, que non modo levia, non modo facilia, sed ridicula et iocunda censentur, ut sunt, si quando ratio libera intuetur, et quidquid gravitatis vel difficultatis afferre videntur, scio non afferunt, ymo totum coangunt: et in patientis languiditate inveniunt veluti dulce suapte, gustui febricitantis appositum. Proinde sicut anxius eger, sue conditionis ignarus, valitudinem animus persepe suspirat, quam in desiderio summi boni, etiam per nebulas interiores, licet vix adhuc perspicio. Sed quamvis animus qualiquali tristitia in huiuscemodi caliget memoria, contra rationis imperium nunquam prorsus ab ingruentibus pro parte negotiis, vel iracundie stimulo vel torpore negligentie me subtraxi: et hinc est quod cum rege humillimo cupio desiderare carissime. Propterea clamito ego ad te: et deploro toto cordis anelitu, quatenus bene merite tue consolationis oraculum michi mictas, ut forte veniat zeffirus ille celestis, quem non unquam violentia sancte oppositionis angariat, unde credimus regnum celorum vim pati; tenebras meas dissipet, et diluat dissipatas, quo perspicacius gradum amandorum distinguam: et distinguens afficiar ordinate, ac ordinatis affectibus pre concordia carnis et spiritus, non levia gravia sentiam, non bonum malum et malum bonum paralogizatus a fallacia mundi oppiner: sed que levia sunt et iocunda, iocunde recipiam, et ad vere pestifera, non minus quam puer ad anguis aspectum, formidando pallescam. Opto ut bene valeas.

Scripta sub monte Falerno apud busta Maronis Virgilii, iulii kalendas iiii.

V. A Niccolò Acciaiuoli

V.

A . (1341)

[Niccola, se a’ miseri alcuna fede si dée, io vi giuro per la dolente anima mia che non altrimenti alla cartaginese Didone la partita del troiano Enea fu grave, che fosse a me la vostra: e non sanza cagione, avvegna che occulta vi fosse. Né similemente con tanto disidero la ritornata di Ulisse fu da Penelopè aspettata quanto la vostra da me; la quale nuovamente sentendo ora essere stata, non altrimenti nelle tenebre de’ miei affanni mi sono rallegrato, che facessono nel limbo i santi padri, udita da san Giovanni la venuta di Cristo, per cui la lungamente aspettata salute in brieve speravano sanza fallo. Laonde io non credo prima vedervi, se dato è ch’io debbia tanto viverci ch’io vi vegga, che piú che altro lieto in me potrò le parole d’Isaia rivolgere, quando disse al popolo che per l’ombra della morte andava: «È nata luce». E per ciò io, con quello affetto che per me si puote esprimere piú fervente, con voce piena di letizia vi dico che voi siate il ben tornato. La santá del corpo, con la quale credo che quella della mente congiunta sia, ho con lieto animo intesa; ed oltre a ciò, la seconda fortuna alla vostra vertú debita m’è manifesta, la quale, se l’immaginare non m’inganna, piccoli segni d’amore ancora vi mostra a rispetto ch’ella fará per innanzi: ed essa priego Iddio che cosí con voi come con Quinto Metello felicissimo romano fece, l’etterni. Oh! quanto m’è la vostra ben avventurata tornata cara, non per me tanto, quanto per ciò ch’io allora vedrò le inique ed adulatrici lingue, dalle quali vi ricordo e priego che vi guardiate, confuse tacere; allora gli animi invidiosi in fuoco pestilenziosissimo consumarsi ed i superbi nella vostra presenza bassare i colli, li quali con oppinioni perverse, con operazioni malvage e con sottrattose parole a’ vostri beni ed a voi si sono ingegnati d’opponere. Oh! giusto di Colui il giudicio che, de’ cieli, in terra ogni cosa discerne, il quale con laudevole esaltamento di voi li loro intendimenti ha annullati, il che m’è caro. Dell’essere mio in Firenze contra piacere niente vi scrivo, però che piú tosto con lagrime che con inchiostro sarebbe da dimostrare; solamente cotanto vi dico, che, come del pirata Antigono la fortuna rea in buona trasmutò Alessandro, cosí da voi spero doversi la mia trasmutare. Né è nuova questa speranza, ma antica, però che altra non mi rimase nel mondo, poi che il reverendo mio padre e signore maestro forse per lo migliore da Dio mi fu tolto. E questo di me al presente si basti. Le nuove cose ed i vari accidenti avvenuti, li quali in coteste parti ora troverete, son certo che non poco occuperanno l’animo vostro nella prima giunta, e per ciò il piú ora non scrivervi reputo onesto, sicuro ancora di tosto vedervi concedendolo Iddio. Signor mio, Colui ch’è d’ogni bene donatore, come l’anima vostra disidera, cosí vi governi.

Data in Firenze adí xxviii d’agosto, anni Domini MCCCXLI.

VI. A Zanobi da Strada

vi.

A Zanobi da Strada. (1348)

Iohannes de Certaldo magistro Zenobio de Strata fiorentino.

Amico amicus,

Quam pium quam sanctum quam venerabile sit amicitie numen, quis posset verbis debitis explicare? Non ego, «Si centum deus ora sonantia linguis | ingeniumque capax totumque Elicona dedisset». Hoc nature potentissime leges excedit ut plurimum; nam etsi ipsa omnium parens egregia variis sanguinei nexibus mortalium corpora sepe iungit, celestes tamen spiritus Promethei sagacissimo furto in luteis carceribus expiratos, nisi hoc interveniat numen dulce, prisco corporum more nectere non valebit. Sed ipsum edam obviante natura, parthos indomitos, gethas difficiles, hiberos insotiabiles, mauros indociles, numidas infrenes, ethiopes faciles non tantum iunget copulabit et nectet, sed virtute media unum et solidum faciet ex duobus. Quid Damonem et Phytiam, Theseum et Perithoa, Nysum et Eurialum et alios plures in exemplum clarissime veritatis, seu ut loquar rectius argumentum, frustra conabor ostendere? Ipsa nos deo similes ymo deos nos facit et servat; cuius quidem effectus gratissimos quanto rariores tanto admirabiliores existere quis negabit? Non ipse, qui nuper ex vobis in me perhibere possum testimonium veritati: nam quanta sollicitudine varia, quanto labore devio quantaque vigilantissima cura meis votis dudum plenitudinem dare temptaritis, et retulit famulus et novi per vestras licteras et credidi per me ipsum; quod etiam iam actum opus clarissime manifestat. Sumus igitur, ut iam ipse monstrastis, et ipse monstrare desidero, quamvis sanguine varii, amicitia tamen et patria unum idem; quod me vobis fore vestra virtus exibuit, sed vos michi mea fortuna

concessit, cui sum nulla alla ex causa obligatus. Igitur cum amicus sit alter ego, nec cuiquam sibimet de suis laboriosis operibus gratias agere iustum siet, vobis easdem ex obsequiis iam receptis non ago, ne forte michimet agere videar inconsulte; sed bene significo et ardenter, me ad omnia concreatam virtuosis operibus amicitiam conservandam paratum: quin ymo potius iuxta posse, iam dum nutus appareant operantem. Credo scriptoris Dyonisii stipendia fore soluta, seu in maiori parte, prout noster Angelus iam rescripsit, cui exibeo fidem plenam; residuum dabitur dum petetur: librum tamen ipsi Angelo concedatis, qui michi suo tempore mictet eundem. Sermonem vestrum insuper miro paludamento rectorico decoratum, sapide sale actico preconditum, et melle ybleo suavissime delinitum, pluries et cum admiratione continua, gustando que intellectui modico accedebant, legi relegique et ultimo copiam inde sumpsi, ipsum remissurus quam primo per fidedignum latorem potero usque domum. Varronem quidem nondum habui; eram tamen habiturus in brevi, nisi itinera instarent ad illustrem Ungarie regem in extremis Brutiorum et Campanie quo moratur: nam ut sua ymitetur arma iustissima, meus inclitus dominus et Pyeridum hospes gratissimus cum pluribus Flaminee proceribus preparatur; quo et ipse mei predicti domini iussu, non armiger sed ut ita loquar rerum occurrentium arbiter sum iturus, et prestantibus superi, omnes in brevi, victoria habita et celebrato triumpho dignissime, sedes proprias revisuri. Coppi namque strenuissimi patris nostri affectionem quam scribitis, non michi noviter sed cotidie clarius elucescit: sed exinde quid offeram porrigam aut donem, nil ultra me michi noverca fortuna reliquit. Et utinam ego tanto viro opimum munus existerem! Sed danti quod habet, ulterius non requiritur iuxta legem. Sum suus. Puto me nimia scriptura vos eliconicis cogitationibus occupatum tedio affecisse, et ideo non scribam amplius per presentes, de iam dictis orando veniam si excessi. Insuper tamen, per amicitiam nostram perque amicitie fidem obsecro, si qua vestra musa nova meum cecinit post discessum, ut videam faciatis. Valete.

Data Forlivii etc.

VII. A Zanobi da Strada

vii.

A Zanobi da Strada. (1350?)

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .