Lexicon Latinum (part 7 of 9)
STIRPS, pis, f. Plante; souche, origine. SYN. Planta; genus, familia. USUS: 1. In seminibus causa est arborum et stirpium. 2. Truncus, caudex, tronc. Quod e terra ortum, stirpibus nititur suis. 3. Origo, caput, initium, racine, origine, source. Stirps ac semen malorum omnium. Stirps juris a natura petenda est. 4. Genus, familia, race, famille. Ex antiquissima stirpe ortus. Stirpe generosa proficisci. Ambo stirpis ejusdem sunt et familiæ. Improbitate sua stirpis suæ gloriam inquinant, contaminant. Stirps illa optima plurimum degenerat. Cf. Genus.
STĪVA, æ, f. Manche de charrue. SYN. Aratri manubrium. USUS: Homines de stiva.
STO, stas, stĕti, stătum, stāre, n. Être debout, se tenir debout. SYN. Consisto, sum, gradum sisto. )( Sedeo. ADV. Constantius, consulto, diutius, occulte, paulisper, plane, pulcherrime. USUS: 1. Contra aliquem stare. Stare ab aliquo, cum aliquo, ejusque partes tueri vel suscipere. 2. Permaneo, perduro, vigeo; servo, rester ferme, inébranlable, durer. Stamus animis. Utinam staret respublica quo steterat loco! Stare fide, promissis, conditionibus, conventis, jurejurando. 3. Consentio, contentus sum, être du côté, partisan de qqn; s’en tenir à l’avis de qqn. Stabo judicio tuo, opinione, sententia. 4. Consto, coûter. Ea victoria Cæsari multo sanguine stetit. 5. Datur, conceditur, être donné, concédé. Modo nobis stet illud: nihil esse quod, etc. 6. Vario in usu, sens divers. Stat sententia, hominem deserere. Per me non stat quominus id fiat, il ne tient pas à moi que cela se fasse. Stabamus pulcherrime, nous nous portions très bien. Res nostræ optimo loco stabant, nos affaires étaient en très bon état.
STŌĬCĒ, A la manière des Stoïciens, stoïquement. SYN. Severe, Stoicorum more, austere.
STŌĬCUS, a, um, Stoïcien, stoïque. EPITH. Acutissimus, severus, perfectissimus.
STŎLA, æ, f. Long vêtement de dessus à l’usage des femmes, robe. Vestis muliebris genus.
STŎLĬDĒ, Sottement, stupidement. USUS: Homo stolide ferox.
STŎLĬDUS, a, um, Sot, insensé, stupide. SYN. Stupidus, extremi ingenii homo. USUS: Stolidum quodammodo hominum genus. Cf. Stultus.
STŎMĂCHOR, aris, atus sum, ari, d., n. et a. S’indigner, se fâcher, s’irriter; dédaigner. SYN. Indignor, indigne fero, moleste fero, irascor. USUS: Fastidiose stomachatur omnia. Cf. Indignor, Irascor, Ira.
STŎMĂCHŌSĒ, Avec colère. SYN. Iracunde.
STŎMĂCHŌSUS, a, um, Irrité, emporté, furieux. SYN. Iracundus. USUS: Me quidem valde movent stomachosa et submorosa ridicula. Litteræ tuæ stomachosiores fuere. Acumen sæpe stomachosum, nonnunquam frigidum. Cf. Iracundus.
STŎMĂCHUS, i, m. Estomac. SYN. Gula, gulæ extremum, quo cibus labitur ut concoquatur; bilis, ira. EPITH. Languens. USUS: 1. Stomachi calor etiam ostrea concoquit. Esse stomacho languente. Nosti stomachi mei fastidium. 2. Bilis, ira, dégoût, humeur, mécontentement. Querula epistola tua stomachum mihi movit, fecit. Cave ne stomachum in te erumpam, prenez garde que je n’exhale ma bile contre vous. Iracundia exarsi et stomacho. Stomachum omnem jam funditus perdidi. Risi in stomacho, j’ai ri dans ma colère. Cf. Ira.
STRĂBO, ōnis, m. Louche. SYN. Qui oculis est perversis.
STRĀGES, is, f. Défaite. SYN. Clades. EPITH. Horribilis, nocturna. PHRAS. Ingens strages facta est, il se fit un grand carnage. Ruinæ similis strages erat; vix ulla expers cladis exercitus pars erat; strages data, edita erat ingens; clades ingens accepta erat; omnia strage fugaque repleta erant; quacumque pervasit equestris procella stragem ruinæ similem dedit. USUS: Quas ille strages dedit, edidit, fecit. Per stragem lapidum et ruinas enisus in muros miles, sur un amas, un monceau de pierres. Cf. Cædes, Clades.
STRĀGŬLUM, i, n. Couverture, tapis, matelas. EPITH. Textile, pictum. USUS: Collocavit hominem in lectulo pulcherrimo, textili stragulo magnificis operibus picto.
STRĀGULUS, a, um, Qu’on étend. USUS: Stragula vestis, couverture, tapis.
STRĀMEN, ĭnis, n. Paille.
STRĀMENTUM, i, n. Paille, litière. Casæ stramentis tectæ. Somnus quiesque in stramentis erat.
STRANGŬLO, as, avi, atum, are, a. Serrer la gorge, étrangler. SYN. Faucibus premo, suffoco, ango, cervicem frango, obtorta gula jugulo. USUS: Patrem strangulavit.
STRANGŪRĬA, æ, f. Rétention d’urine. SYN. Disuria.
STRĂTĒGĒMA, ătis, n. Ruse de guerre, stratagème. SYN. Dolus militaris, inventum vel consilium callidum imperatoris.
STRĀTUM, i, n. Garniture de lit, couverture. SYN. Peristroma. USUS: Strata pulcherrima.
STRĒNŬĒ, Vivement, activement; bravement. SYN. Naviter, fortiter. USUS: Ædificat, agit strenue.
STRĒNŬUS, a, um, Actif, alerte, brave, vaillant. SYN. Ad labores impiger, manu promptus; qui dignos nobilitate sua, dignos rebus gestis spiritus capit; cui digna vetere gloria et majorum monumentis fortitudo inest; qui in armis rebusque gerendis magnam virtutem præstat. USUS: Vir erat strenuus et in periculis interritus. Cf. Generosus.
STRĔPĬTŬS, ūs, m. Bruit, fracas. SYN. Sonitus, stridor. EPITH. Forensis, ingens, reconditus. PHRAS. Ingens erat strepitus, le vacarme était grand. Cum horrendo fragore strepitus exstitit, editus est; ingens armorum strepitus ad cœlum ferebatur. Tumultuantium fremitus tantus erat, vox ut consulis obstrepentibus armis audiri non posset. USUS: Strepitu significare.
STRĔPO, is, ŭi, ere, n. et a. Murmurer, bourdonner, faire du tumulte. SYN. Rixor, jurgor. USUS: Cum Achivi inter se cœpissent strepere, les Grecs s’étant mis à murmurer entre eux.
STRICTĒ, Étroitement, rigoureusement. SYN. Arcte, restricte. )( Laxe. USUS: Stricte observa ne plus reddas quam acceperis.
STRICTIM, Sommairement, succinctement, SYN. Compressius. USUS: Strictim alia et breviter, alia copiosissime dicere.
STRĪDĔO, es, vel STRĪDO, is, di, ere, n. Rendre un son aigu, (grincer, siffler, frémir). USUS: Stridebant cardines.
STRĪDOR, ōris, m. Son aigu, sifflement, grincement. SYN. Strepitus. EPITH. Densus, horrifer. USUS: Ne serræ quidem stridorem ferebat.
STRĬGĬLIS, is, f. Sorte d’étrille pour nettoyer la peau des baigneurs. Balnei instrumentum.
STRĬGŎSUS, a, um, Maigre, mince, décharné. SYN. Gracilis, tenuis, exhaustus. USUS: Oratio strigosior.
STRINGO, is, inxi, ictum, ere, a. Resserrer, tenir soumis; tirer, raser légèrement. USUS: Nullum vinculum ad stringendam fidem jurejurando est sanctius. Stringere gladium, tirer l’épée.
STRIX, strĭgis, f. Hibou. Avis nocturna infausta.
STRUCTOR, ōris, m. Architecte, maçon; ordonnateur d’un festin. SYN. Minister ad mensam cibosque struendos. USUS: In aream tuam veni: res agebatur multis structoribus.
STRUCTŪRA, æ, f. Structure, organisation. SYN. Compositio, constitutio, coagmentatio. USUS: Structura verborum.
STRŬES, is, f. Tas, amas, monceau.
STRŪMA, æ, f. Goître, scrofules, écrouelles. SYN. Tumor colli. USUS: Qui exsecant pestem aliquam, tanquam strumam civitatis, comme les écrouelles de l’État.
STRŬO, is, xi, ctum, ere, Élever; ourdir, tramer, méditer qqche de nuisible; ordonner, disposer. SYN. Molior, construo. USUS: Alicui pestem, insidias, calamitatem, perniciem struere. Aciem, domum struere. Verba struere et componere.
STŬDĔO, es, ŭi, ere, n. Étudier, s’appliquer à. SYN. Operam do, studium in aliqua re pono, colloco; faveo. ADV. Summe, vehementer, exquisitius litteris. PHRAS. 1. A puero huic scientiæ studui, j’ai étudié cette science depuis mon enfance. Meam operam ad hæc litterarum studia jam inde a puero contuli; in hoc studiorum genere meam operam consumpsi, collocavi; meam operam his studiis dedi. Hanc doctrinam, hanc studiorum rationem ab ineunte ætate sum secutus, colui diligentissime. A puero hæc me scientia delectavit; illi a teneris deditus, devinctus fui; a teneris in hoc studiorum genus incubui. Hoc genus studiorum me unice cepit, tenuit, mihi placuit; huic uni meas vigilias dicavi, dedi, tradidi, addixi, dicatas volui; in his litteris ætatem duxi; his litteris tempus omne tribui. 2. Noctu studeo litteris, la nuit je m’applique à l’étude des lettres. Nocturnas vigilias ad diurnum doctrinarum studium adjungo. Ad litterarum studia etiam noctis bonam partem assumo, decerpo, sepono; litterarum causa etiam noctem pervigilo, pervigilem ago; somni partem mihi detraho, eripio. 3. Litteris studes assidue, vous étudiez assidûment les belles-lettres. Litterarum studia nunquam intermittis; nunquam te a litterarum studio sejungis; totus es in litteris; totum te in litteras abdis; litteris te involvis; noctem cum die litterarum studiis conjungis; litteras colis, tractas, exerces assidue. Nimius es in litteris; nimia litterarum cupiditate flagras, exæstuas. Immoderate, intemperanter litteris indulges; laboris, plusquam satis est, in litterarum studiis tractandis suscipis, sustines; sic in tuis his studiis elaboras, vigilas, ut vires imminuas, exhaurias, consumas, debilites, infirmes, affligas. Modum in studiis tuis non retines, tenes, servas; libros de manibus nunquam deponis; libros volvis, evolvis, tractas, legendo conteris assidue. Præter modum, supra, extra, ultra modum studiis vacas. USUS: 1. Laudi, gloriæ, virtuti, pecuniæ, voluptati, rebus novis studere. 2. Faveo, s’intéresser à qqn, le favoriser. Pompeio Crassus studet. Omnes ei student, omnes adjuvant 3. Opto, désirer. Studeo scire quid egeris. Ego illum ulcisci non studeo. Cf. Studium. Litteræ.
STŬDĬŌSĒ, Avec zèle, soin, ardeur. SYN. Cupide, summo studio, summa ope, omni ope ac opera, diligenter, naviter. PHRAS. (Studiose id fecit, VULG.), il l’a fait exprès. De industria; dedita opera; consulto; certo judicio; sciens prudensque; ex composito; ex destinato; compacto, consilio certo egit; sedulo et consilio; ex industria id ab eo factum. Cf. Consulto. USUS: Studiose negotium curare. Cf. Scientia.
STŬDĬŌSUS, a, um, Plein de zèle, zélé, appliqué à, qui a du goût pour. SYN. Cupidus, amans, observans; cui res aliqua in studio est, qui alicujus rei studio tenetur, flagrat. USUS: Homo est existimationis meæ et laudis, mei studiosissimus, mei perstudiosus et fautor. Habet multos sui studiosos. Vir dicendi, doctrinæ, eruditionis studiosus. (Studiosus, VULG.), étudiant. Rectius: Litterarum studiosus, addito Genit. Cf. Applico.
STŬDĬUM, ĭi, n. Application, zèle, ardeur; action d’étudier, étude. SYN. Opera, labor; voluntas, animus, cupiditas; litteræ. EPITH. Acre, admirabile, ardens, commune, desidiosum, divinum, eximium et singulare, flagrans, incredibile, insigne, languidius, mediocre, obscurum, mirificum, par, populare, pristinum, rectum, regale, stultum; tantum, totum. PHRAS. 1. Studium suum arti alicui impendere, donner tous ses soins à un art. Studium suum ac aperam arti alicui tradere, dicare, addicere; in arte aliqua suum studium locare, collocare, ponere, consumere. 2. Studium suum ac voluntatem alteri impendere, témoigner à qqn son zèle, son attachement. Navare alteri studium suum ac voluntatem; profiteri alteri, dicare, declarare suum studium; servire alterius laudi, honori, commodis; ad aliquem sua studia conferre; maxima voluntate et studio erga alterum esse, ferri. Cf. Benevolentia. 3. Studia (Intellige: litterarum, doctrinæ, quæ vocabula ad verba: studeo, studiosus, studia, addenda fere sunt) summam habent utilitatem, les études ont une très grande utilité. Studia summam utilitatem, emolumentum, fructum, gloriam pariunt. Studiorum utilitatem nulla dies imminuit; horum utilitas non terminatur spatio temporis, non definitur ulla die, sed sempiternum spectat. Studiis secundæ res ornantur, adversæ sublevantur, adjuvantur. De studiorum utilitate nihil fortuna, nihil hominum injuria ac ne temporis quidem longinquitas quidquam detrahet, deteret, decerpet. 4. Studia litterarum intermittenda paulisper sunt, il faut interrompre de temps en temps les études. Animus a litteris avocandus, abducendus est; deponendum studiorum onus; labor studiorum parumper remittendum est; levandus est animus studiorum onere pressus; danda est aliqua vacatio a studiis; relaxandus est animus a studendi contentione; feriato a studiis aliquando esse liceat; vacatio, cessatio, intermissio quædam concedatur oportet. 5. Repetere intermissa paulum litterarum studia, reprendre l’étude des lettres interrompue pendant quelque temps. Ad artium bonarum disciplinas se referre, revocare; ad studia sua se referre, conferre; ad studiorum usum et consuetudinem redire; intermissas operas studiis reddere; revocare se ad industriam priorem; novum ardorem ad interpellata tantisper studia afferre; cum Musis in gratiam redire; ad Musas se referre suas. Repetere, recolere, recognoscere, renovare superiora studia, artes pristinas. Cf. Repeto. 6. Studiorum ardorem nihil imminuet, il ne diminuera rien de son goût pour l’étude. Litterarum ardorem, quarum studio mire tenetur, flagrat, ardet, incenditur, inflammatur, ad quas totum se contulit, ad quas toto pectore incumbit; in quibus studium omne ponit, adhibet, in quibus tempus omne et ætatem consumit, conterit, exigit, nulla res franget, nulla restinguet; nunquam in hoc homine doctrinarum studia obsolescent; nulla res illum suis a studiis abducet. 7. A litterarum studio cessare, cesser d’étudier. Doctrinæ studia abjicere, omittere, deserere, deponere; bonis litteris multam, longam salutem dicere; bonis litteris nuntium remittere; industriam suam alio traducere, transferre. 8. Vix studia humaniora leviter percurrit, jam ad philosophica transit, il touche à peine l’étude de la littérature et passe immédiatement à la philosophie. Vix litteras humaniores attigit; vix leviter iis litteris tinctus et infectus est; in iis litteris versatus est; iis litteris operam dedit, quibus formari adolescentia solet; vix breve cum amœnioribus Musis commercium habuit, jam ad rerum naturalium cognitionem animum adjungit, applicat; jam philosophiam animo complectitur; jam se vel animum suum iis artibus excolere cogitat, earum artium cognitionem consequi, eas artes memoria et scientia comprehendere, iis disciplinis erudiri in iis disciplinis elaborare, iis artibus erudiri quæ a sapientissimis viris traditæ omnem naturæ cognitionem complectuntur. 9. (Studium honoris divini et salutis animarum ingens habet, VULG.), il a un grand zèle pour l’honneur de Dieu et le salut des âmes. Divini honoris studio mire incensus est; proferendi divini honoris studio mirifico tenetur, flagrat, ardet; ardore quodam sacro alienæ salutis pene conflagrat; ardor ingens ac cupiditas amplificandæ divinæ gloriæ ejus animum exedit; præstanti est erga mortales quoslibet ardentique plane caritate. In aliorum salute procuranda totus est; totum se in animorum procurationem tradidit; alienæ saluti totum se devovet; totum se ad juvandos mortalium animos confert; totus in studium quærendarum DEO animarum exardescit; unum illi votum est animorum quæstus quam maximos facere; unum studium animorum salutem acerrime procurandi. USUS: 1. In arte aliqua studium suum locare. 2. Voluntas, animus, ardor, amor, cupiditas, benevolentia, zèle, ardeur, goût, penchant, passion. Populi studia sibi multo artificio ac simulatione conciliat. Studia in te mea et officia facile perspicies, nec minora a te studia exspecto. Populi studia amittere, impedire; populi studiis obsistere. Multum de veteri studio tuo detractum sentio. Prætermittis, deposuisti pristina tua erga me studia et officia. 3. Litteræ, les études, application à l’étude. Litterarum studiis mire tenetur. Silent inter arma doctrinarum studia. Cf. Litteræ, Benevolentia.
STULTĒ, Sottement. SYN. Dementer, insipienter, incaute, non pro sano. USUS: Homo stulte arrogans; nihil pro sano fecit sed stulte omnia et improvide.
STULTĬTĬA, æ, f. Sottise, stupidité; folie. SYN. Fatuitas, dementia, amentia. EPITH. Alta, incredibilis, loquax; media, misera, par, senilis, singularis, summa, superior, tanta. PHRAS. Quæ hæc tua stultitia est? Que signifie cette sottise? Qua stultitia obcæcatus hæc actitas? in quam amentiam miseram et infelicem incidisti? quantæ hoc inscitiæ est? o delirationem incredibilem! o dementiam et fatuitatem singularem, qua te constringendum, abripiendum, deridendum dedisti! a sanitate mentis quam alienum est! USUS: Non omnis error stultitia est dicendus, toute erreur ne mérite pas le nom de sottise. Stultitia est insania, id est, inconstantia sanitate vacans.
STULTUS, a, um, Sot, stupide, imbécile. SYN. Fatuus, delirus, mente captus, male sanus, demens, amens, nullius consilii. )( Sapiens. PHRAS. Stultiorem hominem non vidi, je n’ai jamais vu d’homme plus sot, plus déraisonnable. Homo est sine mente, sine sensu; stolidus et stipes; hominum inscitissimus, insulsissimus; omnium qui sunt quique fuerunt, longe stultissimus; mortales omnes exquisita stultitia longe anteit; tam stulte omnia et incaute agentem, tam excordem fatuumque hominem non vidi; nihil hoc homine dementius qui nihil adeo pro sano faciat. 2. Hominem plane stultum reddetis, vous rendrez cet homme tout à fait fou. A sanitate mentis deturbabitis; ad insaniam adigetis; mente movebitis; sanitate mentis spoliabitis. USUS: Homo stultus et credulus. Malo indisertam prudentiam quam stultam loquacitatem.
STŪPA, æ, f. La partie brute du lin ou du chanvre, étoupe. SYN. Crassior pars lini.
STŬPĒFACTUS, a, um, Étonné, stupéfait. SYN. Attonitus.
STŬPĔO, es, ŭi, ere, n. Être frappé d’étonnement, de stupeur. SYN. Obstupesco, attonitus hæreo, stupenti similis hæreo, stupore et silentio defigor. USUS: Stupuere omnes. Cf. Miror.
STŪPĬDĬTAS, ātis, f. Stupidité, sottise. SYN. Stupor, tarditas.
STŬPĬDUS, a, um. Étonne, stupéfait, stupide, sot. SYN. Stupens, tardus, stolidus. PHRAS. Nihil homine ist hoc stupidius, je ne connais rien de plus stupide que cet homme. Nulla in re quidquam hominis habet; extremi ingenii homo est; sine sensu, sine sapore, elinguis, vecors; hominum vecordissimus; stupor hominis, seu pecudis potius; incredibilis hominem stupor opprimit; propter stuporem cordis hebes ac stolidus; plumbeus sane homo, mente vacans, tanquam truncus et stipes; non modo ad sapientiam cæcus, sed ad ea ipsa quæ cerni possunt, hebes, obtusus; non plus sapientiæ habet quam lapis aut silex; nihil videt, nihil audit; ipse quis sit, utrum sit nescit; rudi et incondito sensu homo est; obesæ naris homo est; lapidem, haud hominem esse putes; in facie vultuque vecordia eminet. USUS: Omnes stupidi timore obmutuerunt. Cf. Stupor, Stolidus.
STŬPOR, ōris, m. Saisissement, stupeur, admiration, surprise; sottise. SYN. Stupiditas, admiratio. )( Sensus. PHRAS. Stupor omnes oppressit, tous demeurèrent frappés de stupeur. Vox, spiritus torpebat; tam subitæ rei admiratio vocem omnibus interclusit; stupor omnium animos et velut torpor quidam insolitus membra tenebat, occupabat; repentina res cum stupore ac miraculo torpidos defixit, defixos tenuit; novitate ac miraculo attoniti, neque animo, neque auribus aut lingua constabant; stupor omnes repentinus invasit, oppressit; exsangues attonitisque similes stabant, hærebant, respectantes inter se, per metum etiam voce suppressa; sine suo vultu, sine colore, sine voce consistebant. USUS: Immanitas in animo, stupor in corpore. Stupor debilitasque linguæ, tarditas ingenii, langue inhabile et lourde, esprit stupide. Cf. Administratio.
STŬPRO, as, avi, atum, are, a. Souiller, déshonorer. SYN. Constupro, stuprum infero, affero alicui, vim affero, pudicitiam eripio, stupro aliquam maculo, corpus virginis violo, vi comprimo; pudicitiam alicujus expugno, vitium vel stuprum alicui offero, virginem vitio; rem habeo, stuprum facio cum aliqua; res mihi est cum aliqua. USUS: Stuprata per vim Lucretia.
STŬPRUM, i, n. Infamie, déshonneur. EPITH. Infestum, nefarium, turpe. USUS: Vir stupri plenus. Stuprum virgini offerre, inferre. Stupro maculare aliquam.
SUĀDĔO, es, āsi, āsum, ere, n. et a. Conseiller; persuader. )( Dissuadeo. SYN. Auctor sum, fio; suasor et auctor sum alicujus rei; moneo, hortor. ADV. Amice, fideliter, prudenter, sapienter. PHRAS. 1. Is mihi suadet, il me conseille. Is mihi auctor est rei agendæ; isto auctore utor; hunc auctorem consilii habeo, sequor; hujus ego auctoritatem sequor; auctoritati pareo; hic mihi consilii auctor, dux, moderator; adjutor et administer est. Is mihi consilium dat; consilio me juvat; consilio mihi adest; consilio est; consilii mihi copiam facit; consilio me instruit 2. Si suadentem me audisset, aliter omnia egisset, s’il avait écouté mes conseils, il aurait agi autrement. Si meis monitis paruisset; si meam sententiam complexus esset; meis monitis si stare voluisset; si sequi me auctorem, suasorem et impulsorem; si mihi morem gerere, si consilium a me exquirere voluisset, aliter omnia instituisset, consilium mutasset, vela alio vertisset. USUS: Non solum suasit, sed et rogavit. Cf. Auctor, Moneo, Consilium.
SUĀSO, ōnis, f. Conseil donné. SYN. Consilium, monitum, hortatio. )( Dissuasio.
SUĀSOR, ōris, m. Celui qui conseille, conseiller. SYN. Consuasor, auctor, hortator. )( Dissuasor. USUS: Deditionis suasor, impulsor, auctor, probator fui. Quid interest inter suasorem facti et probatorem? Quelle différence y a-t-il entre celui qui conseille et celui qui approuve une action?
SUĀVĬLŎQUENTĬA, æ, f. Charme de la parole, doux langage. USUS: Et oratorem appellat et suaviloquentiam tribuit.
SUĀVĬOR, aris, atus sum, ari, d. a. Donner un baiser, baiser. SYN. Osculor, suavium do, figo. USUS: Cicerones nostros cupio suaviari.
SUĀVIS, e, gen. com. Agréable, aimable, doux. SYN. Dulcis, eruditus, jucundus. USUS: Hic suavis haberi mavult quam gravis, et suavitatite ea quæ perfunderet animos, non quæ perfringeret. Cf. Jucundus.
SUĀVĬTAS, ātis, f. Douceur, suavité. SYN. Suavitudo, dulcitudo, jucunditas. USUS: Suavitates odorum efflantur e floribus. Suavitas sermonis, orationis, humanitatis. Conquirit undique suavitates, il cherche partout les douceurs, les jouissances. Cf. Jucunditas.
SUĀVĬTER, Agréablement. SYN. Jucunde, dulciter. USUS: Video quam suaviter voluptas sensibus blandiatur.
SUĀVĬTŪDO, ĭnis f. Agrément, amabilité, charme. SYN. Suavitas.
SUĀVĬUM, ĭi, n. Baiser. SYN. Osculum.
SŬB, Sous. SYN. Subter, subtus. USUS: 1. Sub terra habitant. Sub scalas se abscondit. 2. Ante, devant, sous. Res sub aspectum, sub intelligentiam cadit. Simulacro sub oculis posito. 3. Circiter, vers, à. Sub dies festos, sub meridiem, sub noctem venit. 4. Post, après. Sub eas statim tuæ recitatæ sunt litteræ. 5. In, sous (subordination). Sub aliena persona latet, sub nomine pacis bellum latet. 6. Sub manu, sous la main, en son pouvoir, SYN. In promptu, in manu, in manibus; ad manum, præsto.
SŬBACTĬO, ōnis, f. Culture, exercice. SYN. Cultura, exercitatio. USUS: Subactio autem est usus, auditio, lectio.
SUBDĬTĬTIUS, a, um, Supposé, apocryphe. SYN. Fictus, subditus, subornatus. USUS: Litteræ, proles subdititiæ.
SUBDĬTUS, a, um, Supposé, substitué. SYN. Subdititus, substitutus. PHRAS. (Multos numerat subditos, VULG.), il a beaucoup de sujets. Sub ejus ditione, dominatu; in ejus ditione et potestate multi sunt; in multos dominatum habet, exercet; dominatu ejus multi tenentur; subjectos ditioni suæ et obnoxios multos numerat; sub ejus imperio multi obedienter et fideliter degunt, agunt; vivunt; jugum ejus qui acceperint, haud sane pauci sunt. USUS: Subditus in locum alterius infans. Aquæ subditis ignibus effervescunt.
SUBDO, is, dĭdi, dītum, ere, a. Substituer. SYN. Substituo. USUS: Quis in meum locum subdetur?
SUBDŎLĒ, Avec un peu de ruse. SYN. Versute, callide.
SUBDŎLUS, a, um, Un peu rusé, fourbe, trompeur. SYN. Callidus, versutus, vafer. Cf. Astutus.
SUBDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Retirer de dessous, enlever. SYN. Subtraho, removeo. PHRAS. Clam se subduxit, il s’esquiva sans qu’on l’aperçût. Ex conspectu discessit, evolavit; ex conspectu repente amissus est; conspectum fugit, vitavit; conspectu sui eos qui præsentes erant, privavit; ex conspectu se clam deduxit. USUS: 1. De circulo se subduxit. Cibum alicui subducere. Pugnæ et periculo se subducere, se soustraire au combat, au danger. 2. Ad rationes refertur, calculer (par soustraction), compter supputer. Subducamus summam. Rationes et calculos subducamus.
SUBDUCTĬO, ōnis, f. Action de tirer les vaisseaux sur la plage. SYN. Subtractio.
SŬBĔO, es, ĭi vel īvi, ĭtum, ire, n. Souffrir; arriver, paraître. SYN. Patior, fero; adeo. USUS: 1. Aleam, fortunam, judicium multitudinis imperitæ, notam turpitudinis, odium publicum subire. 2. Incesso, venir à la pensée, se présenter à l’esprit. Subiit animum timor, pudor quidam et pœnitentia factorum. Spes, verecundia, cogitatio nescio quæ mentem subiit. 3. Venio, arriver, entrer. Tectum paternum, vultum patris subire non audet. 4. Succedo, succéder, venir après un autre. Una legio subiit alteri.
SŬBĬGO, is, ĕgi, actum, ere, a. Soumettre, assujettir, réduire. SYN. In potestatem vel ditionem redigo, subjicio, subjungo. USUS: 1. Tertiam subegit orbis partem Africanus. Cf. Subjicio. 2. Molior, labourer, briser, pulvériser. Terram subigere fossione glebarum.
SŬBINDE, Immédiatement après, tout aussitôt. SYN. Deinde, statim post.
SŬBĬTO, Subitement, soudain, tout-à-coup. SYN. Repente, repentino, continuo; ecce tibi. )( Sumpto spatio. USUS: Tabellario properanti, res enim cunctationem non receperat, subito litteras dedi. Subito præter opinionem omnium. Cf. Repente, Improviso.
SŬBĬTUS, a, um, Subit, inattendu, imprévu. SYN. Repentinus. USUS: Subita defectio Pompeii.
SUBJECTĬO, ōnis, f. Action de mettre sous ou devant. SYN. Rerum quasi gerantur, sub aspectum subjectio, action de mettre les choses sous les yeux, comme si elles se passaient en la présence des spectateurs, vive représentation.
SUBJECTOR, ōris, m. Celui qui suppose, fabricateur (d’une fausse pièce). SYN. Qui falsa testamenta supponit. USUS: Testamentorum subjector.
SUBJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. Mettre, placer sous; soumettre. SYN. Addo, subjungo, induco, adjungo, subigo. PHRAS. 1. Cæsar Galliam totam sibi subjecit, César s’empara de toute la Gaule. Galliam totam ad imperium populi Rom. adjunxit, in potestatem redegit; armis et legibus Galliam sempiternis vinculis adstrinxit; armis oppressit; in ditionem suam redegit; sub imperium populi Rom. ditionemque subjunxit; Gallia armis Cæsaris subacta, tota sub populi Romani imperium ditionemque cecidit; suæ ditionis totam Galliam Cæsar fecit; Galliam belli cladibus domitam sub jus ditionemque redegit; Gallorum opes fregit eorumque cervicibus servitutis jugum imposuit. 2. Provincia se victori subjecit, la province se soumit au vainqueur. Se suaque omnia alienæ potestatis fecit; victori se submisit, substravit; sub victoris nutum et arbitrium subjecit; jugum accepit; imperata fecit; se sub imperio victoris obedienter ac fideliter futuram, in potestate futuram, sub victoris jure futuram recepit. USUS: 1. Rationem dictorum et exempla subjecit. 2. Subdo, être subordonné à, soumis à. Verborum inanis sonitus, nulla subjecta sententia. Arti materiam subjicere. Quæ sit vis subjecta huic voci, quelle est la force de ce mot. 3. Obnoxium reddo, soumettre. Subjicere se imperio, sub potestatem alicujus. 4. Propono, présenter, fournir, mettre sous les yeux. Oculis aliquid et cogitationi; aliquid sub aspectum subjicere. 5. Adultero, supposer, substituer. Subjicere testamenta. Cf. Vinco.
SUBJUNGO, is, junxi, junctum, ere, a. Assujettir, soumettre, subjuguer. SYN. Subjicio, adjungo. USUS: Multas urbes sub Romanum imperium subjunxit.
SUBLĀTĒ, D’une manière élevée, pompeuse. SYN. Elate. USUS: Sublate et ample dicere.
SUBLĀTĬO, ōnis, f. Élévation. SYN. Elatio. USUS: Sublatio animi sine ratione, exaltation, enivrement, ivresse. Cf. Elatio.
SUBLĔGO, is, lēgi, lectum, ere, a. Prendre furtivement, soustraire. SYN. Furto aliquid surripio. Cf. Furor.
SUBLĔVO, as, avi, atum, are, a. Relever, soutenir, appuyer. SYN. Sustento. ADV. Lenissime. USUS: 1. Miseros, miserorum inopiam suis opibus sublevare. 2. Erigo, soulager, rassurer. Stratum et abjectum sublevare. 3. Compenso, relever. Nominis novitatem dicendi gloria sublevare, racheter par la gloire de l’éloquence, la bassesse de la naissance. Cf. Consolor, Juvo.
SUBLĬCA, æ, f. * Pieu planté en terre, pilotis d’un pont de bois. SYN. Palus ligneus qui rectus in aquam defigitur ad pontis constructionem. USUS: Non sublicæ modo directæ ad perpendiculum, sed pronæ et fastigiatæ, ut secundum naturam fluminis procumberent.
SUBLĬCĬUS, a, um, * Composé de pilotis. USUS: Pons sublicius, le pont de bois qu’Ancus Martius fit jeter sur le Tibre.
SUBLĬGĀCŪLUM, i, n. Petit tablier pour couvrir la nudité.
SUBLĪMIS, e, gen. com. Haut, élevé, qui est dans les airs. SYN. Altus, excelsus. )( Humilis. In sublime fertur. Sublime ferri. Cf. Altus.
SUBLĬNO, is, lēvi, lĭtum, ere, a. Enduire, crépir; recouvrir. USUS: Os alicui sublinere, barbouiller la face à, qqn, c. à d., se moquer, se jouer de lui, rire à ses dépens, verba dare. Cf. Extollo.
SUBMERGO, is, mersi, sum, ere, a. Submerger, engloutir. SYN. Mergo. Cf. Mergo.
SUBMĬNISTRO, as, avi, atum, are, a. Fournir, donner. SYN. Do, suggero. USUS: Pecuniam alicui, ornamenta, adjumenta subministrare.
SUBMISSĒ, D’une manière douce, calme, basse, rampante. SYN. Demisse, remisse. USUS: Submisse se gerere, alicui supplicare.
SUBMISSĬO, ōnis, f. Bassesse, soumission. SYN. Demissio, remissio.
SUBMISSUS, a, um, Calme, doux; faible, rampant. SYN. Demissus; humilis, abjectus; remissus. )( Elatus. USUS: Neque submissum, neque se efferentem vivere oportet. Cf. Humilis, Modestus.
SUBMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. Envoyer, expédier; baisser, abaisser, fléchir, plier. SYN. Clam mitto; demitto. )( Extollo. ADV. Multum. USUS: 1. Exercitum aliquo submittere. 2. Demitto, inclino. Se alicui, fasces, animos submittere. Cf. Subjicio.
SUBMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. Écarter, éloigner.
SUBNECTO, is, exum, ere, a. Attacher par dessous, fixer. SYN. Annecto, subjicio.
SUBNIXUS, a, um, part. v. anom. subnitor, Soutenu, appuyé sur; fort de, confiant dans.
SŬBŎLĔO, es, ere, n. Avoir vent de qqche, le sentir, le flairer. SYN. Præsentisco, USUS: Jam res patri subolet. Cf Præsentio.
SŬBORNO, as, avi, atum, are, a. Suborner qqn, gagner, corrompre; équiper, armer. SYN. Substituo, instruo. USUS: Falsum testem subornare. Subornare aliquem ad facinus. Pulchre a natura subornatus in vitam venit, il est venu à la vie bien paré des mains de la nature, c. à d., avec de brillantes facultés.
SUBRĒPO, is, psi, ptum, ere, n. Se glisser en rampant. USUS: Sub tabulas subrepere.
SŬBRĪDĔO, es, rīsi, rīsum, ere, n. Sourire. SYN. Aliquantum, furtim rideo.
SŬBRŬO, is, rŭi, rŭtum, ere, a. Abattre, renverser, démolir, ruiner. SYN. Subverto. USUS: Muros subruere. Subruta cuniculis mœnium pars procubuit. Cf. Vasto, Populor.
SUBSCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. Signer une plainte judiciaire, donner sa signature; consentir à, approuver qqche. SYN. Subsigno, accusationem alicujus comprobo, sententiam meam adscribo; consentio. USUS: Exemplum litterarum subscripsi. Alterius sententiæ subscribere, être du même avis qu’un autre. Statuæ Scipionis subscriptum: Omnes. In aliquem subscribere. Numerus aratorum quotannis subscribitur, describitur, enregistrer. Cf. Consentio.
SUBSCRIPTĬO, ōnis, f. État, rôle, liste. SYN. Adscriptio. EPITH. Censoria, venalis. USUS: Jugerum subscriptio ac professio.
SUBSCRIPTOR, ōris, m. Avocat ou conseil (du poursuivant). SYN. Adscriptor, causidicus. USUS: Descendit in judicium sine subscriptore.
SUBSĔCĪVUS, a, um, Qui est retranché, ce qui reste, le reste. SYN. Ereptus ex summis occupationibus. USUS: Hæc ego subsecivis horis contexui. Subsecivas horas mihi perire, frustra elabi non patior, moments perdus, heure de loisir.
SUBSELLĬUM, ĭi, n. Siége peu élevé, banquette. SYN. Sedes judicum et senatus. USUS: 1. Sallustius bis ad judicum subsellium attractus, extrema fortuna stetit. 2. Judicium, forensis exercitatio, le tribunal. Se a subselliis ad otium conferre. Alienus a subselliis. Optima fide versari in subselliis.
SUBSĔQUOR, eris, sĕcūtus sum, sequi, d. Suivre, venir après; se régler sur. SYN. Sequor, insequor. USUS: Ipse suo sermone subsecutus est humanitatem litterarum tuarum, lui-même a reproduit par son langage l’exquise politesse de ta correspondance. Cf. Sequor.
SUBSERVĬO, is, ire, a. Être esclave, servir, obéir. USUS: Subservire alicujus voluntatibus. Cf. Servio.
SUBSĬDĔO, Cf. Subsido.
SUBSĬDĬĀRĬUS, a, um, Qui forme la réserve, de réserve. USUS: Miles, copiæ, cohortes subsidiariæ. Cf. Auxiliarii.
SUBSĬDĬUM, ĭi, n. Secours, assistance; renfort de troupes. SYN. Auxilium, perfugium. EPITH. Bellissimum, certum, firmum, miserum, opportunum. USUS: Subsidium sibi parare, comparare. Id mihi subsidio senectutis servavi. Subsidium alicujus invocare. Submittere, mittere subsidium. Subsidio alicui venire, ire, proficisci, occurrere. Subsidiis firmare aciem. Cf. Auxilium.
SUBSĪDO, is, sēdi, sessum, ere, n. S’abaisser, s’affaisser; s’arrêter. SYN. Consido. USUS: Pars collis labe terræ in aliquantum latitudinis diruta subsedit. In ipsa via, in villa subsedimus paulisper.
SUBSIGNO, as, avi, atum, are, a. Souscrire, signer. USUS: Subsignare tabulas.
SUBSISTO, is, stĭti, ere, n. S’arrêter, résister, tenir tête à qqn. USUS: Ausi sunt subsistere hostes. Tanto sumptui vix subsisto.
SUBSORTĬOR, īris, ītus sum, iri, d. Désigner par ta voie du sort de nouveaux juges, en remplacement de ceux qui ont été récusés par les parties. USUS: In ejus locum quem subsortiemur?
SUBSORTĪTĬO, ōnis, f. Second tirage de juges.
SUBSTERNO, is, strāvi, strātum, ere, a. Joncher, couvrir. SYN. Consterno. USUS: 1. Aves nidos suos mollissime substernunt. 2. Subjicio, soumettre. DEUS substernebat animo omne quod erat corporeum.
SUBSTĬTŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. Substituer, mettre à la place de. SYN. Constituo, sufficio, subrogo. USUS: In mei locum quem substituent?
SUBSTO, as, are, n. Résister. USUS: Metuo ne substet hospes.
SUBSTRUCTĬO, ōnis, f. Bâtisse souterraine, fondation. USUS: Insanæ substructionum moles.
SUBSTRŬO, is, xi, ctum, ere, a. Faire des fondations. USUS: Capitolium lapide quadrata substructum, le Capitole repose sur des fondations en pierre de taille.
SUBSUM, sŭbes, esse, n. Être ou se trouver sous, être placé ou caché sous. SYN. Lateo, insum. USUS: 1. Nullam video subesse causam. Etiamsi nulla culpa subsit. Non temere fama nascitur, quin aliquid subsit. 2. Insto, adsum, prope absum, être proche. Dies comitiorum subest, le jour des comices approche.
SUBTER, Sous. USUS: Virtus omnia subter se habet.
SUBTERFŬGĬO, is, fūgi, ere, n. et a. Fuir secrètement, s’échapper, éviter. SYN. Devito, declino. ADV. Honeste. USUS: Ulysses amentiæ simulatione militiam subterfugere voluit.
SUBTERRĀNĔUS, a, um, Qui est sous terre, souterrain. SYN. Quod est sub terra.
SUBTEXO, is, xŭi, xtum, ere, a. Adapter sous; ajouter, exposer ensuite. USUS: Subtexit deinde fabulæ huic narrationem aliam. Cœlum fumo subtexitur, le ciel se dérobe sous un nuage de fumée.
SUBTĪLIS, e, gen. com. Fin, subtil, mince, tenu; délicat, ingénieux. SYN. Acutus, tenuis. ADV. Egregie. USUS: Acutissimum et subtilissimum dicendi genus. Subtili et pressa oratione utitur. Solers subtilisque descriptio partium. Cf. Ingeniosus.
SUBTĪLĬTAS, ātis, f. Finesse, délicatesse. SYN. Tenuitas, gracilitas. EPITH. Dignissima, a causa remotissima, vix imitabilis, non immutabilis, incerta, minuta, physica. USUS: Subtilitas orationis, simplicité du discours. Cf. Ingenium.
SUBTĪLĬTER, Finement, délicatement. SYN. Acute, tenuiter. USUS: Versute et subtiliter dicere.
SUBTRĂHO, is, xi, ctum, ere, a. Emporter, soustraire, dérober. SYN. Subduco. USUS: Materiam subtrahere furori. De commodis alterius subtrahere. Subtrahere se de curia. Supplicio se subtrahere. Cf. Aufero, Tollo, Adimo.
SŬBŪCŬLA, æ, f. Tunique de dessous, chemise (d’homme). Genus vestis.
SŬBURBĀNĬTAS, ātis, f. Les environs de Rome, les faubourgs, la banlieue; proximité (par rapport à la métropole). USUS: Populo Romano jucunda est suburbanitas provinciæ Siciliæ.
SŬBURBĀNUM, i, n. Propriété, campagne près de Rome. SYN. Prædium vel fundus prope urbem, fundus suburbanus. USUS: Voluptatis causa in hortis et suburbanis æstatem agere.
SUBURBĀNUS, a, um, Situé aux environs de Rome, suburbain. USUS: Fundus, ager, rus suburbanum.
SUBURBĬUM, ĭi, n. Faubourg. USUS: In suburbium ire non sum ausus.
SUBVECTĬO, ōnis, f. Transport par eau. USUS: Ne ab re frumentaria, duris subvectionibus, laboraret exercitus.
SUBVĔHO, is, xi, ctum, ere, a. Transporter, faire remonter un fleuve. USUS: Commeatus ex Apulia subvehebatur. Adverso flumine subvectus.
SUBVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. Aider, secourir. SYN. Succurro, subsidio venio. ADV. Studiose. USUS: Circumvenior, nisi subvenitis. Morbo alicujus ac mœrori subvenire. Cf. Juvo, Succurro.
SUBVŎLO, as, are, n. S’élever en volant. SYN. Evolo.
SUCCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n. Succéder, remplacer; s’avancer, arriver. SYN. Alterius locum occupo, in alterius locum sufficior; procedo; cado, evenio. PHRAS. 1. Ut res succedet, ita de te homines judicabunt, on jugera de vous d’après le succès de cette affaire. Ut res cadet, eveniet; ut se res dabunt, ita de te existimabunt; qualis rei exitus erit, talem de te opinionem suscipient; ex eventu homines de te existimabunt. Rei exitum hominum judicia consequentur. Congruent cum exitu rei, consentient in utramque partem de te hominum judicia. 2. Ut id succedat bene opto, je désire que cette affaire ait pour vous un plein succès. Actum feliciter esse velit DEUS; quod actum fuerit, id felix faustumque sit, prosperum habeat eventum; id DEUS probet, approbet, fortunet; id fortuna secundet. Succedat ex animi sententia precor; id ut præclare, feliciter cadat; optime procedat; optatum finem sortiatur; exitum habeat cum animo tuo congruentem; quem ipse vis eventum ferat opto. Acta DEUS confirmet; rata esse velit, jubeat. 3. Utinam omnia tibi feliciter succedant! Puissiez-vous être toujours heureux! Utinam optata omnia contingant! contingant ea quæ cupis! omnia secunda fluant; nihil contra voluntatem eveniat! res omnes processus habeant optatos! USUS: 1. Succedam vicarius muneri tuo. Vicarius meæ diligentiæ succedat. 2. Evenio, cado, procedo, réussir, avoir un bon résultat. Omnia ex sententia succedunt. 3. Subeo, venio, aller sous, entrer dans. Tectum imbris causa succedere. Cf. Successus.
SUCCENDO, is, di, sum, ere, a. Allumer par dessous, mettre le feu à, brûler. SYN. Inflammo, incendo. PHRAS. Vicini domum succendit, il mît le feu à la maison du voisin. Vicini domui ignes admovit, adhibuit; ignem intulit; ignem injecit; faces, ignem jecit in vicini domum. Cf. Ignis, Incendo. USUS: Ira succensus, enflammé de colère.
SUCCENSĔO, es, sŭi, sum, ere, n. Être enflammé de colère être irrité, courroucé contre; s’irriter, se mettre en colère. SYN. Irascor. ADV. Justius, leviter, plane, vehementer. USUS: Irasci et succensere solemus iis qui, etc. Cf. Irascor, Sentio.
SUCCESSĬO, ōnis, f. Succession, substitution. Hereditas. USUS: Cædis merces, in cæsi locum successio petitur.
SUCCESSOR, ōris, m. Successeur, remplaçant. SYN. Qui sufficitur, subrogatur, submittitur; vicarius. EPITH. Conjunctissimus, amicissimus, perblandus. USUS: Successori provinciam tradere. Successores fere aliquid mutant de institutis priorum. Regnum per manus traditur successoribus filiis.
SUCCESSŬS, ūs, m. Heureux succès, réussite. SYN. Eventus, exitus, processus. PHRAS. 1. Res spero feliciter succedet, la chose aura, j’espère, un heureux succès. Res ex animi sententia procedet. Eventus rei erit optimus. Successu res quo volumus concludetur; non aliter cadet ac volumus; sequetur id, quod optamus. Rem consequetur exitus, eventus, finis optatus. Exitum res habebit, mea quidem ut spes fert, optatum, felicem, qualem volumus, qualem optamus. Puto fore ut rem ex sententia geram, feliciter, prospere conficiam; ex animi sententia, ut animus fert expediam, conficiam; ad eum, quem volebam, exitum perducam; felici exitu concludam. Efficiam, opinor, ut res optime succedat; ne res contra quam volumus succedat; ne quid adversi contingat in re; ne sit infaustus, adversus, alius a nostris voluntatibus rei exitus; ne sit alius quam volumus rei eventus; spero futurum ut in hac re meis optatis fortuna respondeat; ut cum animo meo fortuna consentiat; ut ab animo meo fortuna minime dissentiat; ut nihil adversi fortuna objiciat. Spero futurum ut nequaquam fortuna repugnet, resistat, obsistat, adversetur, sese opponat, suam vim objiciat, obviam eat. Futurum existimo, ut in hoc secunda, felici, prospera, propitia, perbenigna fortuna utar; ut res omnes sub manus succedant; omnia ad voluntatem fluant; belle procedant omnia ac prospere; ut fortuna consilia nostra comprobet. 2. Res non successit ut sperabam, l’affaire n’a pas eu tout le succès que j’espérais. Non cecidit ut optabam; præter meam sententiam evenit; præter voluntatem accidit; aliter ac sperabam; contra quam volebam contigit. Non ut volebam; secus atque opinabar; aliter atque spes erat cecidit. Exitum res habuit alienum a sententia, spe, voluntate; dissimilem voluntatis, minime cum animo congruentem minime, cum voluntate congruentem; ab animo discrepantem, abhorrentem, diversum; contra spem, adversum voluntati exitum res habuit. Optatum exitum consecuta res non est; optatum ad exitum non pervenit. Exitus rei voluntati non respondit. Res pro voluntate non succedit; ex animi sententia non processit. Spes mea non eum quem volebam exitum consecuta est; spes me frustrata est, fefellit, decepit, delusit. Speratum eventum, exitum sortita, nacta, adepta non est. Inanem fuisse spem meam, exitus rei declarat. Opinione sum deceptus. Falsa me spes aluit, lactavit; haud bene res evenit; haud bene vertit; fortuna belli inclinavit; inclinata res est; omnia obstructa reperi; negotium totum refrixit.
SUCCĬDĬA, æ, f. Quartier de porc, flèche de lard. SYN. Tergum suillum.
SUCCĪDO, is, cīdi, cīsum, ere, a. Couper. USUS: Segetes succidere.
SUCCINGO, is, nxi, nctum, ere, a. Attacher, agrafer, ceindre; entourer, environner. SYN. Munio, circumdo. USUS: Carthago portubus succincta. Gladio succinctus. Armis legionibusque succinctus.
SUCCLĀMO, as, avi, atum, are, n. Crier, acclamer. SYN. Acclamo. ADV. Frequenter.
SUCCRESCO, is, ere, n. Naître ou venir après, succéder à. SYN. Succedo. USUS: Orator ille vestræ succrescit ætati. Cf. Cresco.
SUCCUMBO, is, cŭbŭi, cŭbĭtum, ere, a. Tomber sous, succomber. SYN. Inferior sum, vincor, cado, cedo, frangor, debilitor. USUS: Nulli neque homini nec perturbationi animi succumbere. Succumbere dolori, labori, senectuti, amori, fortunæ. Cf. Cedo, Vincor, Subjicior.
SUCCURRO, is, curri, cursum, ere, n. Accourir au secours de, porter secours à. SYN. Subvenio, subsidio venio, opem fero; occurro, in mentem venit. ADV. Confestim. USUS: 1. Succurrere saluti fortunisque communibus. 2. Occurro, se présenter à l’esprit, venir à l’idée. Quidquid succurrerit, scribam. Cf. Auxilium, Adminiculum, Juvo, Levo.
SUCCUS, i, m. Humidité, sève, suc, lait. SYN. Humor purus. EPITH. Diuturnus, humifer, incorruptus, pristinus. USUS: 1. Stirpes ex terra succum trahunt. 2. Vis quædam, robur, force, vigueur. Non retinemus veterum oratorum succum. Oratio succum suum e philosophia omnem ducit.
SUCCUSSŬS, ūs, m. Secousse. SYN. Agitatio.
SŪDES, is, f. Pieu, piquet, échalas. USUS: Sudes sub aqua defixæ flumine tegebantur.
SŪDO, as, avi, atum, are, n. Suer, être en sueur; travailler. SYN. Sudore mano, diffluo, madeo, sudore perfundor, sudor ex omnibus artubus profunditur, sudorem emitto. USUS: Vides me sudare jam dudum laborantem, tu vois que depuis longtemps je me donne mille peines.
SŪDOR, ōris, m. Sueur; humidité, rosée. EPITH. Multus, plurimus. USUS: Herculis signum multo sudore manavit. Medicamentum multus sudor consecutus est.
SŪDUM, i, n. Le beau temps, temps clair, sérénité. SYN. Cœlum serenum. Cf. Serenum.
SUESCO, is, ēvi, ētum, ere, n. S’habituer, s’accoutumer à. SYN. Assuesco, consuesco. Cf. Assuesco.
SUFFĔRO, fers, sustŭli, sublātum, sufferre, a. Porter, supporter; souffrir, endurer. SYN. Fero, patior, perpetior. ADV. In perpetuum, omnino, vicissim. USUS: Pœnas sufferre. Cf. Fero, Patior.
SUFFĬCĬO, is, fēci, fectum, ere, a. et n. Suffire, être suffisant. SYN. Satis sum, satis habeo. PHRAS. Non sufficiebat ad tantos sumptus, tametsi amplum patrimonium, son patrimoine, quoique grand, tu pouvait suffire à tant de dépenses. In tot sumptus vix suppeditabat amplum quantumvis patrimonium; in tot sumptus vix ampla satis erat tota hereditas; tot sumptus vix amplissimum patrimonium sustinebat. Cf. Satis. USUS: 1. Immensæ gulæ amplissima pecunia non sufficiebat. Nec scribas sufficere, nec tabulæ nomina capere poterant. 2. Substituo, être en remplacement. Suffici in locum alterius.
SUFFĪGO, is, xi, xum, ere, a. Attacher, clouer. SYN. Affigo. USUS: Cruci suffigi, être cloué à une croix.
SUFFĪMENTUM, i, n. Fumée d’une substance brûlée. SYN. Odores incensi.
SUFFLO, as, avi, atum, are, a. et n. Souffler. SYN. Inflo. USUS: Sufflata dicendi figura, style bouffi, plein d’enflure.
SUFFŌCO, as, avi, atum, are, a. Étouffer, asphyxier, étrangler. SYN. Strangulo, fauces premo, opprimo; animam intercludo, comprimo; animam reciprocare non sino; fauces ita premo ut anima interclusa exspiret; animam elido, spiritum elido; vocem includo; spiritu intercluso exstinguo. USUS: Urbem fame suffocare.
SUFFŎDĬO, is, fōdi, fossum, ere, a. Creuser, percer, démolir. USUS: Sacella suffossa.
SUFFRĀGĀTĬO, ōnis, f. Vote, suffrage, recommandation. SYN. Voluntatum et animorum declaratio quæ fit suffragiis. EPITH. Facilis pro salute alicujus, gratior et par, militaris, si minus potens, at probata tamen, justa, debita, urbana. USUS: Suffragationem consulatus perdidit.
SUFFRĀGĀTOR, ōris, m. Qui vote pour, partisan. EPITH. Communis, proprius, fucosus, firmus. USUS: Tua nobilitas suffragatoribus et populo est obscurior.
SUFFRĀGĀTŌRĬUS, a, um, De recommandation. USUS: Brevis et suffragatoria amicitia.
SUFFRĀGĬUM, ĭi, n. Bulletin de vote; vote, suffrage, voix. SYN. Punctum, tabella, vox, sententia. EPITH. Corruptum, vitiosum, gratuitum, liberum, occultum. USUS: Ferre suffragium; inire suffragium de honore alicujus. Facta per tabulam suffragia. Suffragiis rem permittere. Me universis suffragiis, una voce consulem populus declaravit. Tribus in suffragium vocare. Ite bonis diis in suffragium. Redire in suffragium.
SUFFRĀGOR, aris, atus sum, ari, d. n. Donner sa voix, son vote, voter pour qqn; favoriser, approuver, louer. SYN. Faveo, suffragium fero. )( Adversor, refragor. ADV. Maxime. USUS: Suffragari pro aliquo, laudibus alicujus. Ei meorum temporum memoriam suffragari videbam. Cf. Assentio.
SUFFŬGĬO, is, fūgi, ere, * Se réfugier quelque part. SYN. Clam aufugio.
SUFFULCĬO, is, fulsi, fultum, cire, a. * Soutenir, étayer. USUS: Columnam mento suo suffulsit, il a placé une colonne sous son menton, il appose à son menton son bras pour appui. Cf. Fulcio.
SUFFŪMĬGO, as, are, a. * Exposer à des fumigations. SYN. Subtus fumum excito. USUS: Vulnus sulphure suffumigare.
SUFFUNDO, ia, fūdi, fūsum, ere, a. Répandre par dessous, couvrir, remplir, baigner. Respergo, perfundo. USUS: Animus nulla malevolentia suffusus, âme pure de toute malveillance. Sanguis cordi suffusus, sang répandu autour du cœur.
SUGGĒRO, is, gessi, gestum, ere, a. Suggérer, conseiller, rappeler; fournir. SYN. Suppedito, subjicio, commemoro. USUS: S-memoria defecerit, tu mihi suggere. Suæ sententiæ rationes suggerere. Quis tot rebus sumptus suggeret? Cf. Suppedito.
SUGGESTUM, i, n. et Suggestŭs, ūs, m. Estrade, tribune. SYN. Pulpitum, rostra, locus concionum. USUS: Suggestum ascendere. Cum in communibus suggestis consistere non auderet, ex alta turri concionari solebat.
SŪGO, is, xi, ctum, ere, a. Sucer. SYN. Haurio. USUS: Errorem cum lacte nutricis suximus.
SŬI, SĪBI, SE, De soi, à soi, se, soi. USUS: Nihil malo quam me mei similem esse et illos sui. Sui memoria delectatur.
SŬILLUS, a, um, De porc. USUS: Suilla caro.
SULCO, as, avi, atum, are, a. * Sillonner, labourer. SYN. Sulcos facio, sulcum imprimo; terram in sulcos proscindo.
SULCUS, i, m. Sillon. USUS: Sulcus altius impressus.
SUM, es, fŭi, esse, n. Être, exister, vivre; être là, avoir lieu, coûter. SYN. Ad pretium relata. Consto, valeo. USUS: 1. Frumentum tanti non est, quanti æstimasti. 2. Dego, ago, vivo, moror, versor, habito, être, se trouver, habiter. Totos dies cum illo est. Multum in publico, Athenis solet esse. 3. Intercedo, avoir des rapports, être en relation. Nihil mihi posthac tecum erit. Multum animo est cum corpore. 4. Attinet, spectat, oportet, regarder, concerner. Non est hoc nostri ingenii, vestri auxilii est. Boni viri, boni judicis est, c’est le propre d’un homme de bien, d’un juge équitable. Non erat hoc ejus curare, ce se n’était pas à lui à s’occuper de cela. 5. Cum Dativo varie, être un objet, une occasion, un motif de. Fuit ea res Scipioni vituperationi, invidiæ, maculæ, malo, dedecori, honori, laudi, gloriæ. Tua epistola magnæ mihi molestiæ fuit. 6. Æstimor, ducor, fio, être d’un grand prix. Annibalis nomen erat magna apud omnes gloria. Erat in magna gloria. 7. Habeo, avoir, être en possession de. Cum spe sum maxima, tum etiam majore animo. 8. Sto, être du parti de. Cicero erat a Pompeio, totus erat Pompeii, Cicéron était du parti de Pompée. 9. Cum ablativo laudis vel vituperii. Oraculum illud nunc minore gloria est. Esse mirifico in aliquem studio. 10. Varie. Est quod gaudeas, vous avez de quoi vous réjouir. Erit ubi te ulciscar, il y aura un moment où je me vengerai de toi. Melius est illi.
SUMMA, æ, f. Total, totalité, somme, montant. SYN. Caput, ratio præcipua rei pecuniariæ. EPITH. Carior, communis, fatalis, grandis, maxima, vera. USUS: Addendo deducendoque videre quæ reliqua summa fiat. Subducamus summam. Aliquid de summa remittere. Magnam pecuniæ summam conficere. Certam summam præscribere, præfinire. De capite detrahendo, remittendo semper aliquid, summa non maxima fiet reliqua. 2. Ad alias res relata, la totalité, le résumé, l’ensemble. Summam causæ breviter exponere. Summa illuc pertinet ut sciatis. Omnia præcepta ad unam summam referre. In ea re tota judicii summa consistit, le fond de l’affaire en litige. Summam reipublicæ administrare. Ad summam ista sic abire non possunt, en somme, en un mot. Cf. Summatim.
SUMMĀTIM, Sommairement, superficiellement; en un mot, bref. SYN. Ad summam; in summa; breviter; uno verbo; ne plura; ne pluribus; ne multa; ne multis; quid multa? ne longus sim; ne longum sit; ne longum faciam. Cf. Breviter.
SUMMĒ, Au plus haut degré, extrêmement, souverainement. SYN. Maxime, summopere. USUS: Summe illud concupivi. Summe illud a te contendo.
SUMMŎPĔRE, Avec le plus grand soin. SYN. Summe, maximopere, summa ope. Cf. Valde.
SUMMUS, a, um, Le plus haut, le plus élevé, extrême, qui est au sommet. SYN. Amplissimus, perfectus, singularis, incredibilis, in quo summa sunt omnia. )( Infimus. PHRAS. Tua gloria ad summam pervenit, votre gloire est arrivée à son plus haut degré. Nihil addi jam posse videtur ad tuam gloriam; evasisti in apicem gloriæ; non in secundis jam aut tertiis consistis, sed ad summa pervenisti; ab humili ducta est ad summum gloria tua. USUS: Summum est quo nihil superius. Summus vir et singularis. Summa hieme. In summo aquæ. Summum pectoris. Bacillus a summo inflexus. Ad summum cras, au plus tard demain. Cf. Perfectus, Egregius.
SŪMO, is, sumpsi, sumptum, ere, a. Prendre, saisir, recevoir, accepter. Assumo, arrogo, attribuo, tribuo; capio, accipio. ADV. Aliquando, aliunde, crudelissime, nimium, quasi retro, communiter, gravissime, male. USUS: 1. Mihi tantum non sumo, ut te moneam, je n’ai point cette présomption de vouloir vous donner des conseils. Vide, quid mihi sumpserim. Hoc pro benevolentia nostra mihi sumpsi ut peterem, vulgo præsumo. 2. Assumo, poser en principe, admettre, établir. Pro certo, pro comperto sumere quod tamen controversum sit. Sumere res non concessas, et ex illis conficere quod velis. 3. Capio, eligo, prendre. Auctoritatem, magnam confidentiam, regis partes sumere. Tempus sibi ad negotium, locum sumere; nomen ex re sumere, trahere, ducere. Judicem aliquem sumere. Tempus ad deliberandum sumere. 4. Exigo, livrer au supplice, punir. Pœnas, supplicium de aliquo sumere. Cf. Accipio.
SUMPTĬO, ōnis, f. Action de prendre; les deux prémisses d’un syllogisme. SYN. Assumptio. USUS: Demus tibi has sumptiones, quas lemmata Dialectici appellant.
SUMPTŬĀRĬUS, a, um, Qui concerne la dépense, somptuaire. USUS: Leges, rationes sumptuariæ.
SUMPTŬŌSĒ, A grands frais, avec luxe, somptueusement. USUS: Sumptuosius se et insolentius jactant.
SUMPTŬŌSUS, a, um, De beaucoup de dépense; somptueux, riche, magnifique. SYN. Splendidus, magnificus, lautus. ADV. Magnopere. USUS: Cœna sumptuosa. Ludi magnifici et sumptuosi. Cf. Splendidus.
SUMPTŬS, ūs, m. Dépense, frais. SYN. Impensa, impendium. EPITH. Annuus, exiguus, infinitus, expers fructuum, legitimus, magnus, minimus, necessarius, publicus, certus, effusus, nimis magnus, perpetuus, liberalis, quotidianus, tantus tamque profusus. PHRAS. (Alicui sumptus facere, VULG.), faire des frais à quelqu’un. Sumptum alicui afferre, inferre, inducere; sumptui esse alicui. 2. Sumptus minuere, diminuer les dépenses. Sumptus circumcidere; sumptu alios levare; sumptum remittere, extenuare. 3. Magnos sumptus fecit, il a fait de grandes dépenses. Sumptus impendit, fecit, insumpsit; nullis sumptibus pepercit; multum pecuniæ in eam rem conjecit, effudit; magnas impensas fecit; multos sumptus expendit; prodigus pecuniæ in sumptus fuit. 4. Quis ita dives est ut his sumptibus sufficiat? Qui est assez riche pour suffire à tant de dépenses? Quis ita fortunæ bonis affluit ut sustinere sumptum possit? quis ita firmus ab opibus est ut sufficere, respondere sumptui possit; ut sumptum ferre possit; ut facere tantum sumptum possit; cujus divitiæ sumptui pares esse possunt? ferendo sumptui quis erit; tantam impensam quis sustineat? ita gravis est impensa ut opprimere quemvis possit; quis sumptum tantum toleret? Non is est sumptus, qui sustentari a quoquam possit. Sumptus supra modum, immoderatus, infinitus est. Cui res familiaris ita copiosa est, cui tantum fortuna largita est, cui tantum de bonis suis fortuna impertivit, ut quantum res postulat, tantum erogare possit? ut respondere tanto sumptui possit? USUS: Sumptum afferre. Sumptui esse. Sumptum facere. Sumptum tolerare, ferre, sustentare. Sumptum dare, suggerere, suppeditare. Sumptum minuere. Sumptum levare.
SŬO, is, sŭi, sūtum, ere, a. Coudre, attacher, joindre. USUS: Tegumenta corporum texta vel suta.
SŪPELLEX, ectĭlis, f. Ustensiles de ménage, mobilier, meubles. SYN. Instrumentum domesticum, ornamentum. EPITH. Elegantior, lauta, multa, magnifica, optima et pulcherrima, oratoria, reliqua, universa. USUS: Multa in mancipiis, argento, ebore, veste, pecore, tabulis pictis, vasis Corinthiis, hydriis argenteis, scyphis aureis, stragulis multa et lauta supellex.
SŬPER, Sur, en dessus de; touchant. SYN. Supra; de. USUS: Hac super re consulam. De ea re satis superque dictum est.
SŬPĔRĀBĬLIS, e, gen. com. Qui peut être franchi. USUS: Murus scalis facile superabilis.
SŬPĔRADDO, is, addĭtum, ere, a. Ajouter sur, mettre par dessus. SYN. Addo. Cf. Addo.
SŬPERBĔ, Superbement, orgueilleusement. SYN. Arroganter, contumaciter. USUS: Superbe aliquem appellare. Cf. Arroganter.
SŬPERBĬA, æ, f. Fierté, orgueil, arrogance. SYN. Arrogantia, spiritus, elatio; tumor, inflatio animi, fastidium animi, insolentia, intolerantia. EPITH. Inaudita, singularis. PHRAS. Odi superbiam hominum, je hais l’orgueil des hommes. Hominum insolentium spiritus; oris et oculorum illam contumaciam; supercilium, regios spiritus, protervitatem, fastidium, pompam, speciem intolerandam non fero. Odi homines qui ut victos nos intuentur; arroganter, contumaciter se efferunt; inhumanos, superbos, minaces et arrogantes; animis inflatos sublatosque; feroces aliorumque contemptores minime fero. Odi homines fastidio et contumacia elatos. Cf. Superbus. USUS: Secundæ res superbiam fere afferunt; humiles animos superbia inflat. Fugere, deponere superbiam. Cf. Arrogantia.
SŪPERBĬLŎQUENTĬA, æ, f. Langage arrogant, fier, hautain. SYN. Superbus et arrogans sermo.
SŬPERBĬO, is, ire, n. Être orgueilleux, s’enorgueillir. SYN. Efferor, superbus sum. PHRAS. Superbire cœpit, il commença à devenir arrogant, hautain. Luxuriari et evanescere nimia gloria; opinione inflari; spiritus nescio quos sumere; efferre se insolentius; magnifice se circumspicere; offendere in arrogantiam; ad vanam fiduciam efferri; animum super honoris fastigium efferre; flectere animum in superbiam et ambitionem; superbia intumescere; efferri animo cœpit. Cf. Superbus, Superbia, Effero.
SŬPERBUS, a, um, Superbe, orgueilleux, fier. SYN. Arrogans, insolens, imperiosus, elatus, inflatus, non ferendus; spe atque animis inflatus, asper, difficilis, gravis, qui fastidio et contumacia effertur. PHRAS. 1. Opes te superbum reddunt, tes richesses te rendent fier. Tuæ te divitiæ efferunt; insolentia tua, arrogantia tua ex opibus tuis, non ex animi præstantia manat. Istam insolentiam, istam elationem animi, istos spiritus immoderatos in te pariunt opes, non meritorum conscientia. Res domestica æquo major animos tibi facit; animum inflat; istos spiritus subdunt opes, ad superbiam istam extollunt. 2. Superbus homo est, cet homme est orgueilleux. Inflatus regiis animis et spiritu; nimius animi; animo inflato est et tumenti; ventosus et insolens homo; inest illi contemptor animus et superbia; contemptus hominum, superbæ aures, contumeliosa dicta, aditus non alienis modo, sed civibus difficiles argumenta sunt hominis ex incertissimo animos sumentis. Cf. Arrogans, Ambitiosus, Superbia, Superbio. USUS: Superbiorem se præbet in hac fortuna.
SŬPERCĬLĬUM, ĭi, n. Sourcil. SYN. Pars frontis ima; frontis nubecula, superbia. EPITH. Abrasum, rasum, sublatum, depressum. USUS: In superciliorum motu exsistunt animi motus, arrogantiæ, gravitatis, severitatis. Libidines fronte et supercilio tegere. Illa superciliorum contractio et remissio, mœstitia, hilaritas, risus.
SŬPERFĬCĬES, ēi, f. Dessus, extérieur, superficie, surface. SYN. Extrema et aperta pars corporum. USUS: Superficiem ædium æstimare. Terræ superficiem nondum æquabat moles.
SŬPERFLŬO, is, xi, xum, ere, n. et a. Couler par dessus, inonder, déborder. SYN. Redundo, affluo, effluo, abundo. USUS: Is redundantes nos et juvenili licentia superfluentes repressit. Cf. Abundo, Redundo.
SŬPERFLŬUS, a, um, Superflu, inutile. SYN. Supervacaneus aut quod usum non habet, quod affluit rebus nostris aut opibus.
SŬPERFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. Verser, répandre sur. USUS: Tiberis agris superfusus, Tibre débordé. Superfundens se lætitia, joie qui déborde, qu’on ne peut contenir.
SŬPĔRI, orum, m. pl. Les dieux, les divinités. SYN. Cœlites.
SŬPĔRIMPŌNO, is, pŏsitum, ere, a. Mettre dessus, superposer, ajouter. USUS: Stipendio etiam superimposito.
SŬPĔRINCĬDO, is, cĭdi, ere, n. Tomber d’en haut sur. USUS: Ruina superincidentium virorum oppressus.
SŬPĔRĬOR, ōris, gen. com. Plus haut, plus élevé. SYN. Prior tempore, antérieur, précédent. ADV. Longe. USUS: 1. Quid proxima, quid superiore nocte? La nuit dernière et celle qui l’a précédée. Suscepta in superiore vita flagitia eluere. 2. Loco, supérieur, plus élevé. De loco superiore dicere. 3. Ordine, dignitate, supérieur, plus puissant, plus distingué. Fortuna famaque superior. Invidet paribus, inferioribus, superioribus. Quanto superiores sumus, tanto nos submissius geramus. Contra hostem superiores fuimus.
SŬPERJĂCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. Jeter, placer par dessus. USUS: Superjecere quidam augendo fidem, qui longe plures cœlos dicerent, exagérer, ajouter, renchérir (en racontant).
SŬPERLĀTĬO, ōnis, f. Exagération, hyperbole. USUS: Comparationes et superlationes.
SŬPĔRO, as, avi, atum, are, n. et a. 1. n. S’élever au-dessus; l’emporter, surpasser; être de reste, rester. 2. a. Passer, franchir; l’emporter sur. SYN. Vinco, excello, præsto, superior sum, præpondero; superfluo; supersum. ADV. Facile, longe, multum, præsertim, perfacile. USUS: 1. Arte, virtute, doctrina omnes longe superavit. 2. Transcendo, traverser, franchir. Fluvium, montem superare. 3. Supersum, être très abondant, abonder. Quis ditior, cui deest an cui superat? Lequel est le plus riche, celui qui manque ou celui qui a de trop? Egentibus pauca superant, quibus aliis gratificentur. 4. Evado, échapper à, éviter. Mala, pericula superare, malis perfungi, defungi. Cf. Vinco, Excello, Subjicio.
SŬPERSCANDO, is, ere, a. Franchir, passer par-dessus. SYN. Supero. USUS: Murum superscandere.
SŬPERSĔDĔO, es, sēdi, sessum, ere, n. Être assis, posé ou perché sur; être dispensé de qqche, se l’épargner. SYN. Abstineo, tempero. ADV. Opportune. USUS: Hoc labore commode supersedebis, vous vous épargnerez facilement cette fatigue. Hæc causa non est supersedenda, reticenda. Cf. Omitto.
SŬPERSTES, ĭtis, omn. gen. Qui est présent; qui subsiste, sain et sauf. SYN. Salvus, incolumis, qui mortuo superest, qui vita aliquem superat. PHRAS. Quamdiu superstes ero, autant de temps que je serai vivant. Dum anima exsuperabo mea; dum vita superabit, superstes erit; dum spiritum duxero; dum vita suppetet. Cf. Vivo. USUS: Utinam te non solum vitæ, sed et dignitatis meæ superstitem reliquissem. Si quos fortuna reliquos fecerit et nobis superstites.
SŬPERSTĬTĬO, ōnis, Superstition, crainte superstitieuse. RAD. a superstite, quod quidam parentes, ut sibi sui liberi superstites essent, totos dies precabantur et immolabant, teste Cicerone. SYN. Nimia, vana et inanis religio. EPITH. Anilis, barbara, contaminata, muliebris, propinqua, tanta, maxima. USUS: Omnis superstitio imbecilli atque anilis animi est. Superstitio fusa per gentes oppressit omnium animos, hominum imbecillitatem occupavit. Anili superstitione imbui, obligari, conflictari. Omnibus superstitionibus obnoxius vivit. Cf. Religio, Scrupulus.
SŬPERSTĬTĬŌSĒ, Avec ou par superstition. SYN. Aniliter, sine ratione.
SŬPERSTĬTĬŌSUS, a, um, Superstitieux. SYN. Superstitione imbutus. PHRAS. Plane erant superstitiosi, ils étaient tout à fait superstitieux. Dediti erant nescio quibus religionibus; nullus illis religionum modus erat; agitabat animos nescio quæ superstitio; invaserat animos multiplex religio, eaque vanissima; omnibus superstitionibus obnoxii vivebant. Capti jam erant superstitione animi victique; haud intactis religione animis homines erant; obligatæ omnium mentes miris et vanissimis superstitionibus. Oppresserat animos multiplex superstitio, imbecilles animos occuparat; non intacti erant superstitione mentis. Erant ii ad superstitionem humanarum mentium vitio facile revoluti. USUS: Stoici superstitiosa sollicitudine omnia credunt. Cf. Religio, Scrupulosus.
SŬPERSTO, as, are, n. et a. Se tenir au dessus de, être placé au dessus. USUS: Curribus superstans armatus hostis.
SŬPERSUM, es, fŭi, esse, n. Rester, subsister, exister. SYN. Resto, supero. ADV. Omnino, nihil. USUS: 1. E tanta cæde nemo fere superfuit. 2. Redundo, être très abondant, être superflu. Orator ita motu utetur ut nihil supersit in gestu. 3. Excello, supero, l’emporter sur. Scientia majoribus suis nec defuit, nec superfuit. Cf. Reliquus.
SŬPĔRUS, a, um, Qui est en haut, au dessus, supérieur. )( Inferus. USUS: Supera illa et cœlestia. Mare superum et inferum, la mer supérieure, la mer Adriatique et la mer Ionienne, la mer Inférieure ou de Toscane.
SŬPERVĂCĀNĒUS, a, um, Surabondant, inutile. SYN. Supervacuus, usum non habens. USUS: Vereor ne litteras meas supervacaneas existimes.
SŬPERVĂCŬUS, a, um, Surabondant, superflu, inutile. SYN. Inanis, redundans, sine causa, sine usu, superfluus.
SŬPERVĀDO, is, ere, a. Franchir, escalader. USUS: Supervadentem munimenta victorem fugarunt.
SŬPERVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, a. et n. Venir au dessus, arriver, survenir. SYN. Ex inopinato venio. USUS: Supervenire lætitiæ alicujus.
SŬPĪNUS, a, um, Penché en arrière, couché sur le dos. )( Pronus. USUS: Motus corporis supinus, pronus, obliquus.
SUPPAR, ăris, omn. gen. A peu près semblable. SYN. Fere par vel æqualis. USUS: Huic cæteri suppares. Cf. Æqualis.
SUPPĔDĬTĀTĬO, ōnis, f. Abondance, riche provision. SYN. Affluentia, subministratio. USUS: Suppeditatio bonorum nullo malorum interventu.
SUPPĔDĬTO, as, avi, atum, are, a. et n. 1. a. Donner en abondance, fournir, procurer. SYN. Subministro. ADV. Aperte, copiose, large. USUS: 1. Suppeditabit nobis de thesauris suis. Alicui rerum omnium quas natura desiderat, abundantiam et copiam suppeditare. Terra fruges fert et, ut mater, cibos suppeditat. Is locus miram varietatem et ubertatem dicendi suppeditat. 2. n. Suppeto, non desum, supersum, præsto sum, être en abondance, abonder, affluer. Si ei vita suppeditavisset, grandia moliebatur, s’il eut vécu assez longtemps. In hoc campo oratori omnis apparatus dicendi suppeditat. Cf. Do, Largior, Suggero.
SUPPĒTĬÆ, ārum, f. pl. Secours, assistance, aide. SYN. Auxilium, subsidium, præsidium. USUS: Laboranti exercitui suppetias mittere. Suppetias ire, proficisci, occurrere, venire, ferre. Cf. Auxilium.
SUPPĔTO, is, īvi vel ĭi, ītum, ere, n. Se trouver sous la main, être à la disposition de, être présent. SYN. Suppedito, sum, supersum, adsum, præsto sum. USUS: Verba mihi non suppetunt. Mihi præter voluntatem ad remunerandum nihil suppetit. Si vita suppetet. Cf. Habeo.
SUPPLANTO, as, avi, atum, are, a. Renverser qqn par un croc en jambe. SYN. Pede objecto vel subjecto, ad casum impello.
SUPPLĒMENTUM, i, n. Moyen de compléter; recrutement des troupes; levées. USUS: Legionum supplementa scribere; supplementis integrare, explere, reficere legiones.
SUPPLĔO, es, ēvi, ētum, ere, a. Ajouter à ce qui manque, compléter, suppléer. SYN. Præsto, alienam fungor vicem, expleo. USUS: Supplevit quod utrique defuit. Legionem supplere et reficere. Addere et supplere cætera ipse poteris.
SUPPLEX, ĭcis, omn. gen. Suppliant. SYN. Abjectus, jacens, prostratus ad pedes. PHRAS. Supplex vobis manus tendit, il vous tend les mains en suppliant. Ad pedes se vestros projicit; supplex ad vos venit, ad pedes se abjicit, deprecatur; supplicem se vestræ misericordia profitetur; vestram fidem obtestatur; fracto animo atque humili pro salute sua supplicat; maximo in squalore ad pedes vestros volutatur; plenus lacrimarum ad pedes vestros procumbit; genibus se vestris advolvit; nixus genibus, obsitus squalore et sordibus ad preces lacrimasque effusus orat, obsecrat, misericordiam vestram implorat. USUS: Tendit ad vos manus supplices. Senatum supplex adiit. Supplicem a genibus suis repellere. Cf. Supplico, Preces, Rogo, Oro.
SUPPLĬCĬTER, En suppliant, d’une manière suppliante. SYN. Demisse. USUS: Blanditur et suppliciter se insinuat. Suppliciter ac demisse gratias agere.
SUPPLĬCĀTĬO, ōnis, f., Supplication, prières publiques, actions de grâces, cérémonies religieuses. SYN. Honor diis immortalibus habitus pro victoria. Pompa solemnis adducta ad exposcendam Superum pacem. EPITH. Consularis, crebra, vehemens, prærogativa, justissima. USUS: Supplicationem diis immortalibus pro singulari eorum merito decernere, facere, décerner des actions de grâces aux dieux immortels en reconnaissance de leur haute protection.
SUPPLĬCĬUM, ĭi, n. Peine, châtiment; supplice, torture, tourment; supplication. SYN. Cruciatus, pœna. EPITH. Acerbissimum, commune, crudelissimum, æternum, dignum, divinum, extremum, summum, insigne, leve, majus, maturius, medium, præsens, singulare, supremum, acrius, exquisitum, inusitatum, justum, debitum, miserrimum. USUS: Alicui malefico supplicium constituere, condamner. Nova et exquisita supplicia excogitare, invenire, exquirere, rechercher, inventer. Aliquem ad supplicium trahere, rapere, traîner au supplice. Ultimo supplicio afficere reum; suppliciis improbos coercere, constringere, vindicare. Supplicio addicere damnatum; ad supplicium dare; supplicium de reo sumere, punir qqn, lui faire subir un supplice. Constanter ferre, perferre, subire supplicium, supporter. Debitum supplicium remittere, condonare, pardonner. Omni supplicio excruciatum necare, faire périr dans les supplices. Cf. Pœna.
SUPPLĬCO, as, avi, atum, are, n. et a. Prier humblement, supplier. SYN. Suppliciter peto, supplex sum alicui, deprecor, ad pedes alicujus supplex me abjicio, manus alicui vel ad aliquem tendo, supplicatum eo, pacem Superum exposco, suppliciis votisque DEUM fatigo. ADV. Diligentius, libentissime, submisse, publice. PHRAS. Supplicavit mihi, il me supplia. Multis et supplicibus verbis me oravit; suppliciter mecum egit; rogavit me quam suppliciter potuit; preces suppliciter admovit; ad pedes meos se stravit; genu posuit, supplicem vocem misit; passis manibus a me petiit, me obtestatus est; precibus omnibus petiit; supplex ad me confugit pedibus advolutus meis; infimis precibus a me contendit; precibus mecum egit quam diligentissimis; ad genua, pedes accidit mihi; aures oneravit meas precibus humillimis; fidem meam quanto potuit studio imploravit. Cf. Rogo, Preces. USUS: Quot pro innocentis hujus salute vobis supplicant. Cf. Supplex.
SUPPLŌDO, is, plōsi, ere, a. et n. Frapper du pied, trépigner. SYN. Pede terram percutio, plaudo.
SUPPLŌSĬO, ōnis, f. Action de frapper sur la terre. EPITH. Crebra. USUS: Pedis rara supplosione.
SUPPŌNO, is, pŏsŭi, pŏsĭtum, ere, a. Mettre à la place d’un autre, substituer, supposer. SYN. Subjungo, subjicio. USUS: 1. In alterius locum suppositus et substitutus. 2. Subdo, mettre sous, placer sous. Ova anatum gallinis supponere, placer sous des poules des œufs de cane (pour les faire couver). Falsa testamenta supponere.
SUPPORTO, as, avi, atum, are, a. Porter, apporter, transporter. USUS: Frumentum navibus supportare. Cf. Fero.
SUPPŎSĬTĬO, ōnis, f. Substitution frauduleuse, supposition (d’un enfant). USUS: Pueri suppositione decepta mater.
SUPPRESSĬO, ōnis, f. Soustraction. EPITH. Judicialis.
SUPPRĬMO, is, pressi, pressum, ere, a. Arrêter, modérer, cacher. SYN. Sedo, placo, occulto. )( Pervulgo. USUS: Dolorem sedare et supprimere. Retinuit pecuniam et suppressit, détourner une somme d’argent. Cf. Occulto, Premo.
SŬPRĀ, En haut. USUS: 1. Ratione loci, au-dessus, par-dessus. Supra terram, lunam. 2. Ordinis, précédemment, auparavant, plus haut. Illa quæ supra dixi. 3. Virtutis, ponderis, au-delà, plus que. Supra hominis fortunam; supra ætatem sapit. Potentia quæ supra leges est. Supra consuetudinem. Amor tantus ut nihil supra.
SŬPRĒMUS, a, um, Le plus élevé, le plus haut; très haut, très élevé. SYN. Summus, ultimus, extremus. USUS: Supremus vitæ dies; supremum supplicium. Cf. Summus.
SŪRA, æ, f. Mollet. SYN. Cruris pars aversa, posterior.
SURCŬLUS, i, m. Jeune branche, rejeton, scion. SYN. Planta. USUS: Da mihi ex ista arbore quos feram surculos.
SURDASTER, tra, trum, Un peu sourd, dur d’oreille. SYN. Cui hebetiores sunt aures; qui ægre audit.
SURDĬTAS, ātis, f. Surdité. USUS: In surditate quidnam est mali?
SURDUS, a, um, Sourd, qui n’entend pas ou qui entend mal. SYN. Qui sensu aurium vel audiendi caret, auribus captus. Cf. Auris. USUS: Surdus varietates vocum aut modos noscere non potest.
SURGO, is, surrexi, surrectum, ere, a. et n. 1. a. Lever, élever, dresser. 2. n. Se lever, se mettre debout. RAD. q. Surrigo vel sursum rego. SYN. De lecto exeo; me vel corpus e lecto corripio; somnum abrumpo; de sella exsilio. USUS: Ante lucem surrexit e lectulo. Cunctus senatus surrexit.
SURRĬGO, is, rexi, rectum, ere, a. Dresser. USUS: Aures surrigere.
SURRĬPĬO, is, rĭpŭi, reptum, ere, a. et n. Prendre à la dérobée, ravir, voler. SYN. Furor, sublego, clepo. ADV. Clam, occulte, impudenter. USUS: Surripere e bibliotheca libros. Cf. Aufero, Furor.
SURRŎGO, as, avi, atum, are, a. Faire élire qqn à la place d’un autre dans les comices. SYN. Substituo.
SURSUM, En haut, en montant. )( Deorsum. PHRAS. Sursum tendat animus, que l’âme s’élève vers le ciel. In cœlum suspiciat; sublime feratur; a terra longissime se efferat; supera semper petat et cœlestia; ad cœlum feratur; humana omnia inferiora se ducat. USUS: Idem sursum versus retroque dicatur, en remontant, à rebours.
SUS, sŭis, gen. com. Porc, cochon. SYN. Porcus. EPITH. Lutulentus. USUS: Ut sues glande pascuntur.
SUSCEPTĬO, ōnis, f. Action de se charger de, entreprise. USUS: Laborum dolorumque susceptio.
SUSCĬPĬO, is, cēpi, ceptum, ere, a. Pendre sur soi, entreprendre. SYN. Sumo, capio, recipio. ADV. Acerrime, enixe, fortissime, frustra, gratis, palam, paulisper, proprie, publice, turpissime. USUS: 1. Suscipe quæso id negotium, curam, cogitationem te dignissimam; munus illud, legationis causam, labores multos, onus, rempublicam, molestias, profectionem; propugnationem reipublicæ suscipere. 2. Cogito, admitto, committo, patro, concipio, penser à, se charger de, faire, concevoir. Magnum scelus, facinus, spem suscipere. Mentem illam voluntatemque dudum suscepi. 3. Patior, subeo, recevoir, recueillir. Luctum, squalorem, sordes, pœnam pro scelere suscipere. 4. Habeo, avoir (un enfant). Liberos e conjuge suscipere. 5. Obtineo, avoir force de loi. Suscepit consuetudo communis ut, etc. 6. Accipio, recipio, accueillir, prendre sous sa protection. Suscipere alienum amicorum causa.
SUSCĬTO, as, avi, atum, are, a. Lever, soulever; exciter, stimuler. SYN. Excito, incito, exsuscito. USUS: Suscitare bellum civile. Cf. Excito, Expergefacio.
SUSPECTUS, a, um, Suspect, soupçonné. SYN. Suspicionem præbens, in quo subest suspicio alicujus. ADV. Falso, vehementer. PHRAS. Suspectus erat de morte patri illata, il était soupçonné d’avoir donné la mort à son père. Mors parentis filium suspicione asperserat; opportunum parricidii crimini se fecit longo in patrem odio; suspicionem de se præbuit patris veneno sublati; in suspicionem venit de morte patris. Cf. Suspicio. USUS: Doleo me tibi negligentiæ nomine suspectum esse.
SUSPENDĬUM, ĭi, n. Action de se pendre, pendaison. USUS: Malorum remedium suspendio ac morte quærere.
SUSPENDO, is, di, sum, ere, a. Suspendre, pendre. SYN. Cervices frango, in crucem ago; suspendio vitam finio, collum in laqueum insero, collum laqueo obstringo, in laqueum induo. USUS: 1. Caput obnubito, arbori infelici suspendito, attache-le au poteau. 2. Interrumpo, retenir, arrêter, suspendre. Opus ita ædificatum ut suspendi non possit. Cf. Suspensus.
SUSPENSĬO, ōnis, f. Suspension, interruption. USUS: Animi suspensio.
SUSPENSUS, a, um, Qui est en suspens, indécis, flottant; suspendu. SYN. Pendens, anceps, dubius, incertus, sollicitus. ADV. Diutius, graviter, valde. PHRAS. 1. Suspensus est, il fut pendu. In furcam actus, sublatus est; in crucem sublatus, actus est; suspendio necatus est; laqueo vitam finiit; ex arbore infelici pependit. USUS: 1. Suspensus ex trabe. 2. Sollicitus, dubius, incertus, incertain, inquiet. Metu suspensa civitas, perturbata seditionibus. Suspensum me jam diu et sollicitum tenes. Rerum exspectatione suspensi omnes et anxii. 3. Defixus, collocatus, certain. Suspensas aptasque a DEO habere vitæ rationes.
1. SUSPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, a. Regarder de bas en haut, lever les yeux, contempler. SYN. Aspicio. )( Despicio. USUS: 1. Cœlum, in cœlum suspicere, oculos attollere. 2. Veneror, miror, regarder avec respect, admiration, respecter. Eloquentiam virtutemque alicujus suspicere.
2. SUSPĬCĬO, ōnis, f. Soupçon, suspicion. SYN. Conjectura, opinio, metus. EPITH. Abscondita, adversaria, atrocissima, cæca, certa, falsa, ficta, satis firma, indigna, maxima, minima quædam, pertenuis, propria, repentina, ridicula, similis, sollicita, subita, tanta, turpissima, vacua, pura, domestica, honesta, odiosa. PHRAS. 1. Multorum de illo, sed falsa suspicio est, bien des gens le soupçonnent, mais sans raison. Odiosæ quædam de eo suspiciones multorum insedere animos; multi odore quodam suspicionis afflati male de illo opinantur; hominibus ad suspicandum sagacissimis immerito suspectus est; multi sinistram falsamque de eo opinionem accepere; magna in illum suspicio confertur; gravi suspicione perstringitur; in gravi suspicione ponitur; in suspicionem sceleris, sed immerito, adductus, vocatus est; innocens in suspicionem multorum venit, cecidit, incidit. 2. Ne suspicio quidem fuit de illo, on ne le soupçonna même pas. Nulla vel levissima suspicione violatus erat; tam atrocis facti nulla vel suspicio ad illum pertinebat; ei suspicioni nec affinis erat; nulli vel levissimæ suspicioni in eo locus erat; nulla vel levissima suspicione aspersus erat; aberat longe a tam atrocis facti suspicione; longe remotus erat ab ea suspicione. 3. Vide ne cui suspicionem avaritiæ præbeas, prenez garde que qui que ce soit vous soupçonne d’avarice. Ne avaritæ suspicionem moveas, excites, des, præbeas; ne suspicioni huic locum vel materiam des; ne qua avaritiæ suspicio nascatur, exoriatur; ne qua avaritiæ suspicio in te resideat, consistat; ne qua avaritiæ suspicio in te convenire possit. 4. Fuge vel suspicionem avaritiæ, fuyez même le soupçon d’avarice. Avaritiæ vel suspicionem vita, a te depelle, minue, extenua; id age ut vel suspicionem avaritiæ a te propulses, dimoveas, removeas, tollas; a suspicione te liberes, vendices, exsolvas; delenda tibi vel suspicio avaritiæ, si qua in te residet. Cf. Conjectura. USUS: Suspicionem alicui facere, injicere, importare, faire soupçonner qqn. Suspiciones invalescunt, increbescunt; multa sunt, quæ eam suspicionem augeant vel confirment; suspicio in plures manat, le soupçon tombe sur plusieurs. Suspicionem de aliquo habeo; suspicio mihi de aliquo incidit, insidet, je soupçonne qqn. Venire, cadere, incidere, involvi in suspicionem, être enveloppé dans les soupçons. Suspicionem aliquam trahere, ducere, concevoir un soupçon. Abhorret a suspicione tam atrocis facti ætas innocens, on ne peut soupçonner d’un si grand crime cet âge innocent. Cf. Suspectus.
SUSPĬCĬŌSĒ, De manière à éveiller les soupçons. SYN. Credibiliter, criminose.
SUSPĬCĬŌSUS, a, um, Qui fait naître, qui éveille les soupçons, suspect; qui conçoit des soupçons, soupçonneux. SYN. Suspicionem præbens et suspiciens. USUS: Durus et suspiciosus in suos. Te conscientia scelerum timidum facit ac suspiciosum. Quod adhuc est suspiciosum, res ipsa perspicuum faciet.
SUSPĬCOR, aris, atus sum, ari, d. a. Soupçonner, suspecter. SYN. Suspicionem habeo, ex re aliqua suspicionem duco, traho; suspicione attingo, assequor. ADV. Difficillime, injuriose, levissime, nihildum obscurius, plane, sceleste, temere, valde. USUS: De ejus scelere nihil suspicari poteramus. 2. Cogito, reputo, conjecturer, penser, pressentir. In DEO nec figuram, nec sensum suspicari licet. Cf. Suspicio.
SUSPĪRĬUM, ĭi, n. Soupir, gémissement. SYN. Gemitus, doloris indicium. USUS: Quem nemo sine suspirio aspicere possit.
SUSPĪRO, as, avi, atum, are, n. Soupirer, gémir. ADV. Familiariter, occulte. USUS: Nemo est quicum libere jocari aut familiariter suspirare possim, avec qui nous puissions ou plaisanter librement ou soupirer comme avec un ami. Cf. Gemo.
SUSTENTĀTĬO, ōnis, f. Délai, retard, ajournement. SYN. Dilatio. USUS: Num res moram aut sustentationem habeat vide.
SUSTENTO, as, avi, atum, are, a. Soutenir, supporter, appuyer. SYN. Sustineo, fulcio, nitor. ADV. Maxime, privatim, vix, misere. USUS: Patrimonio se suo, amicorum liberalitate egestatem suam sustentare. Alienam tenuitatem opibus, sumptibus, officiis suis sustentare. Ea me spes et consolatio sustentat. Mœrorem meum et dolorem illud unice sustentat. Litteris sustentor et recreor. Cf. Alo.
SUSTĬNĔO, es, tĭnŭi, tentum, ere, a. Soutenir, empêcher de tomber, maintenir; arrêter, contenir. SYN. Sustento, tueor, corruere non sino, fulcio, labentem excipio, contineo. ADV. Maxime, privatim, vix, misere, arroganter, diutius, ægre, facile, facillime, firme, plane non, præcipue. USUS: 1. Rempublicam consiliis, humeris, cervicibus suis; causam alicujus sua auctoritate sustinere. Magnam invidiæ molem, vim hostium, multum malorum sustinere. Se a lapsu, currum, equos incitatos, gradum sustinere, detinere vel reprimere, 2. Occulto, tego, supporter, cacher. Fronte ac vultu simulatio facillime sustinetur. Cf. Patior, Fero.
SUSTOLLO, is, sustŭli, sŭblātum, tollere, a. Lever en haut, élever. USUS: Aliquem in equum sustollere.
SŬSURRĀTĬO, ōnis, f. Chuchoteries. SYN. Susurrus. USUS: De Cæsare crebri et non belli rumores, sed susurrationes veniunt.
SŬSURRO, as, are, n. Murmurer, chuchoter. SYN. Furtim et submissa voce loquor. USUS: Audio jam susurrari.
SŬSURRUS, i, m. Murmure, gazouillement. USUS: Susurrus aquæ. Susurro et laude infimorum hominum delectari.
SŪTOR, ōris, m. Cordonnier. USUS: Sutor ne ultra crepidam, que le savetier ne s’élève pas au-dessus de sa chaussure, fasse ses souliers (et rien de plus); chacun son métier. (PROV.)
SŪTŌRĬUS, a, um, De cordonnier. USUS: Sutorium atramentum, noir de cordonnier.
SŬUS, a, um, Son, sa; sien, sienne. USUS: Semper in disputando suus est. De suo addere, solvere, aliquid afferre.
SYLLĂBA, æ, f. Syllabe. EPITH. Brevis, longa, brevior, longior. USUS: Leguleius auceps syllabarum, éplucheur de mots, critique vétilleux.
SYLLĂBĀTIM, Par syllabes; textuellement, mot pour moi. USUS: Dictare alicui syllabatim.
SYMPĂTHĪA, æ, f. Sympathie. SYN. Convenientia et conjunctio naturæ, cognitio, naturæ et quasi concentus atque consensus. Continuatio conjunctioque naturæ. USUS: Video sympathiam.
SYMPHŌNĬA, æ, f. Concert, musique, symphonie. SYN. Concentus, cithara. USUS: In conviviis symphonia canere.
SYMPHŌNĬĂCUS, a, um, De concert, de musique. SYN. Citharœdus, fidicen.
SYNGRĂPHA, æ, f. Billet, obligation, écrit, reconnaissance. SYN. Chirographum, cautio. EPITH. Firmata sigillis, inanis. USUS: Habeo a te syngrapham, quam fecisti, scripsisti. Tanquam ex syngrapha agere cum populo, actionner le peuple comme en vertu d’une obligation écrite. Ex syngrapha credere, jus dicere. Cum inanibus syngraphis redire.
T
TĂBELLA, æ, f. Tablette; écrit, lettre; testament. SYN. Litteræ, codicilli. EPITH. Grata, vindex. USUS: 1. Tabella cerata. Tabella judicialis. Tabellis obsignatis agere cum aliquo. 2. Voti tabulæ, petit tableau, tableau votif. Quot in eo fano tabellæ pictæ eorum qui votis vim tempestatum effugerint.
TĂBELLĀRĬUS, ĭi, m. Messager, courrier, piéton. SYN. Nuntius, qui litteras fert. EPITH. Fidelis, ignotus, locuples, præposterus. PHRAS. Quoties tabellarium nactus ero scribam ad te, je vous écrirai toutes les fois que je pourrai trouver un courrier. Quoties mihi certorum hominum copia erit litteras a me accipies; quoties erit cui litteras recte dem, non committam ut desideres meas. Nullum ad te cui fidere audeam, tabellarium proficisci patiar, quin aliquid litterarum ad te dem. Quoties mihi sese tabellarius offeret, sine litteris non abibit; nemo deinceps hinc discedet quin litteras ad te perferat. USUS: Tabellarios instituere, mittere, remittere exspectare, subministrare, præbere. Tabellarios deprehendere, retinere, scrutari, excutere. Cf. Nuntius.
TĂBERNA, æ, f. Boutique de marchand, échoppe d’artisan, magasin. SYN. Caupona. EPITH. Instructa, ornata, libraria. USUS: In eamdem tabernam divertimus, dans la même auberge. Tabernas, operis et quæstus quotidiani locum occlusere. Taberna libraria, boutique de libraire.
TĂBERNĀCŬLUM, i, n. Tente. SYN. Castrense tectum. EPITH. Militare. USUS: Tabernacula carbaseis intenta velis collocabat. In philosophia quasi tabernaculum vitæ suæ collocare. Tabernacula statuere. Tabernacula defendere. Tabernaculum sacrum, tabernacle. Ædicula sacra vel sanctuarium asservando Sanctissimo Christi Corpori, rectius dicetur.
TĂBERNĀRĬUS, ĭi, m. Boutiquier. SYN. Caupo.
TĀBES, is, f. Consomption, langueur; peste, contagion, fléau. SYN. Macies. USUS: Tabes, cruciatus, afflicto.
TĀBESCO, is, bŭi, escere, n. Se fondre, se consumer, se liquéfier. SYN. Liquefio. USUS: 1. Durescit frigoribus humor, calore tabescit. 2. Contabesco, langueo, extabesco, périr de consomption, se consumer de chagrin, croupir dans l’oisiveté. Desiderio, otio, dolore tabescere.
TĀBĬFĬCUS, a, um, Qui fait fondre, qui consume; pestilentiel, mortel. SYN. Quod tabem inducit.
TĂBŬLA, æ, f. Planche, ais. SYN. Asser. EPITH. Ænea, nova, præclara, religiosa. USUS: 1. Tabulam de naufragio arripere. 2. Pictura, tableau. Tabulas bene pictas in bono lumine collocare. 3. Liber rationum, scriptura publica, monumentum litterarum, tablette écrite, registre, affiche, table, archives de l’État. Facere, conficere tabulas. In tabulas referre. Tabulas accepti proferre. Digerere, obsignare tabulas. 4. Geographica descriptio, cartes géographiques. Tabulæ Dicæarchi.
TĂBŬLĀARĬUM, ĭi, n. Les archives publiques, le dépôt des archives. SYN. Locus, in quo tabulæ publicæ civitatis servantur.
TĂBŬLĀTĬO, ōnis, f. Assemblage des planches, boiserie, lambris, étage. SYN. Tabularum constructio. USUS: Centones injecerunt, ne tela tabulationem perfringerent.
TĂBŬLĀTUM, i, n. Plancher, étage. USUS: Turrim quatuor tabulatorum constituit Cæsar.
TĀBUM, i, n. * Sang corrompu, venin, pus, corruption. SYN. Sanies.
TĂCĔO, es, cŭi, cĭtum, ere, n. et a. 1. n. Se taire, ne point parler. 2. a. Taire qqche. SYN. Sileo, reticeo, conticeo, tacitum relinquo, silentio prætereo, supprimo. ADV. Arroganter, in perpetuum, insulse, nimium diu, pie, perpetuo, plane, recte, sapienter. PHRAS. 1. Ecquid taces? Pourquoi gardez-vous le silence? Quid te elinguem reddidit? Ecquid lingua obmutuit? Quid sibi vult hæc taciturnitas tua? quid hæras, quid dissimulas, quid tergiversaris? cur silentio uteris tam diuturno? Cur animi sensus nemini impertiris? Quid diutinum adeo silentium tenes? Cur consilia tua silentio premis? Quid tegis, occultas consilia tua? Cur vocem nullam mittis? Cur lingua consistit? Quæ res vocem tibi clausit, interdixit? Quid ita ad silentium obstinatus es? Quid sibi vult pertinax quod tenes silentium? 2. Tacebo de ea re, je me tairai sur cela. Verbum hac de re non faciam; sermonem hac de re nullum habebo; abstinebo me ab hujus rei sermone, silebo, præteribo; tacitus prætermittam; tacitus relinquam; silentio involvam, præteribo, percurram, prætermittam, prætervehar. Omittam ista; oratione mea non attingam; in oratione non ponentur. Cf. Sileo, Silentium. 3. Tacete, silence. Linguam comprimite, compescite; vocem nullam mittite; verbum ne facite; quiescite; loquacitatem continete; mutos vos volo et elingues; vox nulla vobis excidat. USUS: Diu de his rebus tacuerat.
TĂCĬTĒ, Tacitement, sans parler; en secret, sans bruit. SYN. Silentio, in sinu, suspenso gradu. USUS: Cum libere loqui non audeant, tacite rogant.
TĂCĬTURNĬTAS, ātis, f. Silence, discrétion. SYN. Silentium. EPITH. Annua, perpetua. USUS: Taciturnitas imitatur confessionem, le silence ressemble à un aveu (qui ne dit mot, consent). Cf. Silentium.
TĂCĬTURNUS, a, um, Silencieux, taciturne, discret. SYN. Tacitus. Cf. Taceo.
TĂCĬTUS, a, um, p. Ce qui est tû, ce qu’on tait, passé sous silence; a. Silencieux, discret. SYN. Silens, obscurus, abditus, interior, prætermissus, compressus, non expressus. USUS: Nihil me mutum delectat, nihil tacitum. Tacito quodam sensu, sine arte aures judicant. Tacitum aliquid relinquere, præterire. Cf. Prætereo, Taceo.
TACTĬO, ōnis, f. Action de toucher, attouchement. SYN. Tactus. USUS: Voluptas oculorum, tactionum, saporum, le plaisir de la vue, du toucher, du goût.
TACTŬS, ūs, m. Action de toucher, attouchement. EPITH. Interior, intimus. USUS: Tactus fusus est per totum corpus, omnesque ictus nimiosque frigoris appulsus sentit, le toucher est également répandu par tout le corps. Ad tactum chordæ respondent, les cordes résonnent sous la main qui les touche. Quæ sub tactum vel aspectum cadunt.
TÆDA, æ, f. Torche. SYN. Fax. USUS: Agitari et terreri ardentibus furiarum tædis, les torches ardentes des Furies.
TÆDET, dŭit vel sum est, ere, imp. S’ennuyer, être ennuyé, fatigué, dégoûté. SYN. Fastidio, fastidio est, tædium me capit. PHRAS. Tædet me ista toties audire, je suis fatigué d’entendre toujours cela. Fastidii delicatioris sum quam ut ista toties audire sustineam; fastidio quodam et satietate ab his rebus audiendis alienari me sentio; rerum notissimarum mirum quam pertæsum est; odio rerum tristissimarum teneor, capior; propius fastidium, quam desiderium fabulæ sunt istæ; tædium mihi jam afferunt res toties repetitæ; tædium me capit rerum toties auditarum. USUS: Prorsus vitæ tædet, ita sunt omnia omnium miseriarum plenissima. Cf. Piget, Tædium.
TÆDĬUM, ĭi, n. Dégoût, ennui, lassitude, aversion. SYN. Molestia, fastidium, satietas. PHRAS. Cavendum ne tædium capiat audientes, il faut prendre garde d’ennuyer ses auditeurs. Occurrendum satietati aurium; fugienda aurium satietas; audiendi tædium varietate levandum est. Cavendum ne audiendi satietate expleantur audientes; ne oscitantem jam auditorem, loquentem cum altero, nonnunquam etiam circulantem, (caput circumferentem,) fastidio et satietate prorsus abalienemus. USUS: Ejus sermo inconditus plurimum mihi tædium attulit. Magnum inde tædium cepi. Lectionis tædium varietate levare.
TĀLĀRIS, e, gen. com. Relatif à la cheville du pied. SYN. Ad talos usque demissus. USUS: Tunica talaris, tunique longue, flottante, qui descend jusqu’à la cheville du pied.
TĀLĀRĬUS, a, um, Relatif aux dés. Ludus talarius, lieu où l’on joue aux dés.
TĂLENTUM, i, n. Talent, somme d’argent. Le talent attique valait 6000 drachmes, environ 5600 francs. SYN. Argenti summa quæ pretium efficit sexcentorum fere coronatorum, si de talento attico sermo sit. (Talentum pro naturæ aut ingenii dotibus, talent, capacité, vulg. est.)
TĀLĬO, ōnis, f. Talion, peine du talion, par ex.: Œil pour œil, dent pour dent. USUS: Pœna talionis.
TĀLIS, e, gen. com. Tel, telle; de telle et telle nature, pareil, semblable. SYN. Hujusmodi, ejusmodi, ejusdemmodi, ejusdem generis, id genus, hujus exempli. USUS: Quales sumus, tales esse videamur.
TALPA, æ, f. Taupe, animal. USUS: Talpa cæcior.
TALUS, i, m. Partie inférieure du pied, talon; dé oblong, rond de deux côtés et n’ayant ainsi que quatre côtés marqués. SYN. Postremum cruris in quo os prope calcem eminet: inde os quatuor laterum, quo luditur. EPITH. Rectus. USUS: Purpura usque ad talos demissa. Talum jacere, talis ludere, jouer aux dés. Talus tibi recte cecidit.
TAM, Autant, tellement, aussi, si. SYN. Æque, adeo. USUS: Quid opus tam valde affirmare? Ego hæc tam esse quam audio non puto, je ne crois pas qu’elles le soient (outrageantes) autant que je l’entends dire. Tam tibi credo, sicut alteri nemini. Res tam maxime necessaria.
TAMDĬU, Aussi longtemps. SYN. Usque eo, tanto tempore, tantisper. USUS: Feram tamdiu quam ferre potero. Tamdiu requiesco, quam diu ad te scribo.
TĂMEN, Cependant. SYN. Attamen, verumtamen, nihilominus, certe. USUS: Tamen nihilo minus putabam.
TĂMETSI, Quoique, bien que, encore que. SYN. Etsi, quanquam, licet.
TANDEM, Enfin. SYN. Demum, aliquando, ad extremum, denique, ad ultimum. USUS: Tandem legi tuas litteras.
TĀNGO, is, tĕtĭgi, tactum, ere, a. Aborder, atteindre, parvenir, entrer. SYN. Contingo, attingo. ADV. Leviter, modice. USUS: 1. In via quæ villam tangit. Simul ac tetigit provinciam. Genu terram tangere. 2. Indico, leviter tracto, leviter perturbo, toucher, traiter, s’occuper de; émouvoir. Leviter unumquodque tangam. Cura me illa, religio, earum rerum memoria tetigit. Minæ tuæ me parum tangunt. 3. Lædo, violo, toucher, frapper, pousser. Aliquem in convivio tangere. 4. Contracto, toucher, manier. Ulcus tangere. Rem acu tangere, rem ipsam putare, mettre le doigt sur la chose, c. à d., deviner juste.
TANQUAM, Comme si, de même que. SYN. Quasi, quodammodo ac, juxta ac, ut. USUS: Istum, tanquam si consul esset, salutavi. Tanquam domi meæ. Tanquam si res mea agatur. Cf. Sicut.
TANTISPER, Aussi longtemps, pendant ce temps-là. USUS: Morare tantisper, dum defervescat hominis bilis.
TANTO, Si longtemps. USUS: Non tanto ante fugisset.
TANTŎPĔRE, Tant, tellement. USUS: Non hæc tantopere desiderarem.
TANTŬLUM, Tant soit peu. SYN. Nec digitum, nec digitum latum vel transversum; nec transversum unguem. USUS: Si quis tantulum de via deflecteret.
TANTŬLUS, a, um, Si petit, si faible. SYN. Tantillus. USUS: Vix huic tantulæ epistolæ tempus habui. Ex grano tantulo tanta arbor.
TANTUM, Seulement. SYN. Tantummodo, solum. USUS: 1. Non tantum parum commode, sed et turpiter. Tantum quod hominem non nominat. 2. Tam, ita, adeo, tant, autant. Id tantum abest ab officio, ut nihil sit officio magis contrarium. Tantum, quantum sat est.
TANTUMMŎDO, Seulement. SYN. Modo, duntaxat.
TANTUMDEM, Autant. USUS: Tantumdem populo dandum est, quantum.
TANTUS, a, um, Aussi grand, aussi considérable. SYN. Tam multus, tam magnus. USUS: Tantum studium posui. Tanta res tamque immensa. Alterum tantum, une autre fois autant.
TARDĒ, Lentement, d’une manière tardive. SYN. Sero. USUS: Litteræ ob longinquitatem tardissime ad nos perferuntur.
TARDĬTAS, ātis, f. Lenteur, marche lente. SYN. Cunctatio, mora, stupor. )( Celeritas. EPITH. Abjecta, considerata, contraria, odiosa, mollior. USUS: Cursu corrigere tarditatem. Ista legatio moram et tarditatem bello afferet. Considerata tarditate uteris. Plerisque in rebus tarditas et procrastinatio odiosa est. Tarditas ingenii, debilitas, stupor, esprit lent, facultés bornées.
TARDO, as, avi, atum, are. 1. a. Retarder, causer du retard, arrêter. 2. n. Tarder, être en retard. SYN. Moram interpono, moror, moram et tarditatem affero, cunctor, indormio, differo, moram traho. USUS: 1. Venti profectionem meam tardant. Ejus animum negligentia tardabat. Animos accusatorum tardare. 2. Moram traho, commoror, n. tarder, être en retard. Tardare et commorari te melius est. Cf. Moror, Mora.
TARDUS, a, um, Lent à se mouvoir et à agir, tardif, paresseux, SYN. Serus, cunctator. )( Citus, celer, expeditus, velox, incitatus. USUS: 1. Homo tardus et parum efficax Consideratus et lentus potius quam tardus. 2. Hebes, remissus, obtusus, parum efficax, lourd d’esprit, borné, bouché. Quis tam indocilis, tam tardi ingenii? Cf. Segnis.
TAURUS, i, m. Taureau, bœuf. EPITH. Corniger, nobilis, optimus, truculentus. USUS: Taurus Phalaridis.
TECHNA, æ, f. Ruse, fourberie, tromperie, artifice. SYN. Ars, dolus, fraus artificiosa.
TECTĒ, Secrètement, en cachette. SYN. Obscure.
TECTŌRĬUM, ĭi, n. Stuc, enduit de stuc, crépi. SYN. Calx seu crusta inducta parieti. EPITH. Bellum, concinnum, novum, tantum, vetus. USUS: Columna ex qua tectorium vetus deletum sit.
TECTŌRĬUS, a, um, Qui sert à revêtir les murs, le sol, etc.; de stuc, de crépi. USUS: Exornare sepulcrum opere tectorio.
TECTUM, i, n. Toit. SYN. Pars summa domus, qua tegitur. )( Solum. EPITH. Absolutum, sartum integrumque; tecta cælata, firma, inaurata, magnifica, marmorea, ebore fulgentia, misera, silvestria. PHRAS. Domum tecto spoliare, enlever le toit d’une maison. Domum detegere; nudare tectum; detrahere culmen domui; tectum diruere, demoliri. USUS: Porticus ad tectum prope pervenerat Tectum multorum fastigiorum. Multis locis ne tectum quidem accipio, sed in tabernaculo manendum est, une demeure, un abri. Vos in vestra tecta discedite, rentres dans vos foyers.
TECTUS, a, um, Couvert, secret, caché, dissimulé. SYN. Obscurus, occultus, defensus. )( Apertus. PHRAS. 1. Nullum delictum tectum esse diu potest, aucun crime ne peut être longtemps caché. Nullum facinus celari, velari, supprimi, silentio involvi, latere diu potest. Nullum facinus esse potest quin emanet pateat, in lucem prodeat, divulgetur aliquando. Cf. Occultus, Clam. USUS: 1. Bestiæ terra tectæ. Tectis verbis ad te scribo, je vous écris à mots couverts. 2. Taciturnus, dissimulé, discret. Quis illo consideratior, tectior, prudentior? 3. Defensus, protégé, défendu. Majores nostri leges et jura clarissimorum hominum auctoritate tecta esse voluerunt.
TEGMEN, ĭnis, n. Couverture, enveloppe. SYN. Tegumentum. EPITH. Durum, latum.
TĔGO, is, xi, ctum, ere, a. Couvrir, recouvrir, envelopper. SYN. Obduco, obnubo, obtendo, contego, velo, operio, occulto, vestio, convestio. )( Aperio. ADV. Nimium, diu, perspicue, undique. PHRAS. 1. Tegit ille scelera sua, il cache ses crimes. Libidines suas tenebricosa fronte et supercilio contegit, circumvestit sedulo, in operto habet; frontis integumento ad occultanda vitia sua utitur; insignem nequitiam frontis ac dissimulationis integumento velat; multis simulationum involucris, et quasi velis quibusdam sua scelera obtendit, il déguise ses crimes de mille manières, les couvre de mille voiles. 2. Non decet nos ista tegere, il ne convient pas que nous dissimulions ces choses. Non decet nos ista tenebris involvere, velle ut in tenebris jaceant, ut in tenebris condantur, ut in obscuro sint. Cf. Abscondo, Celo, Occulto. USUS: 1. Suam prudentiam stultitiæ nomine tegere; suam sententiam tegere. 2. Excuso, defendo, protéger, défendre. Meam salutem suo præsidio et benevolentia texit.
TĒGŬLA, æ, f. Tuile; toiture, toit. USUS: Promitto tibi, si valebit, tegulam illum in Italia nullam relicturum, pas même une tuile. Quum tu tamen nocte socia per tegulas demitterere, quand... tu te laissais glisser par le toit.
TĔGŬMENTUM, i, n. Couverture, enveloppe. USUS: Quærere flagitiorum tegumenta, voile. Corporis tegumentum.
TĒLA, æ, Tissu, toile. USUS: 1. Telam texere, retexere. 2. TRANSL. Telam exordiri, rem aliquam incipere et aggredi, commencer qqche, entreprendre une affaire.
TELLUS, ŭris, f. Terre, globe terrestre. EPITH. Infima, media. USUS: Tellus neque movetur, et infima est.
TĒLUM, i, n. Arme pour combattre de loin, projectile, trait, javelot, flèche; arme offensive. SYN. Jaculum, hasta, gladius, hostile ferrum. USUS: Telum in aliquem intendere, emittere, immittere, conjicere. Eo graviores habent emissiones tela, quo sunt contenta atque adducta magis. Erit id telum acerrimum ad omnes fortunæ impetus, ce sera une arme très suffisante contre tous les assauts de la fortune.
TĔMĔRĀRĬUS, a, um, Inconsidéré, imprudent, déraisonnable. SYN. Inconsideratus, præceps, nullius consilii. USUS: Ea sunt turbulenta, temeraria et periculosa consilia. Cæca et temeraria cupiditas. Cf. Præceps, Temere.
TEMERĒ, Sans réflexion, à la légère, avec témérité; de soi-même, spontanément. SYN. Inconsulto, inconsiderate, imprudenter, sine judicio et modo, temeritate quadam; nulla ratione, casu; fortuito, fortuitu. PHRAS. 1. Nihil temere agit, il ne fait rien de téméraire. A reprehensione temeritatis longe abest; nunquam impetu aut temeritate, sed delectu et sapientia ducitur; non offert se ullis temeritatibus; minime præceps in consiliis aut devius est; nihil per incogitantiam, stulte, aut incaute, aut sine consilio suscipit; nunquam in præcipitia agitur consilia; nihil fortunæ permittit, omnia consilio. 2. Temere in res irruit, il se mêle sans réflexion à toutes sortes d’affaires. Sine recti pravique discrimine res quasvis aggreditur; aura, non consilio fertur; impetu magis quam consilio incurrit; cæcus et præceps fertur in res; cæca cupiditate rapitur ad aliquid; cæcus atque amens furore; cæcus amentia, crudelitate ac scelere fertur in rem; temeritatis inconsideratissimæ, dementissimæ plenus est; temeraria utitur ratione; amentissimus atque omnibus consiliis præceps ac devius est, sine judicio, ratione; nullo adhibito consilio; per summam incogitantiam, per summam temeritatem in omnem se offert discriminis casum. 3. Temere credit, il croit facilement. Auditionem levem pro re comperta habet; rem credit de qua nihil præter auditum habet; verba sibi dari facile patitur; credulum se præbet iis etiam quibus fidem et auctoritatem justa suspicio derogat. Cf. Credo. USUS: Audacter hoc dico, non temere affirmo.
TĔMĔRITAS, ātis, f. Irréflexion, étourderie, témérité. SYN. Inconsiderantia. )( Sapientia, judicium. EPITH. Admirabilis, furiosa, inconsideratissima ac dementissima, insignis, materna, summa, tribunitia, turbulenta, turpis, vitiosa. USUS: Genus inconsideratissimæ temeritatis. Errant qui temeritate et casu, non consilio agi, regi, administrari credunt omnia. Temeritas est florentis ætatis, prudentia senescentis, la témérité est le propre du jeune âge. Cf. Imprudentia, Temere.
TĒMĒTUM, i, n. Breuvage capiteux, vin. SYN. Vinum. USUS: Careant temeto mulieres.
TĒMO, ōnis, m. Timon, flèche d’un char.
TEMPĔRĀMENTUM, i, n. Combinaison habile, juste mesure, juste proportion. SYN. Temperatio, ratio. USUS: Inventum est temperamentum quo tenuiores ditioribus æquari se putarunt, un tempérament fut trouvé par lequel les pauvres crurent devenir les égaux des plus riches.
TEMPĔRANS, antis, omn. gen. Qui garde la mesure, modéré, retenu, réservé, tempérant. SYN. Continens, moderatus, qui ab omni libidine se continet. )( Libidinosus. ADV. Late, juste. PHRAS. Homo est temperantissimus, cet homme est très modéré. Ab omni cupiditate longe remotus; ab omni cupiditate alienus; omnis cupiditatis expers; vir est in quo rationis in libidinem aliosque non rectos animi impetus firma et moderata dominatio cernitur; qui rebus in omnibus certum habet vitæ modum; qui frugi hominis et temperantis fungitur officio; qui victu cultuque corporis parabili ad implenda naturæ desideria defungitur; vir est in quo cum modestia certat frugalitas; qui salubri victu cultuque moderato temperantissime agit, qui modum omnibus in rebus servat, adhibet, tenet, retinet, moderationem adhibet. Vir frugi et in omnibus vitæ partibus moderatus, plenus pudoris, plenus officii et religionis. USUS: An temperantem eum dices, qui in aliqua libidine se continuerit, in aliqua se effuderit? Appellerez-vous tempérant celui qui, se modérant dans une passion, s’abandonnera sans réserve à une autre? Cf. Modestus, Moderatus.
TEMPĔRANTER, Avec retenue, réserve. USUS: Si temperantius egisset.
TEMPĔRANTĬA, æ, f. Mesure, modération, tempérance. SYN. Modestia, moderatio, frugalitas, continentia. USUS: Temperantia moderatrix omnium commotionum, inimica libidinum, in prætermittendis voluptatibus cernitur. Temperantia, cupiditatum moderatio rationi obediens, animi motus regit. Temperantia est sedatio perturbationum animi, et rerum modus. Novi ego temperantiam et moderationem naturæ tuæ, je connais la mesure et la modération de ton caractère. Cf. Moderatio.
TEMPĔRĀTĒ, Avec modération, retenue, réserve. USUS: Temperate agere.
TEMPĔRĀTĬO, ōnis, f. Proportion régulière, juste mesure, modération. SYN. Temperamentum, moderatio. EPITH. Modica, sapiens, superior. USUS: Cœli, civitatis, juris temperatio, température, climat, organisation politique. Caloris temperatione semina oriuntur et augescunt. Sol, mens mundi et temperatio, le soleil, âme et lien de l’univers.
TEMPĔRĀTOR, ōris, m. Celui qui organise, qui dispose, qui règle. USUS: Temperator ille ac moderator hujus varietatis.
TEMPĔRĀTUS, a, um, Modéré, posé, calme, tempéré. SYN. Temperans, moderatus, modicus. )( Nimis incitatus. ADV. Utcumque. USUS: Temperati mores. Temperatis escis et potationibus uti. Oratio temperata numeris.
TEMPĔRO, as, avi, atum, are, a. et n. Diriger, régler, organiser, se modérer, se contenir. SYN. Moderor, rego, administro; temperationem facio, misceo. PHRAS. Vix mihi tempero, je puis à peine résister au désir de.... Vix comprimor quin, etc.; vix me teneo; vix me contineo quin; vix possum animum vincere, vix me cohibeo. USUS: Lycurgus rempublicam optimis institutis et legibus temperavit. Amara risu, victoriam clementia temperare, tempérer l’amertume par la gaieté, la victoire par la clémence. Ab injuria, a maleficio temperare. Vix sibi temperat quin. Cf. Moderor, Coerceo, Cohibeo.
TEMPESTAS, ātis, i. Époque, temps; orage, tempête. SYN. Tempus, status cœli, æris constitutio; turbo, procella. EPITH. Adversa, bona, calamitosa, civilis, horribilis, idonea, egregia; læta, sæva, serena, turbulenta, violenta, tetra, popularis, perfrigida. PHRAS. 1. Tempestas magna exorta est, une violente tempête s’est élevée. Coorta est tempestas maxima cum magno fragore tonitribusque; fœda tempestas cum grandine ac tonitribus cœlo dejecta est; tanta vis tempestatis, imbris ac turbinis ferebatur, ut nulla unquam dies turbulentior fuerit; fœda tempestas nimbo denso omnia operuit, mare exasperavit fluctibus, omnia permiscuit; ingens repente commota, concitata tempestas est; erumpebant venti, sævi exsistebant turbines, fluctus ejiciebantur maximi; multis imbribus et prope intolerabili tempestate vexabamur. Vento mixtus imber ferebatur in ora, ut jam spiritum prope intercludere, nec reciprocare animam sineret; tum vero ingenti sono cœlum strepere, et inter horrendos fragores micare ignes, donec effuso imbre creberrimaque grandine obruerentur omnia. Ab omni parte cœli emicabant fulgura, et nunc internitente luce, nunc condita, non oculos modo, sed etiam animos terrebant Erat prope continuus cœli fragor, et passim cadentium fulminum species visebatur, dum repente imber grandinem incutiens torrentis modo effunderetur. 2. In mari tempestas fœda exorta est, une tempête épouvantable régnait sur la mer. Spissæ se cœlo nubes intendebant, et quidquid lucis intermicabat, effusa caligine exstinctum est; tum inhorrescens mare paulatim levari, deinde acriori vento concitatum fluctus ciere, et inter se navigia collidere, ut scissis repente triremium vinculis ruere tabulata et cum ingenti fragore in profundum secum trahere quidquid erat vectorum, inciperent. Interea atro nubium globo effusa grando cum ingenti fragore cœli tonitribusque, ac fulminibus præstringentibus aciem oculorum, omne dehinc cœlum et mare in austrum cessit, qui immenso nubium tractu validus rapuit disjecitque naves. Vehemens primum ingruebat ventus, isque cum fulgetris et cœli fragore, tetraque ac minaci nubium vi, tum inhorrescens mare paulatim attolli majoresque in momenta ciere fluctus, qui violentis ab omni parte exasperati flatibus quassatæ jam navis in perniciem conspirabant. Tum vero non per gradus, ut solet, tempestas intumuit, sed direptus subito aer ita miscuit maria, ut artem mox a principio, et spem nautis eriperet. Coire paulatim nubes, sonare cœlum, micare ignes, ruere noctem videbamus; prœliabantur venti, surgebant undæ crebrisque fluctibus navem oppugnabant. Principio nigrescere ac condensari nubes, solis aspectus adimi; tenebris conduplicatis inhorrere omnia, ut cæca quadam nocte obsessi oppressique videremur; cœlum tonitribus dat mugitus ingentes, concursu conflictuque nubium fulgura et fulgetra ingeminant, atque in illa opaca caligine funestam nobis lucem præbent; glomerabant horrendam grandinem venti, imbresque densissimi, qui ad concitandum æquor sic incubuerant, ut illud ab imis sedibus eversuros putares; totum cœlum in mare descendere omniaque inter se elementa permisceri atque confundi crederes; volvebantur aquarum montes, crescebatque magis semper ac magis tempestas, et decumanis fluctibus, terribili procellæ fremitu navis latera feriebat. Immutata repente maris fides est, nam præter disturbatum procellis aerem et furentium ventorum violentiam, ex obliquo mare miscentem, etiam nubes, æstivis caloribus incensæ, inter se collidebantur, creberrimoque ruptæ tonitru, fragoribus aures, tumultu pontum ac cœlum, fulgurum jactu oculos animosque confundebant; cumque procella nimbos impelleret, nubes præcipiti ruina fractæ tam densis imbribus descendebant, ut torrentes ac nova quasi maria effundere viderentur. USUS: 1. Qua tempestate Græci florebant. 2. Turbo, procella, orage, tempête, intempérie. Imbres, nimbi, turbines cæteræque tempestates. Tempestate jactari, abripi, everti. 3. TRANSL. Ætumnæ, calamitas, tempus miserum, trouble, désastre, tempête, calamité, malheur. Tempestas in me coorta, commota, concitata est. Impendentem reipublicæ tempestatem dudum prospexi. Hac populi tempestate jactamur. Turbulentissimæ huic tempestati cedendum. Tempestate reipublicæ detineri, in portum rejici. Mutata sedataque hac reipublicæ tempestate. Tu procella patriæ, turbo ac tempestas pacis. 4. Æris ac temporis constitutio, cœli status, temps, température. Tempestatem idoneam nancisci, habere. Tempestate bona conscendere, solvere, navigare. Cf. Serenus.
TEMPESTĪVĒ, A temps, à propos, au bon moment. SYN. Opportune, in tempore, mature, in loco, commodum, opportuno tempore, optima opportunitate.
TEMPESTĪVĬTAS, ātis, f. Temps propre, temps opportun ou favorable. SYN. Opportunitas. USUS: Sua cuique parti ætatis tempestivitas est data, chaque âge a son caractère particulier.
TEMPESTĪVUS, a, um, Qui arrive à propos, en son temps; prématuré, précoce. SYN. Opportunus. USUS: Mari ad navigandum nondum tempestivo solvit. Tempestivi fructus. Convivia tempestiva. Cf. Opportunus.
TEMPLUM, i, n. Temple, lieu consacré, lieu saint. SYN. Ædes sacra, locus sacer, domicilium divinum; fanum, delubrum; sacrarium. EPITH. Amplissimum, antiquum, sanctum et religiosum, auguratum, augustissimum clarissimum, egregium, pulcherrimum et magnificentissimum. Opere nobilissimum, religione sanctissimum. PHRAS. 1. Templum ibi est valde celebre, il y a ici un temple très célèbre. Ædes DEO sacra ibi est, magnis populorum concursibus celebrata. Sedes ibi Deo consecrata est advenarum frequentia insignis; inclitum ibi divitiis et sanctitate templum est. Templum ibi visitur advenarum concursu imprimis nobile ac celebratum. Templum ibi est opere nobilissimum, religione sanctissimum. Antiquum augustissimumque ibi templum est; augustissima Numini dicata ibi domus est. 2. Templa visitare, visiter les églises. Religionis causa celeberrima urbis templa obire; loca sanctimonia inclita veteri religione visere; loca sacra et cœlestibus prodigiis illustrata, nobilitata, inclita venerari. USUS: Templa publice vota et dedicata. Sanctissimarum et antiquissimarum religionum templum.
TEMPUS, ōris, n. Temps, époque. SYN. Temporis status, forma, ratio, varietas, cursus, inclinatio, perturbatio; tempestas, ævum; sæculum. PHRAS. 1. Tempore minime opportuno reverteris, vous revenez à un moment tout à fait défavorable. Alieno tempore reverteris; in alienum tempus cadit reditus tuus; reditum tuum ratio temporis haud sane probat; si rationem temporis spectasses, redeundi consilium non suscepisses, aut susceptum abjecisses, ineptum, aversum a ratione plane stultum judicasses; revertendi maturitas nondum erat 2. Nemini bene est tempore tam misero, dans ces temps malheureux tout le monde a qqche à souffrir. Nemo est cui recte sit hoc miserrimo temporum statu; in tanta temporum acerbitate, tristitia, calamitate, atrocitate, iniquitate, injuria; in tam iniqua, dura, adversa temporum ratione, in tam infelici temporum conditione; in hac temporum perturbatione, in his omni calamitate, omni scelere ac flagitio refertis temporibus; in hac omnium rerum perturbatione; in hac malorum colluvie; in hac non modo virtutum, verum etiam doctrinarum pernicie; his miserrimis temporibus; his tam miseris, infaustis, iniquis, perditis temporibus; his tam alienis ab omni virtute, a bonis artibus, ab omni vivendi ratione ac ordine temporibus. 3. Tempore felici amicis abundamus, dans le temps de la félicité, nous avons beaucoup d’amis. Prosperis temporibus; in prospera fortuna; in secunda, læta, felici, optima fortuna; rebus ad voluntatem fluentibus; cum rebus omnibus belle est; cum omnia facillimo cursu procedunt; optimis, lætissimis temporibus amicorum turba circumsepti sumus. 4. Tempus breve admodum indulges, vous accordez un temps beaucoup trop court. Tempus perexiguum præfigis; exiguam temporis usuram concedis; in horæ unius circulum me cogis; spatium agendæ rei das perexiguum; angustis terminis concludis. 5. Tempus non habeo ad scribendum, je n’ai pas le temps d’écrire. Tempore excludor ad scribendum; multæ quæ me circumstant occupationes spatium non dant, relinquunt scribendi; temporis angustiis, temporibus excludor ascribendo; otium, spatium non est scribendi; temporis nihil est quod a reliquis negotiis possit subtrahi ad scribendum; quod eripi tot occupationibus possit; scribere per quotidianas confertasque occupationes non licet; temporis nihil vacat, nihil reliquum est ad scribendum; quotidianæ occupationes tempus omne mihi eripiunt. 6. Tempori servire sapientis est, le sage sait se plier aux circonstances. Consulere temporibus, necessitati parere; rationem temporis habere; res ad tempus accommodare; servire, inservire, cedere, assentiri tempori; parere tempori; scenæ servire nec sapiens interdum refugit. 7. Tempus omne in litteris consumo, je passe tout mon temps dans l’étude des lettres. In bonis litteris tempus omne pono, traduco, tero, contero; tempus omne bonis litteris do, transcribo; otium quod nactus sum in bonis litteris tero; diem legendo scribendoque condo; vitam, ætatem doctrinarum studiis contero. 8. (Cum tempore, VULG.), avec le temps, à temps. Tempore suo; dato tempore, annis venientibus; procedente tempore; olim. 9. Nondum tempus est, il n’est pas encore temps. Immatura res agitur; nondum habet maturitatem res suam. 10. Ubi tempus erit, faciam, je le ferai, dès qu’il sera temps. Ubi res et ratio postulabit; ubi locus agendæ rei datus fuerit; ubi tempus agendæ rei stabit, faciam quæ cupit; quæ cupis, in loco, suo tempore perficiam. USUS: Tempus alicui ad colloquium dare, constituere, designare, indiquer, assigner un moment. Appropinquat, venit, accedit tempus rem exsequendi; tempus est ut rem exsequamur, il est temps de faire cela. In quæ reipublicæ tempora incidimus, incurrimus, se trouver. Adeundi aliquem tempus scite capere, arripere, observare, saisir l’occasion, le moment. Ad litteras scribendas vix mihi tempus sumo, habeo, nanciscor, prendre, trouver à peine le temps. Tempus in aliqua re pono, tero, contero, passer le temps. Frustra tempus perdere, prendre son temps. Nugis tempus eximere, tuer le temps. Tempus omittere, dimittere, prætermittere, laisser échapper le moment. Abiit, præteriit tempus illud, le temps est passé. Nec revocari, nec recuperari amissum tempus potest, racheter, retrouver le temps perdu. Temporis causa facere aliquid, faire qqche à cause des circonstances. Tempore, in tempore, ad tempus venire, dans le temps convenable, en temps opportun; à temps, à propos. Ab eo tempore, ex eo tempore declinare cœperunt omnia, à partir de cette époque. Coluntur duntaxat ad tempus, seulement pour un temps. Dux ad tempus lectus, général choisi temporairement. Interjecto haud longo tempore, peu de temps s’étant écoulé. Multum temporis intercesserat, beaucoup de temps s’était écoulé.
TĒMŬLENTUS, a, um, Ivre, en état d’ivresse. RAD. Temetum. SYN. Ebrius, ebriosus. Cf. Ebrius, Vinolentus.
TĔNĀCĬTAS, ātis, f. Force avec laquelle on tient ou retient. USUS: Aves quædam unguium tenacitate cibum capiunt. Cf. Avaritia.
TĔNAX, ācis, omn. gen. Économe, avare; qui retient fortement, tenace, attaché à. SYN. Parcus, retinens. PHRAS. Propositi tenax est, il est tenace dans ses idées. A suscepta sententia dimoveri, averti non potest; a sententia nec transversum unguem deflectit; in suscepto consilio perstat; consilium non mutat, sua in sententia constat. USUS: Parcus et tenax. Cf. Parcus.
TENDĪCŬLÆ, ārum, f. pl. Petit filet, petit piége. SYN. Laquei, retia. USUS: Aucupia verborum et litterarum tendiculæ.
TENDO, is, tĕtendi, tensum, ere, a. et n. Tendre, se diriger vers, avoir tel ou tel but. SYN. Aliquid cogito, ad aliquid aspiro. USUS: Ad consulatum tendere. Hæc jam habebamus, ad illa nunc acri tendamus animo. 2. Extendo, porrigo, tendre, présenter. Græcia tendit dextram Italiæ, la Grèce tend la main à l’Italie. 3. Molior, tendre, préparer. Insidias alicui tendere. Adversus aliquem pertinaciter tendere. 4. Fundo, diffundo, répandre. Animum autem per totum corpus tetendit. 5. Eo, contendo, peto, diriger ses pas, sa course vers, voyager, aller. Romam, aliquo suum cursum tetendit. Sententiæ in diversum tendebant. 6. Tentoria figo, dresser les tentes, camper. Tendere, simpl.
TĔNĔBRÆ, ārum, f. pl. Obscurité, ténèbres. SYN. Obscuritas, caligo, nox. )( Lux. EPITH. Æternæ, crassæ, diurnæ, intimæ, magnæ, opacæ, tetræ et quasi perpetuæ. PHRAS. Tenebræ media die factæ sunt, au milieu du jour, l’obscurité enveloppa la terre. Umbra nocti similis premebat terrain; nox cœlo obducta lucem condidit, suppressit; lux ipsa solis crassis occultata et circumfusa tenebris latebat; quidquid lucis internitebat, offusa caligine exstinctum est; spissæ repente tenebræ lucem supprimebant. USUS: Tanquam si reipublicæ offusa sempiterna nox esset, ita in tenebris jacebant miscebanturque omnia. Ex caligine et tenebris in lucem respicere cœpit respublica. Obscuram familiam e tenebris in lucem vocare. Afferre, obducere, offundere tenebras rei. In tenebras deprimi. In tenebris jacere. Philosophia ab animo caliginem et tenebras dispellit. Luce non tenebris rediit, il revint de jour et non de nuit.
TĔNĔBRĬCŌSUS, a, um, Obscur, ténébreux, secret. SYN. Obscurus. USUS: Sensus tenebricosus. Libidines tenebricosæ. Tempus reipublicæ tenebricosissimum. Cf. Obscurus.
TĔNĔO, es, ŭi, tentum, ere, a. Retenir, conserver. SYN. Retineo. ADV. Acutissime, ægre, copiosissime, diligenter, diu, facile, firmius, maxime, mordicus, necessario, omnino, bene, plane, postremo, præclare, probe, summe, jam ante, aliquando, coram, manifesto, undique. USUS: 1. Cursum suum tenere; dignitatem, morem, gravitatem, statum et instituta sua tenere. Locum urbis principem, gubernacula imperii, summam reipublicæ, provinciam tenere. Gratiam alicujus, rei alicujus memoriam tenere. 2. Adstringo, obligo, retenir, enchaîner, obliger. Voto, promisso, religione, lege, jurejurando teneri. 3. Obtineo, posséder, occuper. Qui mare tenet, rerum potitur. Civitatem servitute oppressam tenere. Dominatu unius omnia tenentur. Causam tenuit, obtinuit. 4. Agnosco, assequor, intelligo, comprendre, posséder, connaître. Probe rem teneo. Teneo voluntatem tuam. Aliquid animo tenere. 5. Habeo, avoir. Tenere animum attentum ad aliquid. Tenere exercitum, fiduciam. 6. Deprehendo, circumvenio, prendre, surprendre. Tenetur in manifesto crimine. Manibus rem teneo; tenemur undique, non elabemur. 7. Cohibeo, retenir, comprimer. In tanto dolore lacrimas tamen tenui. Iram non tenui quin erumperem. Vix risum tenui. 8. Moveo, afficio, impello, être poussé, animé. Desiderio, spe, verecundia, studio rei alicujus, morbo, otio, ludis, etc. tenetur. 9. Conservo, retenir, conserver. Domum totam amicitia devinctam teneo. 10. Moror, detineo, retenir. Tempestas biduum me tenuit. Sermone hominem in multam noctam tenui. 11. Contineo, se tenir. Domi se, suis finibus se, aliquem in custodia tenuit. Vix teneor quin. Vix me teneo quin. (Tenet mecum, vulg. est), il est avec moi, de mon parti. Latine: Mecum stat, in meis partibus stat; stat a me; mecum facit; meis partibus studet; mecum sentit.
TĔNER, ĕra, ĕrum, Tendre, mou, souple, délicat. SYN. Mollis, tractabilis. )( Durus. USUS: Nihil tam tenerum, neque tam flexibile, neque quod facilius sequatur quocumque torqueas, quocumque ducas. Oratio mollis et tenera. Animo mihi videris teneriore. Cf. Mollis.
TĔNĔRĬTAS, ātis, f. Délicatesse, mollesse. SYN. Mollities.
TĔNĔRĬTŪDO, ĭnis, f. Tendreté, qualité de ce qui est tendre. USUS: Si siccitates sunt et terra teneritudinem habet, si la terre est molle.
TĔNOR, ōris, m. Cours non interrompu, continuité. SYN. Æquabilis ratio, cursus. USUS: Is (stilus medius) uno tenore, ut aiunt, in dicendo fluit, ce style tempéré coule uniformément. (Litteras hujus tenoris scribere, vulg. est), écrire une lettre à peu près en ces termes. Latine: In hanc sententiam, rationem scribere litteras.
TENTĀBUNDUS, a, um, Qui essaye, qui tente. USUS: Ventum ad angustam rupem, ut ægre expeditus miles tentabundus, manibusque virgulta retinens se demitteret.
TENTĀTĬO, ōnis, f. Attaque, atteinte de maladie. SYN. Commotiuncula. USUS: Valetudinem tuam et a vetere morbo, et a novis tentationibus confirmatam gaudeo. 2. Essai, tentative. Ægre Hortensius pati, tentationem eam credens esse perseverantiæ suæ. Cf. Consentio tentationi.
TENTĀTOR, ōris, m. Celui qui tente.
TENTO, as, avi, atum, are, a. Attaquer, assaillir; éprouver, essayer. SYN. Attento, periclitor, conor, periculum facio. PHRAS. Omnia tentabo, je tenterai tous les moyens. Vias omnes persequar, quibus putabo ad id quod volo, posse perveniri; nihil erit in quo acquiescam; odorabor omnia, quam potero, sagacissime; animum versabo in omnes partes, agitabo, omniumque animos tentabo; sensus omnium mentesque degustabo, explorabo; nihil ad summam diligentiam mihi faciam reliqui; ad omnia nitar; omnem lapidem movebo; ad vim etiam et armatas preces animum convertam. USUS: Tentare leviter aliquem, quo animo ferat aliquid. Prœlio belli fortunam tentare, experiri. Aliquem donis, spe, metu, armis tentare. Morbo tentari. Manu, pede aquæ frigus tentare. Cf. Experior.
TENTŌRĬUM, ĭi, n. Tente. SYN. Tabernaculum militum.
TĔNŬIS, e, gen. com. Mince, fin, délié, petit, chétif, mesquin; peu considérable; misérable. SYN. Exilis, minimi momenti, subtilis; parum locuples. )( Crassus, locuples. PHRAS. Homines tenues, hommes du commun, de la basse classe. Obscuro loco nati; animo et fortuna imbecilliores; ordinis tenuioris homines; infimo loco nati; humili fortuna orti, nullius nominis aut dignitatis; terræ filii; inferius genus hominum; qui in obscuro vitam agunt; obscuri inter populares generis. Cf. Vilis, Humilis, Abjectus. USUS: 1. Tenue cœlum, ciel limpide. Auctoritas tenuis. In tenuissimis ac minutissimis rebus sæpe labimur. Patrimonium tenue. Tenuis aqua vadum alibi aperiebat. 2. Pauper, vilis, obscurus, humilis, pauvre, vil, obscur, misérable. Cui tenues opes, nullæ facultates, exiguæ amicorum copiæ. Ordinis tenuioris homo. Tenuem victum anteferre copioso. 3. Gracilis, maigre, grêle, fluet. Corpusculo tenui.
TĔNŬĬTAS, ātis, f. Ténuité, finesse, délicatesse, petitesse. SYN. Gracilitas. USUS: 1. Quosdam corporum tenuitas ipsa delectat. 2. Subtilitas, subtilité. Tanta est animi tenuitas, ut fugiat aciem, l’âme est d’une nature tellement subtile, déliée, qu’elle échappe à la vue. 3. Paupertas, pauvreté, dénûment. Ex meis angustiis illius sustento tenuitatem. Cf. Vilitas.
TĔNŬĬTER, Petitement; d’une manière fine, subtile. SYN. Anguste, presse, philosophorum more. )( Copiose. USUS: Tenuius, subtilius et acutius tractare.
TĔNUS, Jusque. USUS: Aurium tenus. Verbo tenus, en paroles seulement, nominalement.
TĔPĔFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. Faire tiédir, échauffer. SYN. Calefacio.
TĔPESCO, is, pŭi, escere, n. Devenir tiède. PHRAS. Tepescere cœpit in spiritu, il commença à perdre de son ardeur, de sa ferveur. Spiritus fervor in illo, quasi frigida effusa aqua restinctus est; ardor primus virtutis exstinctus est; a religione officii declinavit; ardorem refrigescere passus est. Ardor remisit, refrixit, deferbuit; oblanguit fervor ille ex diuturna meditatione conceptus et sensim evanescere cœpit. USUS: Maria agitata ventis tepescunt.
TĔPĬDUS, a, um, Tiède. USUS: Tepidus vapor. Cf. Remissus.
TĔPOR, ōris, m. Tiédeur. SYN. Moderatus calor. EPITH. Externus, modicus. USUS: Tepor excitatus. Modico tepore calet.
TER, Trois fois. Ter decies, trente fois.
TĔRĔBRA, æ, f. Foret, vrille, tarière. SYN. Instrumentum, quo ligna perforantur.
TĒRĔBRO, as, avi, atum, are, a. Percer, forer, trouer.
TĔRES, ĕtis, com. gen. Arrondi, fait au tour, poli; fin, délicat. SYN. Rotundus; acer. USUS: Plena et teres oratio. Atticorum teretes aures.
TERGĬVERSĀTĬO, ōnis, f. Tergiversation, subterfuge. SYN. Recusatio. USUS: Quid ergo erat moræ et tergiversationis?
TERGĬVERSOR, aris, atus sum, ari, d. Tergiverser, user de détours, éluder. SYN. Refugio. USUS: Invitum, æstuantem et tergiversantem ad dicendum coegi. Quid taces? quid dissimulas? quid tergiversaris? Non est locus ad tergiversandum. Cf. Nolo, Invitus, Moror.
TERGO, is, vel ĕo, es, si, sum, ere, a. Essuyer, frotter, nettoyer. SYN. Abstergo. USUS: Qui tergunt, qui ungunt, verrunt.
TERGUM, i, n. Dos. SYN. Aversa pars corporis tota. USUS: A tergo adoriri aliquem. Terga vertere, in fugam abire, tourner le dos, prendre la fuite. Hostem a tergo interclusum relinquere. Insequitur nos a tergo senectus, nec opinantes assequitur. Ab tergo se objicere.
TERMĬNĀTĬO, ōnis, f. Délimitation, définition. SYN. Finis, mensura, modus. USUS: Versus inventus est terminatione aurium, par la délimitation qu’assigne l’oreille à la mesure du vers. Terminatio rerum expetendarum exposita, après avoir exposé à quoi se réduisent les vœux de la nature.
TERMĬNO, as, avi, atum, are, a. Fixer, déterminer; finir, borner, délimiter. SYN. Determino, concludo, laudo, definio; regionibus aliquibus circumscribo, definio. USUS: Imperium Rom. non terra, sed cœli regionibus terminatur. Iisdem finibus vitam et gloriam terminare. Epicurus bona voluptate terminavit. Verba melius terminantur ac cadunt in syllabas longiores. Cf. Finio.
TERMĬNUS, i, m. Borne, limite, terme. SYN. Finis, regio. EPITH. Certi, modici. USUS: Jus suum nullis terminis ac finibus circumscribere, definire. Termini quos Socrates pandit et constituit. Certos mihi fines, cancellos, terminos ipse constituam, extra quos non egrediar. Cf. Finis.
TERNI, æ, a, Trois par trois; qui sont trois, au nombre de trois. USUS: Terna, aut bina, aut singula etiam verba dicere.
TĔRO, is, trīvi, trītum, ere, a. User, consumer, employer, perdre. SYN. Contero, consumo, mollio. USUS: Terere tempus, ætatem nugis. Verbum vulgari sermone tritum, langage, terme commun, trivial.
TERRA, æ, f. La terre, le globe terrestre, le monde, l’univers. SYN. Globus terræ, medius mundi locus, orbis terræ, humus, tellus, solum. EPITH. Altrix, beata, effectrix, fecunda, fœta, horrida, hostilis, immanis, immobilis, infirma, ingrata, lata, mater omnium, media, misera, parva, solida, globosa, tota, vestita floribus, universa, aliena, aspera, continens, disjuncta, mortifera. USUS: 1. Terra mater omnium, vestita floribus, herbis, arboribus. Conquirere aliquem terra marique. Romam terra petere, aller à Rome par terre. A terra solvere; navim ad terram deligare. Ad terram aliquid abjicere, affligere. Terram aratro proscindere, discindere, subigere. 2. Orbis, la terre, le monde, l’univers. Homini nihil in terris simile. 3. Regio, terre, pays, contrée, région. In terra hostili. Ex ultimis terris protectus. Nostra sunt maria et terræ.
TERRÆ MŌTŬS, ūs, m. Tremblement de terre. EPITH. Horribilis, magnus, usitatus. PHRAS. Magnus terræ motus in Sicilia fuit, il y eut en Sicile un violent tremblement de terre. Sicilia magnis terræ motibus conquassata est, contremuit; in Sicilia terra per plures dies movit horrendum in modum; terra ingenti motu contremuit, ut non moveri, sed everti crederentur omnia. Sicilia magnis terræ motibus concussa est, adeo ut in agris tecta corruerent, multarum urbium magnæ partes prosternerentur, cursu rapido averterentur amnes, montes lapsu ingenti proruerentur, ventis per cava terræ citatis, rupti montes tumulique subsiderent. Terræ motus Siciliam maxime quatiebat; multa tum oppida corruere, multis locis labes facta, terræ desedere, flumina in contrarias partes fluxere; nutabat perpetuo solum, frequenter etiam subsultabat, tanto impetu ac fragore, ut urbes ac oppida suis divellendas sedibus putaremus, nec quisquam tam saxei esset pectoris, quin saxis terraque rementibus contremisceret. USUS: Animi terræ motibus ac pestilentiæ vastitate maxime terrentur. Terræ motus factus.
TERRĒNUS, a, um, Formé de terre; terrestre. SYN. Terrestris. USUS: Humor maritimus et terrenus. Terrenis et concretis corporibus sunt intersepta. Corpora nostra terreno principiorum genere sunt confecta. Bestiarum terrenæ sunt aliæ, partim aquatiles, parmi les animaux, les uns sont terrestres, vivent sur la terre, les autres sont aquatiques, vivent dans l’eau. Cf. Mundanus.
TERRĔO, es, ŭi, ĭtum, ere, a. Effrayer, épouvanter. SYN. Terrorem affero, infero, injicio; metum affero, infero, facio. ADV. Minaciter, vehementius. PHRAS. 1. Res ea vehementer nos terruit, cette chose nous a fortement effrayés. Animos terruit, formidine oppressit; perculit nos ea res, id fulmen, ejus vocis terror vehementer; percussit nos vox ea, inque animis auribusque omnium adhuc versatur? magnum ea res metum incussit; multum trepidationis fecit; terrorem subita res præbuit, excivit et repentino pavore pene nos exanimavit; ea res subitum terrorem effudit; metu nos territavit; in timorem dedit; animos graviter percussit; ea res terrorem injecit; trepidationem injecit animis; terroris mutui nos implevit; metum, terrorem incussit omnibus; pavorem offudit mentibus; pavorem injecit; terrorem nobis ingentem obtulit; formidinis nos implevit; terrore animos fregit oppressitque; in metum nos adduxit; metum objecit, incussit; metu nos affecit; animos in terrorem conjecit; timore mentes omnium nostrum præpedivit; religionem et formidinem incussit; periculi species animos hominum horrore perstrinxit, perfudit, pavore implevit, exanimavit. 2. Magnopere territi sumus, nous fûmes tout à fait épouvantés. Novo quodam terrore ac metu permoti, concitati, obstupefacti, perterriti, perculsi fuimus. Lingua obmutuit, manus obtorpuit, mente debilitata metu concidimus, toto corpore perhorruimus. Nemo fuit tanta confidentia quin timido sanguis refugeret et metu exalbesceret. Ultimo metu perfusi sumus tot terroribus undique ostentatis. Perlatus est ad omnes terror. Circumfuso undique pavor ita obtorpuimus, ut nemo dicere quod in rem esset, nemo audire posset. Præsens timor adeo animos omnium occupaverat, ut prope alienata mente, obcæcati metu et terrore nobis ipsis excideremus. Trepidatum repente, omnium pectora occulto metu pervadente, sic ut vox omnes ac sanguis deficeret. 3. Territi hostes in fugam sedant, les ennemis épouvantés prennent la fuite. Hostes pavore perculsi; vano timore perfusi; metu subacti; multiplici terrore perculsi, circumventi; tantis terroribus vexati, ancipite circumstante metu in fugam se conjiciunt; terror incussus hostes per tota castra trepidos agit. Cf. Timeo. USUS: Non me terrent ista. Suæ quemque conscientiæ animi terrent.
TERRESTRIS, e, gen. com. Qui vit sur la terre, terrestre. SYN. Terrenus. USUS: Terrestre præsidium.
TERRĬBĬLĬS, e, gen. com., Terrible, effrayant. SYN. Horribilis, horrendus. USUS: Vultus terribiles et ardore animi micantes. Pompeii virtus terribilior Romanis quam exteris gentibus, la valeur de Pompée était plus redoutable pour les Romains que pour les nations étrangères. Cf. Terror, Terreo.
TERRĬCŬLA, ōrum, n. pl. * Épouvantail, fantôme. SYN. Quod terrorem injicit.
TERRĬFĬCUS, a, um, Effrayant, terrible. SYN. Quod terrorem incutit. Cf. Terribilis.
TERRĬTŌRĬUM, ĭi, n. Territoire. SYN. Terra, ager. EPITH. Atriale. USUS: Florentis coloniæ territorium minuitur.
TERROR, ōris, m. Terreur, effroi, épouvante. SYN. Minæ. EPITH. Barbarus, inanis verborum, immanis, implacabilis, militaris, nocturnus, novus, sempiternus, summus, tantus, tribunitius, mirus, mediocris. USUS: Terrores minasque jacere, spargere, jactare, épouvanter, répandre l’effroi. Is nuntius magnum nobis terrorem obtulit, attulit, intulit, incussit, injecit, magno terrori fuit, glacer d’effroi. Terrorem addere, admovere, augmenter l’épouvante. Si quid increpet terroris, si quelque effroi se fait jour. Anceps terror circumstabat, une terreur secrète nous environnait. Terrorem illatum reddere, rendre l’effroi causé. Firmare ex terrore hominem metuque liberare, délivrer qqn de son épouvante, le rassurer. Cf. Terreo.
TERTĬĀNUS, a, um, Relatif au troisième. USUS: Febres tertianæ, fièvre tierce, qui revient tous les trois jours.
TERTĬO, Pour la troisième fois. USUS: Iterum ac tertio.
TERTĬUS, a, um, Troisième.
TĔRUNCĬUS, ĭi, m. Quart de l’as. SYN. Nummulus. USUS: Ne teruncii quidem sumptus mea causa factus est, dépense d’un liard, d’un denier.
TESSĔRA, æ, f. Dé à jouer, marqué sur les 6 côtés; mot d’ordre; signe d’hospitalité. SYN. Talus. USUS: Nobis senibus de lusionibus multis talos relinquant, et tesseras. Quid enim est sors? idem propemodum, quod micare, quod talos facere, quod tesseras, jouer à la mourre, aux dés, aux tessères.
TESTA, æ, f. Vase de terre cuite; coquille. SYN. Concha, vas fictile. EPITH. Nativa.
1. TESTĀMENTĀRĬUS, ĭi, m. Rédacteur d’un testament. SYN. Subjector testamentorum.
2. TESTĀMENTĀRĬUS, a, um, De testament, testamentaire. USUS: Lex testamentaria.
TESTĀMENTUM, i, n. Testament. SYN. Suprema voluntas; voluntatis nostræ justa sententia de eo quod post mortem nostram fieri voluerimus. EPITH. Falsum, firmissimum, non improbum, non inofficiosum, non inhumanum, irritum, ruptum, ratum. USUS: Testamentum facere, conscribere, componere, obsignare; testamento aliquid alicui relinquere. Testamentum falsum supponere; testamentum subjicere. Nefas est testamenta mutare, rumpere, inducere, irrita facere et voluntates mortuorum evertere. Qui factionem testamenti non habuerit. Cf. Hereditas.
TESTĀTUS, a, um, Attesté, certifié, démontré. SYN. Exploratus, ratus, indubitatus. USUS: Nihil dixi nisi notum et testatum. Ut res multorum oculis fieret testatior, afin que la chose fut plus notoire. Res certissimis monumentis testata.
TESTĬFĬCĀTĬO, ōnis, f. Déposition, témoignage. SYN. Testimonium, formula testimonii. EPITH. Summa, sempiterna. USUS: 1. Manebit hujus tui facti testificatio sempiterna. Chirographa, testificationes, judicia, quæstiones. 2. Affirmatio privata, déclaration, preuve. Cum summa testificatione suorum erga me meritorum. Cf. Testimonium, Testes.
TESTĬFĬCOR, aris, atus sum, ari, d. a. Déposer, témoigner, certifier, attester qqche comme témoin. SYN. Testor, attestor, notum facio, testimonium dico, testibus firmo. USUS: Id feci testificandi amoris mei causa. Hæc in maxima hominum frequentia testificabatur.
TESTĬMŌNĬUM, ĭi, n. Témoignage, déposition, attestation. SYN. Testificatio, jurejurando devincta auctoritas. EPITH. Acerrimum, debitum, divinum, exploratum, extremum, falsum, firmum, gratum, grave, improbum, inimicum, majus, mutuum, præclarum, proprium, publicum, sempiternum, totum, vehemens, divinum, tacitum. USUS: Testimonium secundum fidem et religionem gravissime dicere. Pro testimonio dicere; testimonium innocentiæ alicui tribuere, impertiri. Sunt in eam rem multa testimonia. Refellere, refutare, elevare testimonia. Eodem is convertit aculeos testimonii sui. Causa ejus gravissimorum virorum testimoniis communita fuit.
TESTIS, is, m. Témoin. SYN. Laudator, auctor, obsignator; testimonium. PHRAS. Ejus rei multos testes habeo, j’ai de nombreux témoins de cette chose. Ejus rei testes citare, proferre, edere, producere possum plurimos, qui se non opinari sed scire, non audivisse, sed vidisse, non interfuisse, sed egisse dicent. Rem testibus planam facere perfacile mihi est. Testem citabo totam domum; ejus rei auctores testesque optimos dare possum; res ea multorum testimoniis communiri potest; in ea causa deesse non possunt, qui pro testimonio dicant; rem eam multis testibus firmare possum. USUS: Testes adhibere locupletes, idoneos, religiosos, integros, incorruptos, gravissimos; aut contra falsos, diobolares, ab religione remotos. Testis ac spectator vivus ac præsens. Testis est Italia. Clarissimæ victoriæ testes. Deos facere testes.
TESTOR, aris, atus sum, ari, d. a. Être témoin, déclarer, attester comme témoin. SYN. Doceo, significo, ostendo, demonstro, testificor; testes adhibeo, facio, voco, invoco. USUS: 1. Ejus artificium operis artificis peritiam testatur. 2. Testem invoco, imploro, obtestor, prendre qqn ou qqche à témoin, attester. Deos testor, omnesque homines. 3. Testamento decerno, faire son testament, tester. Possitne testari exul, quæritur. Cf. Testis.
TESTŪDO, ĭnis, f. Tortue, animal. SYN. Animal crusta tectum tardumque. EPITH. Fluviatilis. USUS: 1. Testudo capite brevis, cervice anguina, aspectu truci. 2. Tortue, machine de guerre. 3. Voûte d’un bâtiment. 4. Toit formé par les soldats romains qui réunissaient sur leurs têtes leurs boucliers.
TĒTER, tra, trum, Qui affecte désagréablement les sens, affreux, hideux; abominable. SYN. Fœdus, flagitiosus. USUS: Quo nihil tetrius, fœdius, truculentius, aspectu terribilius immanius reperiri potest. Bellua omni diritate atque immanitate teterrima. Cf. Horridus.
TĒTRĒ, D’une manière affreuse, honteusement. SYN. Fœdissime, impure.
TEXO, is, xŭi, textum, ere, a. Tisser. SYN. Contexo. USUS: 1. Quid araneæ texerent. 2. Necto, ourdir, arranger, façonner. Stoici ipsi sibi plagas texuere. Festive carmen aliquod texere.
TEXTĬLIS, e, gen. com. Tissé, tissu. SYN. Textus. USUS: Textile stragulum.
TEXTOR, ŏris, m. Tisserand.
TEXTRĪNA, æ, f. Atelier de tisserand, de tissage. SYN. Textoris officina.
TEXTUM, i, n. Tissu; contexture, assemblage. USUS: Clypei textum.
THĂLĂMUS, i, m. Chambre à coucher, lit nuptial. SYN. Conjugis utriusque cubiculum.
THĔĀTRĀLIS, e, gen. com. Théâtral, relatif au théâtre. USUS: Theatrales consessus.
THĔĀTRUM, i, n. Théâtre. SYN. Cavea. EPITH. Bellum, commune, frequens, refertissimum celebritate, eruditissimum judicio, magnitudine; amplissimum, vacuum. USUS: Theatra tota reclamant. Id frequenti theatro, incredibili plausu et clamore comprobatum est. Cæsaris virtutes majoribus theatris propositæ, sur une plus grande scène, sur un plus grand théâtre. Me quasi in quodam theatro orbis terrarum versari credebam. Cf. Ludi.
THĒCA, æ, f. Enveloppe, étui. USUS: Theca nummaria. Thecæ vasorum.
Thĕŏlŏgĭa, æ, f. Théologie. SYN. Divinarum rerum scientia. USUS: Theologia mystica, théologie mystique. Arcana, recondita, interior, divinitus immissa mentibus hominum de DEO divinisque rebus scientia. Doctrina interior DEO magistro tradita. Divinarum rerum cognitio e cœlesti luce hausta. Theologia speculativa. Disceptatrix ac judex altissimarum de DEO divinisque rebus quæstionum disciplina. Scientia geminata fidei rationisque luce illustrata. Theologia moralis. Quæ quæstiones de christiani hominis officio complectitur; quæ arctas impeditasque conscientiæ rationes explicat vel expedit; quæ interioris fori causas quæstionesque tractat. Theologia polemica. Quæ controversas fidei ac religionis nostræ quæstiones explicat, dissolvit; quæ in evertendis novarum opinionum commentis operam Christianæ rei locat; quæ religionis arcana in controversiam adducta, ratione ac auctoritate firmat ac tuetur. Theologia positiva. Sacrorum codicum interpres Theologia, quæ Patrum, sacrorumque auctoritate Conciliorum, controversas religionis nostræ quæstiones dirimit.
THĔŎLŎGUS, i, m. Théologien, qui écrit sur DIEU et les choses divines. SYN. Rerum divinarum peritus; sacrarum litterarum intelligentia nobilis, interpres divinorum oraculorum; qui vita ac ratione religionis nostræ arcana explicat.
THĔŌRĒMA, ătis, n. Théorème. USUS: Percepta appello, quæ Græci theoremata (θεώρηματα).
THĒSAURUS, i, m. Trésor, richesses. SYN. Opes, divitiæ. USUS: Thesaurum defodere, alicubi obruere; alicui de thesauris suis aliquid suppeditare. Thesaurus rerum omnium, memoria, la mémoire, ce trésor (ce dépôt) de toutes les connaissances. Cf. Opes.
THĔSIS, is, f. Proposition, problème. SYN. Propositum. EPITH. Perdifficilis, politica, acuta, tenuis.
THŪRĬBŬLUM, i, n. Cassolette à encens, encensoir. SYN. Acerra.
THUS, ūris, n. Encens. USUS: Thura et odores incendere.
TĬĀRA, æ, f. Tiare, coiffure des Orientaux.
TĪBĬA, æ, f. L’os antérieur de la jambe; flûte. SYN. Os cruris; fistula. EPITH. Inflata, modulata, nuptialis, tardior. USUS: Tibia, ad tibiam canere. Tibiæ modulate canentes. Tibiam inflare. Tibiarum cantu instincti pugnant acrius.
TĪBĪCEN, ĭnis, m. Joueur de flûte. SYN. Qui tibiis canit. EPITH. Bellus, latinus, tardior.
TIGNĀRĬUS, a, um, * De solive, de charpente. USUS: Faber tignarius, charpentier.
TIGNUM, i, n. * Pièce de bois de construction, solive, poutre. SYN. Trabs. USUS: Tigna bina sesquipedalia in flumen defixerat.
TĬMĔO, es, mŭi, ere, a. et n. Craindre, redouter. SYN. Metuo, horreo, extimesco, pertimesco, reformido, vereor, in metu sum, afficior timore, metus animo objicitur, mente vix consto. PHRAS. 1. Valde timet, il craint beaucoup. Magno in timore est; magnum in timorem pervenit; metu suspensus, fractus et debilitatus hæret; ictus metu gravioris mali et horrore perfusus, tuta omnia reformidat. Vix se præ formidine commovet. Metum cepit non mediocrem. Totus in metu est et trepidatione; magnus hominem metus agitat, commovet; magnum in metum adductus est; vacuus metu non est. Timor hominem incessit, occupavit ingens. Gravi metu sollicitatur. Pavor animum hominis intravit ingens; metum in se concepit; delirat miser timore et nescio quid pavitat. 2. Multi adeo imbecilles animo sunt, ut omnia timeant, il y a beaucoup de gens si faibles de cœur qu’ils redoutent tout. Multos ita pusilli infirmique animi videas, qui ad omnes casus metu contremiscant; metu exanimentur; metu exalbescant, exhorrescant; timore commoveantur; metu perturbentur. Multos ob animi infirmitatem, imbecillitatem, quilibet casus terret, perterret, perterrefacit; metu afficit; in timorem conjecit; ad timorem impellit; multis, quod animi imbecillitate laborent, vel minimus casus metum, terrorem incutit. Cf. Terreo. 3. Timeo ne non optime consilia mea succedant, je crains que mes projets ne réussissent point. Timeo mei consilii quis sit exitus futurus. Utinam consilio meo respondeat exitus, vereor tamen ne aliorsum cadat. Quam feliciter mihi eventurum sit ex consilio meo negotium, plane non video; equidem adversos metuo exitus. Metuo ne id consilii ceperim, quod explicare non facile possim. Meum consilium quo sit evasurum, nescio ac timeo. Consilium a me captum ut eum, quem volo, habeat exitum opto magis quam spero. Exitum consilii mei extimesco. 4. Tam vicino periculo timeo sane vehementer, c’est à bon droit que je redoute un péril si proche. Aspectu impendentis procellæ horret animus, vox torpet spiritusque; metus percurrit meum omniumque pectora; animus timore obstupescit; subito horrore obrigui, metuque nunc adeo exsanguis sum; formido incessit animum et pavore marceo. Cf. Timor, Terreo. USUS: Quemadmodum explicari hæc possint timeo. Timeo de consulatu, ab eo judiciorum genere.
TĬMĬDĒ, Timidement, avec crainte, avec appréhension. SYN. Ignave, timido animo, dubitanter, diffidenter. )( Fidenter, animose, fortiter. USUS: Timide ac verecunde dicere. Timide modiceque dicere.
TĬMĬDĬTAS, ātis, f. Timidité, crainte, appréhension. SYN. Angustus et parvus animus. )( Confidentia, fortitudo. EPITH. Humilis, fracta, ingenua, turpis, utilis. USUS: Cautio mea timiditasque in causis. Pudore quodam et timiditate ingenua refugisti. Timiditati et ignaviæ militum proposita supplicia. Cf. Timeo.
TĬMĬDUS, a, um, Timide, craintif. SYN. Ignavus, nullius animi, circumspectans omnia; quidquid increpuerit pertimescens; diffidens, imbellis, vecors. )( Animosus. PHRAS. 1. Pusilli animi es et timidus, vous êtes timide et pusillanime. Exigui, infirmi, imbecilli animi es nimiumque demissi. Infirmus ab animo es; animo jaces, langues, non viges. Jacet, languet, non viget animus tuus. Animus tibi sine animo est; abest animus ab animo tuo. Facile concidis, commoveris animo; roboris ac nervorum in animo tuo parum est. Animum in te requiro, desidero. Umbras etiam times trementibus labiis. Timorem prodis; nemo te meticulosior; animo es nimis ignavo ac demisso; magna quadam animi infractione, formidine, pavore timiditatem tuam ostendis; nescio quas formidines agitando animis, ipse tibi curas et metus auges. 2. Exercitus erat timidus, l’armée avait peur. Fuga trepidus, plenus vulnerum et pavoris exercitus; tota acies pavore fluctuabat, ut vix gladio esse opus, et ambonibus propelli posse videretur; ut nec vultum, nec aciem oculorum ferre posset; miles abjectus metu, terrore exanimatus, animo debilitatus et qui umbram quoque metueret suam. Occupabat militum animos pavor insolitus; terror militi inciderat; terror militi mentem eripuerat; omnium mentes animosque militum timor perturbarat. Cf. Timeo. USUS: Timidus et cautus. Quæ timido animo, humili fractoque fiunt.
TĬMOR, ōris, m. Crainte, effroi, peur. SYN. Metus, formido. )( Spes, animus. EPITH. Cæcus, domesticus, falsus, inanis, major, verus, novus, vetus. PHRAS. 1. Hostis vicinus urbi maximum timorem incussit, la présence de l’ennemi avait rempli la ville d’épouvante. Maximo timore affecit; ingentem timorem injecit, incussit; pavore cuncta complevit; civium animos horrore perstrinxit; in maximum timorem cives dedit; maximo timori civibus fuit; maximum timorem hostibus objecit; maximo timore civitatem cumulavit. Cf. Terreo. 2. In maximo timore est civitas, la ville est dans une mortelle frayeur. Ingenti timore perculsa, occupata est civitas; animi omnium ad timorem traducti; in magnum timorem venere; in timorem versi sunt. Cf. Timeo. 3. Timorem præ se tulit, il donna des signes de peur. Opinionem timoris hostibus præbuit; signa timoris dedit; cum simulatione timoris egit; timoris opinionem apud hostes, quibuscumque potuit rebus, auxit; timoris suspicionem dedit hostibus; timoris sui signa multis rebus misit. 4. Tandem timorem deposuit, enfin il cessa de craindre. Timorem omnem abjecit, deposuit; animum sollicitudine exoneravit; metum amisit; tandem timore vacuus animum recepit; solvit animum metu; timore se expedivit; metum abstersit, exuit; posito metu animum respexit; animum recepit, recuperavit, revocavit; ad pristinam se fortitudinem revocavit; ex timore se collegit; recreavit se a timore; animum, spem redintegravit; animum renovavit. 5. Timorem tibi hunc adimam, je vous ôterai cette appréhension. Isto te metu liberabo, levabo, a metu te isto abducam; metum tibi eximam, ejiciam, auferam, expellam; animum tuum confirmabo, constituam; animum afflictum excitabo, et ad spem et fortitudinem revocabo. Efficiam tandem, ne quis porro animum tuum metus perturbet, afficiat, commoveat, concutiat, exagitet; ut a metu vaces; ut animus, qui jacebat, erigatur, excitetur, exsurgat, ut animus tuus sese colligat atque confirmet. Languet animus tuus: ego ut valeat et vigeat efficiam. Cf. Recreo. USUS: Timor misericordiam non recepit. Timorem in rei frumentariæ simulationem conferre. Magno timore sum, sed bene speramus, je crains beaucoup, cependant j’espère. Ades animo et omitte timorem, et cesse de craindre, bannis toute crainte. Homini timor injectus est, cet homme fut effrayé, eut peur.
TĬNĔA, æ, f. Teigne, ver qui ronge le bois, les vêtements, les livres. SYN. Vermiculus vestes librosque erodens.
TINGO, is, nxi, ctum, ere, a. n. Teindre, colorer. SYN. Coloro, imbuo, inficio.
TINNĬO, is, īvi vel ĭi, ītum, ire, n. et a. Tinter, sonner, carillonner. USUS: Exspecto quid ille tinniat, j’attends ce qu’il payera, comptera en espèces sonnantes.
TINNĪTŬS, ūs, m. Tintement, sonnerie, son. USUS: Tinnitum ciere.
TINTINNĀBŬLUM, i, n. Sonnette, clochette, grelot.
TĪRO, ōnis, m. Nouveau soldat, recrue; débutant, novice, apprenti. SYN. Novus miles, rudis in re aliqua, inexpertus, inexercitatus, qui aliquam artem discit, tirocinium artis ponit. EPITH. Egentissimus. USUS: Usu et exercitatione tiro. Orator nulla in re tiro, rudis, hospes et peregrinus esse debet.
TĪRŌCĬNĬUM, ĭi, n. Apprentissage de la guerre; début, noviciat. SYN. Rudimentum. PHRAS. 1. Religionis tirocinium subire, faire son noviciat de religieux. Sacræ militiæ tirocinium auspicari; religiosæ militiæ rudimenta ponere; religiosæ militiæ disciplinam complecti; in religiosæ virtutis scholam se abdere; religiosæ militiæ rudimentis instituendum se tradere. 2. In tirocinio etiamnum est, il est encore au noviciat. Tironem etiamnum agit; tiro est; rudis adhuc novusque est in religiosa virtute discipulus; in tirocinio adhuc exercetur; in palæstra religiosæ vitæ adhuc exercetur; in religiosæ disciplinæ studio novitius adhuc est et tiro; tirocinio, religiosa periclitatione defunctus nondum est; tirocinium emensus nondum est; inter ipsa religiosæ virtutis incunabula et rudimenta hæret etiamnum, sanctioris vitæ præceptionibus informandus, imbuendus, excolendus. USUS: Lapsus ætatis tirocinio, postea se correxit, il a corrigé, étant plus âgé, les égarements de sa jeunesse.
TĪTILLĀTĬO, ōnis, f. Chatouillement. SYN. Suavitas motus. USUS: Non est senibus tanta titillatio voluptatum.
TĪTILLO, as, avi, atum, are, a. Chatouiller; flatter, caresser. SYN. Moveo cum aliqua voluptate, suavitate. USUS: Voluptas cum suavitate quadam affluit et allabitur, sensusque titillat.
TĬTĬO, ōnis, f. Tison. SYN. Lignum adustum quod ab igne extrahitur.
TĬTŬBANTER, En balançant, en hésitant. SYN. Dubitanter, inconstanter.
TĬTŬBĀTĬO, ōnis, f. Embarras, obstacle. SYN. Hæsitatio. USUS: Ut ne parva quidem titubatione aut offensione impediremur.
TĬTŬBO, as, avi, atum, are, n. Chanceler, broncher; hésiter. SYN. Hæsito; nec vox, nec lingua consistit. USUS: Erubuisse, expalluisse, titubasse. Si quid in bello titubatum sit. Cf. Dubito.
TĬTŬLUS, i, m. Titre, titre d’honneur. SYN. Index. EPITH. Indignissimus, insignis. USUS: Me sapientis titulus delectat. Titulum consulatus vix sustinet. Regis titulum sibi adscribere. Inscriptio libri; honoris vocabula et nomina, rectius et usitatius quam libri vel honorum tituli, titre d’un livre, titre de noblesse. (Competentem titulum non dare, VULG.), ne pas donner à qqn le titre qui lui convient. Latine: Aures debita appellatione fraudare.
TŎGA, æ, f. Toge, robe longue et ample d’une seule étoffe à l’usage des citoyens romains en temps de paix. )( Sagum. EPITH. Felix, parva, pulla, purpurea, texta, virilis, pura. USUS: Toga pacis est insigne et otii. Virilem togam sumere, assumere, induere.
TŎGĀTUS, a, um. Vêtu de la toge, citoyen romain. USUS: Quasi unus e togatis.
TŎLĔRĀBĬLĬS, e, gen. com. Qu’on peut supporter, supportable, tolérable. SYN. Vendibilis, non contemnendus; patibilis. )( Impatibilis. USUS: Vix singulis ætatibus singuli tolerabiles oratores, passable. Tolerabili fenore solvere. Tolerabilis conditio.
TŎLĔRĀBĬLĬTER, Patiemment. Toleranter. USUS: Dolores tolerabiliter ferre.
TŎLĔRANTER, Patiemment. USUS: Toleranter dolorem pati.
TŎLĔRANTĬA, æ, f. Constance, patience dans la douleur. USUS: Tolerantia rerum humanarum, contemptio fortunæ. Cf. Patiens.
TŎLĔRĀTĬO, ōnis, f. Constance à supporter.
TŎLĔRO, as, avi, atum, are, a. Supporter, endurer, souffrir, tolérer; soulager, apaiser. SYN. Fero, patior, perfero, sustineo; concoquo. USUS: Forti animo militiam, hiemem, fortunam adversam tolerare. Latrociniis vitam; castaneis famem tolerare. Verbera plagasque is toleret, qui verbum concoquere vix potest! Cf. Fero, Patior.
TOLLO, is, sustŭli, sublātum, ere, a. Élever, soulever, enlever; éloigner, écarter. SYN. Aufero, removeo, eximo, detraho, deleo, exstinguo, attollo. ADV. Celeriter, funditus, obscure, omnino, perfacile, recte. USUS: 1. Memoriam alicujus rei tollere. Suspicionem mihi omnem sustulit. 2. In currum patris sublatus. Risum, cachinnum, clamorem maximum sustulit. 3. Laudo, louer. Tollere in cœlum laudibus; augere et altius dicendo tollere. 4. Suscipio, recevoir, prendre. Tollere aliquid oneris. Cf. Aufero, Adimo.
TONDĔO, es, tŏtondi, tonsum, ere, a. Tondre, raser. USUS: Dionysius ne tonsori collum submitteret, tondere filias docuit.
TŎNĬTRŬS, ūs, m. vel ŭum, ĭi, n. Tonnerre. SYN. Æris sonitus, nubium fragor. USUS: Tonitrua, jactusque fulminum quis non extimescit? Cœlum tonitribus contremit. Cf. Tempestas.
TŎNO, as, ŭi, are, n. Tonner. PHRAS. Tonat, il tonne. Ingenti sono cœlum strepere et inter horrendos fragores micare ignes cœpere. Continuus cœli fragor est et passim cadentium fulminum species visitur. Cœlum tonitribus dat mugitus ingentes, et concursu conflictuque fulgura ingeminat. Nubes æstivis incensæ caloribus inter se collisæ creberrimoque ruptæ tonitru fragoribus aures, fulgurum flammis oculos verberant. Cœlum tumultu miscetur. Ruptæ cum fragore nubes omnia terrore tumultuque complent. USUS: Si fulserit, si tonuerit, si tactum fuerit aliquid de cœlo.
TONSILLÆ, ārum, f. pl. Glandes de la gorge, amygdales. SYN. Glandes ad radicem linguæ.
TONSOR, ōris, m. Barbier, perruquier.
TONSŌRĬUS, a, um, Qui sert à tondre, à raser. USUS: Cultri tonsorii, rasoirs.
TONSTRĪNA, æ, f. Échoppe de barbier. SYN. Locus in quo tonderi solet.
TŎPĬĀRĬA, æ, f. (sc. ars.) Horticulture, art de tailler les arbres et de leur donner diverses formes. USUS: Topiariam facere.
TŎPĬĀRĬUM, ĭi, n. (sc. opus.) Topiaire, art du jardinier fleuriste. SYN. Opus ex arbore vel frutice factum, varie inflexis detortisque ramis, ad speciem decoremque hortorum.
TŎPĬCA, ōrum, n. pl. Les Topiques, titre d’un ouvrage d’Aristote traduit par Cicéron. USUS: Aristotelis topica.
TŎREUMA, ătis, n. adhibetur plurali. Ouvrage on demirelief, ouvrage ciselé, vase d’or ou d’argent. SYN. Opus torno factum. EPITH. Nova, pretiosa. USUS: Pretiosa toreumata, artificis manu facta.
TŎRI, ōrum, m. pl. Muscles. SYN. Lacerti. USUS: O pectora! o terga! o lacertorum tori!
TORMENTUM, i, n. Torture, question. SYN. Cruciatus, supplicium, equuleus; machina bellica. EPITH. Acerrima, graviora, varia. USUS: 1. Tormenta ad exprimendam veritatem adhibemus. Nulla vis tormentorum acerrimorum prætermitittur. Vi tormentorum adducti servi. 2. Machina bellica, machine de guerre à lancer des projectiles. Tormentis muros verberare, quatere, disturbare, labefacere, labefactare, abattre les murailles à coups de machines. Cf. Cruciatus, Torqueo, Oppugno.
TORMĬNA, um, n. pl. Mal de ventre, coliques. SYN. Intestinorum dolor. USUS: Fortem se in torminibus præbere. Cf. Pœna.
TORMĬNŌSUS, a, um, Qui a des coliques. USUS: Torminosi, gravedinosi.
TORNO, as, avi, atum, are, a. Tourner, façonner au tour, arrondir. SYN. Polio, quasi torno facio. USUS: DEUS mundum ita tornavit, ut nihil possit fieri rotundius.
TORPĒDO, īnis, f. Engourdissement, torpeur, paresse.
TORPĔO, es, ere, n. Être engourdi, immobile, inactif. SYN. Obtorpeo. USUS: Epicurei DEUM feriatum cessatione volunt torpere, les Épicuriens veulent que DIEU croupisse dans un repos profond. Cf. Langueo.
TORPOR, ōris, m. Torpeur. SYN. Stupor.
TORQUĀTUS, a, um, Qui porte un collier. USUS: Torque hosti detracto, Torquati nomen invenit Manlius, Manlius, pour avoir dépouillé un ennemi de son collier, reçut le nom de Torquatus.
TORQUĔO, es, torsi, tortum, ero, a. Tourner, courber; torturer, tourmenter. SYN. Flecto, intorqueo; excrucio. ADV. Acriter, diu, vehementer, mirifice. PHRAS. 1. Ni fateatur, torquebitur, s’il n’avoue pas, il sera mis à la torture. In cruciatum maximum dabitur; tormentis acerrimis ex eo quæretur; omnibus intolerandis humanæ patientiæ cruciatibus lacerabitur; metu tormentorum admoto vera fatebitur; tormentis exprimetur veritas. Nisi de se ultro confiteatur, in cruciatum abripietur, agetur; cruciatus in illum exempla dirissima edentur; omnis tormentorum acerbitas in illum exprometur; gravissimis cruciatibus afficietur, conficietur; per tormenta veritas explorabitur; quæstionibus atrocissimis subjicietur; quæstiones adhibitis tormentis de illo agentur, habebuntur. Ni fateatur, tortores et carnifices, dum verberibus ac tormentis fatigentur, crudelitatem explebunt, satiabunt suam; tortores, dum tormenta ipsa defessa erunt, crudelitatem exercebunt suam. USUS: 1. Terra se circa axem convertit et torquet, la terre opère un mouvement de conversion et tourne autour de son axe. Opinionum vanitas torquet ac flectit imbecilitatem animorum quocumque libuerit, tourne à son gré la faiblesse des esprits. Vultus mutantur, ora torquentur. 2. Vexo, exagito, tourmenter, affliger, chagriner. Torquent te libidines tuæ, laudes meæ. Torqueri equuleo. 3. Jaculor, lancer, brandir un projectile. Torquere hastas amentatas. Cf. Flecto, Excrucio, Crudelis.
TORQUES, is, m. et f. Collier. SYN. Monile, colli ornamentum. USUS: Aliquem phaleris et torque donare.
TORRENS, entis, m. Cours d’eau rapide, impétueux, violent. SYN. Fluvius imbri crescens, qui e montibus lapsus rapide fertur. USUS: Cum fertur, quasi torrens, oratio.
TORRĔO, es, ŭi, tostum, ere, a. Sécher, dessécher, rôtir, brûler. SYN. Exuro. USUS: Solis ardore succensis ignibus torreri.
TORRĬDUS, a, um, Sec, desséché. SYN. Perustus, aridus. USUS: Homo macie torridus, homme d’une maigreur extrême.
TORTOR, ōris, m. Bourreau. SYN. Carnifex.
TORTŬŌSUS, a, um, Tortueux, sinueux. SYN. Flexuosus. USUS: 1. Sonus ex tortuosis locis et inclusis refertur amplius. 2. Difficilis, insuavis, arduus, entortillé, embrouillé. Multiplex et tortuosum ingenium. Multa objecit obscura et tortuosa.
TORVĒ, De travers.
TORVUS, a, um, Dur, cruel, farouche. SYN. Horribilis.
TOT, Autant de, tant de. )( Quot. USUS: Tot homines, tanta servorum examina.
TŎTĬDEM, Autant de, tout autant de. SYN. Par numerus. USUS: Hunc ego locum totidem verbis e Græco transtuli.
TŎTĬES, Aussi souvent, tant de fois. )( Quoties.
TŌTUS, a, um, Tout entier, tout. SYN. Omnis, cunctus, universus, omnes partes, plenus, integer, solidus. )( Pars. USUS: Tota respublica, omnis Italiæ pubes, cunctus populus, universus senatus. Totus est mihi deditus, totum se mihi tradidit. Totus ex mendaciis et fraude factus. Ex toto id non intelligo. Totus in suis nugis est. Summa victoriæ totaque belli ratio in eo constat.
TRĂBĀLIS, e, gen. com. De poutre. SYN. Robustissimus. USUS: Beneficium trabali clavo figere decet, il faut assujettir un bienfait avec un clou de poutre, c. à d., le fixer solidement. (PROV.)
TRĂBĔA, æ, f. Trabée, habit officiel des augures, des rois, des chevaliers. USUS: Auguralis, regia trabea.
TRĂBĔĀTUS, a, uni, Vêtu de la trabée. SYN. Trabea indutus.
TRABS, ăbis, f. Solive, poutre. USUS: Abiegnæ trabes.
TRACTĀBĬLIS, e, gen. com. Qu’on peut toucher, maniable, palpable. SYN. Quod sub tactum cadit. USUS: 1. Corporeum et aspectabile, itemque tractabile omne necesse est, quod natum est. 2. Lenis, mollis, facilis, flexibilis, mitis ingenii, flexible, souple, traitable. Virtus in amicitia tenera est et tractabilis. Nihil illo tractabilius. Cf. Lenis.
TRACTĀTĬO, ōnis, f. Action de manier, maniement, mise en œuvre, usage. SYN. Usurpatio, usus, tractatus, explicatio. EPITH. Digna, salutaris, varia. USUS: Qui in armorum tractatione versantur, maniement des armes. Tractatio litterarum mihi salutaris. In usu et tractatione dicendi, usage et la pratique de la parole. (Tractatio pro lauto convivio, être bien traité, faire un bon repas, vulg. est).
TRACTĀTŬS, ūs, m. Culture, pratique. SYN. Tractatio. USUS: Ipsarum artium tractatu delectari.
TRACTIM, En traînant, peu à peu, lentement. SYN. Longo tractu.
TRACTO, as, avi, atum, are, a. Manier, toucher; traiter, cultiver; traiter de telle ou telle manière, accueillir. SYN. Exerceo, differo, doceo, disputo, accipio aliquem honorifice aut aspere. ADV. Accurate, acute, aspere, comice, crudeliter, cupide, diligenter, diserte, divinitus, facile, gravius, hilare, honeste, honorifice, improbe, ingeniose, insidiose, laute, leviter, leniter, liberaliter, minutim, modice, nefarie, præclare, publice, remisse, scelerate, studiose, subtiliter, temere, commode, cumulate, bene. PHRAS. 1. Commodum id argumentum tractabamus, nous traitions facilement cette question. In eo argumento versabamur; multis eam rem sermonibus jactabamus; commodum de ea re disputabamus; in manibus habebamus ejus argumenti tractationem, id argumentum versabamus. 2. Honestissime me tractavit, il m’accueillit, me reçut avec beaucoup d’honneur. Omni me officio ac comitate complexus est; leniter ac clementer me accepit; victu me cæterisque rebus liberalissime commodissimeque habuit; liberaliter indulgenterque me coluit; lepide nitideque, honeste, comiter me habuit; nemo unquam prolixius lautiusque me habuit. Ornate cumulateque me tractavit. 3. Male me tractavit, il me traita mal, durement. Subcontumeliose me tractavit; asperrime improbissimeque me habuit; crudeliter in me consuluit; servilem in modum laceravit me convitiis; pessime me mulctavit; malis me modis ac miseris accepit; indigna in me exempla edidit; nec humaniter, nec amice me accepit; summa simulatione amoris insidiosissime me tractavit; omnes indignitates contumeliasque ab eo pertuli; maximum apud eum infortunium inveni. USUS: 1. Tractare et agere causas amicorum. Artem geometricam, historiam tractare. Pecuniam publicam tractare. 2. Accipio, excipio, cum aliquo ago, traiter, accueillir, manier, diriger. Liberaliter, insidiose aliquem tractare. Animos tractare, et permovere voluntates eloquentia. 3. Tango, toucher. Manu tractare. 4. Gero, se comporter, se conduire avec. Ita me in republica tractabo.
TRACTŬS, ūs, m. Contrée, région. SYN. Regio, ora, pars terrarum, cœli plaga. EPITH. Celeberrimus, varius, levis, totus. USUS: 1. Tractus ille Venafranus. 2. Cursus, marche, allure, enchaînement du style. Tractu orationis leni et æquabili uti, user d’une marche douce et égale du style.
TRĀDĬTĬO, ōnis, f. Action de donner, transmission. USUS: Abalienatio est rei suæ traditio, l’abaliénation est la tradition (remise) d’une chose qui nous appartient en propre. (Traditiones Apostolicæ, VULG.), les traditions apostoliques. Doctrina a Christo et apostolis ad nos derivata; dogmata religionis a Christo tradita et ab Apostolis ad nos transmissa. Religionis capita verbo tradita Patrumque sermonibus consignata. Doctrinæ Christianæ capita Apostolorum ore excepta et ad posteros transmissa. Christianæ legis sanctiones a Christo latæ, et Ecclesiæ omnium ætatum testimonio, a religionis nostræ primordiis ad nos usque derivatæ et quodammodo per manus traditæ.
TRĀDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. Transmettre, livrer, donner, remettre. SYN. Do, exhibeo, dico, doceo, demonstro, prodo. ADV. Atrociter, bene, egregie, etiam, festive, gratis, græce, honeste, subtilius, penitus, expeditius, furtim, vere, latine. PHRAS. 1. Urbem victori hosti tradere, livrer la ville à l’ennemi vainqueur. In possessionem urbis victorem admittere; victoris imperio ac potestati urbem dedere; in fidem ac potestatem victoris urbem committere, hosti in manum tradere; divina humanaque omnia, urbem ac populum in ditionem atque arbitratum victori dedere; victori hosti urbem permittere; in fidem ac potestatem ultro venire. Cf. Dedo, Deditio. USUS: 1. Se suaque omnia alicui in fidem, in potestatem, in deditionem tradere. Se in disciplinam tradere. Quieti, voluptati, libidinibus se tradere. Bellum, provinciam successori tradere. Trado tibi hunc totum de manu, ut aiunt, in manum. Per manus tradam provinciam ei cui maxime vos vultis. 2. Doceo, refero, enseigner, transmettre par l’enseignement. Artem dicendi discipulis, res gestas litteris, memoriæ posterorum, monumentis litterarum tradere. Memoriæ traditum est.
TRĀDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Conduire au-delà, faire passer ailleurs. SYN. Trajicio. ADV. Paulisper, alio, tranquille, eleganter. USUS: 1. Fluvius profundior erat quam ut copiæ traduci possent. 2. Confero, flecto, converto, adduco, faire passer qqn de l’autre côté, amener à. Animum alicujus a metu ad spem, ab improbitate ad virtutem, ab iracundia ad lenitatem traducere; traducere aliquem ad se. 3. Transigo, ago, duco, en parl. du temps: passer, mener, écouler. Vitam otio, ætatem ludo traducere. Traducere aliquem per ora hominum. Cf. Irrideo.
TRĀDUCTĬO, ōnis, f. Action de faire passer, de mener. USUS: Traductio furibundi hominis ad plebem, admission d’un furieux dans l’ordre des plébéiens. Traductio temporis, marche ou cours du temps.
TRĀDUCTOR, ōris, m. Qui fait passer d’un état dans un autre. USUS: Traductor ad plebem.
TRĀDUX, dŭcis, m. Sorte de vigne ou de sarment que l’on fait passer d’un arbre ou d’une vigne à l’autre. SYN. Stirps arboris vel vitis alio traducta.
TRĂGĬCĒ, D’une manière tragique. SYN. Sublate, ample.
TRĂGĬCUS, a, um, Tragique. USUS: Poeta tragicus.
TRĂGŒDĬA, æ, f. Tragédie, genre tragique. Rad. a τράγος, hircus, et ἄδω, cano, quia in Bacchi honorem fabula canebatur, cujus victima hircus, qui victoribus in præmium dabatur. USUS: 1. Tragœdiam facere, scribere, agere, absolvere. 2. TRANSL. Langage élevé, sublime. Quantas tragœdias effecit, excitavit? Tragœdias in nugis agere, avoir recours dans les bagatelles aux grands moyens de la tragédie.
TRĂGŒDUS, i, m. Acteur tragique, tragédien. USUS: Vox tragœdorum.
TRĀGŬLA, æ, f. Sorte de javelot. Teli genus.
TRĂHO, is, traxi, tractum, ere, a. Tirer, traîner, emporter. SYN. Vi adduco, impello. ADV. Consulto, divinitus, amplius, extrinsecus, leviter. USUS: 1. Uno impulsu plures in calamitatem trahuntur. Trahere aliquem in invidiam. 2. Accipio, sortior, tirer, recevoir. Ex contumelia nomen traxit. Molestia ex re quapiam trahere. 3. Produco, extraho, traîner en longueur, prolonger. Bellum trahere; noctem vario sermone trahere. 4. Allicio, attirer, séduire. Trahimur omnes laudis studio. Cf. Moveo.
TRĀJECTĬO, ōnis, f. Action de traverser, passage, traversée. USUS: Maris trajectio; verborum trajectio.
TRĀJECTŬS, ūs, m. Passage, traversée. USUS: In trajectu Albulæ amnis submersus est.
TRĀJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. Traverser, franchir. SYN. Transeo, traduco. ADV. Aperte, celeriter. PHRAS. 1. Fluvium trajicere, traverser un fleuve. Flumen navibus transire; superare fluvium; fluvium transmittere; transgredi flumen. 2. Trajicere milites in adversum littus, transporter les soldats sur la rive opposée. Flumen copias traducere, trajicere; in adversam fluminis oram milites transportare. 3. Trajicere aliquem sciopo, percer qqn d’une balle. Glande plumbea sternere, conficere, exanimare, transverberare. USUS: 1. In Græciam trajicere. 2. Traduco, franchir. Alpes trajecit Antonius. Exercitum Rhodanum trajeci. 3. Longius jacio, jeter au-delà, lancer au-delà. Murum jaculo trajecit. Cf. Transeo.
TRĀMES, ĭtis, m. Chemin de traverse, sentier. SYN. Semita. USUS: Egressus est non viis, sed tramitibus.
TRĀNO, as, avi, atum, are, a. Traverser à la nage. SYN. Trajicio.
TRANQUILLĒ, Tranquillement, paisiblement, sans bruit. SYN. Placate, placide. USUS: Tranquille et placide vitam traducere.
TRANQUILLĬTAS, ātis, f. Tranquillité, repos, calme. SYN. Quies, otium, securitas, tranquillus animus; placata, tranquilla, quieta vita. EPITH. Honesta, reliqua, summa, utilis, mirifica. PHRAS. 1. Res ea magnam tibi tranquillitatem pariet, cette affaire vous apportera un grand repos. Efficiet ut quiete tranquilleque agas; ut summa sit rerum tranquillitas, summa animi quies; ut vivere, agere, ducere vitam tranquillam possis; facilem ut habeas et expeditum rerum tuarum vitæque cursum; ut omni molestia vaces; ut otio fruaris jucundissimo, uberrimo, suavissimo; ut otio tibi frui liceat. Ea res præstabit tibi otium vitamque ab omni metu curaque vacuam; vitam facilem, quietam, omnium expertem perturbationum; vitam ab omni molestia remotam, sejunctam, segregatam, disjunctam. 2. DEO sit gratia, magna nunc tranquillitate fruor, grâces à DIEU, je jouis maintenant d’une grande tranquillité. Quæ DEI est gratia, vacuus molestiis sum, sine cura, sine sollicitudine; DEI benignitate factum est ut nunc quidem omni molestia vacem, ut nullis angar curis, ut nulla vexer sollicitudine. Divino munere procul absum a molestiis; extra molestiam tranquille ago. DEI benignitate contigit ut nulla animum paulo molestior afficiat, vexet, exagitet, commoveat, perturbet cogitatio. DEI benignitate bene, tranquille, commode est animo meo; animo sum ab omni molestia soluto, vacuo, libero, longe sejuncto. DEI me benignitas ab omni molestia exemit, eripuit, liberavit, vindicavit. USUS: Vitam otii, quietis, tranquillitatis plenissimam sectari. Cf. Quies.
TRANQUILLO, as, avi, are, a. Calmer, apaiser. SYN. Placo. )( Perturbo. USUS: Tranquillare animos perturbatos.
TRANQUILLUS, a, um, Calme, tranquille, paisible. SYN. Quietus, securus, sedatus, placatus, lenis, placidus, omnis perturbationis expers. )( Turbulentus. PHRAS. Vix credas quam tranquillo sim animo, vous vous douteriez à peine du calme dont je jouis. Vix cogitatione assequare securitatem, quietem, tranquillitatem, æquitatem animi mei; qua quiete fruar; quam ab omni cura vacuo sim animo; quam procul ab omni cura absit animus meus; quam tranquille agat ac se ipso fruatur; quam omni vacem perturbatione; quam parum animus cura fluctuet, agitetur; vix cogitatione possis consequi quæ sit animi mei tranquillitas. Cf. Tranquillitas. USUS: Tranquillo animo esse, consistere; tranquilla et serena frons. Cf. Quietus.
TRANS, Au-delà de, par-delà. USUS: Cogito trans Tiberim hortos parare. Trans mare fugi.
TRANSACTOR, ōris, m. Celui qui prépare une transaction, intermédiaire. USUS: Rerum omnium transactor et administer.
TRANSALPĪNUS, a, um, Situé au-delà des Alpes, transalpin. USUS: Nationes transalpinæ.
TRANSCENDO, is, di, sum, ere, a. Franchir en montant, traverser, passer. SYN. Transeo. USUS: Hoc malum transcendit Alpes. Cf. Scando.
TRANSCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. Transcrire, copier, reproduire par écrit. SYN. Exscribo, describo. USUS: Orationes totas sua manu transcripsit.
TRANSCURRO, is, curri, cursum, ere, n. et a. Courir au-delà, courir devant. USUS: Dum Cyri, dum Alexandri similis esse voluit, qui suum cursum transcurrerant, en voulant ressembler aux Cyrus et aux Alexandre, qui au lieu de fournir leur carrière, l’avaient franchie d’un bond.
TRANSENNA, æ, f. Fenêtre. SYN. Fenestra, cancelli. USUS: Eam copiam quasi per transennam prætereuntes, strictim aspeximus, nous n’avons pu entrevoir ces richesses qu’en passant et comme à travers une gaze.
TRANSĔO, is, ĭi vel īvi, ĭtum, ire, n. Passer au-delà, passer à travers, traverser, franchir. SYN. Trajicio, transmitto, transcendo, transgredior, prætervehor, permeo, trano, delabor, deflecto, abeo, defluo. ADV. Auspicato, breviter, deinceps, facile, leviter, separatim, singillatim, tuto, quam brevissime. PHRAS. Cave ne modestiæ terminos transeas, prenez garde de dépasser les bornes de la modestie. Ne longius progrediare quam modestiæ ratio patiatur; ne quos modestia tibi terminos præscribit transilias, transgrediare, transcendas, prætergrediare; ne modestiæ terminos vel cancellos egrediare, excedas; ne a præscriptis modestiæ cancellis excedas. USUS: Flumen, mare transire. Ad alium sermonem transire; in sententiam alicujus, in alia omnia, ad partes alterius transire. Si quidem est peccare, transire lineas. Legem, modum transire. Aliquid silentio transire.
TRANSFĔRO, fers, tŭli, lātum, ferre, a. Porter au-delà, transporter, transférer. SYN. Traduco, confero. ADV. Acute, astutius, apertius, audacius verba. Contumeliose, crebrius, tragice, commode, deinceps, separatim, indidem. PHRAS. 1. Invidiam omnem in me transtulit, il fit retomber sur moi tout l’odieux. Ad me transfudit; invidiam omnem deoneravit et in me trajecit; totam invidiæ molem in me transmovit, derivavit, traduxit. Invidia tota, eo potissimum auctore, in me vertit. 2. (De verbo ad verbum in latinum transtulit, VULG.), il traduisit en latin mot à mot. Verbis totidem in latinum transtulit; verbum pro verbo reddidit; verbum de verbo expressit; ad verbum transtulit. USUS: Cum de curriculo studiorum tuorum deflexisses, animumque alio transtulisses, et que tu te fus décidé à faire autre chose. Amorem suum, curam, laborem, studium ad illud transtuli. Culpam transferre in alium, rejeter la faute sur d’autres. Verba apertius transferre. Cf. Verto.
TRANSFĪGO, is, xi, xum, ere, a. Transpercer, percer d’outre en outre. SYN. Configo, gladium lateri, jugulo defigo. USUS: Hasta transfixus.
TRANSFŎDĬO, is, fōdi, fossum, ere, a. Percer, transpercer. SYN. Transfigo, transverbero, trajicio latus. USUS: Fugienti latus transfodit.
TRANSFORMO, as, avi, atum, are, a. Transformer, métamorphoser. SYN. In aliam formam muto; in aliam imaginem me converto; aliam personam, speciem, imaginem induco, fero. Cf. Muto.
TRANSFŬGA, æ, m. Transfuge, déserteur. SYN. Perfuga. USUS: Scipio transfugas et fugitivos bestiis objecit.
TRANSFŬGĬO, is, fūgi, ere, a. Passer à l’ennemi, déserter. SYN. Perfugio, profugio. ADV. Levissime. USUS: Ab afflicta amicitia ad florentem transfugere et devolare.
TRANSFŬGĬUM, ĭi, n. Action de passer à l’ennemi, désertion. SYN. Defectio, profugium. USUS: Longius ab hoste abiit, ut levibus ingeniis impeditiora essent transfugia, il s’éloigna de l’ennemi, afin que la désertion fut plus difficile pour tous ces esprits légers.
TRANSFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. Transvaser, verser, répandre. SYN. Transfero. ADV. Libenter. USUS: Amorem omnem abjecit atque in hunc transfudit. Omnes meas laudes libenter ad te transfuderim, je serais disposé à reporter sur toi, etc. Cf. Transfero.
TRANSGRĔDĬOR, eris, essus sum, ĕdi, d. Passer outre, traverser. SYN. Migro. ADV. Inauspicato. USUS: Alpes transgredi. Cf. Transeo.
TRANSGRESSĬO, ōnis, f. Action de franchir, de traverser. SYN. Transitus. EPITH. Concinna. USUS: Vallum Alpium contra transgressionem Gallorum. Cf. Delictum.
TRANSĬGO, is, ēgi, actum, ere, a. Terminer un différend, conclure, arranger. SYN. Decido, pactionem facio, conficio, gero, ago, perficio. ADV. Commode. USUS: 1. Transigere et decidere cum aliquo de re aliqua. Modica pecunia transiges. 2. Rem perficio, absolvo, mener à bonne fin, achever, accomplir. Transigere multas res uno tempore. Susceptum negotium transigere. 3. Ago, passer, consumer, mener. Vitam otiosam transigere et ludo jocisque conterere. Cf Pactum, Paciscor.
TRANSĬLĬO, is, ŭi, ire, n. et a. Traverser en sautant, sauter; dédaigner. SYN. Prætereo, transeo, prætervehor. USUS: Transilire ante pedes posita, négliger ce qu’on a devant soi. Cf. Transeo.
TRANSĬTĬO, ōnis, f. Action de passer dans un autre parti; transition. USUS: Transitio ad plebem. Nullis transitionibus ejus utitur oratio.
TRANSĬTŬS, ūs, m, Passage, traversée. USUS: Fossæ transitum ponticulo junxit.
TRANSLĀTĬO, ōnis, f. Transport, translation; traduction dans une autre langue; métaphore. USUS: Verecunda debet esse translatio. EPITH. Pervia, paulo durior, liberalis, multa, verecunda, continua, frequentissima, mollissima, puerilis.
TRANSLĀTĪTĬUS (tralatitius), a, um, Reçu par transmission ou par tradition, transmis, traditionnel. USUS: Vetus hoc edictum translatitiumque est, édit rendu par l’ancienne magistrature, tradition de jurisprudence. Nosti hæc translatitia.
TRANSLĀTĪVUS, a, um, Relatif au changement, qui produit ou exige un changement. USUS: Constitutio translativa, cause de récusation, exception déclinatoire.
TRANSLĀTOR, ōris, m. Celui qui emporte ailleurs, qui détourne. USUS: Translator quæsturæ.
TRANSMĂRĪNUS, a, um, D’outre-mer.
TRANSMĬGRO, as, avi, atum, are, n. Passer d’un lieu dans un autre, émigrer. USUS: Suadebat ut Veios transmigrarent, il leur conseillait de passer à Véies. Cf. Migro.
TRANSMISSĬO, ōnis, f. Trajet, traversée, passage. SYN. Trajectio. EPITH. Superior. USUS: Navigationem magnopere timebam, memor prioris tuæ transmissionis.
TRANSMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. Envoyer d’un lieu dans un autre, transporter, faire passer. SYN. Transeo, trajicio. USUS: 1. Cæsar in Africam transmisit secunda navigatione. 2. Trado, livrer, abandonner. Provinciam, bellum, negotium alteri transmittere. 3. Posthabeo, consacrer. Omne tempus meum amicorum temporibus transmittendum putavi, j’ai cru devoir consacrer tout mon temps aux intérêts de mes amis. 4. Consumo, en parl. du temps: passer, mener, couler. Tempus inter libros transmittere. Cf. Mitto.
TRANSMONTĀNUS, a, um, Situé au-delà des monts. SYN. Qui ultra montes habitat.
TRANSNĂTO, as, avi, atum, are, n. Traverser à la nage. SYN. Trano, natando flumen transeo. Cf. Trano.
TRANSPORTO, as, avi, atum, are, a. Transporter, passer ou faire passer au-delà. SYN. Trajicio, transfero. USUS: In Macedoniam tantum exercitum transportavit. Cf. Transfero.
TRANSTRUM, i, n. Banc de rameurs.
TRANSVECTĬO, ōnis, f. Passage traversée. USUS: Num te terret transvectio Acherontis?
TRANSVĔHO, is, vexi, ctum, ere, a. Transporter au-delà, faire passer. SYN. Trajicio, traduco. USUS: Mare transvehi, traverser la mer.
TRANSVERBĔRO, as, avi, atum, are, a. Transpercer, percer en frappant. SYN. Transfigo. USUS: Bestiam venabulo transverberare.
TRANSVERSUS, a, um, Oblique, transversal. SYN. Obliquus. )( Rectus. USUS: Multæ viæ transversæ. Ab hac lege mihi non licet transversum digitum, unguem discedere, il ne m’est pas permis de m’écarter d’une ligne de cette loi. Ecce tibi e transverso. Transversa ecce incurrit fortuna, vient se mettre en travers, vient à la traverse. Transversis itineribus Romam properat, par des chemins de traverse. Cf. Obliquus.
TRANSVŎLO, as, avi, atum, are, a. et n. Voler au-delà. USUS: Oceanum transvolavit Romanæ urbis gloria, la gloire de la ville de Rome a traversé les mers.
TRĂPĔZŎPHŎRON, i, n. Figure servant de support à une table, pied de table. SYN. Statua sustinendæ mensæ facta.
TRĔCENTI, æ, a, Trois cents. USUS: Leonidas se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, opposuit hostibus, Léonidas s’opposa aux ennemis dans les Thermopyles avec les trois cents soldats qu’il avait amenés de Sparte.
TRĔDĔCIM, Treize. USUS: Tredecim captis navibus, decem demersis.
TRĔMĔBUNDUS, a, um, Tremblant, qui tremble. USUS: Vox, manus tremebunda.
TRĔMĔFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. Faire trembler, ébranler. SYN. Concutio. Cf. Terreo.
TRĔMO, is, ŭi, ere, n. Trembler, être tremblant, craindre, redouter. SYN. Contremisco. ADV. Omnino. USUS: Qui tremunt et exalbescunt objecta re terribili. Cf. Timeo.
TRĔMOR, ōris, m. Tremblement, agitation. USUS: Terrorem tremor et pallor et dentium crepitus consequitur. Cf. Timor.
TRĔMŬLUS, a, um, Tremblant, agité. SYN. Tremens, tremebundus.
TRĔPĬDĀTĬO, ōnis, f. Agitation, préoccupation, désordre, trouble. SYN. Metus, commotio, tumultus. Cf. Timor.
TRĔPĬDĒ, En s’agitant, en tremblant, avec crainte. USUS: Stativa trepide deserta sunt.
TRĔPĬDO, as, avi, atum, are, n. S’agiter en désordre, se troubler, s’alarmer. SYN. Timeo, metuo, pavore defixus sto. PHRAS. Trepidatum est, on commença à trembler. Lymphati trepidare cœperunt; omnium pectora occultus metus percurrit, pervasit; lymphati aguntur ferunturque; metu obtorpescunt; pavore exanimantur. Cf. Timeo.
TRĔPĬDUS, a, um, Inquiet, agité, alarmé. SYN. Pavidus, metuens, timens. USUS: Trepida res, dubia, et ob hoc timorem inducens.
TRĬANGULUS, a, um, A trois angles, triangulaire. USUS: Ea triangula, alia quadrata nominant.
TRĬBŪLIS, is, m. Qui est de la même tribu. SYN. Curialis. EPITH. Turbulentus, vicinus. USUS: Apud tribules suos plurimum gratia potest.
TRĬBŪNĂL, ālis, n. Espace élevé et demi-circulaire ou siégent les magistrats, tribunal. SYN. Sella judiciaria. EPITH. Certum, totum, continuatum, proximum. PHRAS. Pro tribunali sedere, siéger sur son tribunal. Judiciis præesse; jura reddere; cognitionem capitalium rerum exercere; judicium exercere; causas cognoscere. Cf. Judicium. USUS: Pro tribunali sedere, sententiam pronuntiare.
TRĬBŪNĀTŬS, ūs, m. Dignité ou fonction de tribun, tribunat. SYN. Magistratus tribunorum plebis. EPITH. Ardens, militaris, pestifer et funestus, præclarus, tacitus, totus, turbulentissimus. USUS: Tribunatum petere, suscipere, seditiose gerere.
TRĬBŪNĪTĬUS, a, um, De tribun (du peuple ou des soldats). USUS: Furor, terrores tribunitii. Potestas tribunitia.
TRĪBŪNUS, i, m. Tribun du peuple, magistrat institué pour défendre les intérêts du peuple. SYN. Populi defensor et custos. EPITH. Nimium acer, vehemens, acerbus, criminosus, amentissimus, felix, fœdissimus, furiosus, horridus, improbus, inermis atque imparatus, iners, levis, non bonus, militaris, modestus, non modo non seditiosus, sed etiam seditiosis adversarius, officiosissimus, perniciosus, similis gladiatori, sordidissimus, vesanus, vetus ac fortis, vigilans et accuratus, valens, vetus. USUS: 1. Ut Lacedæmone Ephori regibus, sic Romæ consulibus tribuni sunt oppositi. 2. Tribunus militum, qui ordines ducit, tribuns des soldats.
TRĬBŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. Distribuer, donner, accorder. SYN. Do, præsto, impertio. ADV. Caste, exigue, infinite, libentissime, liberaliter, longe, plurimum, multum, nunquam, pure, recte. USUS: 1. Suum cuique, opem et misericordiam miseris, honorem magistratibus tribuere. 2. Honorem habeo, defero, confido, avoir des égards, de la condescendance, accorder par déférence. Patri tuo semper plurimum tribui. Tribue hoc valetudini tuæ. Nimium tibi ipse tribuis. 3. Divido, distribuer, diviser, partager. Rem universam in partes tribuere. Cf. Do, Divido, Largior.
TRĬBŬS, ūs, f. Tribu, division du peuple romain. SYN. Curia, corpus. EPITH. Certa, rustica, urbana. USUS: Populum in tribus dividere. Tribu certa esse. Tribu moveri. Sui corporis tribusque homines sibi obnoxios habuit.
TRĪBŪTĀRĬUS, a, um, Tributaire. SYN. Stipendiarius, vectigalis. Cf. Vectigalis.
TRĬBŪTIM, Par tribus. SYN. Per tribus singulas.
TRĬBŪTĬO, ōnis, f. Division, partage, répartition. SYN. Distributio. USUS: Æquabilis tributio.
TRĬBŪTUM, i, n. Tribut, impôt, contribution. SYN. Quod a subjectis principi vel reipublicæ penditur. EPITH. Acerbissimum, intolerabile. PHRAS. Magna tributa dare cogimur, nous sommes obligés de payer de grands tributs. Magnitudine tributorum premimur; gravi tributo et collatione iniqua frumenti opprimimur; ex censu tributa conferenda sunt maxima; vectigal in annos singulos magnum pendere; tributa pendere intolerabilia; stipendia ingentia dependere cogimur. USUS: Tributum ferre, pendere, solvere, conferre, payer, acquitter. In singula capita tributum imponere, imposer. Tributo, stipendio liberare, a tributis vindicare; tributorum finem afferre, délivrer, dispenser. Cf. Vectigal.
TRĪCÆ, ārum, f. pl. Embarras, contrariétés. SYN. Impedimenta. EPITH. Domesticæ. USUS: Biennium in his tricis moror. Cf. Nugæ.
TRĪCĒNI, æ, a, Qui sont par trente. USUS: Tricenos milites ex singulis legionibus, trente soldats par légions.
TRĬCEPS, cĭpĭtis, A trois têtes.
TRĪCĒSĬMUS, a, um, Le trentième. USUS: Hujus a morte tertius hic et tricesimus est annus, il y a 33 ans qu’il est mort.
TRĪCĬES, Trente fois. USUS: Æris tricies potest habere, c. à d., trois millions de sesterces.
TRĪCLĬNĬUM, ĭi, n. Lit de table; salle à manger. SYN. Conclave, cœnaculum tribus ad discumbendum lectis instructum. USUS: Tribus tricliniis accepti sumus valde copiose.
TRĪCOR, aris, atus sum, ari, d. n. Faire des difficultés, chercher des détours. SYN. Nugor, nugas ago. USUS: Publius tecum tricatus est. Cf. Nugor.
TRĪDŬUM, i, n. Espace de trois jours. USUS: Quum tridui viam processisset, après trois jours de marche.
TRĬENNĬUM, ĭi, n. Espace de trois ans, trois ans. USUS: Biduum aut triennium est quum virtuti nuntium remisisti.
TRĬENS, entis, m. La troisième partie d’un tout, le tiers. USUS: Eum video testamento cum duobus coheredibus esse in triente, le tiers dans une succession.
TRĬĔTĒRIS, ĭdis, f. Fête qui se célèbre tous les trois ans: fête de Bacchus.
TRĪGĒSĬMUS, a, um, Cf. Tricesimus.
TRĪGINTA, Trente. USUS: Romulus quum septem et triginta regnavisset annos. Conjectus in carcerem triginta jussu tyrannorum, par l’ordre des trente tyrans (à Athènes).
TRĪNI, æ, a, Qui sont trois, qui vont par trois. USUS: Ipse cum tribus legionibus circum Samarobrivam trinis hibernis hiemare constituit. Milites trinis castris potiuntur, s’emparent des trois camps.
TRĬPARTĪTŌ, En trois parties ou trois parts. USUS: Qui bona dividit tripartito, qui fait trois parts de ses biens.
TRĬPARTĪTUS, a, um, Divisé ou divisible en trois parts. USUS: Qui e divisione tripartita duas partes absolverit, huic necesse est restare tertium.
TRĬPLEX, ĭcis, gen. com. Triple. USUS: Plato triplicem finxit animum, Platon fait l’âme triple.
TRĬPLĪCĬTER, De trois manières, d’une triple façon. USUS: Commutabimus tripliciter: verbis, pronuntiando, tractando.
TRĬPLUS, a, um, Triple. USUS: Pars tripla.
TRĬPŬDĬO, as, avi, atum, are, n. Danser dans les solennités religieuses, trépigner, bondir. USUS: Exsultans ac tripudians. Cf. Exsulto.
TRĬPŬDĬUM, ĭi, n. Danse religieuse; augure favorable. EPITH. Solistimum. USUS: Tripudium solistimum fit, cum ex offa aliquid in terram cadit, l’augure est favorable quand il tombe qqche par terre (à cause de l’avidité des poulets sacrés).
TRĬPUS, ŏdis, n. Siége à trois pieds, trépied. USUS: Sacri tripodes.
TRĬQUĔTRUS, a, um, Triangulaire, qui a trois angles. SYN. Triangulus.
TRISTIS, e, gen. com. Triste, affligé, chagrin. SYN. Mœstus, mœrens, dirus. )( Hilaris, jucundus. PHRAS. Quid ita tristis es? Pourquoi êtes-vous si triste? Quid angeris? quid te excrucias? cur mœrore conficeris? quid tuæ miseriæ te ita discruciant? quid te mœror quotidianus lacerat et conficit? cur animum ita mœrori das luctu afflictus et confectus? quid ita in lacrimis et mœrore consenescis? quid diffidens ac desperans de rebus tuis in sordibus, lamentis luctuque jaces? quid tristis capite demisso terram intueris? quid ita in domo tua omnia deserta, horrida, muta, plena luctus et mœroris? quid ita frontem contrahis? quid te in hunc mœrorem rapit, conjicit? Cf. Tristitia. USUS: Tristis et conturbatus domum abiit. Tristis natura et recondita. Tristissimis reipublicæ temporibus.
TRISTĬTĬA, æ, f. Tristesse, affliction. SYN. Mœror, severitas. EPITH. Simulata versutaque. PHRAS. 1. Immodica tristitia laborat, une tristesse immense l’accable. Æger animi est; haud levis dolor mœstum opprimit; fatigat hominem animi ægritudo ingens; vultu ipso dolorem animi præfert; doloris magnitudinem vix capit; tristitiæ immodicæ se dat, dedit; ægritudini se dedit; ægritudine ingenti opprimitur, conficitur; ægritudinem suscipit immodicam; pessime est animo; afflictus mœrore languet animus; tristissimis vexatur et conficitur curis; mœrore et lacrimis propemodum contabescit; assiduo in luctu est, versatur; modum lugendi non facit; magnam tristitiam subit; lacrimis et tristitiæ se tradit. Cf. Tristis, Ægritudo, Mœror. 2. Res ea magnam mihi tristitiam peperit, cette affaire m’a causé une grande affliction. Magnam mihi ægritudinem attulit; magna me ægritudine affecit; animum mœrore cumulat, cruciat, opprimit, conficit; ea res vehementer me mordet, pungit, sollicitat, angit, acerbe vexat, graviter commovet. Cf. Dolor, Mœror. 3. Deponamus tandem hanc tristitiam, débarrassons-nous enfin de cette tristesse. Mitigemus istam tristitiam et relaxemus; tollatur omnis illa superior tristitia; mentem tandem a tristitia hac abducamus; ægritudinem exuamus, abjiciamus; animum ægritudine levemus, deleatur ista ex animo tristitia; ægritudinem, quam ea res nobis asperserat, ex animo deleamus, exturbemus, abstergamus. USUS: Aliquem ad tristitiam contorquere. Tristitiam et severitatem mitigare. Oratione aliquem a tristitia abducere. Cf. Ægre fero.
TRĪTĬCUM, i, n. Froment, blé. SYN. Frumentum.
TRĪTUS, a, um, En parl. langage: Connu, commun, ordinaire, rebattu, trivial. SYN. Decantatus, contritus, pervagatus, contemptus. USUS: Tritum sermone, vetustate proverbium. Res trita, communis et pervulgata. Itinere trito incedere, marcher dans un chemin battu. Cf. Vulgaris.
TRĪTŬS, ūs, m. (abl. sing. tantum.) Action de frotter, frottement. USUS: Conflictu trituque lapidis ignem elicere.
TRĬUMPHĀLIS, e, gen. com. De triomphe, triomphal. USUS: Porta, vehiculum, ornamenta triumphalia.
TRĬUMPHO, as, avi, atum, are, n. Triompher, obtenir les honneurs du triomphe. SYN. Triumphum ago; Capitolium curru invehor, in Capitolium cum insigni laurea invehor. USUS: 1. Amplissime atque honestissime triumphare. 2. TRANSL. Exsultare lætitia, gaudio triumphare. Hic exsultat oratio et triumphat.
TRĬUMPHUS, i, m. Triomphe, entrée d’un général victorieux. SYN. Imperatoris; ducis, victoris pompa, cum laurea togaque palmata in Capitolium invecti. EPITH. Falsus, castellanus, justissimus, clarissimus, recens, amplissimus, certissimus et inanissimus, gratissimus, jucundissimus, magnus, verus, justus, navalis. USUS: Triumphum alicui decernere; triumphum habere, agere, deportare. Aliquem ad triumphum revocare laureamque illi insignem deferre. Disseres de triumpho: quid tandem habet iste currus? quid vincti ante currum duces? quid simulacra oppidorum? quid argentum? quid aurum? quid legati in equis et tribuni? quid clamor militum? quid tota illa pompa? quid vehi per urbem?
TRĬUMVĬRĀTŬS, ūs, m. Dignité de triumvir, triumvirat. SYN. Triumvirum magistratus.
TRĬUMVĬRI, ōrum, m. pl. Triumvirs, commissaires chargés de différentes fonctions. EPITH. Capitales. USUS: Triumviri capitales, magistrats chargés de surveiller les prisons et de veiller à l’exécution des sentences capitales.
TRĬVĬUM, ĭi, n. Endroit où aboutissent trois chemins, carrefour. SYN. Ubi tres viæ concurrunt. USUS: Maledictum de trivio arripere, ramasser une injure qui traîne dans les rues.
TRŎCHUS, i, m. Trochus, cercle avec lequel jouent les enfants. SYN. Turbo quo ludunt pueri.
TRŎPÆUM, i, n. Monument de victoire, trophée. SYN. Victoriæ monumentum. USUS: In Macedonia tropæa statuit, posuit, constituit, quæ bellicæ laudis victoriæque insignia ac monumenta sunt. Urbs tropæis ac triumphis ornata ac dicata.
TRŎPUS, i, m. Trope, emploi métaphorique ou figuré d’un mot. SYN. Verborum immutatio.
TRŬCĪDĀTĬO, ōnis, f. Action d’égorger massacre, carnage. Cædes, clades. USUS: De Clodianis lapidationibus, insidiis, trucidationibus.
TRŬCĪDO, as, avi, atum, are, a. Tuer, égorger. SYN. Occido, interficio, multis vulneribus concido, confido. Cf. Occido, Interficio.
TRŬCŬLENTER, D’une manière farouche, dure, cruelle. USUS: Atrociter et truculenter se gerere.
TRŬCŬLENTUS, a, um, Farouche, dur; qui a l’air cruel, terrible. SYN. Terribilis aspectu, trux, atrox. Cf. Crudelis.
TRŪDO, is, si, sum, dere, a. Pousser avec force. SYN. Impello. USUS: Ad mortem, ad supplicium se trudi videbat, traîner, mener.
TRULLA, æ, f. Vase à puiser. USUS: Trulla excavata cum manubrio aureo.
TRUNCUS, i, m. Tronc d’arbre, tronc. SYN. Stipes. EPITH. Tantus, tutior, totus. USUS: 1. In arboribus truncus, rami, folia. 2. TRANSL. Truncus corporis, en parl. du corps humain: le tronc, le buste. 3. Stolidus, homme stupide, bûche, souche. Hic truncus ac stipes consulatum sustineat.
TRŬTĬNA, æ, f. Balance, trébuchet. Statera. USUS: Populari trutina rem examinare, juger les choses à une sorte de balance populaire.
TRUX, trŭcis, omn. gen. Sauvage, farouche, cruel, féroce. SYN. Truculentus, atrox. Cf. Crudelis.
TU, Tu, toi. USUS: Tu mihi etiam legis mentionem facies.
TŬBA, æ, f. Trompette. SYN. Buccina. USUS: Tubæ sonitum in bello non fert. Tuba, ad tubam canere; tubam inflare.
TŪBER, ĕris, n. Tumeur, bosse, excroissance. SYN. Terræ collum, tumor.
TŬBUS, i, m. Tube, canal; trompette. SYN. Fistula. USUS: Ductus aquarum, quos illi tubos vocant.
TŬĔOR, eris, ĭtus sum, eri, d. a. Veiller sur, protéger, défendre. SYN. Tutor, servo, conservo, custodio, foveo, præsideo. )( Derelinquo. ADV. Castissime, commodius, demisse, diligenter, facile, flagitiose, fortiter, honestissime, lautius, male, maxime, melius, mirifice, parum, perfacile, præclare, privatim, prudenter, publice, sanctissime, vigilanter, munifice, æque, admodum. PHRAS. Hunc tu, quæso, omnibus modis tuere, je vous en supplie, protégez cet homme de toutes les façons. Sartum, tectum, ut aiunt, ab omnique incommodo, detrimento, molestia sincerum integrumque conserves, in omnibus rebus tegas velim; eum in præsidio ac tutela auctoritatis tuæ latere patiaris; ejus salutem tua benevolentia, præsidio, custodia tuteris; ejus capitis custodiam nunquam dimittas; sine tua tuitione salvum esse non posse existimes. Cf. Defendo, Foveo, Faveo. USUS: Tueri munus suum, mediocritatem in omnibus rebus, societatem conjunctionis humanæ. Hunc Cæsar omnibus præsidiis tuetur ac defendit. Rem familiarem, gratiam et auctoritatem suam tueri et conservare, conserver ses biens, son crédit et son autorité.
TŬGŬRĬUM, ĭi, n. Hutte de paysan, cabane. SYN. Habitatio rustici.
TŬĬTĬO, ōnis, f. Garde, conservation, défense, protection. SYN. Custodia.
TUM, Alors; tant... tant, et... et; tantôt... tantôt. SYN. Tunc, illa tempestate; partim. USUS: Quid tum inde? Cum alia multa, tum hoc maxime. Tum Græce, tum Latine, tant en grec qu’en latin, et en grec et en latin, en grec comme en latin. Modo unum, tum autem plures vidi.
TŬMĔO, es, ŭi, ere, n. S’enfler, se gonfler, s’emporter. SYN. Turgeo, turgesco, in tumore sum. ADV. Penitus. USUS: Sapientis animus nunquam turgescit, nunquam tumet, l’âme du sage ne s’emporte jamais, jamais elle n’est gonflée de colère. Negotia tument, les affaires sont dans un état alarmant, couvent quelque désastre.
TŬMĬDUS, a, um, Enflé, gonflé; irrité, courroucé. SYN. Turgidus, inflatus, velut omnes dictaturas consulatusque gereret in voce viribusque suis. USUS: Membrum vitiose tumidum, membre tuméfié. Serpens inflato collo, tumidis cervicibus, au cou gonflé. Cf. Superbus, Arrogans.
TŬMOR, ōris, m. État de ce qui est enflé; agitation, emportement. SYN. Inflatio. EPITH. Repentinus, recens. USUS: Repentinus oculorum tumor. Erat in tumore animus, son âme était soulevée. Recedit jam animi tumor. Ne desererem hunc tumorem rerum, cette fermentation, ces troubles sur le point d’éclater. Cf. Superbia.
TŬMULTŬĀRĬUS, a, um. Levé à la hâte; fait à la hâte, précipité, désordonné. SYN. Properatus, subitarius, repentinus. USUS: Dux, miles, exercitus tumultuarius. Sermo fortuitus et tumultuarius, discours improvisé.
TŬMULTŬĀTĬO, ōnis, f. Bruit, tumulte.
TŬMULTŬOR, aris, atus sum, ari, d. Être en désordre; s’agiter, se soulever. SYN. Turbas facio, inquietus sum. USUS: Quid tumultuaris soror? quid insanis? Pourquoi tout ce bruit, ma sœur? es-tu folle? Cf. Turba, Tumultus.
TŬMULTŬŌSĒ, D’une manière pleine de trouble, confuse, bruyante. SYN. Magno tumultu. PHRAS. Tumultuose agere, agir d’une manière désordonnée, faire une révolution. Mare cœlo miscere; cœlum ac terras miscere; tragœdias, tumultum excitare; turbas facere, concire; tragœdias efficere. Cf. Turba, Tumultus.
TŬMULTŬŌSUS, a, um, Désordonné, confus, bruyant. SYN. Turbulentus. USUS: Tumultuosa et seditiosa vita, oratio.
TŬMULTŬS, ūs, m. Désordre, tumulte; trouble de l’esprit, crainte. SYN. Motus, turba, seditio; trepidatio. EPITH. Civilis, domesticus, finitimus, magnus, proximus, tantus, terribilis. PHRAS. 1. Periculum est aperti tumultus, on redoute des troubles publics. Res pro seditione est; res ad seditionem spectat; res a consilio ad vim abit; in metu sumus, ne qua repentina vis in civitate exsistat; ne quid turbulenti conflent; ne qua in civitate tempestas excitetur, cooriatur. Tempestas a seditiosis civibus urbi impendet certissima. 2. Ea res ingentem tumultum fecit, cette affaire excita un grand désordre. Ingentem in urbe tumultum excitavit, fecit, præbuit, commovit, conflavit, concivit; turbas ingentes fecit, concivit; ea re effectum est, ut omnia terrore et tumultu streperent; ut tumultu cuncta turbarentur. Cf. Turba, Turbo, Seditio. USUS: Quid hos tumultus ciemus? Conticescente tumultu. Tumultum, rixas, jurgia comprimere, sedare, componere, apaiser le bruit, le désordre.
TŬMŬLUS, i, m. Élévation de terrain, éminence, tertre. SYN. Locus ex terra leviter eminens. EPITH. Excellens. USUS: 1. Tumuli silvestres. 2. Sepulcrum, tombeau. Alexander cum ad Achillis tumulum in Sigeo adstitisset Cf. Collis, Sepulcrum.
TUNC, Alors. SYN. Tum, illo tempore, illa tempestate, per id tempus, per id temporis. )( Nunc. USUS: Sed erat tunc excusatio, nunc nulla est.
TUNDO, is, tŭtūdi, tunsum, ere, a. Battre à coups redoublés, frapper. SYN. Cædo, pulso, verbero. ADV. Nihilominus, vehementissime. USUS: Bacillo oculos alicui tundere, pocher les yeux de qqn à coups de bâton. Cf. Pulso, Verbero.
TŬNĬCA, æ, f. Vêtement de dessous des Romains, tunique. SYN. Vestis brevior virorum. EPITH. Pulla, solivaga, talaris, manicata, trita. USUS: Cum tunica et pallio. Tunicam ponere.
TŬNĬCĀTUS, a, um. Vêtu d’une tunique, en tunique. USUS: Metus tunicatorum, frayeur du menu peuple, des gens de basse condition, vêtus seulement d’une tunique.
TURBA, æ, f. Foule en désordre, multitude, cohue; trouble, désordre, confusion. SYN. Multitudo, conventus hominum, concio, multitudo in unum conglobata ac semetipsam turba impediens; juvenum manus, juvenum globus, circumfusa in concionis modum turba confertissima; vulgus; seditio, vis, tumultus. EPITH. Magna, media, nocturna, nova, prætoria, similis, vana. USUS: 1. Ex hac turba et colluvie discedam. 2. Tumultus, seditio, scène de désordre, tumulte. Ingentes turbas concitare, moliri, facere, concire. 3. Perturbatio, confusion. Ecce nova turba et rixa. Quanta in turba et confusione rerum vivimus! dans quel désordre et dans quelle confusion de toutes choses nous vivons! E turbis se evolvere, exsolvere. Cf. Multi.
TURBĀTĒ, En désordre. USUS: Omnia raptim et turbate aguntur.
TURBĀTOR, ōris, m. Celui qui trouble, perturbateur. USUS: Pacis turbator.
TURBĬDĒ, Avec trouble, avec confusion. SYN. Turbulenter, inconstanter.
TURBĬDUS, a, um, Troublé, agité, confus. SYN. Perturbatus, confusus. PHRAS. 1. Nunquam illum æque turbidum vidi, je ne l’ai jamais vu aussi troublé. Tanto animi motu perturbatum, ita perculsum percussumque, nihil ut consilio, ratione, ordine ageret, nec lingua, nec ore consisteret, numquam vidi. Commotum sæpe perculsumque vidi antea, sed nunc adeo color ipse immutatus est, vultus, oratio, mens denique ipsa excidit et conscientia peccati mutum, exanimatum ac vix vivum reliquit. Confusus animo, nec auribus quidem et oculis satis constat; neque animo, neque lingua satis compos, vix apud se est, ita perturbato atque incerto præ ægritudine animo est. Hominem tam commotum nunquam vidi alias, sic ut nec animus illi suppetere nec constare mens sana videretur. Eo nuntio ita percussus est, ut animo adesse eum nemo existimaret. USUS: 1. Mens omni turbido motu semper vacans. 2. Impurus, sordidus, trouble, fangeux. Aqua turbida et cadaveribus inquinata, eau trouble et souillée par le séjour des cadavres. 3. Miser, calamitosus, funeste, malheureux. Turbidis rebus, temporibus adversis.
TURBO, as, avi, atum, are, a. Mettre en désordre, troubler, agiter, inquiéter. SYN. Obturbo, perturbo, misceo, permisceo. PHRAS. Omnia in republica turbantur, la république est pleine de troubles. Nullum tam turbulentum reipublicæ tempus fuit; annus est domi forisque infestus; plurimum turbarum infinita hominum licentia concitum est; nusquam res quietæ; omnia divina humanaque jura miscentur; civilibus fluctibus tument omnia, maximæ ubique turbæ et tragœdiæ excitantur, efficiuntur. Tumultus non jam foro se continet, sed totam passim urbem pervadit. Ex agris in urbem tumultus penetrat, spemque omnem concordiæ exturbat. Tumultus repens ex agris in urbem illatus rempublicam in summum discrimen adducit. Perlatus ad cives tumultus omnem reipublicæ statum convellit, conturbat, inflammat. Urbes et oppida implentur. 2. Is casus vehementer me turbavit, cet événement m’a fortement troublé. Mirifice me perculit; omnem animi statum inflammavit, incitavit, conturbavit; mentem propemodum e sua sede et statu dimovit; mentem prope exturbavit meam, consilium eripuit. USUS: In Hispania turbatum est aliquid. Omnia turbavit et miscuit. Vide ne quid turbet. Turbare aliquid ac pacem sollicitare.
TURBO, ĭnis, m. Tourbillon. SYN. Ventus omnia turbans ac involvens. EPITH. Maximus, sævus. USUS: 1. Tanquam turbine aliquo et tempestate everti. Tu procella patriæ, turbo et tempestas pacis. 2. Coni figura inversa, toupie, sabot. Turbinem versare.
TURBŬLENTĒ, D’une manière orageuse, avec trouble, confusion, désordre. SYN. Turbide, temere.
TURBULENTUS, a, um, Plein de confusion, de désordre. Turbidus, nata in vanos tumultus ingenia. )( Tranquillus. ADV. Necessario. USUS: Turbulenta, temeraria, cæca consilia. Tempora, tempestas reipublicæ turbulenta. Cf. Turbidus.
TURGĔO, es, et TURGESCO, is, ere, n. S’enfler, se gonfler; être enflé, gonflé. SYN. Tumeo, inflatus sum. ADV. Penitus.
TURGĬDUS, a, um, Enflé, gonflé. SYN. Tumidus, inflatus.
TURMA, æ, f. Escadron, troupe de cavalerie. SYN. Equitum ordo, globus, manus.
TURMĀLIS, e, gen. com. Relatif à un escadron, d’escadron. USUS: Scipio ille major Corinthiis statuam pollicentibus eo loco, ubi essent aliorum imperatorum, turmales dixit displicere, les Corinthiens promettaient à Scipion de lui ériger une statue à côté de celles de leurs généraux: Je n’aime pas les escadrons, dit-il, c. à d., la foule (à être confondu dans la foule).
TURMĀTIM, Par compagnies, par escadrons. SYN. Per turmas, agmine.
TURPĬCULUS, a, um, Un peu laid, assez laid. USUS: Jocus in turpiculis rebus ponitur, la plaisanterie s’applique aux choses basses et laides.
TURPĬFĬCĀTUS, a, um, Souillé, dégradé, défiguré. USUS: Depravatio ac fœditas turpificati animi.
TURPIS, e, gen. com. Laid, difforme; honteux. SYN. Inhonestus, deformis, fœdus, inquinatus, infamis, flagitiosus, nequam. ADV. Æque, omnino non. PHRAS. 1. Cave ne quid turpe admittas, prenez garde de faire qqche de honteux. Ne quid dissolute ac turpiter agas; ne quid dedecoris admittas, aut quod fœdum sit et flagitiosum, quod crimini esse possit; vide ne quid indecore effeminateque facias; ne in turpem verborum obscœnitatem delabare; ne quid in tua vita moribusque maculæ hæreat, resideat; ne probrum, labem ac infamiam moribus aspergas tuis, aut majorum claritudini inferas; ne priores tuas laudes vitæ turpitudine deformes. Cave ne quod dedecus suscipias, concipias, in te admittas; ne in flagitiis, in dedecore voluteris; ne in flagitia te ingurgites. 2. Hoc apud illos turpe non est, chez eux, cela n’a rien d’infamant. Nullam ea res apud illos infamiam habet; in vitiis illud non ponitur; illud in rebus turpibus non habetur; illud turpe nemo putat, existimat; eorum moribus illud ab honestate remotum non est. Id nemini est turpitudini; illud eorum moribus nefas non habetur; illud eorum moribus flagitium non est. USUS: Luxuria tum omni ætati turpis, tum senectuti est fœdissima, la débauche, honteuse à tout âge, est surtout dégradante pour la vieillesse. Id non modo turpe est, sed sceleratum et nefarium. Turpis homo, vita infamis.
TURPĬTER, D’une manière honteuse, infâme. SYN. Turpe, obscœne, nequiter, nefarie. USUS: Timeo ne quid turpiter faciam.
TURPĬTŪDO, ĭnis, f. Laideur morale, honte, turpitude, infamie. SYN. Deformitas, obscœnitas, infamia, macula, flagitium, dedecus, labes, deformatio, depravatio, fœditas. EPITH. Accusabilis, domestica, flagitiosa, insignis, major, maxima, nefaria, sempiterna, singularis, summa, tota, vera ficta, plurima. USUS: Nulla pars vitæ ejus summæ turpitudinis fuit expers. Omni turpitudine se fœdavit, quam ille nunquam eluet aut delebit Nihil non turpitudinis subiit; omni turpitudine notatus est. Ea causa turpitudinem habet. Omnia fugiendæ turpitudinis adipiscendæque honestatis causa facio, je fais tout pour éviter le déshonneur et mériter la considération publique. Cf. Dedecus, Turpis.
TURPO, as, avi, atum, are, a. Rendre laid, défigurer, souiller. SYN. Fœdo. USUS: Jovis aram sanguine turpat. Poet.
TURRIS, is, f. Tour. Celsa moles. EPITH. Alta, altissima. USUS: Ex alta turri situ et opere multum edita dejectus.
TURTUR, ŭris, m. Tourterelle.
TUSSĬO, is, ire, n. Tousser. SYN. Tussi laboro, tussi urgeor.
TUSSIS, is, f. Toux. SYN. Screatus. USUS: Tussim pectore expellere.
1. TŪTĔ, Toi-même. SYN. Tu ipse. USUS: Ut tute mihi præcepisti.
2. TŪTĒ, Sûrement, en sûreté. SYN. Tuto, impune.
TŪTĒLA, æ, f. Soins vigilants, garde, conservation, défense; tutelle. SYN. Fides, defensio, patrocinium, clientela. EPITH. Legitima, præclara; turpis. USUS: Filios suos alicujus tutelæ commendare; in tutelam alicui tradere; tutelæ subjicere. Pupillus cum primum in tutelam venerit; in tutela fuerit. Tutela se abdicare. Omnia hæc nostra latent in tutela et præsidio armorum. Cf. Præsidium.
1. TŪTOR, aris, atus sum, ari, d. a. Veiller à ou sur, garder, protéger, défendre. SYN. Tueor, salvum, invictum præsto. ADV. Accuratissime, copiosius, facile. USUS: Provinciam, fines armis tutari. Cf. Tueor.
2. TŪTOR, ōris, m. Protecteur, défenseur; tuteur (t. de droit). SYN. Defensor, patronus. EPITH. Castus, fidelis, legitimus, verus, annuus. USUS: Tutorem alicui instituere. In tutorum potestate est pupillus. Respublica orba consulis fidem, tanquam legitimi tutoris implorat. Tutor religionis.
TŪTUS, a, um, Qui est en sûreté, qui ne court aucun danger, qui n’a rien à craindre. SYN. Metu vel periculo vacuus, tectus; septus, munitus, securus, in tuto locatus; nihil insidiarum habens; sanctus, sacrosanctus. ADV. Maxime, plane, prorsus. PHRAS. Tutus jam est, maintenant il est en sûreté. In tuto est; in portu navigat; in portu est; in vado est; cautum illi est. Cf. Securus. USUS: Tutam et tranquillam vitam degere. Tutus ab inimicis. In tuto collocare; in tuto esse; mare tutum præstare.
TŬUS, a, um, Ton, ta; le tien, la tienne. USUS: Panætius ille tuus. Tuorum curam gere.
TY̆PUS, i, m. Figure, image. SYN. Signum, forma. PHRAS. Librum typis edere, imprimer un livre. Typis mandare, commendare, committere; typis exprimere, edere, in lucem emittere; typis excudere, evulgare. USUS: Typos tibi mando.
TY̆RANNĬCĒ, Tyranniquement. SYN. Superbe, crudeliter.
TY̆RANNĬCUS, a, um, Tyrannique, de tyran, cruel. SYN. Leges, facta tyrannica.
TY̆RANNOCTŎNUS, i, m. Meurtrier d’un tyran, tyrannicide. SYN. Tyranni interfector (VULG. tyrannicida).
TYRANNIS, idis, f. Autorité d’un tyran, tyrannie. PHRAS. Tyrannidem occupare, s’emparer de la tyrannie. Imperium sibi arripere; regnum invadere; capiti fortunæ regiæ insignia per vim adjicere; regium fastigium affectare et occupare. USUS: Tyrannidem occupare. Tyrannidem evertere, delere.
TY̆RANNUS, i, m. Tyran; monarque absolu, autocrate. SYN. Ereptor libertatis, oppressor civitatis. EPITH. Crudelissimus, firmus opibus et voluntate, insanus, crudelis, inanis, gloriosus fama, gratus beneficio, importunus, amens, intolerandus, libidinosus, teter. USUS: Tyrannus quam qui unquam fuit sævissimus ac violentissimus in suos. Nulla est nobis societas cum tyrannis, sed potius summa distractio.
U
1. ŪBER, ĕris, n. Sein, mamelle. SYN. Mamma.
2. ŪBER, ĕris, omn. gen. Riche, abondant, plein; fécond, fertile. SYN. Fecundus, ferax, fertilis, abundans, copiosus. USUS: Agro bene culto nihil est nec usu uberius, nec specie ornatius, rien ne saurait être ni plus utile ni plus beau qu’un champ bien cultivé. Plenior et uberior ad dicendum, orateur plus plein, plus abondant. Cf. Copiosus.
ŬBERTAS, ātis, f. Richesse, abondance; fertilité. SYN. Abundantia, copia, magnitudo. EPITH. Maxima, vetus, summa agrorum. USUS: Omnis ubertas et quasi silva dicendi. Summa ubertas et copia frugum. Cf. Copia.
ŬBĬ, Où. SYN. Quo loco. USUS: 1. Nemo est quin ubivis quam ibi ubi est esse malit. 2. Postquam, cumprimum, simul ut, dès que. Ubi galli cantum audit, mensam tolli jubet. 3. In quo, où (sur quoi, avec quoi, dans lequel). Porticus ubi ambulabam. In ea urbe ubi natus es. Ubi gentium est is homo?
ŬBĬCUMQUE, En quelque lieu que, partout où. SYN. Quocumque in loco, ubi ubi. USUS: Ubicumque gentium et terrarum fueris.
ŬBĬNAM? Où?
ŬBĪQUE, En quelque lieu que ce soit, partout. USUS: Mortales qui ubique sunt.
ŬBĬVIS, En quelque lieu que ce soit, partout. USUS: Ubivis esse malim, quam ibi.
ŪDUS, a, um, Humide, mouillé, arrosé. SYN. Udis oculis respicies, vous regarderez avec des yeux baignés de larmes.
ULCĔRĀTUS, a, um, Ulcéré. SYN. Exulceratus.
ULCĔRŌSUS, a, um, Couvert d’ulcères. SYN. Plenus ulceribus.
ULCISCOR, eris, ultus sum, cisci, d. Punir qqn d’une injustice commise, se venger de lui, ou venger l’injure elle-même. SYN. Vindico, punio, persequor, pœnam repeto, injurias persequor, male meritis refero quod debeo, pœnas sumo, expeto. PHRAS. 1. Nihil laudabilius esse statuo quam injurias non ulcisci, je ne connais rien de plus digne de louange que le pardon des injures. Nihil ad laudem illustrius esse statuo, quam injurias contemnere, oblivisci; injurias ex animo delere; minime persequi; ultione non persequi; de injuria persequenda, referenda nihil omnino cogitare; referendæ injuriæ curam non suscipere; ultionem injuriarum non spectare, non curare; de referenda injuria minimum laborare. In contemnendis, obliviscendis, ex animo evellendis, ex memoria delendis injuriis, oblivione voluntaria conterendis, eximiam sitam esse laudem mihi persuadeo. 2. Ulciscar istam calumniam, je poursuivrai la vengeance de cette calomnie. Calumniam hanc non inultam patiar; pro istis injuriis graviter ulciscar; injuriam hanc certo persequar; gravem me ad calumnias istas vindicem servabo; ultor ero calumniæ; punitor doloris mei; vindicabo quam acerrime maledicta illa; dolorem ex calumnia meum justa ultione explebo; pœnas pro calumnia graves capiam; justus dolor ad repetendas calumniæ hujus pœnas me excitat, nec inultum id, quidquid est, a me auferes. USUS: Meas injurias nondum sum ultus. Ultus est Sylla hujus victoriæ crudelitatem. Ulcisci inimicum, se venger de son ennemi. TRANSL. Venger qqn. Fratres occisos, patrem justa per arma ulcisci. Quid tam necessarium tenere arma quibus possis te ulcisci lacessitus, ces armes dont on peut se servir, pour se défendre, quand on est attaqué. Cf. Vindico.
ULCUS, ĕris, n. Ulcère, plaie. SYN. Plaga inveterata et sordida. USUS: Et tu tanquam unguis in hoc ulcere.
ULLUS, a, um, gen. ius, dat. i, Un, quelqu’un, une personne. SYN. Aliquis, unus. USUS: Ullum nummum nemini debeo. Si ulla erit libertas. Sine ullo vel uno metu.
ULTĬMUS, a, um. Le plus éloigné, le plus reculé, extrême, le dernier. SYN. Postremus, extremus, novissimus, summus. USUS: Ex ultimis terris arcessitus. Ab ultimo principio hujus urbis ad hoc tempus.
ULTĬO, ōnis, f. Vengeance. SYN. Vindicta. )( Gratia. USUS: Ultionem parare. Cf. Ulciscor, Vindico.
ULTOR, ōris, m. Vengeur. SYN. Vindex, punitor. USUS: Injuriarum nostrarum ultor.
ULTRA, Au-delà, plus loin. SYN. Supra. )( Citra. PHRAS. Ultra quam constitueram, progressus sum dicendo, j’ai été plus long dans mon discours que je ne m’étais proposé. Longius vagata est oratio; cursus dictionis longius me extulit provexit; fines dicendi longius ac volueram protuli; orationem produxi longius; quantumcumque me retinui, longius tamen oratione lapsus sum; oratio inter præscriptos dicendi fines non consedit. USUS: Ultra quam satis sit angeris, au-delà de la nécessité. Oratio elegans, ut nihil possit ultra, discours on ne peut plus élégant.
ULTRIX, īcis, f. Celle qui venge, vengeresse (poét.). SYN. Vindex.
ULTRŌ, De ce côté-là; spontanément, librement. SYN. Sponte, non quæsitus. USUS: 1. Omnia ei ultro pollicitus sum, je lui ai tout promis de moi-même. 2. Ultro citroque, çà et là, de côté et d’autre. SYN. Huc illuc, vicissim. USUS: Ultro citroque cursare, navigare, commeare. Beneficia ultro citroque data.
ŬLŬLĀTŬS, ūs, m. Hurlements; cris de douleur. USUS: Victoriam conclamant et ululatum tollunt.
ŬLŬLO, as, avi, atum, are, n. Hurler, pousser des hurlements, crier; canere, chanter avec force inflexions et sons aigus (propr. canum et luporum). USUS: Inclinata et ululanti voce. Cf. Plango.
UMBĬLĪCUS, i, m. Le milieu, le point central; nombril. EPITH. Certus. USUS: Is locus qui in medio Siciliæ est, et umbilicus ejus insulæ nominatur, s’appelle le centre de cette île.
UMBO, ōnis, m. Partie centrale et relevée en bosse d’un bouclier; le bouclier lui-même. USUS: Umbonibus incussaque ala sternuntur hostes, les ennemis sont défaits à coup de boucliers et par la seule force des bras.
UMBRA, æ, f. Ombre. EPITH. Fatalis, infera, tenuis. USUS: Umbram equitis Romani videtis, simulacrum pristinæ dignitatis. Umbras falsæ gloriæ consectari. Omnes umbras timet. Umbræ et eminentiæ in pictura, l’ombre et la lumière en peinture.
UMBRĀCŬLUM, i, n. Tout objet qui donne de l’ombre, ombrage. SYN. Locus frondibus tectus. TRANSL. École. USUS: Ex umbraculis eruditorum otioque scholæ in solem et pulverem prodire, procedere, quitter les leçons des savants et la tranquillité de l’école pour braver les ardeurs du soleil et la poussière des combats.
UMBRĀTĬLIS, e, gen. com. Qui reste à l’ombre, paresseux, désœuvré; formé dans une école. SYN. Quod in umbra et otio versatur. USUS: E domestica et umbratili exercitatione medium in agmen, in pulverem, in clamorem, in castra, in aciem forensem prodire, et ex litteris aliquid in lucem aspectumque proferre, sortir du silence de la retraite et s’élancer dans l’arène, au milieu des cris et du tumulte du forum. Oratio mollis et umbratilis. Cf. Fucatus.
UMBRŌSUS, a, um, Qui a beaucoup d’ombre, ombreux, ombragé. SYN. Opacus, umbrifer. PHRAS. Locus umbrosus, lieu rempli d’ombre. Locus ambientibus ramis, vix in densam umbram cadente sole, contectus; multa arborum frondiumque amœnitate opacatus. Cf. Opacus.
ŪNĀ, Ensemble. SYN. Simul, pariter, communiter. USUS: Si in Italia fueris, erimus una. Cf. Simul.
ŪNĂNĬMIS, e, gen. com. Qui est de même avis, qui est d’accord, unanime. USUS: Unanimes fratres, sodales. Cf. Concors.
ŪNĂNĬMĬTAS, ātis, f. Bon accord, bonne harmonie, bonne intelligence. USUS: Nulla re magis, quam unanimitate regna continentur.
UNCĬA, æ, f. Once. SYN. Assis pars duodecima.
UNCĬNĀTUS, a, um, Crochu. SYN. Aduncus, hamatus.
UNCTĬO, ōnis, f. Action d’oindre. SYN. Unctura.
UNCTOR, ōris, m. Celui qui frotte qqn d’essence ou d’huile. SYN. Aliptes. EPITH. Bonus.
UNCTŪRA, æ, f. Action d’oindre. SYN. Unctio. EPITH. Servilis.
UNCUS, i, m. Croc, crochet. USUS: Uncus fugitivo impactus est.
UNDA, æ, f. Onde, flot, vague. SYN. Fluctus. USUS: Undæ comitiorum. Cf. Mare.
UNDE, D’où. SYN. Ex quo, a quo. Ratione causæ, originis a re, loco. USUS: Eloquentia, unde longe absum. Materia, unde orta sunt omnia. Quærimus unde sit beata vita. Unde omnia manant.
UNDĔCĬES, Onze fois.
UNDĔLĬBET, De quelque part que ce soit.
UNDĒQUINQUĀGĒSĬMUS, a, um. Le quarante-neuvième.
UNDĒVĪCĒSĬMUS vel vigesimus, a, um, Le dix-neuvième.
UNDĒVĪGINTI, Dix-neuf.
UNDĬQUE, De tous côtés, de toutes parts. SYN. Ex omni parte, ex omni genere. USUS: Undique ex omni regione terrarum concurritur. Aut undique religionem tolle, aut usquequaque conserva, il faut ou faire disparaître la religion de partout ou la conserver partout. Honestas undique perfecta, honnêteté parfaite de tout point. A tergo, a fronte, a lateribus, ex omnibus partibus undique tenetur.
UNGO, is, xi, ctum, ere, a. Oindre, frotter d’un corps gras (parfum, onguent, huile). SYN. Perungo, unguentis oblino. USUS: Cæsar unctus occubuit. Cum is caput et os unguento perfricaret et ungeret.
UNGUENTĀRĬUS, ĭi, m. Parfumeur marchand de parfums. SYN. Qui unguenta conficit vel vendit.
UNGUENTUM, i, n. Onguent, parfum, essence. SYN. Odorum variorum permistio. EPITH. Conditum suavitate, moderatum. USUS: Unguentis oblitus. Unguentis effluens calamistrata coma.
UNGUĬCŬLUS, i, m. Ongle du doigt. USUS: A teneris unguiculis, dès la plus tendre enfance.
UNGUIS, is, m. Ongle. EPITH. Transversus, adversus, ferus. USUS: Ab imis unguibus ad summum verticem, depuis le bout des ongles jusqu’au sommet de la tête, des pieds à la tête. Unguibus eum discerpsere. Ungues dempserat illi tonsor, collegit. Unguis in ulcere exstitit. Unguibus in faciem violare. Transversum unguem non oportet discedere, s’écarter d’une ligne.
UNGŬLA, æ, f. Sabot, corne, griffe, serre. EPITH. Vehemens. USUS: Ungula equi, jumentorum.
ŪNĬCĒ, Uniquement, particulièrement, singulièrement. SYN. Singulariter. USUS: Patriam unice diligit. Hunc tibi unice commendo.
ŪNĬCUS, a, um, Unique, seul. SYN. Unus, unigena, singularis. USUS: Erat hoc unicum solatium in malis.
ŪNĪUSMŎDI, De même espèce. SYN. Non varius. )( Multiformis. USUS: Materia semper est uniusmodi, sui similis.
ŪNĬVERSĀLIS, e, gen. com. Universel, général. SYN. Universus, absolutus. USUS: Causa universalis.
ŪNĬVERSĒ, En général. SYN. Generatim, generaliter.
ŪNĬVERSĬTAS, ātis, f. Universalité, totalité. SYN. Universum, mundus. USUS: Universitas rerum qua omnia continentur. (Universitas, VULG.), université. Latine: Doctrinarum omnium sedes; artium ac disciplinarum omnium palæstra vel emporium. Cf. Academia.
ŪNĬVERSUS, a, um, Tout entier, tout. SYN. Totus, omnis, infinitus, confusus. USUS: Quid potest esse extra universa? Que peut-il y avoir en dehors du tout? Rem universam in partes distribuere. DEUS separatim ab universis singulos diligit, DIEU aime chaque homme en particulier, séparé de la totalité.
UNQUAM, Une fois par hasard, une fois quelconque, un jour, jamais. SYN. Ab omni memoria, post homines natos, post hominum memoriam, ex omni memoria, post nostram patrumque memoriam. )( Nunquam. USUS: Omnes qui unquam fuere superat. Nihil unquam post homines natos.
ŪNUS, a, um, gen. īus, dat. i, Un, une, un seul, une seule. SYN. Solus, singularis. USUS: Ut esset unus e nobis. Unum sustinere pauci possunt, utrumque nemo. In unius anima positas omnes spes habemus. Ad unum omnes assentiunt. (Unus post alterum, VULG.), l’un après l’autre. Latine: Super alium alius; alia super alia; aliud ex alio. (Unus est melior quam alter, VULG.), l’un est meilleur que l’autre. Latine: Alius alio melior. Ad neminem unum imperii summa rediit, sed separarim suam quisque classem administrabat, le pouvoir suprême ne fut rendu à personne individuellement, mais chacun gouvernait séparément sa flotte. In unum locum conducere, cogere, dans le même lieu, dans le même endroit. In unum corpus coalescere; in unum confundi; in unum congruunt res omnes.
ŪNUSQUISQUE, Chacun. SYN. Singuli, quisque. )( Nemo, nullus.
URBĀNĒ, Gracieusement, poliment. USUS: Urbane faceteque aliquem irridere, railler, finement, avec esprit.
URBĀNĬTAS, ātis, f. Urbanité, politesse; élégance, pureté du langage; raillerie de bon ton, de bon goût. SYN. Sal, comitas, civilis vita. EPITH. Facetosa, pristina, summa. USUS: Vir nostrorum hominum urbanitate limatus. Urbanitatis externæ color nostris oratoribus deficit. Libandus est etiam ex omni genere urbanitatis facetiarum quidam lepos. Omnis illa vetus urbanitas exaruit. Homo importunus urbanitatem omnem deposuit. Desideria urbis et urbanitatis depone, le séjour de Rome, la vie de Rome. Cf. Humanitas.
URBĀNUS, a, un, Poli, de bon ton; spirituel, fin. SYN. Non inurbanus, facetus. USUS: Urbani sales. Homo cautus et urbanus. 2. Qui in urbe habitat vel quod urbis est, relatif à la ville, de ville, urbain. )( Rusticus. Manabat latius malum illud urbanum. Urbanarum rerum perturbatio. Urbanus Prætor. Cf. Humanus.
URBS, urbis, f. Ville. SYN. Civitas. EPITH. Amantissima, amplissima, antiqua, clarissima, nobis amicissima, copiosissima, firma, permagna, fortunatissima, hostilis et bellica, munitissima; non solum incolumis sed etiam ornata. Urbes inimicissimæ, locupletes, infestissimæ alicui imperio, maritimæ, militares, maximæ, turpissimæ. PHRAS. 1. Urbs nobilis et præclara, ville noble et illustre. Urbs et natura, et situ, descriptione ædificiorum et pulchritudine inprimis nobilis ac opulenta. Urbs vetus et copiosa, eruditissimis hominibus studiisque liberalissimis affluens. Urbs situ et opere munita, fossis ac mœnibus septa ac valida. Urbs amplissima et ornatissima, atque omnibus rebus aucta. Urbs florentissima potentissimaque, referta copiis, descriptione ædificiorum, una omnium pulcherrima. Urbs ad res gerendas opportuna, situ et natura munitissima, opulenta eadem et copiosa. 2. Urbs capta est, la ville a été prise. Hostibus præda facta est; in hostium manus venit; in hostium potestatem pervenit; in deditionem accepta est; urbe hostes potiti sunt; urbem ditionis suæ fecere hostes. USUS: Urbem constituere, ædificare. Urbem capere, exscindere, evertere. Urbem relinquere, deserere. Urbe excedere.
* URCĔUS, i, m. Vase en terre, cruche. USUS: Urcei fictiles, aquarii.
ŪRĒDO, ĭnis, f. Nielle ou charbon, maladie des plantes. SYN. Morbus stirpes adurens. USUS: Si uredo aut grando segeti nocuit.
URGĔO, es, ursi, ere, a. Pousser, presser, faire avancer. SYN. Impello, incito, premo, insto. ADV. Angustius, diutius, graviter, rustice, sane, acriter, valde. PHRAS. Urgere te non desistam, je ne cesserai de vous presser vivement. Usque te premam, instabo, insectabor, poscam ut enitaris, elabores, rem perficias. Anniti, minari, etiam clamoribus et convitio impellere te non desistam, ut vel coactu meo rem suscipias; insistam, flagitabo, sollicitabo nec remittam; non desistam nec cessabo obtundere, dum perfecta videam quæ inchoasti. USUS: Urge summo studio, insta, eblandire. Interrogando urgere. Urgere hostem ac premere. Urgere atque ab omni parte instare. Cf. Impello.
ŪRĪNA, æ, f. Urine. USUS: Urinam reddere, uriner; alias aquam petere, vesicam levare, exonerare. (VULG. Urinam mittere.)
ŪRĪNOR, aris, atus sum, ari, d. Plonger sous l’eau. SYN. Sub aqua nato et mergo.
URNA, æ, f. Vase à puiser de l’eau, urne; urne du scrutin. SYN. Hydria. USUS: Urnas delere et evertere subsellia. Senatorum urna nos absolvit. Eduxit ex urna tres qui sorte judicarent.
ŪRO, is, ussi, ustum, ere, a. Brûler, faire brûler. SYN. Aduro; igne perdo, corrumpo, comburo. USUS: Corpus uri et secari patimur. Venatores uri se frigore patiuntur, les chasseurs se laissent transir par le froid. Cf. Comburo.
ŪSĬTĀTĒ, Conformément à l’usage. SYN. Vulgariter, populariter.
ŪSĬTĀTUS, a, um, Usité, admis par l’usage; accoutumé. SYN. Pervulgatus, usu receptus, solemnis. )( Inusitatus. USUS: Usitato more, selon l’usage ordinaire. Id non solum usitatum, sed etiam quotidianum est. Honor pervulgatus et usitatus. Cf. Communis, Vulgaris.
USPĬAM, En quelque lieu, en quelque endroit, quelque part. SYN. Alicubi. )( Nusquam. USUS: Si Brutum uspiam videris.
USQUAM, Quelque part, en quelque lieu. SYN. Ullo loco; uspiam, alicubi. USUS: Nullus usquam consistendi locus.
USQUĒ, Toujours. SYN. Semper. USUS: 1. Mihi quidem usque curæ erit. 2. Usque ad, in, jusqu’à. Usque ad eum finem, dum judices rejecti fuerint. Usque a Janiculo ad ædem Vestæ, depuis le Janicule. Usque a toga pura, dès l’enfance. 3. Usque adeo, à ce point, à tel point. SYN. Adeo. USUS: Usque adeo sæviit. 4. Usque dum, jusqu’à ce que. SYN. Donec. 5. Usque eo, à tel point. SYN. Adeo, tamdiu. USUS: 1. Usque eo morosi sumus, ut, etc. 2. Tamdiu, ad eum usque finem, jusqu’à ce que. Usque eo se tenuit quoad Pompeius adesset.
USQUĔQUĀQUE, Partout, toujours. SYN. Ubique, omnino. USUS: Usquequaque sapere oportet, il faut être sage jusqu’au bout, toujours, en toute occasion.
1. ŪSŪCĂPĬO, is, cēpi, captum, ere, a. Acquérir par prescription (t. de droit). SYN. Usu meum facto. Lex bustum usucapi vetat.
2. ŪSŪCĂPĬO, ōnis, f. Propriété acquise par droit de prescription; prescription (t. de droit). SYN. Jus possidendi quæsitum continuatione temporis lege definiti. USUS: Usucapionum et tutelarum jura.
ŪSŪRA, æ, f. Usage, jouissance; intérêt; bénéfice. SYN. Usus; fenus, fenerationis fructus. EPITH. Parva, diuturna, plena lacrimarum, menstrua. PHRAS. 1. Senatus populum usuris liberavit, le sénat fit remise au peuple des intérêts. Ingravescente fenore liberavit; fenebrem rem levare aggressi sunt senatores; multis fenebribus legibus constrinxerunt avaritiam; ne fenore trucidaretur populus senatus lege cavit. USUS: 1. Parvam exigui temporis usuram a te postulo. Usuram lucis alicui eripere. 2. Fenus, intérêt, usure. Usuris suis cavere. Usuram cum fide pendere. Usura aliquem liberare. De capite deducere, quod usuris pernumeratum est, défalquer du capital ce qui a été payé en intérêt, les sommes payées pour l’intérêt. Cf. Fenus, Feneror.
ŪSURPĀTĬO, ōnis, f. Usage, emploi, jouissance. SYN. Usus frequens, tractatio, mentio. USUS: Usurpatione et renovatione doctrinæ me consolor, action de revenir sur ses études passées, de s’y livrer de nouveau.
ŪSURPO, as, avi, atum, are, a. Faire usage de qqche, user de, jouir de, employer. SYN. Utor, in usum adhibeo. USUS: 1. Crebris sermonibus usurpo vetus illud. Aliquid ex alienis bonis usurpare. Oculis aliquid usurpo, voir qqche. In ea, quam usurpas, tranquillitate. Nomen tantum, virtutis usurpas: quid ipsa valeat, ignoras, tu ne sais que prononcer le nom de la vertu: tu n’as aucune idée de la chose. 2. Dico, appello, voco, appeler. Lælius is qui sapiens usurpatur, Lélius, celui qui est surnommé le sage. Cf. Occupo.
ŪSŬS, usūs, m. Action de se servir, emploi, usage. SYN. Consuetudo. EPITH. Arrogans, intolerabilis, annuus, assiduus, uni rei deditus, communis, vulgaris, diuturnus, domesticus, forensis, publicus, frequens, magnus, familiaris, militaris, necessarius, oratorius, popularis, civilis, provincialis, quotidianus, rhetoricus. USUS: 1. Ita usus obtinuit. Dicendi ratio in communi quodam usu versatur. 2. Experientia, usage, pratique, expérience. Vir magnæ prudentiæ, usu et exercitatione doctus. Usum in re bellica magnum habet, il a une grande expérience de l’art militaire. Docuit nos longa vita ususque rerum multarum. Cum ad summam prudentiam tantus usus accesserit. Omnia collocata sunt in usu quotidiano. Res longo usu comprobata. 3. Exercitatio, exercice. Usus frequens omnium magistrorum præcepta superat. Tractatio et usus vocis. Si rerum usum percallueris. 4. Utilitas, avantage, utilité, profit. Conciliare sibi homines et ad usus suos adjungere. Ea res magnos tibi usus afferet, dabit; magno usui erit, cette chose vous sera très utile. Res nulli usui. Ingentes inde usus percipies, habebis, magnis usibus frueris. Rei alicujus usum adimere sibi, alicui auferre. Si usus fuerit. 5. Amicitia, familiaritas, consuetudo, commerce d’amitié, liaison, intimité. Vetus mihi cum illo usus intercedit. Summus mihi cum parente ejus usus erat. Magno usu familiaritatis cum eo conjunctus sum. 6. Opus est, l’occasion se présente. De cæteris studiis alio loco dicemus, si usus fuerit. Mihi sic usus est, c’est ce qu’il me faut, c’est ce dont j’ai besoin.
ŪSUSFRUCTŬS, ūs, m. Usufruit de la propriété d’autrui. SYN. Jus utendi alienis rebus. USUS: Bonorum suorum usumfructum alicui legare, léguer à qqn l’usufruit de tous ses biens.
* ŪSŪVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. Être nécessaire, falloir; venir en aide, arriver. SYN. Usu venit, usu evenit, usu accidit. USUS: Nunc illud mihi usuvenit quod nuper tibi. Ille mihi usuvenit in optima causa. Ut, si usus veniat, suum quisque locum teneat, si le besoin s’en présente, au besoin. Cf. Evenio.
UT, Afin que. SYN. Quo. USUS: 1. Hæc, dicis, ut me teneas. 2. Ut est, ut nunc est, comme, de la manière que. Si improbus fueris, ut es. Cælius, ut illis temporibus, ut inter barbaros, satis doctus. Ille, ut erat inter suos primus. Mihi factum et, ut in tali re, etiam fortuna probatur. 3. Postquam, ubi, dès que, aussitôt que. Ut ab urbe discessi, nullam intermisi diem. Simul ut me viderunt, alloquuntur. Primum ut me salutavit, abiit. 4. Quamvis, etsi, quoique. Ut summa habeam cætera, temporis satis non habui. Ut nihil aliud, hoc tamen perfecit. 5. Quam, quantum! (admirantis) combien, que, comme! Ut humilis, ut abjectus sermo est! 6. Ut quisque (cum superl.), ita (cum superl.): plus... plus... Ut quisque optimus, ita modestissimus. Ut quisque senior, ita prudentior. 7. Ut si, tanquam si, quasi, comme si, tout comme si. Tuam rem sic ago, ut si mea esset. 8. Quemadmodum, quomodo, comme. Ut olim fiebat; ut est consuetudo.
UTCUMQUE, De quelque manière que. SYN. Quomodocumque. USUS: Utcumque res ceciderit; utcumque erit, quoiqu’il arrive. (VULG. Taliter, qualiter.)
ŪTENSĬLĬA, ĭum, n. pl. Objets d’utilité, ustensiles, meubles. USUS: Reliqua utensilia.
1. ŬTER, ra, um, gen. utrĭus, dat. utri, Lequel des deux. USUS: Utro bono frui velis, tua optio sit. Uter popularis est, tu an ego?
2. ŪTER, ris, m. Outre, peau préparée pour contenir les liquides ou traverser les fleuves.
ŬTERLĬBET, alibet, umlibet, N’importe lequel des deux, celui des deux qu’on voudra. USUS: Utrumlibet elige.
ŬTERQUE, aque, umque, Chacun des deux, l’un et l’autre, tous les deux. SYN. Utervis, ambo, quisque. )( Neuter, alteruter. USUS: Utraque sententia doctos habet auctores.
ŬTĔRUS, i, m. Sein ou ventre de la mère. USUS: Quæ te belluam ex utero, non hominem fudit?
ŬTERVIS, utravis, utrumvis, Celui des deux que l’on voudra, n’importe lequel des deux. USUS: At minus habeo virium quam vestrum utervis, j’ai moins de forces qu’aucun de vous deux.
ŬTI, Afin que. SYN. Ut. USUS: Petiit uti te placarem.
ŪTĬLIS, e, gen. com. Qui sert, utile, bon, profitable, avantageux. SYN. Fructuosus, commodus; frugifer, salutaris, opportunus, quod multas habet opportunitates, quod ex usu est, quod usui est, quod utilitatem habet. ADV. Paulo, vehementer, maxime, proxime, sane, valde. PHRAS. 1. Utile hoc consilium erit, ce conseil sera utile. Maximum ex hoc consilio fructum capies; magnum id tibi fructum feret; rationibus tuis mire conducet; erit tibi admodum salutare; nihil hoc consilio commodis tuis aptius; valebit in omnes partes plurimum id consilium; nihil majori fructui gloriæque tibi esse possit eo consilio; magnus ad te fructus inde redundabit; multum ad beate vivendum conferet; multum inde boni in te derivabis; erit id consilium cum summa rerum tuarum utilitate conjunctum; serviet utilitati tuæ; mirabiles utilitates tibi præbebit; erit id ex usu tuo, e re tua; in rem tuam perquam opportunum. 2. Naves bellicæ valde utiles erant ad urbis obsidionem, les navires de guerre étaient très utiles pour le siége de la place. Magnam ad eam rem dabant facultatem; summa erat earum navium in obsidenda urbe facultas; in bello opera earum magni fuit; magno nobis erant usui; magnum ad eam rem usum habebant, afferebant; magnam utilitatem habuere, peperere, attulere; magnam ex iis navibus utilitatem capiebamus, percipiebamus; magna ex iis navibus commoda exsistebant, proficiscebantur. 3. Perge ut cœpisti, si tibi id utile est, continuez comme vous avez commencé, si cela doit vous être utile. Qua ire cœpisti via perge, si e re tua est; si e commodo, ex usu tuo est; si utilitas tua ita feret; si suadet utilitas; si ratio rerum tuarum postulat; si tibi conducit, expedit; si bono, utilitati, commodo, usui, emolumento tibi est; si est ut utilitatem capias; si est ut fructum inde feras, colligas, consequare. Tene quem cœpisti cursum, si in rem tuam est. 4. Ciceroni eloquentia sua valde utilis fuit, l’éloquence fut très utile à Cicéron. Ciceroni summo emolumento fuit; emolumentum peperit; fructum tulit, attulit maximum; Ciceroni eloquentia multa commoda dedit; magnum ex eloquentia fructum cepit, consecutus est Cicero. Cf. Utilitas. USUS: Homo ad nullam partem, ad nullam rem utilis. Inutilis sibi, aliis utilissimus.
ŪTĬLĬTAS, ātis, f. Utilité, avantage, profit, intérêt. SYN. Emolumentum, fructus, commodum, opportunitas, usus, res, ratio, commoditas, lucrum, quæstus. EPITH. Communis, forensis, domestica, gravissima, magna, mediocris, minor, mirabilis, necessaria, pergrata, præclara, solida, summa, tanta, aliena. PHRAS. 1. Utilitatem meam hucusque non quæsivi, jusqu’ici je ne me suis pas inquiété de mes propres intérêts. Utilitatis meæ rationem nondum duxi, habui ullam; rationibus meis operam nullam dedi; de utilitate mea minimum laboravi; utilitatem meam spectavi minime; quid esset e re mea, in rem meam, quid in meam rem faceret, quid rebus meis expediret, prodesset, conduceret; quid mihi emolumento esset haud curavi. Utilitati meæ minime servivi; commodorum meorum causa nihil adhuc a me susceptum est. 2. Res est utilitate præcipua, cette chose est très utile. Nihil est uberius, conducibilius, ad utilitatem præstantius, unde plus manet utilitatis, plus emergat commodi, plus emolumenti exsistat. Res ea tantum continet utilitatis, quantum fortasse nulla res præterea; quantum haud scio an ulla res est ejusmodi, ex qua utilitas maxima consequetur; in quo tibi maxime consuletur; ex qua emolumenti, utilitatis, commodi plurimum capietur. 3. Utilitatem suam spectat unice, il ne songe qu’à son utilité personnelle. Ad suam utilitatem refert omnia; utilitatem tantum sequitur, spectat suam; utilitatem suam rebus omnibus antefert; utilitatis suæ prima illi et antiquissima cura est; utilitati servit suæ, reliquorum nullam ducit rationem. Cf. Utilis. USUS: Utilitate nihil debet esse homini antiquius. Ex litteris plurimum utilitatis capies. Litteræ multas afferunt, pariunt utilitates. Multum habet ea res utilitatis. Ad utilitatem omnia referunt. Utilitates ex amicitia maximæ capientur, les plus grands avantages seront recueillis de l’amitié. Utilitatibus tuis possum carere, je puis me passer de tes services, des avantages que tu me procures. Cf. Commodum, Quæstus.
ŪTĬLĬTER, Utilement, avantageusement. SYN. Commode, cum utilitate. )( Inutiliter. USUS: Iracundia utiliter a natura data est.
ŬTĬNAM! Plaise ou plût aux dieux que! Fasse le ciel que! SYN. Velim ita sit; velim ita fortuna tulisset.
ŬTĬQUE, Tout à fait, entièrement. SYN. Omnino. USUS: Quid faciendum censeas, utique scribito. Litteræ utique ad te perferentur.
ŪTOR, ĕris, usus sum, uti, d. Faire usage de, user de, se servir de, employer; posséder, avoir. SYN. Usurpo, frequenter adhibeo. ADV. Assidue, bene, benigne liberalitate alicujus, cominus gladiis, commodius, communiter munere, contentius ornamentis, cursim, difficilius litteris, diligenter, diutius cibo dulci, familiariter, horridius ornamentis, intemperantius, liberius paulo, male, multum, moderate, necessario, non ita multum, optime, plurimum, quam sæpissime, salutariter, sane, studiose, temere, vehementius. PHRAS. Fratre tuo ad omnia utar, j’emploierai votre frère dans toutes mes affaires. Fratri tuo committam, tradam, quidquid agendum erit; utar opera fratris tui omni in re; in fratrem tuum rejiciam, ad fratrem tuum conferam, fratris tui operam poscam, si quid agendum erit. In obeundis, gerendis, conficiendis, transigendis negotiis meis primas ut partes frater agat, sustineat, habeat, curæ mihi erit. In agendis et ad exitum perducendis rebus partes fratri imponam tuo. USUS: Facultatibus amplissimis, honoribus, valetudine commoda, prospero fortunæ flatu, ventis secundis uti. Cibo, litteris, integumento frontis uti. Patientia utitur incredibili. Aliquo multum et familiariter uti. Aliquo vehementer infenso uti. Utitur patre facili, amicis optimis. Si posset loqui provincia, hac voce uteretur, si la province pouvait parler, elle s’exprimerait ainsi.
UTPŎTE, Comme, vu que, en tant que. SYN. Quippe. USUS: Frater ejus, utpote peregre veniens, bene accipitur.
ŬTRINQUĔ, Des deux côtés, de part et d’autre. SYN. Ab utraque parte, in utramque partem, utraque in parte. USUS: Magnæ utrinque copiæ. Acriter utrinque usque ad vesperum pugnatum est, des deux côtés, on combattit avec acharnement jusqu’au soir.
ŬTRŎBĪQUE, Des deux côtés, des deux parts. SYN. Utraque in parte, utroque in loco. USUS: Eadem veritas utrobique est, des deux côtés (parmi les dieux et chez les hommes) règne la même vérité. Utrobique Eumenes plus valebat, par les troupes de terre et de mer.
ŬTRŌQUE, Vers les deux côtés, vers l’un et l’autre lieu. SYN. Utrumque in locum.
ŬTRUM, Si. SYN. An, num, numquid, utrumne. USUS: Quæro ex te utrum tibi videatur.
ŪVA, æ, f. Raisin EPITH. Maxima, peracerba gustatu. USUS: Uvæ a sole mitescunt. Uvæ gustatu peracerbæ.
ŪVĪDUS, a, um, Humide, mouillé. SYN. Humidus.
UXOR, ōris, f. Épouse, femme mariée, femme. SYN. Conjux, quam in matrimonium quis habet. EPITH. Non modo avarissima, sed etiam crudelissima; fidelissima atque optima, lectissima, mima, summo loco nata, sanctissima, probatissima, superior. PHRAS. 1. Uxor ei peperit multos filios, son épouse lui a donné beaucoup d’enfants. Ita fecunda uxore usus est, ut filiis auctus sit pluribus; ut abundaverit multitudine filiorum. Complures ei nati sunt ex uxore filii; multos ex ea filios genuit, suscepit, sustulit. 2. Uxorem duxit, il s’est marié (en parl. de l’homme). Animum ad uxorem appulit; in matrimonium duxit virginem; matrimonio secum junxit, conjunxit; nuptiis sibi adjunxit. Cf. Matrimonium. USUS: Quintius a ducenda uxore ita abhorret, ut quidquam libero lectulo neget esse jucundius. Multos ex ea uxore liberos habet.
UXŌRĬUS, a, um, D’épouse, de femme mariée. SYN. Quod ad uxorem pertinet.
V
VĂCĀTĬO, ōnis, f. Exemption, dispense, état d’une personne dispensée des charges publiques. SYN. Feriæ, cessatio, immunitas. EPITH. Commoda. PHRAS. Proxime erunt vacationes, bientôt arriveront les vacances. Litterariæ feriæ; justitium litterarium; stata a litterariis muniis vacatio; autumni solemnes feriæ in proximo sunt; litterario ludo suum erit justitium; scholis sua erunt alcedonia; a litterarum studiis vacabitur; respirandi a studiorum labore facultas dabitur; a studiorum labore quies erit; liberalius a studiis litterarum otium indulgebitur. USUS: Vitam beatam in omnium rerum vacatione ponimus, dans l’exemption de toute charge. Militiæ vacatio senibus est, datur. Vacatione publicorum munerum donare aliquem. Nulla Ciceroni a causis vacatio dabatur unquam. Sublatis omnibus vacationibus delectum habere militum, lever des troupes après avoir supprimé toutes les dispenses. Cf. Immunitas.
VACCA, æ, f. Vache. SYN. Bos femina.
VĂCILLO, as, avi, atum, are, n. Vaciller, branler, chanceler. SYN. Nuto, labo, fluctuo, titubo, hæsito. USUS: Corpore in utramque partem vacillare. Ex vino vacillare. Res tota vacillat et claudicat. Memoria vacillare. Cf. Hæsito.
VĂCO, as, avi, atum, are, n. Être libre, inoccupé, oisif. SYN. Nihil ago, cesso, otium habeo, otium est, otiosus sum. )( Sum occupatus. USUS: 1. Dii administratione rerum humanarum non vacant. A curis, negotiis, molestiis vacare. 2. Liberum est, vacuum est, être libre, exempt. Nullum mihi tempus a negotiis vacat. Culpa vacat is jocus. 3. Otium est, avoir le temps, le loisir. Si vacarit, adero. Nec consulibus vacabat id negotium agere, nec senatui rem urgere. Hannibali operæ non erat legationes audire, nec vacabat dissidentes componere. 4. Operam do, navo, s’occuper d’une chose, y vaquer. Philosophiæ vacare.
VĂCŬĬTAS, ātis, f. Exemption, absence, défaut de. SYN. Cessatio, quies. USUS: Vacuitas a doloribus, angoribus, molestiis. Vacuitas doloris, ægritudinis. Scis quam perturbationem obitus consulis, quam cupiditatem vacuitas (quod vulgus sede vacante dicit) injiciat.
VĂCŬUS, a, ŭum, cum abl. vel ab et abl. vel gen. Vide, libre. SYN. Inanis, exhaustus, nudus, jejunus. )( Plenus, occupatus. USUS: 1. Vacuum bonis forum. Nullum tempus vacuum habes. Domus vacua. Solum ab humano cultu purum ac vacuum. 2. Minime occupatus, libre de travail, sans occupation. Aures vacuas præbere alicui. Animum vacuum ad litteras afferre. Cum vacuus fuero, scribam ad te. 3. Liber, expers, libre. Animus curis vacuus. Locus a turba, a periculo vacuus. Scelere vacuus et integer. Animus per somnum sensibus vacuus.
VĂDĬMŌNĬUM, ĭi, n. En t. de droit: promesse, engagement pris, moyennant caution de paraître en justice à certain jour. SYN. Sponsio sistendi se in judicio ad certum diem. USUS: Vadimonium Siculi Syracusas promittunt, faciunt, constituunt. Nemo erat qui vadimonium concipere posset. Vadimonium mihi cum illo nullum est. Venit Romam, vadimonium sistit, obit. Vadimonium differre, ajourner le terme, remettre la cause, deserere, ne pas comparaître, faire défaut, missum facere, se désister.
VĀDO, is, ere, n. Aller. SYN. Eo, iter facio, ingredior. USUS: Vadebam ad eum postridie, le lendemain je me rendais chez lui. Cf. Eo.
VĂDOR, aria, atus sum, ari, d. T. de jurisprud., obliger qqn à comparaître en justice, en lui faisant donner caution. SYN. In jus voco. USUS: Si me vadari vis, promitto; in jus vocas, sequor; judicium postulas, non recuso. Hic hominem non vadatur, ita sine vadimonio disceditur, celui-ci ne forme point alors de demande d’assignation, ainsi l’on se sépare sans ajournement de part ni d’autre.
VĂDŌSUS, a, um, Qui a beaucoup de gués, guéable. SYN. Vadum habens, qua transiri pedibus potest.
VĂDUM, i, n. Gué, bas-fond. USUS: 1. Vadum tentare equites jussit. 2. TRANSL. En sûreté, hors de danger. Res in vado est, in tuto. Emersit e vadis oratio scopulosque est prætervecta.
VÆ! exclamatio doloris, Malheur! hélas! USUS: Væ misero mihi cum herus domum redierit!
VĂFER, fra, frum, Fin, rusé, adroit, intelligent. SYN. Callidus, astutus, veterator. Cf. Astutus.
VĂFRĒ, Adroitement, finement. SYN. Callide, malitiose.
VĂGĒ, Au loin, de côté et d’autre. SYN. Disperse. USUS: Res vage disjectæ et sparsæ.
VĀGĪNA, æ, f. Gaîne, fourreau d’une épée. SYN. Gladii theca. USUS: Gladium e vagina educere, tirer le glaive du fourreau. In vaginam recondere, remettre l’épée au fourreau.
VĀGĬO, is, ĭi vel īvi, ītum, ire, n. Vagir crier. SYN. Ejulo, infantum more ploro. USUS: Ut ex hac ætate repuerascam et in cunis vagiam, de me reporter de la vieillesse aux jours de mon enfance et de crier dans un berceau.
VĂGOR, aris, atus sum, ari, d. Aller ça et là, errer, mener une vie errante. SYN. Evagor, passim volito, erro. ADV. Late, libere; longe, passim. PHRAS. Hinc et illinc vagatur, il erre ça et là. Urbe tota volitat; huc illuc oberrat; huc illuc multiplici et erratico passu circumfertur; perpetuis erroribus circumagitur; huc illuc incerto pede fertur; vitam vagam prosequitur. USUS: Homines fusi per agros ac dispersi bestiarum more vagabantur, les hommes erraient dans les champs à la manière des bêtes. Ne vagari et errare cogatur oratio in tam immenso campo. Animus errore vagatur. Ejus crudelitas per omnes ætates et ordines; ejus nomen latissime vagatur. Cf. Erro.
VĂGUS, a, um, Errant, vagabond; flottant, agité, etc. SYN. Errans, inconstans, incertus; dispersus. )( Stabilis. USUS: Errans et vaga sententia. Vitam inopem vagamque prosequitur. Vagus et exul erat. Vaga ac volubilis fortuna, la fortune inconstante et volage.
VALDE, Fortement, fort, beaucoup, grandement, excessivement. SYN. Vehementer, admodum, majorem vel mirum in modum, egregie, non mediocriter, perquam, sane quam, impense, magnifice, graviter, inprimis, etiam atque etiam, mirifice, mirum quantum, supra vulgarem modum; sic ut nihil supra; sic ut nihil magis. PHRAS. 1. Valde doctus est, il est très savant. Sane quam eruditus; insigniter doctus est; incredibile quam doctus sit; doctus ita ut qui maxime; quantum nemo unquam; ut nemo magis; satis superque, bene, multum eruditus; admirandum in modum, oppido, magnopere, impendio litteratus. 2. Valde te rogo, je vous en supplie. Summa contentione, sic ut majori cura petere non possim; summe, majorem in modum, vehementissime, quam possum maxime te oro atque ob testor. USUS: Aliquid valde affirmare. Valde vehementerque gaudeo. Suos valde amat, quam paucos habet. Cf. Enixe.
VĂLE, Adieu, porte-toi bien. SYN. Fac, operam da, cura ut valeas.
VĂLENS, entis, gen. omn. Fort, vigoureux, robuste. SYN. Robustus, fortis, firmus, validus, potens; sanus. )( Imbecillus. USUS: 1. Robustus, valens, audax satelles. Olim ita firma et valens hæc civitas. Valens dialecticus. 2. Sanus, bien portant. Malo te sero valentem, quam semper imbecillum videre. Cf. Robustus, Potens.
VĂLĔO, es, ui, ĭtum, ere, n. Pouvoir, valoir, avoir de l’influence; être fort, vigoureux. SYN. Possum, polleo, potens sum, momentum affero; vim, vires, auctoritatem, pondus, momentum habeo; aliquo loco vel numero sum apud aliquem; sanus sum, belle habeo. ADV. Augustius, belle, minus, bene, etiam atque etiam in posterum, parum, maxime, melius, multum, non minimum, omnino, optime, deterius, plane, plurimum, perinde, proprie, recte. PHRAS. 1. Multum valet apud omnes, il a une grande influence sur tout le monde. Largiter apud omnes potest; nomen ejus apud omnes est amplissimum plurimumque potest; plurimum momenti habet ejus auctoritas; magna est ejus vis, gravissima auctoritas apud populum; magno apud omnes loco est; locum tenet, obtinet non vulgarem; quo loco, quo numero illum habeant omnes, haud facile dixero. Cf. Gratia, Locus. 2. Parum vales in curia, votre autorité a peu de poids dans le sénat. Obsolevit tua auctoritas; vacillat, jacet, friget, cecidit tua auctoritas; auctoritatem tuam æmuli infregerunt, exterminarunt; nullius est momenti, nullius ponderis, quod tibi videtur; nulla aut tenui est auctoritate, nullus es; vanum est auxilium tuum; nullo apud senatum loco es; nullo in numero haberis. USUS: 1. Opibus, armis, potentia, pecunia, gratia, auctoritate, ingenio permultum valet. Hoc ad beate vivendum permultum valet. Metus ad omnes valuit. Ignarus quid virtus valeret. Sulpicius plus quam ego apud te valere videtur. 2. Recte habeo, belle habeo, meliuscule mihi est, recte mihi est, rectissime sunt apud me omnia, secunda valetudine utor, être bien portant, être en santé, en bonne santé. Si vales, bene est: ego quidem valeo. 3. Salutantis supremum, adieu, porte-toi bien. Valete desideria mea, valete. Vale, mi Tiro, vale, vale et salve. 4. Respuentis aliquid, loin de moi! nargue de! foin de! Tribuni isti, si nulla patriæ caritate tenentur, valeant cum suis illis legibus. Si talis est DEUS ut nulla hominum caritate teneatur, valeat, si DIEU est tel qu’il n’ait aucune affection pour les hommes, je n’en veux point, je le renie. Cf. Possum.
VĂLĒTŪDO, ĭnis, f. État de santé, santé bonne ou mauvaise. SYN. Sanitas. PHRAS. 1. Studeamus sane virtuti, sed valetudinem ne negligamus, sans doute, appliquons-nous à la vertu, mais ne négligeons pas notre santé. Sequamur virtutem, sed valetudinem quoque non in postremis habeamus, ponamus; valetudinis cum virtute ducenda est ratio. Plurimum virtuti, aliquid tamen valetudini tribuatur; spectanda virtus est, cum ea tamen valetudo ne abjiciatur. Excubare virtutis in studio præclarum est, indormire tamen valetudini minime debemus. Excolatur animus virtutibus, non nihil tamen corpori serviatur. Virtuti quidem inprimis, deinde etiam valetudini dare operam debemus. Virtuti primum, tum valetudini nostrum quilibet serviat, consulat pareat, aliquid indulgeat oportet. Virtutis primam, alteram valetudinis curandæ habeamus rationem oportet. 2. Valetudine sum bona, j’ai une bonne santé. Valeo recte, commode, belle valeo; valetudine utor bona. Bene, satis belle, satis commode, recte me habeo, recte mihi est; mihi est, ut volo; viribus utor bonis; roboris, virium, valetudinis habeo satis. Cf. Sanus, Incolumis. 3. Valetudine sum infirma, j’ai une mauvaise santé. Valetudine utor parum, minime, haud satis, nequaquam firma, paulo infirmiore, imbecilla, non optima, satis affecta, incommoda, vitiosa. Minus belle valeo; viribus parum firmis sum; vires mihi sunt parum validæ; valetudinis, firmitudinis, virium, roboris minus est; virium imbecillitate laboro. Cf. Morbus. 4. Assidua litterarum tractatio valetudinem lædit, une étude trop assidue nuit à la santé. Assiduo studiorum labore valetudo atteritur, infirmatur; incommodo afficitur; damnum facit. Studiorum laborem continuare diutius sine valetudinis damno non licet. Valetudinis cum detrimento fit, quoties litterarum studium pertinacius urgetur. Tenuitas virium continentem studiorum laborem non fert, sustinere non potest. Succumbat necesse est valetudo assiduæ litterarum exercitationi. Ferenda non est continenti studiorum labori virium hæc imbecillitas. 5. Valetudinem paulatim recipio, je recouvre peu à peu mes forces. Amissam valetudinem paulatim recupero, confirmo; ex afflicta valetudine paulatim emergo; languore et valetudine sensim levor; melius mihi est; meliuscule mihi est; melius mihi fit in dies; corpus vigorem recuperat; vires corporis recipio; vis morbi laxatur; salubritatem toto corpore percipio. Cf. Convalesco. USUS: Uti valetudine bona, commoda, tenui, infirma, imbecilla; gravi, ægra, perdita. Multum me impedit valetudinis perturbatio, gravitas, infirmitas, imbecillitas. Valetudine a negotiis impedior. Valetudinem amittere, sustentare, confirmare. Cf. Vires.
VĂLĬDĒ, Fortement, puissamment. SYN. Enixe, summopere. USUS: Validissime ei faveo.
VĂLĬDUS, a, um, Fort, robuste, vigoureux; puissant, énergique. SYN. Valens. USUS: Cupio te quamprimum validum videre.
VALLĀRIS, e, gen. com. De rempart, de retranchement. USUS: Muralibus vallaribusque insignes coronis, couronne décernée à celui qui est entré le premier dans les retranchements ennemis.
VALLIS, is, f. Vallée. USUS: Perpetua vallis jacet. Perpetua valle submittitur regio.
VALLO, as, avi, atum, are, a. Entourer de retranchements, de remparts, fortifier; préserver, garantir, protéger. SYN. Stipo, munio. USUS: Portus et suis operibus, et natura regionis vallatus. Hæc omnia quasi sepimento quodam amicitiæ vallanda sunt. Legationis jus, hominum præsidio et divino jure vallatum.
VALLUM, i, n. Retranchement, rempart. SYN. Propugnaculum, munitio castrorum. USUS: Hostibus vallum obducere, objicere. Castra vallo ac fossa munire, cingere, circumdare. Fossa et vallo septum tenere aliquem. Cf. Munio.
VALLUS, i, m. Pieu, palissade. SYN. Firmior palus.
VALVÆ, ārum, f. pl. Battants d’une porte, porte double, à double battant. SYN. Januæ templorum. EPITH. Magnificentiores ex auro, ex ebore, multæ et graves, perfectiores. USUS: In templo Herculis valvæ clausæ repagulis, subito se ipsæ aperuerunt. Patent valvæ. Cf. Janua.
VĀNESCO, is, ere, n. Disparaître, s’évanouir. SYN. Evanesco. Cf. Evanesco.
VĀNĬTAS, ātis, f. Futilité, légèreté, mensonge, fausseté. SYN. Inanitas, mendacium. EPITH. Blanda, incredibilis. USUS: Ut vanitati veritas cedat. Levitate, vanitate, malitia exclusa. Opinionum vanitas, la vanité, la mobilité des opinions.
VĀNUS, a, um, Vide, vain, futile, frivole; faux, menteur, fourbe; vain, vaniteux. SYN. Futilis, inanis, levis, mendax, falsus. PHRAS. Vanus homo est, cet homme est frivole et vaniteux. Homo est longe ventosissimus; insigni futilitate et vecordia, in quo nihil grave, nihil cordatum, qui specie quavis capitur; pueriliter miratur omnia; inania puerorum delectamenta captat; cui studia ut plena vecordiæ, ita inania pleraque et fluxa sunt; qui pompis inanibus gaudet, animoque puerili spectat omnia et metitur. USUS: Vana ratio. Aruspices, vanum et futile genus hominum. Vana spe sibi illudere, se bercer de vaines espérances. Cf. Inanis, Mundanus, Levis.
VĂPOR, ōris, m. Vapeur, exhalaison. SYN. Humor terrenus aut marinus extenuatus; exspiratio, anhelitus terræ. USUS: Vapores ex aquis tepefactis et agris excitantur, les vapeurs s’exhalent de la terre et des eaux. Terra semen tepefactum vapore et compressu suo diffindit, la terre entr’ouvre la semence échauffée par la pression et la douce moiteur du sol.
VĂPŌRĀRĬUM, ĭi, n. Tuyau qui, dans les bains des Romains, conduisait la chaleur (vapeur chaude) dans l’étuve.
VĀPŬLO, as, are, n. Être battu, frappé. SYN. Cædor, verberor. USUS: Omnium sermonibus vapulat, il est décrié partout. Cf. Verbero.
VĂRĬĀTĬO, ōnis, f. Variation, changement. USUS: Plebs consules eosdem sine ulla variatione dixit, à l’unanimité des voix.
VĂRĬĒ, Différemment, diversement. SYN. Dissimiliter, diverse. USUS: Ea vis varie movetur a sideribus. Varie disputare. Varie sum affectus tuis litteris, ta lettre m’a diversement affecté.
VĂRĬĔTAS, ātis, f., Variété, diversité. SYN. Dissimilitudo, dispar ratio, mutatio, mobilitas. EPITH. Admirabilis, inæqualis, incredibilis, jucunda, magna sententiarum, multa, perfecta, perspicua, propria, simplex, suavis, subtilis, summa; annuæ, innumerabiles, non optabiles, multæ. USUS: Ut in corporibus magna dissimilitudo, sic animorum maximæ varietates, de même on remarque dans les esprits des différences, des diversités plus grandes encore. Varietas est propria fortunæ. Hoc sidus multas generat, præbet, facit, suppeditat varietates. Auctores in magna varietate ac dissensione sunt constituti. Quid varietate, vicissitudine, commutatione aptius? Cf. Mutatio, Inconstans.
VĂRĬO, as, avi, atum, are, a. Nuancer, diversifier, varier. SYN. Distinguo, varietate distinguo, varietatem facio; muto, commuto, verto. USUS: Orationem variare et distinguere verborum et sententiarum insignibus, varier et nuancer son style. Ut variari voluptas possit. Cf. Muto.
VĂRĬUS, a, um, Varié, nuancé; différent, mobile. SYN. Dissimilis, dispar, diversus, multiplex, cujusque modi vel generis, varietate distinctus, multiformis, commutabilis. PHRAS. Homo est varius, commutabilis, multiplex, cet homme est changeant et inconstant. Moribus est variis; nunquam sibi constat; a se ipso dissidet; alios in horas vultus moresque induit, gerit; centies commutat quæ statuit seque ipse retexit; novum quotidie ingenium induit; animum in diversum facile mutat. Cf. Muto. USUS: Multiplices variique sermones; variæ et discrepantes voluntates. Varii mores, varia oratio, varium poema. Cf. Mutabilis, Inconstans.
VĀRIX, īcis, f. Varice.
1. VAS, vădis, m. Caution en justice, répondant. SYN. Qui pro aliquo spondet vel obligatur, præsertim in causa capitali; qui alicujus causam omnem suscipit et se pro illa supponit reum; qui præstat alterius culpam; qui se suamque fidem in rem interponit. USUS: Vadem te tyranno dabis pro amico? Me pro amico vadem accipies. Alter vas factus est ejus sistendi.
2. VĀS, vāsis, pl. vasa, ōrum, n. Vase, vaisselle, ustensiles. EPITH. Argenteum, aureum, grande, vinarium. Fictilia, magnifica, pretiose cælata, plurima et pulcherrima, vitiosa. USUS: Exposuit vasa Samia, Corinthia, Delia, magnifica et pretiose cælata. Corpus quasi vas est animi et receptaculum.
VĀSĀRĬUM, ĭi, n. Somme d’argent allouée aux magistrats nommés en province, pour frais d’établissement. SYN. Supellex vasorum; vel pecunia magistratui in provinciam abeunti viatici nomine attributa.
VASCULĀRĬUS, ĭi, m. Fabricant de vases en métal, orfèvre. SYN. Vasorum conficiendorum artifex. USUS: Cælatores vascularios convocat.
VASTĀTIO, ōnis, f. Dévastation, ravage. SYN. Vastitas, depopulatio. USUS: Italiam a vastatione defendit.
VASTĒ, Grossièrement, sans art, sans grâce. USUS: Aspere, vaste, rustice, hiulce, loqui.
VASTĬTAS, ātis, f. Vaste désert, solitude. SYN. Vastatio, solitudo, ruina. EPITH. Deserta et inculta, miserrima. USUS: Quæ vastitas in agris, quæ solitudo! Quam deserta, inculta, relicta omnia! Vastitatem a templis, delubris, urbe depellebat. Bella effecere hanc vastitatem. Cf. Ruina.
VASTO, as, avi, atum, are, a. Rendre désert, dépeupler; dévaster, ravager. SYN. Vastitatem infero, depopulor. PHRAS. 1. Vastatur regio omnis, toute la région est dévastée. Hostes adeo effuse populationem faciunt, nihil ut bello intactum relinquatur. Uruntur nostra et ferro flammaque omnia pervastantur. Per omnem late agrum populabundus hostis incedit, grassatur. Nocturnis incursionibus summam vastitatem efficit. Vastas ex pulcherrima regione solitudines facit hostis; agri nudantur, exscinduntur urbes, cædibus et incendiis horrent omnia. Fumant incensa passim tecta, cuncta bello sunt evastata. Vexantur urbes, ardent oppida, agri exinaniuntur. 2. Hoste in fugam acto, vastare agrum hostilem visum est, dès que l’ennemi eut été mis en fuite, on résolut de ravager le pays ennemi. Vastatione affligere opes hostium; depopulationem, vastationem inferre; vocare ad exitium et vastitatem; depopulari fines; prædari, vexare, omnia longe lateque affligere; possessiones rapinis, ferro flammaque consumere libuit. Prædatum abire in hostes visum est, et immissa armata juventute, cum magna trepidatione agrestium villas diripere ac incendere, agros urere, vicos exscindere, impetu ipso proculcare omnia ac hosti solitudinem facere. 3. Vastata sunt omnia, tout est dévasté, en ruines. Bellum in tecta urbis gestum est, muri cuniculo subruti aut ariete strati, effractæ portæ, urbs ipsa excidio ac ruinis data. Exusta passim oppida, crematæ villæ, omnia flammis ac ruinis sunt æquata. Abactæ prædæ hominum pecorumque, incendia passim facta, omnia bello exhausta sunt. Non incolæ suas urbes, non cultores habent terræ, omnia ferrum flammaque miscuit, cædeque ac incendio cuncta sunt completa; hostibus nisi nudum sterileque solum, relictum est nihil. Urbes ad solum dirutæ, atque in ipsa tecta sævitum. Omnia strata et pedibus subjecta; quidquid usui esse posset, corruptum; adeo non avaritia, sed crudelitas capta in regione grassabatur. Regio tota omni clade vastata, nihil neque intactum, neque integrum relictum, ruinis demum et ignibus deleta omnia. Cf. Populor, Depopulor. USUS: Bello vastabitur Italia, tecta ardebunt, agri exinanientur. Cf. Destruo, Exhaurio.
VASTUS, a, um, Dépeuplé, désert. SYN. Desertus. USUS: 1. Ager propter sterilitatem incultus, propter pestilentiam vastus et desertus. 2. Immani magnitudine prodigieusement grand ou gros, vaste, énorme. Bellua vasta et immanis; vastum mare transire. 3. Incompositus, insuavis, difficilis, durus, asper, inculte, grossier, désagréable. Quidam corporis motus vasti et agrestes. Vocalium concursiones vastam et hiantem efficiunt orationem, les concours de voyelles remplissent le style d’interminables hiatus.
VĀTES, is, m. et f. Devin, prophète; devineresse, prophétesse. SYN. Fatidicus, divinus, divino spiritu instinctus, spiritu divino tactus vir. EPITH. Verus, optimus. USUS: Utinam falsus sim vates! Vates, haruspices, fulguratores, interpretes ostentorum, augures, sortilegi, chaldæi, hariolatores, conjectores.
VĀTĬCĬNĀTĬO, ōnis, f. Prédiction, prophétie, oracle. SYN. Oraculum, prædictio. EPITH. Falsa, vera. USUS: Sortes quæ vaticinatione funduntur. Auspicia, oracula, somnia, vaticinationes. Cf. Divinatio.
VĀTĬCĬNOR, aris, atus sum, ari, d. Prédire l’avenir, prophétiser. SYN. Divino, futura præsentio. ADV. Impudenter. USUS: Vaticinantis in modum cecinit, excidium patriæ fatale prodens. Hæc ego conjectura prospiciens, vere vaticinari possum: magna nobis impendet malorum Ilias. Cf. Præsagio.
VĔ, Ou. USUS: Bis, terve litteras miserat.
VĒCORDĬA, æ, f. Folie, démence; méchanceté; sottise. USUS: Color exsanguis, fœdi oculi, prorsus in facie vultuque vecordia inerat, sur tous ses traits on lisait une expression de fureur.
VĒCORS, ordis, omn. gen. Insensé; furieux; sot. USUS: Vecors repente sine suo vultu, sine dolore, sine voce constitit. Istius vecordissimi mentem cura metusque terrebant. Cf. Excors, Piger.
VECTĪGAL, ālis, n. Impôt que l’on paie à l’État, contribution, tribut. SYN. Portorium. EPITH. Certissimum, domesticum, grande, iniquum, grave, magnum, præclarum, prætorium, stipendiarium. Integra, magnifica populi, media, minora, publica, ridicula, salva, transmarina, urbana. PHRAS. Vectigalibus præest, il est chargé de la perception des impôts. Illi maxime commissa, commendata, demandata est vectigalium cura. Vectigalia præcipuo, summo quodam jure tractat, exercet. Unus præcipue vectigalium curam gerit, sustinet; scripturæ præest; princeps publicanorum est. USUS: Vectigal grave provinciis imponere, irrogare, imposer, mettre un impôt. Vectigalia acerbe exigere, exercere, exiger les impôts. Vectigal pendere, pensitare, payer un impôt. Vectigalibus gravissimis liberare, levare populos, décharger ou exempter d’un impôt. Vectigal conducere, redimere. Bello affliguntur, pervertuntur, conquiescunt nostra vectigalia. Cf. Tributum.
VECTĪGĀLIS, e, gen. com. Relatif aux impôts. SYN. Stipendiarius, tributarius, qui tributum pendere, solvere, conferre debent, qui publice aliquid pendunt. USUS: Is provinciam vectigalem nobis et stipendiariam fecit. Græcos nobis vectigales habemus. Non sunt immunes hi agri sed vectigales, soumis aux impôts. Cf. Obnoxius.
VECTĬO, ōnis, f. Action de traîner, de transporter.
VECTIS, is, m. Levier. USUS: Demolir signum vectibus, renverser une statue avec des leviers.
VECTOR, ōris, m. Celui qui porte, qui transporte ou est transporté. SYN. Navigans, qui vehit et vehitur. EPITH. Ingratus, timidus, perterritus. USUS: Vectores timidi adversa tempestate, passagers timides dans la tempête.
VECTŪRA, æ, f. Transport par terre ou par eau, à cheval, etc. SYN. Vectio. EPITH. Longa, difficillis. USUS: Pro vectura solvere. Est summa vecturæ difficultas.
VĔGĔTUS, a, um, Vigoureux, fort, ardent. SYN. Sanus, firmus, valens. USUS: Vegetum ingenium in vivido pectore vigebat. Siste te nobis vegetum in Græcia, arrive-nous en Grèce frais et dispos. Vegeta mens, sensusque integri, esprit vif, sens intacts.
VĔHĔMENS, entis, omn. gen. Vif, impétueux, violent, ardent. SYN. Acer, fortis, ferox, incensus, immoderatus, effrenatus, nimius, ardens. PHRAS. Vehemens natura est, il est naturellement plein d’ardeur. Ingenio est vehementiore; effervescens facile, incitatus et violentus; fervidiore vir animo; ingenii vitio impotentior et asperior; ingenio percito et feroci; impotens, immodicus, nimius animi; ferox natura; acri et vehementi quadam inflammatione incitatus; vehementis vir ingenii. USUS: Nimium est vehemens feroxque natura. Cf. Fervidus, Præceps.
VĔHĔMENTER, Violemment, avec force, puissance; beaucoup. SYN. Acriter, acerbe, aspere, impense, nimiopere, etiam atque etiam, incredibiliter, mirum quantum, summa contentione, summa ope, omnibus nervis, omnibus machinis, vehementissima contentione animi, ingenii, virium, animo acri, majoribus præsidiis ac copiis, omni arte, industria, solertia, omni ope ac opera, majorem in modum. )( Remisse. PHRAS. Vehementer dixit, il parla avec chaleur. Omnes dicendi faces adhibuit; summa contentione animi, ingenii, virium dixit; vehementissime declamavit; acris in oratione spiritus erat; acriter et vehementer prœliatus est, perpetuaque ac plenissima gravitatis oratione adversarium fregit. USUS: Illud mihi vehementer displicet. Cf. Enixe.
VĔHĬCŬLUM, i, n. Char, chariot, voiture. SYN. Rheda, essedum, carpentum. EPITH. Divinum et novum, triumphale. USUS: Ego vehiculo me ex horum latrocinio eripiam, si navis deerit.
VĔHO, is, xi, ctum, ere, a. Porter, conduire. n. Être porté sur un char. SYN. Porto, inveho, conveho, deveho, subveho, deporto. ADV. Male. USUS: Curru, equo, navi, in navi; rheda perurbem vehi. Fruges ex agris vehere, jumentis deportare. Cf. Currus.
VEL, Ou. SYN. Ve, seu, sive, aut. USUS: 1. Multorum vel periculo vel honori servire. 2. Præcipue, etiam, cumprimis, et même, même, et encore. Vel mori satius est quam servire, je préfère la mort à la servitude. Vel acerrimus oratorum.
VĒLĀMENTUM, i, n. Enveloppe, couverture. USUS: Ramos oleæ ac velamenta alia supplicum porrigentes, rameaux d’oliviers, ou rameaux quelconques, entourés de bandelettes de laine et portés par des suppliants.
VĒLES, ĭtis, m. Soldat armé à la légère, vélite, voltigeur. SYN. Levis armaturæ miles.
VĒLĬFĬCĀTĬO, ōnis, f. Action de déployer les voiles. USUS: Mutata velificatione id facilius assequaris, vous obtiendrez plus facilement cela en changeant de direction.
VĒLĬFĬCOR, aris, atus sum, ari, d. Déployer les voiles; travailler ardemment à, favoriser. SYN. Vela facio. TRANSL. Faveo, gratificor, auram popularem capto. USUS: Honori suo aut cupiditati velificari, rechercher les honneurs, les satisfactions. Cf. Assentor.
VĒLĬTĀRIS, e, gen. com. De vélite. USUS: Pugna, hasta, arma velitaria.
VĒLĬTĀTĬO, ōnis, f. Escarmouche. SYN. Pugna, digladiantium dimicatio. USUS: Velitationes facere, et in multa prœlia parvaque capere summam totius belli.
VĒLĬTOR, aris, atus sum, ari, d. Combattre à la manière des vélites, escarmoucher. SYN. Pugno, contendo, certo. USUS: Diu mecum velitatus est, il se disputa longtemps avec moi.
VELLĬCO, as, avi, atum, are, a. Arracher; gacer, persiffler. SYN. Pervello. USUS: In conviviis rodunt, in circulis vellicant, ubique carpunt.
VELLO, is, velli vel vulsi, vulsum, ere, a. Arracher, détacher, enlever. SYN. Evello, pervello. USUS: Illa quæ vellerat ex patellis, in aureis poculis illigabat. Spinas vellere.
VELLUS, ĕris, n. Laine arrachée, toison. SYN. Lana ex ovibus detonsa.
VĒLO, as, avi, atum, are, a. Couvrir d’un voile, envelopper; cacher, dissimuler. SYN. Tego, obduco. USUS: Pietatis nomine velare suam cupiditatem. Cf. Tego.
VĒLŌCĬTAS, ātis, f. Célérité, rapidité. SYN. Pernicitas. )( Tarditas. USUS: Non enim viribus, non velocitatibus aut celeritate corporum res magnæ geruntur. Alii velocitate ad cursum valent.
VĒLŌCĬTER, Rapidement. SYN. Ocius. )( Tarde.
VĒLOX, ōcis, omn. gen. Rapide, agile, léger. SYN. Celer. Cf. Celer.
VĒLUM, i, n. Voile. SYN. Integumentum, involucrum. EPITH. Carbaseum, plenum. USUS: Multis simulationum velis natura cujusque obtenditur. Res illa velis remisque fugienda. Ad id unde aliquis flatus ostenditur, vela dare, facere. Plenis velis navigare. Vela pandere, contrahere, dimittere, subducere. Remis velisque, à rames et à de voiles, c. à d., de toutes ses forces. (PROV.)
VĔLUT, Comme, ainsi que. SYN. Veluti, sicut. USUS: Velut in hac quæstione. Cf. Sicut.
VĒNA, æ, f. Veine. SYN. Arteria. EPITH. Cava; abditæ, ad usum aptæ, crebræ, multæ, reconditæ auri. PHRAS. Venam secare, ouvrir la veine, saigner. Venas incidere; e venis sanguinem mittere; detrahere aliquid sanguinis; e venis sanguinem elicere; venam ferire; incisa vena sanguinem minuere; venas sanguine exonerare, levare. USUS: 1. Sanguis per venas in corpus omne funditur. Venæ et arteriæ micare non desinunt. Si cui venæ sic moventur, is habet febrim. Venam pertentare. 2. TRANSL. Pars interior, l’intérieur, le fond, le sein, le cœur d’une chose. Periculum in visceribus venisque reipublicæ inclusum, péril renfermé dans les veines et les entrailles de la république, c. à d., le cœur même de la république. Reconditæ auri argentique venæ. Venas cujusque generis, ætatis, ordinis teneat orator oportet.
VĒNĀBŬLUM, i, n. Épieu de chasseur. SYN. Hasta, telum, spiculum venaticum. USUS: Venabulo transverberare bestiam.
VĒNĀLIS, e, gen. com. Qui est à vendre, exposé en vente, vénal. SYN. Ad vendendum expositus, pretio addictus, merce adstrictus. USUS: Proponere, habere fidem venalem, quæstui habere rempublicam. Domi tuæ turpissimo quæstu omnia erant venalia, virtus, pudor, jusjurandum, vous trafiquiez de tout, vertu pudeur, serment.
VĒNĀLĬTĬUS, ĭi, m. Marchand d’esclaves. SYN. Venditor mancipiorum. USUS: Divitiis Africanos omnes multi venalitii mercatoresque superarunt.
VĒNĀTĬCUS, a, um, Relatif à la chasse, de chasse. USUS: Canes venatici.
VĒNĀTĬO, ōnis, f. Chasse; espèce de spectacle donné au peuple, combat avec des animaux. SYN. Venatus. USUS: Condiunt curas aucupium et venatio. Prodigi venationum apparatus. Cf. Venor.
VĒNĀTOR, ōris, m. Chasseur. USUS: Pernoctant venatores in nive, in montibus uri se patiuntur. Physicus, speculator venatorque naturæ, physicien, c. à d., observateur et investigateur de la nature.
VĒNĀTŬS, ūs, m. Chasse. SYN. Venatio. USUS: Labor in venatu, cursus sudor.
VENDĬBĬLIS, e, gen. com. Facile à vendre, recherché, agréable. SYN. Tolerabilis. USUS: Orator, oratio vendibilis, orateur, discours recommandable.
VENDĬCO, melius VINDĬCO, as, avi, atum, are, a. Réclamer, revendiquer. ADV. Quodammodo. USUS: Quisque prædæ partem sibi vindicat. Homerum Chii suum vindicant. Cf. Attribuo.
VENDĬTĀTĬO, ōnis, f. Étalage, ostentation. SYN. Ostentatio. USUS: Laudatiora, quæ sine venditatione et sine populo teste fiunt, sans ostentation et sans avoir le peuple pour témoin. Cf. Ostento.
VENDĬTĬO, ōnis, f. Vente. SYN. Abalienatio. EPITH. Fraudulentæ, firmæ, raræ. USUS: Venditio bonorum.
VENDĬTO, as, avi, atum, are, a. Offrir, exposer en vente; vanter, étaler. SYN. Ostento. ADV. Fallacissime se, flagitiose eloquentiam, perditissime decreta seu imperia, palam commentaria. USUS: Venditare se alicui et operam polliceri, vendre à qqn ses services. Memoriam ostentare, venditare ingenium. Cf. Gloriori Ostento.
VENDĬTOR, ōris, m. Vendeur. SYN. Venalitius. EPITH. Firmior, liberalis. USUS: Mercatores provinciarum, venditores libertatis.
VENDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. Vendre. RAD. Venumdo. SYN. Alieno, abalieno, venditionem facio, pretio addico, venale habeo. )( Emo. ADV. Gravate, male, nominatim vectigalia, non ita commode, præclare, quam optime, recte, palam. USUS: Vendere aliquid alteri grandi pecunia. Parvo pretio, quam optime, sub corona, sub hasta vendere. Quam optime vendere, vendre à très bon prix, faire le meilleur marché du monde. Præsenti ære, numerata pecunia vendere, vendre argent comptant. Bona sub hasta vendere, præconis voci subjicere, auctionem facere, vendre par autorité de justice, à la criée.
VĔNĒFĪCĬUM, ĭi, n. Préparation de breuvages empoisonnés, crime d’empoisonnement. SYN. Veneficii artificium, crimen, cantio. USUS: Id veneficiis et cantionibus factum dicebat. Veneficiis remedia invenire.
VĔNĒFĬCUS, a, um, Qui empoisonne, empoisonneur, magicien, magicienne. SYN. Qui venena spargit, qui cantionibus et malis artibus utitur, ad suam libidinem explendam. USUS: Venefici nomen delatum est.
VĔNĒNĀTUS, a, um, Empoisonné, infecté de poison. Vénimeux, en parl. des animaux; vénéneux, en parl. des plantes. SYN. Venenum habens, veneno imbutus et infectus. USUS: Vipera venenata. Telo venenato ictus concidit.
VĔNĒNUM, i, n. Venin, poison. SYN. Virus. EPITH. Improbabile, inusitatum, novum, malum, recens, suspiciosum, apertum, omnibus manifestum. PHRAS. 1. Venenum alicui porrigere, empoisonnner qqn. Venenum alicui parare, præbere, infundere, dare; aliquem veneno interficere, tollere, necare, occidere; veneno grassari. 2. Venenum sumere, prendre du poison. Venenum haurire, sumere, bibere; veneno sibi mortem consciscere; poculum mortis exhaurire; veneno se exanimare; veneno mortem præcipere. USUS: Venenum spargere. Veneno uti. Venenum diluit ferrumque promit.
VĒNĔO, is, ĭi vel ivi, ire, n. Être exposé en vente, être vendu. SYN. Vendor, sub præcone subjicior, pretio addicor. USUS: Cur bona non veniere? Si venibunt horti, venibunt quam plurimo. Cf. Vendo.
VĔNĔRĀBĬLIS, e, gen. com. Vénérable, respectable. SYN. Cultu et veneratione dignus.
VĔNĔRĀBUNDUS, a, um, Respectueux, plein de respect. USUS: Perfusus honore ac venerabundus astitit.
VĔNĔRĀTĬO, ōnis, f. Vénération, respect, estime. SYN. Honor, reverentia. EPITH. Justa. USUS: Quidquid excellit, justam venerationem habet. Cf. Reverentia.
VĔNĔROR, aris, atus sum, ari, d. Vénérer, honorer, adorer. SYN. Colo. ADV. Sancte, auguste. PHRAS. Loca sacra venerari, révérer les lieux sacrés. Eximia religione colere; pie sancteque colere; sacris locis religiosum cultum adhibere; veneratione prosequi. USUS: Dii quos colere, precari, venerarique solemus. Aliquem ut deum vel pro deo venerari. Cf. Colo, Revereor, Observo.
VĔNĬA, æ, f. Pardon, grâce; faveur, bienveillance. SYN. Condonatio erroris, impunitas, potestas, copia, facultas. EPITH. Accommodata, bona, molesta, tenuis. PHRAS. 1. Delicti, veniam petit, il demande le pardon de sa faute. Ad clementiam vestram confugit, ut ignoscatis rogat; suis peccatis concedi ignoscique orat; veniam et immunitatem rogat; delicti gratia ut fiat; venia ut detur; noxa ut una hæc mittatur; præterita ut condonentur aut parentum promeritis remittantur, supplicat. USUS: 1. Iis qui errorem suum deposuerunt, et peccasse se fatentur, veniam petentibus, venia danda, concedenda, tribuenda est. Dabunt mihi veniam cives mei, vel potius gratiam habebunt. A diis immortalibus veniam et pacem exposcere. 2. Potestas, facultas, permission. Date mihi veniam exponendi. Quod pace vestra, quod bona vestra venia dictum sit, soit dit avec votre permission, sauf le respect que je vous dois.
Vĕnĭalĭa peccata, Péchés véniels. Noxæ minores, errata leviora, peccata leviora et quotidiana, quæ crebra magis et pauciores quasi officii numeros prætereunt; divinæ legis offensiones crebræ quidem sed leviores; culpæ minores, quæ piorum etiam animis frequenter obrepunt. Cf. Peccatum.
VĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. Venir, arriver. SYN. Advenio. ADV. Ad vesperum, æqualiter, aliquando, audacter, belle, bene, brevi, celerius, clam, confestim, continuo, coram, crebro, diligentius, divinitus, falso, honeste, incommode, libere, longe, maturius, modeste, necessarie, nunc primum, obviam, occulte, opportune, optato, palam, paratius, perraro, postremo, precario, privatim, proxime, publice, quamprimum, serius, stulte, tardissime, tuto, vesperi, ultro. PHRAS. 1. Veni quamprimum, venez le plus tôt possible. Contende ad nos, advola quamprimum, præsto sis; ad nos excurre; conveni nos quamprimum; opportune te nobis ostende. 2. Cumprimum venit ad nos, dès qu’il fut arrivé près de nous. Simul ut ædes nostras tetigit; simul ut ad nos delatus est; simul ut pedem in ædibus nostris posuit; simul ut nos adivit, præsto fuit; simul ut domum nostram accessit; simul ut nos convenit; simul ut se nobis ostendit; simul ut ædes nostras attigit. 3. Libenter jam veniret, il viendrait volontiers. Jam aspirat in urbem nostram; appropinquare adventum suum cupit; diem cupide exspectat, quo se urbs nostra accipiet; quo se ardore ad urbem raperet, si modo liceret. 4. Quomodo in eam mentem venisti? Comment avez-vous eu cette idée? Quomodo huc descendisti? ad istas ineptias abiisti? huc perductus, delapsus es? quomodo ad hæc inania defluxisti, te demisisti? 5. Eo ventum tandem est, les choses en vinrent à ce point. Eo res rediit; in eum locum adducta est; in eum locum rediit, deducta est; in eum locum res venit; eo res perducta est, prorupit; eo delapsa res est. 6. Inde veniunt hæc mala, c’est de là que vient tout le mal. Inde hæc manant, fluunt, affluunt, nascuntur incommoda. Ex hoc fonte defluunt, profluunt omnes istæ miseriæ. Hic fons est, hæc origo omnium malorum. Cf. Causa, Origo. USUS: 1. In amicitiam alicujus, familiaritatem, complexum, conspectum, consuetudinem venire. Nescio, quomodo in certamen cum illo, ad inimicitias, in contentionem honoris venerim. In calamitatem ingentem venit. Res ad arma, ad pugnam, ad manus veniet. Ea res in oblivionem, in consuetudinem, in sermonem et vituperationem, in odium publicum, in summam gloriam venit. Res quæ in controversiam, in disceptationem veniunt. In suspicionem, in spem, in possessionem, in numerum oratorum venire. In discrimen, in periculum venire. Venit mihi in mentem. Si usus venerit. 2. Obtingit, obvenit, arriver. Magna ei hereditas venit, multæ divitiæ, fama, honor ei venere. 3. Adversor, aller contre, attaquer. Venire contra rem, existimationem, gratiam alicujus. Venire alicui adversum.
VĒNOR, aris, atus sum, ari, d. Chasser, faire la chasse. SYN. Venatu me exerceo, venationi operam do, venatione me oblecto, feras consector, insector, aucupor. USUS: 1. Canum mira alacritas in venando. 2. TRANSL. Poursuivre, rechercher. Modestiæ laudem in re aliqua venari, chercher à se donner en qqche le mérite de la modestie. Cf. Capto.
VENTER, tris, m. Ventre. USUS: Vitium ventris et gutturis. (VULG. Gulositas.)
VENTĬLĀTOR, ōris, m. Celui qui vanne le blé, vanneur. SYN. Qui frumentum ventilat.
VENTĬLO, as, avi, atum, are, a. Remuer dans l’air, secouer; mettre en mouvement, animer. USUS: Cujus lingua, quasi seditionis flabello, illa est concio ventilata, dont la langue, comme un soufflet de sédition, allumait la fureur de l’assemblée. Cf. Exsecutio.
VENTĬTO, as, are, n. Venir fréquemment. SYN. Crebro venio.
VENTŌSUS, a, um, Plein de vent; léger, mobile, inconstant. SYN. Levis, inanis, vanus. USUS: Homo ventosissimus, homme d’une légèreté extrême.
VENTRICŬLUS, i, m. Ventricule du cœur. USUS: Ventriculus cordis, cui similis est alter ventriculus in quem sanguis ex jecore influit.
VENTUS, i, m. Vent. SYN. Aura, flamen. EPITH. Non adversus, gravis, molestus, popularis, servus, subtilis, vehemens, salutaris alicui, secundus, tempestivus. PHRAS. 1. Ventus vehementior fit, le vent devient plus violent. Increbescit ventus; ingravescit, violentior incumbit ventus; vehementius spirare incipit; majori se impetu effundit; furere, sævire, tumultuari majorem in modum incipit. Cf. Tempestas. 2. Ventus lenior spirat, le vent souffle avec douceur. Aura leniter, molliter, placide spirat; levis Favonius insusurrat. 3. Ventus se ponit, le vent s’apaise, se calme. Ventus cadit, concidit, remittit; ventus ponit; venti vis omnis cadit; frangit se ventus, languescit; ventus jam est remissior. 4. Ventum habemus prosperum, nous avons un vent favorable. Secundo utimur vento; idoneum ventum nacti sumus; ventus flat bellissime; venti nobis obsecundant; secunda vehimur, provehimur aura; flantibus ad puppim ventis propellimur, Ventis ferimur secundis. 5. Ventos habemus contrarios, nous avons des vents contraires. Reflant venti; venti adversi sunt; adversis ventis utimur; ventis reflantibus rejicimur. 6. TRANSL. Le vent comme symbole de la fortune (favorable ou contraire), de la renommée, de la faveur, etc. Ex ancipiti mutatione temporum pendere; se ad motum fortunæ movere; suspensas habere ex temporum inclinatione consiliorum rationes. USUS: 1. Mare ventorum vi turbatum et agitatum. Cape flabellum et ventum mihi facito. Meliores ventos exspecto. Vento se et mari dare. Si mites lenesque fuerint venti, solvemus. 2. TRANSL. Rumorum ventos colligere. Popularem ventum quærere, aucupari. Dux nobis et auctor opus, et horum quos proposui ventorum moderator quidam et gubernator, il nous faut, au milieu de tous ces vents gui nous poussent, un pilote assez habile pour les gouverner. Cæsaris nunc venti valde secundi sunt, le souffle de la fortune seconde en ce moment César.
VĒNUM, i, n. Vente, trafic. USUS: Ignorabant se venum datos, avoir été mis en vente. Ut ejus familia ad ædem Cereris venum iret, que ses esclaves fussent vendus.
VĒNUNDO et VENUMDO, as, dĕdi, dătum, are, a. Mettre en vente, vendre (en parl. des prisonniers). USUS: Numidæ puberes interfecti, alii omnes venundati, tous les autres furent vendus. * SYN. Vendo.
VĔNUSTAS, ātis, f. Charmes extérieurs, attraits, grâce, beauté. SYN. Pulchritudo proprie muliebris, lepos, gratia, suavitas. EPITH. Eximia, muliebris, prisca, prope scenica, summa. USUS: Agere cum dignitate et suavitate. Homo affluens omni lepore et venustate, homme qui réunit tous les agréments. Cf. Pulcher.
VĔNUSTĒ, Agréablement, avec grâce, élégance. SYN. Pulchre, belle, apte, eleganter, commode. USUS: Illud pervenuste cecidit.
VĔNUSTUS, a, um, Charmant, gracieux, élégant. SYN. Lepidus, festivus. USUS: Gestus et motus corporis venustus, gestes et mouvements gracieux. Cf. Pulcher, Elegans.
VĔPRES, is, sæp. Vepres, ĭum, m. pl. Buisson épineux, épines, buissons. SYN. Spinæ.
VER, ēris, n. Le printemps. Pars anni ab æquinoctio ad solstitium in Cancro. SYN. Vernum tempus, tempus hiemi senescenti adjunctum, tempestas verna, dies verni, pars anni floridior. USUS: Vere jam appetente. Veris initium a Favonio notatur. Ver tanquam adolescentiam significat, le printemps est l’emblème de la jeunesse.
VĒRAX, ācis, omn. gen. Qui dit la vérité, véridique, sincère. SYN. Veridicus, minime fallax, veritatis cultor et amicus.
VERBER, ĕris, n. Fouet; coups, bastonnade. SYN. Virga, flagellum. PHRAS. Ventum est ad verbera, on en vint aux coups. Nec manibus temperatum; procacitas manibus coercenda videbatur; ubi verba minus processissent, de tergo hominis infelicis satisfactum; verbera adhibebantur; verberibus male mulctatus, acceptus est. USUS: Aliquem vinculis, verberibus, omni supplicio excruciatum necare. Verberibus aliquem cædere, exanimare.
VERBĔRĀTĬO, ōnis, f. Action de battre, châtiment, correction. SYN. Pulsatio. USUS: Mirificam mihi verberationem cessationis epistola dedisti, me voila fustigé de main de maître pour mon silence.
VERBĔRO, as, avi, atum, are, a. Battre, frapper, fouetter. SYN. Cædo, pulso, manus affero, vim et manus affero, infero. ADV. Vehementissime. PHRAS. Graviter eum verberavit, il le battit très-fort. Latera illi tutudit; fustibus membra debilitavit, loris concidit, cecidit; verberum dolore laniavit; graviter hominem pulsavit; de ejus tergo sibi satisfecit; verberibus eum fœdum in modum accepit, affecit, laceravit; multis plagis mulctavit; ejus tergo dire consuluit; homo miser tergo pœnas dependit; dirum in modum ab eo vapulavit. Cf. Cædo, Fustis, Ictus. USUS: Verberare matrem. Aliquem tacito cogitationis convicio verberare, maudire intérieurement qqn, lui dire tout bas mille injures.
VERBŌSĒ, Verbeusement, longuement. SYN. Loquaciter, copiose, multis verbis.
VERBŌSUS, a, um, Verbeux, diffus, prolixe. SYN. Multus in verbis, loquax. USUS: Habes epistolam justo verbosiorem, vous avez une lettre peut-être un peu plus longue qu’il ne faudrait. Cf. Inanis.
VERBUM, i, n. Mot, terme, parole, expression; au pluriel: Discours, langage, opinion, etc. SYN. Nomen, vox, vocabulum. EPITH. Ardens, consideratissimum, durum, insolens et humile, elegans, grave, immutatum, inflexum, inusitatum, novatum, translatum, nefarium, odiosum, plenum humanitatis, priscum, solemne, suspiciosum, usitatum ac tritum. Verba grandia, amplissima, gravia, sonantia, spendida, dura, aspera, insolentia, prisca, inquinata, abjecta, odiosa, intolerabilia, inepta, rigida, obsoleta, non aperta, longe petita, scabra. PHRAS. 1. Multi verba studiose curant, rem et sententiam non ita, bien des gens choisissent avec un soin scrupuleux les mots qu’ils emploient, sans s’inquiéter autant. Multi toti sunt in aucupio verborum, et litterarum tendiculis, rem et sententiam negligunt. Aliqui sunt magni verborum architecti, rebus interea inopes et jejuni. Multi vocabulorum opifices agunt egregios rerum inquisitores non item. Multi verborum magnificentia delectantur in magna sententiarum jejunitate. 2. Verborum pompa sine rerum pondere inanis et ridicula est, une expression pompeuse, mais vide de sens, est vaine et ridicule. Verborum volubilitas sine rerum pondere inanis est et irridenda. Oratio, nisi subest res, inanem habet quamdam elocutionem et pene puerilem. Oratio, si res non subest, aut nulla sit necesse est, aut omnium irrisione ludatur. Composite et apte sine sententiis dicere, insania est. 3. Rerum copia verborum copiam gignit, l’abondance des choses produit l’abondance des paroles. Ipsæ res verba rapiunt; verba provisam rem non invita sequuntur; ex rerum magnitudine splendor quidam et copia in verbis exsistet. 4. (De verbo ad verbum transferre, VULG.), traduire mot à mot. Verbum e verbo exprimere; ad verbum de Græcis exprimere; verbum, de verbo exprimere; totidem verbis transferre; verbum pro verbo reddere; verbum verbo reddere; ad verbum transferre. (Ad meum verbum, VULG.), sur ma parole, ma foi. Fide mea; me auctore; interposita fide mea. 6. Uno verbo, en un mot, bref. Verbo, in summa, ad summam summa illa sit. USUS: Verbum ex eo elicere, exsculpere non potui, je n’ai pu lui arracher une parole. Non multa verba faciam. Excidit mihi verbum priscum et obsoletum. Verba perpetuare difficile. Verbo aliquem lacessere, violare, dire des injures à qqn. Ad verborum contumelias descendere, en venir aux injures. Verba mihi dari non patior, je ne souffre pas qu’on m’en impose. In verba alicujus jurare. Ad verbum ediscere, apprendre mot à mot, par cœur. Verbi causa, verbi gratia. Verbo promittere, re negare. Uno verbo dicam. Verbo rem transigam. Verba facere in senatu, apud senatum. Idem sonat, valet hoc verbum. Subjecta verbi notio, signification, sens d’un mot. Verbum insolens, inusitatum, novatum, mots nouveaux, néologismes. Verba vulgata, trita, usitata, mots en usage. Verba prisca, desita, obsoleta, mots anciens dont on ne se sert plus, archaïsmes.
VĒRĒ, Vraiment, justement. SYN. Revera. )( Falso, inaniter, ficte. USUS: Majores nostri ficte et fallaciter, sed vere et sapienter populares fuere. Vere tecum agam et libere.
VĔRĒCUNDĒ, Avec retenue, réserve, pudeur. SYN. Pudenter, timide, dubitanter. )( Impudenter.
VĔRĒCUNDĬA, æ, f. Retenue, réserve, modestie. SYN. Pudor, rubor, modestia, ingenuitas. )( Impudentia. EPITH. Invisa, stulta, virginalis. USUS: Maximum ornamentum amicitiæ tollit, qui ex ea tollit verecundiam. Verecundia custos virtutum et quidam quasi ornatus vitæ. Solus homo pudoris ac verecundiæ particeps. Virginali verecundia, timidus, homme timide, d’une pudeur virginale. Cf. Pudor.
VĔRĒCUNDOR, aris, atus sum, ari, d. Avoir de la retenue, craindre, ne pas oser. SYN. Pudore deterreor, absterreor, impedior, ingenuo rubore suffundor, erubesco. USUS: Cunctantem et quasi verecundantem incitare, aiguillonner une réserve trop timide.
VĔRĒCUNDUS, a, um, Retenu, réservé, modeste. SYN. Prudens. PHRAS. Juvenis est admodum verecundus, ce jeune homme est très modeste. Verborum et rerum obscœnitate vitanda ruborem suum et ingenuitatem præstat; pudorem animi et pudicitiam corporis colit. Pudore septus, in loquendo mire verecundus; adolescentis modestissimi pudor ad omni obscœnitate longe abhorret; incorruptis castissimisque moribus juvenis et virginali verecundia præditus. Cf. Pudicus. USUS: Verecundus est quem pudet impudica loqui. Oratio verecunda, langage modeste.
VĔRĔOR, ēris, ītus sum, eri, d. a. et n. Avoir une crainte respectueuse; craindre, redouter. SYN. Extimesco, nonnihil commoveor. USUS: 1. Istam culpam quam vereris ego præstabo. Ab aliquo supplicium vereri. Vereor, ut tibi satisfaciam, je crains de ne pouvoir vous satisfaire. Veritus es ne operam perderes, vous avez craint de perdre votre peine. 2. Observo, révérer, respecter. Is patrem veretur ut Deum. Amici non solum se diligent, sed etiam verebuntur Cf. Timeo.
VERGO, is, ere, a. et n. 1. a. Tourner, incliner, pencher vers; 2. n. Incliner, être situé ou exposé. SYN. Inclinor, in exitu sum. USUS: Bruti auxilium ad Italiam vergere quam Asiam maluissem. Ad meridiem vergit Sicilia. Vergebat jam annus et in exitu erat.
VĒRĬDĬCUS, a, um, Qui dit la vérité, véridique. SYN. Verax, apertus.
VĒRĬLŎQUĬUM, ĭi, n. Étymologie.
VĒRĬSĬMĬLIS, e, gen. com. Vraisemblable, probable. SYN. Credibilis, probabilis, rationi consentaneus; vero propius, ad veritatem propensius, quod maxime specie veritatis movet; quod propius fidem est; a vero non alienum, non abhorrens; vero simillimum, simile veri; quod ad veritatem maxime accedit, quod proxime accedit ad verum, quod a ratione non procul abest, non discrepat, non dissentit; quod veri similitudinem, speciem, formam, imaginem præ se fert, ostendit. USUS: In omni disputatione quid esset verisimillimum quærimus. Cf. Probabilis.
VĒRĬSĬMĬLĬTŪDO, ĭnis, f. Vraisemblance. SYN. Probabilitas, similitudo veri.
VĒRĬTAS, ātis, f. La vérité, le vrai, la réalité. SYN. Verum, vera ratio, res. EPITH. Acerba, æterna, debilitata, in profundo demersa, jucunda, grata, molesta, perspicua, simplex, sempiterna. PHRAS. 1. Veritati plus quam amicitiæ tribuo, je tiens compte de la vérité plus que de l’amitié. Majorem habeo veritatis quam amicitiæ rationem. Locum apud me honestiorem veritas obtinet quam amicitia; cedat veritati amicitia necesse est; nihil amicitiæ elargior, nihil veritati nego. 2. Ut veritatem dicam, pour dire vrai. Ut dicam quod res est, ut vere dicam; ut ingenue fatear; ut verum loquamur; ne mentiar; si verum quærimus, si verum fateri volumus; ut ex animo ac vero dicam. USUS: Magna vis veritatis, quæ contra hominum ingenia, calliditatem et solertiam facile se per se ipsam defendit. Sunt alii simplices, aperti, veritatis cultores, fraudis inimici. Græci contentionis cupidiores quam veritatis. Veritatis ignoratione vulgi opiniones in maxima inconstantia versantur. Veritatis luce nihil hominis menti dulcius. Animum a pictura ad veritatem traducere. Studia sua ad veritatem dirigere. Veritate adductus hæc testor. Ad veritatem loqui, dicere. Veritas nempe in profundo demersa in disputatione limatur, eruitur. Obtinere, retinere veritatem. Veritate patefacta atque omni errore sublato. Veritas ad liquidum explorata me convincit. A veritate desciscere, deflectere; resistere et repugnare contra veritatem non audet. Ad veritatem nihil loqui, ne dire rien de vrai. Ad veritatem quam maxime accedere, s’approcher de plus en plus de la vérité.
VERMĬCŬLĀTUS, a, um, Varié, marqueté. USUS: Emblema vermiculatum, mosaïque.
VERNA, æ, m. Esclave né dans la maison du maître, esclave de naissance. SYN. Servus ex ancilla domi nostræ natus.
VERNĀCŬLUS, a, um, Du pays, national. SYN. Domesticus. USUS: Quotidianæ ac vernaculæ res. Imago antiquæ et vernaculæ festivitatis, image de l’antique gaieté nationale.
VERNUS, a, um, Relatif au printemps, printanier. USUS: Verni temporis suavitas.
VĒRO, Mais. SYN. Autem. USUS: 1. Numeris adstrictior poeta, verborum vero licentia liberior. 2. Certe quidem, oui, assurément. Esto vero ita. Est vero maximus ille Scipio. Fuisti sæpe, credo, in scholis philosophorum?—Vero, ac libenter quidem. Tu as fréquenté assidûment, je crois, les écoles des philosophes?—Oui, et avec plaisir.
VERRO, is, verri, versum, ere, a. Balayer. SYN. Scopis pulverem vel sordes aufero, ejicio.
VERRŪCA, æ, f. Verrue, petite excroissance sur le corps humain.
VERRŪCŌSUS, a, um, Couvert de verrues. SYN. Verrucis plenus.
VERSĀTĬLIS, e, gen. com. Mobile; changeant, léger, inconstant. USUS: Acies versatilis. Ingenium illi versatile fuit sic pariter ad omnia, ut natum ad id unum diceres quodcumque ageret. Cf. Varius.
VERSĬCŎLOR, ōris, omn. gen. Qui change de couleur; chatoyant, bigarré. SYN. Dubio varioque colore.
VERSĀTUS, a, um, Occupé de, appliqué à. SYN. Exercitatus, subactus. USUS: Homo tum in aliis causis exercitatus, tum in hac sæpe versatus.
VERSĬPELLIS, e, gen. com. Qui prend toutes les formes; rusé, adroit, souple. SYN. Callidus, astutus, simulator. Cf. Astutus.
VERSO, as, avi, atum, are, a. Tourner souvent, retourner, remuer; rouler ou agiter dans son esprit. SYN. Volvo, tracto, converto, flecto. USUS: Æstuat dubitatione, versat se in utramque partem, huc, illuc. Versare suam naturam et flectere ad tempus. Animum ad dolos et fallacias versare cœpit.
VERSOR, aris, atus sum, ari, d. S’arrêter, vivre, se mouvoir; s’occuper de, s’appliquer à. SYN. Sum, incumbo, laboro, do operam, insudo; consuesco. ADV. Abstinenter, acriter, acutissime, assidue, conjunctissime, callide, copiosius, diutius, honestius, impudentius, moderate, nimium, perite, perjucunde, populariter; subtilius, temere, caste, non obscure. PHRAS. 1. Libenter cum illo versor, volontiers je demeure avec lui (VULG. conversor). Jucundissime conjunctissimeque cum illo vivo; assiduitate ejus delector; consuetudinem et amicitiam cum eo junctam amo; libenter cum illo ætatem ago; hæreo ad ejus latus non sine multa animi voluptate. 2. Diu jam versor in hoc labore, depuis longtemps déjà, je suis occupé de ce travail. Diu jam hoc saxum volvo; ætatem in hoc studio contrivi; diu jam hunc laborem tero; temporis partem non modicam in hoc studio posui. USUS: Diu in Sicilia versabatur. Nobiscum versari diutius non potes. In re oratoria versari. Res in ore vulgi, ante oculos versatur. In quo motu temporum versemur, vides. Juventus ejus tota in laudis cupiditate versabatur. Respublica in discrimine versatur. In negotiis versor maximis; nominis tui terror in auribus animisque hostium versatur.
VERSŪRA, æ, f. Argent emprunté pour éteindre une dette. SYN. Mutatio creditoris. USUS: Iniquissimo fenore versuram facere.
1. VERSUS, Dans la direction de, du côté de, vers. PHRAS. Locus jacet versus orientem, ce lieu est situé à l’orient. Orientem versus, ad orientem; ad orientem conversus; ad ortum vergit; ad orientem pertinet, spectat; orienti oppositus; orienti objectus est. USUS: Aretium versus castra movit.
2. VERSŬS, ūs, m. Vers. SYN. Carmen. EPITH. Malus, pervagatissimus, seminator malorum. Alterni, delicatissimi, elaborati, heroici, hexametri, obscœnissimi, ornatissimi, optimi, veteres, usitati. USUS: 1. Historiam versibus scripsit. Multi in eum versus facti, confecti. Magna felicitate versus fundit, texit, componit. Hominum flagitia delicatissimis versibus expressit. 2. (Linea, VULG.), ligne (d’écriture). Multos versus uno spiritu pronuntiare. Venio nunc ad transversum extremæ epistolæ tuæ versum, versiculum.
VERSŪTĒ, Adroitement, habilement; avec supercherie. SYN. Callide, vafre, malitiose, subdole, subtiliter. Cf. Astute.
VERSŪTUS, a, um, Qui sait se retourner; habile, adroit; rusé, fourbe. SYN. Callidus, malitiosus, multiplex. USUS: Versutum appello, cujus mens celeriter versatur. Versutum et solers ingenium. Malitia est versuta et fallax nocendi ratio. Cf. Simulator, Astutus, Callidus.
VERTENS, tis, omn. gen. cum anno, mense, L’année, le mois qui court, le courant de l’année, du mois. SYN. Circumactus, completus. USUS: Anno vertente; intra finem anni vertentis, avant la fin de l’année courante.
VERTEX, ĭcis, m. Le pôle céleste. SYN. Polus. EPITH. Celsus, extremus, summus. USUS: 1. Duo quasi cinguli terræ, cœli verticibus subnixi. 2. Summa pars, sommet, faîte, cime. Vertex montis. Ab imis unguibus ad summum verticem, des pieds à la tête.
VERTO, is, ti, sum, ere, a. Tourner, faire tourner, détourner. SYN. Converto, vario, muto. USUS: 1. Vertere stilum in tabulis suis. Vertit se fortuna. Vertit hic rationem, fingit, quod probare non potest. 2. Converto, dirigo iter, tourner, se tourner. Terga vertere hostibus. Romam se vertit. 3. Transfero, traduire. Vertere Platonem Latine. 4. Commuto, changer de patrie, s’exiler. Solum vertere exilii causa. 5. Tribuo, do, reprocher, faire un crime à qqn de. Vitio, crimini aliquid alicui vertere. 6. Recipio me, confugio, se tourner, se réfugier. Quo se verteret, non habebat. 7. Sum, être (dans tel ou tel état), rouler, reposer. In hoc res tota vertitur. In tua voluntate negotii summa vertitur. 8. Succedo, cedo, avoir telle ou telle issue. Id consilium ut tibi bene vertat, opto. Id in bonum uni, alteri in perniciem vertit. Res in contrarium vertit, l’affaire a mal réussi. 9. Perdo, pessum do, everto, tourner, changer (en mal). Cum multa fecisset egregie, ad extremum omnia vertit. 10. Traho, rapio, détourner (à son profit). Ex illa pecunia maximam partem ad se vertit. 11. Vertor, devenir. Libertatem aliorum in suam vertisse servitutem conquerebantur, il se plaignaient que la liberté d’autrui fut devenue pour eux une cause de servitude.
VĔRUM, Mais. SYN. Sed.
VĒRUMTĂMEN, Cependant. SYN. Sed tamen. USUS: Optabam, verumtamen non audebam.
VĒRUS, a, um, Vrai, véritable, réel. SYN. Sincerus, certus, non fucatus, germanus; solidus, justus, expressus. )( Falsus, fucatus, adumbratus, simulatus. USUS: Respicere quidquid in quaque re verum sit. Licet enim verum dicere, loqui. Si verum scire vis. Inter hunc et illum, Numidicum verum ac germanum Metellum multum interest, le vrai Métellus, Métellus en personne. Justa, solida veraque gloria. Sed nos veri juris solidam expressamque imaginem nullam tenemus. Verissima illa et velut ex oraculo Delphico edita existima. Cf. Veritas.
VERVEX, ēcis, m. Mouton.
VĒSĀNĬA, æ, f. Folie, extravagance. USUS: Quæ vos agitat vesania? Cf. Amentia.
VĒSĀNUS, a, um, Qui est en délire, insensé, fou. SYN. Vecors, insanus, furiosus. Cf. Amens, Furiosus.
VESCOR, ĕris, vesci, d. n. Se nourrir de, manger, goûter. SYN. Edo, pascor, utor. USUS: Lacte, caseo, carne vescor. Dii nec escis, nec potionibus vescuntur. Cf. Comedo, Edo.
VĒSĪCA, æ, f. Vessie. SYN. Folliculus urinæ.
VESPA, æ, f. Guêpe. USUS: Vespas aculeis uti videmus.
VESPER, ĕris et ĕri, m. Le soir, le temps du soir. SYN. Vespera, serum diei, vespertinum tempus. PHRAS. Vesperi vel vespere, vers le soir. Occidente sole, præcipitante jam sole; vesperascente cœlo; cum advesperasceret; die præcipiti; sub occasum solis; cum jam serum esset diei; cum haud multum jam diei superesset; primis se intendentibus tenebris; solis occasu; prima vespera; cum non multum ad solis occasum temporis superesset; inclinato in vesperam die; cum exiguum superesset diei; inclinante in vesperam die; cum esset extremum diei; præcipiti in occasum die; præcipiti in noctem diei tempore; inclinante se sole; procedente nocte; ad solis occasum; accensis jam luminibus; sub primas faces; primo vespere; sero, obscura jam luce; nocte appetente. Cf. Nox, Sero.
VESPĔRA, æ, f. Le soir. SYN. Extremum diei tempus. EPITH. Obscura. USUS: Ad vesperam. Prima vespera. Die inclinato in vesperam. (Vesperæ, VULG.), les vêpres. Latine: Vespertinæ in templo preces cantari solitæ.
VESPĔRASCIT, imp. Il se fait nuit. SYN. Ad solis occasum est. USUS: Vesperascente cœlo.
VESPERTĪNUS, a, um, Qui se fait ou qui a lieu le soir. USUS: Vespertino tempore.
VESTER, tra, trum, Votre, le vôtre.
VESTĬBŬLUM, i, n. Entrée, vestibule, seuil de qqche. EPITH. Privatum, vacuum, honestum. USUS: Primo aditu vestibuloque prohibere aliquem.
* VESTĪGĀTOR, ōris, m. Chasseur; investigateur, espion. SYN. Venator.
VESTĪGĬUM, ĭi, n. Trace du pied, pas, trace, empreinte, vestige, piste. SYN. Reliquiæ, signum, nota, monumentum. EPITH. Adversa, manifesta, nefaria, parva, pressa, recentia. USUS: Cum pedem intulero et in possessionem vestigium fecero. Tu extra ædes tuas, ubi vestigium imprimas, figas, ponas, non habes. Persequi vestigia alicujus; consequi aliquem vestigiis; in vestigiis sequi, courir sur les traces de qqn, le suivre pas à pas. Stellæ cursus sui vestigium nunquam inflectunt. Num in ejus scriptis eloquentiæ ullum vestigium apparet? Reliqua sunt, exstant multa antiquitatis vestigia. Indicia et vestigia veneni. In temporis, loci vestigio, dans le même lieu et au même instant. Vestigia in multas partes ferentia.
VESTĪGO, as, avi, atum, are, a. Suivre à la trace, à la piste, chercher. SYN. Indago, vestigiis odoror. USUS: Causas rerum vestigare. Cf. Indago, Quæro.
VESTĪMENTUM, i, n. Vêtement, habit. SYN. Vestis, vestitus. USUS: Calceos et vestimenta mutavit.
VESTĬO, is, ĭi et īvi, ītum, ire, a. Couvrir d’un vêtement, habiller, vêtir. SYN. Tego, obduco. ADV. Bene, extrinsecus, male, obsoletius. USUS: DEUS animum corpore vestivit extrinsecus, DIEU à revêtu l’âme d’une enveloppe extérieure, qui est le corps. Natura oculos membranis tenuissimis vestivit et sepsit, la nature a recouvert et entouré les yeux de tuniques très légères. Reconditas sententias eleganti oratione vestire ac ornare, revêtir de formes élégantes des pensées profondes. Cf. Vestis.
VESTIS, is, f. Vêtement. SYN. Vestitus, vestimentum. EPITH. Familiaris, muliebris, pretiosa, purpurea, stragula. PHRAS. 1. Veste indutus splendida, revêtu d’un costume magnifique. Veste auro illusa, gemmisque adornata, omnique peregrinæ opulentiæ cultu conspicuus; veste usus auro distincta gemmisque; veste auro intexta splendidus. 2. Vulgaris vestis, vêtement ordinaire. Vulgaris habitus; cultus habitusque a privato vix abhorrens; levis et parabilis cultus corporis; vestitus humilis ac obsoletus. USUS: Vestem conficere, resarcire. Vestem induere, mutare, changer de vêtement, c. à d., prendre des habits de deuil; vestem alicui detrahere; vestem discindere.
VESTĪTŬS, ūs, m. Vêtement, habillement, parure. SYN. Vestimentum, ornatus, cultus corporis. EPITH. Necessarius, obsoletior, pristinus, virginalis. USUS: Vestitus asper. Vestitus orationis, montium, riparum.
VESTRAS, ātis, omn. gen. De votre famille, de votre pays.
VĔTĔRĀNUS, a, um, Vieux, ancien; soldats qui out fait leur temps, expérimentés. SYN. Qui viginti annos militaverat. )( Tiro. USUS: Cæsar firmissimum exercitum invictissimo genere veteranorum militum comparavit.
VĔTĔRASCO, is, ere, n. Devenir vieux, vieillir. USUS: Veterascentem eorum gloriam quis non videt?
VĔTĔRĀTOR, ōris, m. Celui qui a vieilli dans qqche, qui est habile ou versé dans; fin matois. EPITH. Magnus et perfamiliaris alicui. USUS: Homo callidus et veterator. Cf. Simulator, Astutus.
VĔTĔRĀTŌRĬUS, a, um, Fin, rusé, retors. SYN. Fallax, dolosus, malitiosus. USUS: Nihil ab eo nisi tectum et veteratorium exspectes, n’attendez de lui qu’artifices et charlatanisme. Cf. Astutus.
VĔTERNŌSUS, a, um, Somnolent, léthargique; endormi, apathique; faible, débile. USUS: Veternosus senex. Cf. Piger.
VĔTERNUS, i, m. Assoupissement, apathie, langueur. SYN. Lethargus. USUS: Veternus civitatem occupavit. Cf. Somnus.
VĔTO, as, tŭi, tĭtum, are, a. Défendre, interdire, prohiber. SYN. Prohibeo, absterreo. )( Jubeo, cogo. ADV. Assentatorie, dilucide, fraterne, planissime. USUS: Hoc omnes leges vetant. Vetuit eum desperare. Cf. Prohibeo.
VĔTŬLUS, a, um, Assez vieux, vieille. SYN. Senex, antiquus. )( Novellus. USUS: Mulier vetula et multarum nuptiarum. Equus vetulus.
VĔTUS, ĕris, omn. gen. Ancien, antique. SYN. Antiquus, priscus, quod vetustatem fert. )( Novus, recens. PHRAS. 1. Vetus hic mos est, cette coutume est ancienne. Vetustus, antiquus, longævus, priscus, jam diu institutus, remotissimus a nostra memoria mos est. 2. Vetus hæc opinio est, c’est une vieille opinion. Dudum animis hæc opinio insederat; inveteravit in hominum mentibus ea opinio; multi temporis, pervetus, diuturna, minime recens est opinio. USUS: Credendum est veteribus et priscis, ut aiunt, viris, il faut s’en rapporter aux anciens, aux hommes d’autrefois, comme on dit. Mos, amicitia vetus. Vina veterrima, vins très vieux. Cf. Antiquus.
VĔTUSTAS, ātis, f. Antiquité; longue durée, vetusté. EPITH. Excellens, infinita, plena exemplorum, prisca, scenica, tolerabilis. USUS: Vetustatis exempla oratori nota esse debent. Res aliæ vetustatem ferunt; aliæ vetustate senescunt, evanescunt. Vetustatem omnem superat viri excellentis virtus.
VĔTUSTUS, a, um, Vieux, antique. SYN. Vetus, antiquus. Cf. Antiquus.
VEXĀTĬO, ōnis, f. Agitation violente; tourment, fatigue, souffrance, mauvais traitements. SYN. Magna et infesta quædam jactatio et agitatio. EPITH. Acerbissima, impunita. USUS: Afflictio est ægritudo cum vexatione corporis, accompagnée de douleurs physiques. Vexatio et direptio sociorum, outrages faits aux alliés et pillages de leurs biens.
VEXĀTOR, ōris, m. Celui qui tourmente, qui maltraite, persécuteur, bourreau. SYN. Exagitator. EPITH. Crudelis alicujus reipublicæ et sceleratus.
VEXILLĀRĬUS, ĭi, m. Porte-etendard. Signifer. USUS: Ordo sexagenos milites, vexillarium unum habebat.
VEXILLUM, i, n. Étendard, enseigne. SYN. Signum. USUS: Vexillo opus est, convolabunt. Nunquam perditis civibus vexillum deerit.
VEXO, as, avi, atum, are, a. Secouer, ballotter; faire souffrir, tourmenter, maltraiter. SYN. Agito, exagito, vexator sum; diripio, populor; infestum reddo, male habeo. ADV. Contumaciter, contumeliosissime, urbane, crudelissime, fœdissime, vehementer, vigilantissime. PHRAS. Gravissime vexor, je suis très tourmenté. Multis sane molestiis conflictor; dies noctesque torqueor; circumventus ab inimicis quotidianis turbis agitor, exagitor; negotium exhibetur immerenti; tot injuriis quotidie premor atque opprimor, vix ut libere respirare mihi liceat; tanta est æmulorum improbitas, ut æternum mihi cum iis bellum susceptum videatur; tot injuriis jactatur et exagitatur æquitas, ut animus dolore exedi, dolore ac ægritudine confici videatur. Fodicant me quotidianæ inimicorum injuriæ; pungunt, vellunt, lacerant, respirare non sinunt. Contumaciter, inurbane, quotidiane vexor ac premor; omni vexationis genere exagitor, convitiis jactor, diuturnis molestiis conflictor, omni crudelitate laceror; ægre mihi faciendi nec finis, nec modus est. USUS: Omnia divina humanaque jura vexarunt, violarunt, perturbarunt, everterunt. Uxor mea, quam vexastis, raptastis, omni crudelitate lacerastis. Verbis me, probris omnibus et maledictis vexavit, il m’a accablé de reproches et de malédictions. Bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, ardebunt oppida. Sollicitudo vexat impios, les impies sont tourmentés par l’inquiétude. Ita conscientia mentem excitam vexabat, tant les remords tourmentaient son âme agitée! Cf. Affligo, Infestus, Crucio.
VĬA, æ, f. Voie, chemin, route, rue. SYN. Iter; semita, callis. EPITH. Æstuosa, pulverulenta, aperta, simplex, directa, brevior, certa neque longa, expeditior, illustris, lata, immunita, inculta, silvestris, militaris, occulta, popularis, præceps et lubrica, proxima ad gloriam, quasi compendiaria, recta vivendi, sacra, vendibilis, vitiosa. Ancipites viæ, optabiles in experiendo, jucundæ in legendo, optimæ, tritæ. PHRAS. 1. Viæ erant difficiles, les chemins étaient très mauvais. Viæ erant æstuosæ, pulverulentæ, angustissimæ, lubricæ, immunitæ; itineribus deviis proficiscendum erat; summa difficultas aditus; asperis, confragosis, arctis circum locis intrandæ erant angustiæ; pleræque cavæ, simulque occultæ viæ nec unquam ante humano tritæ vestigio aperiendæ; asperitates viarum et angustiæ inextricabiles erant et crebris saltibus inclusæ; obsepta, interclusa, impedita erant itinera, aut imbribus abrupta; magnæ erant ac difficiles locorum angustiæ, et quæ vix singulis hominibus paterent; viarum difficultates erant pene inexplicabiles. Luctandum erat cum tenacissimo sabulo, quod præaltum et vestigio cedens, ægre moliebantur pedes. Calles erant vix singulis pervii; itinera erant qualia ingredi expeditis quoque vix tolerabile. Subacta diuturnis imbribus humus tenaci luto morabatur pedes. 2. Viam sibi fecerunt, ils s’ouvrirent un chemin. Viam sibi aperuere; corporibus armisque rupere viam; per mediam turbam sibi fecere viam; viam sibi stravere, munivere. USUS: Viam facere, concinnare, obstruere, sternere, faire une route. Vias reficere, repurgare. Alicui per suum agrum viam dare. Patet tibi via per meos fundos. In longam et multorum dierum viam se dare, committere. In via esse, progredi, procedere. Multorum dierum viam conficere. De via deflectere, divertere, declinare; e via excedere, deduci. In viam redire. Præcedentium vestigia me ad viam deducunt, ferunt. Cf. Iter, Proficiscor.
VĬĀRĬUS, a, um, Relatif aux routes. USUS: Lex viaria, loi concernant la réparation des routes.
VĬĀTĬCUM, i, n. Argent pour le voyage, provisions de voyage, frais de route. SYN. Viæ impensa, itineris subsidium. EPITH. Largum et liberale, publicum. USUS: Quærendum et congerendum viaticum. Viatico aliquem instruere, prosequi; viaticum suppeditare, suggerere. Viaticum præripere, eripere.
VĬĀTOR, ōris, m. Voyageur. SYN. Qui iter facit. EPITH. Præteriens, bene vestitus. USUS: Sæpe et latronem occidit viator.
VĬBRO, as, avi, atum, are, a. et n. 1. a. Imprimer un mouvement, secouer fortement, brandir; 2. n. Trembler, s’agiter, briller, étinceler. SYN. Agito. USUS: 1. Hastas, sicas vibrare. 2. Mico. Demosthenis non tam vibrarent fulmina, nisi numeris contorta ferrentur, Démosthène, dont les foudres n’auraient pas cette impulsion puissante, si, etc.. Mare, qua a sole collucet, albescit et vibrat, la mer, à l’endroit où le soleil vient se réfléchir dans les flots, blanchit et étincelle.
VĬCĀRĬUS, ĭi, m. Qui tient la place de; remplaçant, suppléant, lieutenant (vicaire). SYN. Qui vicem alterius obtinet; item: qui in locum alterius succedit. PHRAS. Est vicarius Episcopi, il est le vicaire de l’évéque. Antistitis sacri partes, munus agit, sustinet; vicariam operam Antistiti præbet; absentis Antistitis personam gerit, sustinet; sacri Antistitis vicem fungitur. USUS: Vicarius alienæ dominationis, alieni juris. Succedam ego vicarius tuo muneri. Cf. Loco.
VĪCĀTIM, De quartier en quartier, de bourg en bourg, de village en village. SYN. Per singulos vicos. USUS: Vicatim servi omnes conscribebantur.
VĬCE, abl., vicis gen., vicem acc.; in plur. vices (nom. et acc.) et vicibus (dat. et abl.), Alternative, succession, tour, vicissitude, réciprocité, changement. SYN. Fortuna, sors, status, locus. USUS: In vicem, alternativement, tour à tour. Alicujus vice, pour, au lieu de, à la place de qqn. In ejus vicem, à sa place. Vicem tuam doleo, je plains votre sort. Mitiores vices exspectare, attendre des jours meilleurs. Redde vicem meritis, reconnais les services. Tribuni vice me substituit. Poetæ vice nomina fingere, comme, à la manière du poète. Tuam vicem pertimesco, doleo, timeo, ulciscor, fungor.
VĪCĒNI, æ, a, Au nombre de vingt.
VĪCĒSĬMUS, a, um, Vingtième.
VĪCĬES, Vingt fois.
VĪCĪNĬA, æ, f. Voisinage, proximité. SYN. Vicinitas. Cf. Vicinitas.
VĪCĪNĬTAS, ātis, f. Voisinage, proximité. SYN. Vicinia, propinquitas. EPITH. Finitima, artium studiorumque, infelix, meretricia. USUS: In istam te vicinitatem constituisti. Mihi cum eo vicinitas et magnus usus est. Propter vicinitatem totos dies simul sumus, à cause du voisinage, nous sommes ensemble des journées entières. Tota vicinitas clamoribus personat.
VĪCĪNUS, a, um, Voisin, proche, prochain. SYN. Propinquus, finitimus, proxime accedens. PHRAS. 1. Est ille vicinus meus, il est mon voisin. Ejus ædibus meæ continentes sunt; meas ædes ejus domus attingit, tangit; ejus domus in meas ædes incurrit. Ejus ædes meis adjacent; domus ejus ædium mearum parietem tangit; prope a domo mea; in proxima vicinia habitat; huc viciniæ dudum commigravit. 2. Bellum vicinum est, la guerre se fait près de nous. In ipsis prope portis bellum habemus. Ante portas est bellum. Velut in cervicibus habemus hostem. Non longius hostis abest quam quo telum adjici possit. USUS: Dialectica vicina rhetoricæ. Mulier gravida atque ad pariendum vicina. Cf. Propinquus.
VĬCISSIM, Alternativement, tour à tour SYN. Mutuo, pariter, invicem. USUS: Æstate calescere, hieme vicissim algere. Mutuari ab aliquo aliquid, et ei vicissim reddere. Quod honestum, justum est, et vicissim.
VĬCISSĬTŪDO, ōnis, f. Vicissitude, changement. SYN. Vices, commutatio, varietas quædam. EPITH. Jucunda studiorum officiorumque; nocturna, diurna, optabilis. USUS: Temporum varietates, fortunæ vicissitudines. Laborum et quietis vicissitudine utendum. Nihil remuneratione benevolentiæ, nihil vicissitudine studiorum officiorumque jucundius, rien de plus agréable qu’une bienveillance réciproque, qu’un échange de zèle et de bons offices. Cf. Varietas.
VICTĬMA, æ, f. Victime. SYN. Hostia. EPITH. Gratior. USUS: Se pro republica victimam præbere.
VICTOR, ōris, m. Vainqueur. SYN. In contentione superior, palmam ferens. EPITH. Beatus, invidus, ingratus, lætus; summus. USUS: Galli victores alacritate et quasi lætitia ad canendum excitantur.
VICTŌRĬA, æ, f. Victoire. SYN. Palma, triumphus, tropæum, res bene gesta. )( Offensio. EPITH. Acerbissima, bellica, civilis, crudelis, funesta, domestica, externa, gloriosa, gravis, turbulenta, horribilis, innocentissima, naturæ insolens, superba, molesta, navalis, præclara, recens. PHRAS. 1. Victoria penes nos est, la victoire est à nous. Victoria nobis cessit; de victoria ab hoste nobis concessum est; prœlii exitus victoriam nobis dedit, detulit, tribuit; palmam dedit, detulit. 2. Nos victoriam obtinuimus, nous avons remporté la victoire. Gloriosam victoriam adepti sumus, habemus, reportavimus, consecuti sumus; palmam de hoste tulimus; victoria ad nos venit. 3. Victoria prope certa est, la victoire est presque certaine. Victoria pene explorata est, in manibus est victoria; victoriam in manibus habemus. 4. Repentinus casus victoriam nobis eripuit, un hasard imprévu nous enleva la victoire. Fortuitus casus palmam propemodum e manibus extorsit, eripuit; victoriam ad hostes transtulit, distulit certe et moratus est tantisper; palmam in manibus infregit; victoria prope e manibus excidit. Cf. Vinco. USUS: Multa victoriam portendebant. Ea res victoriam nobis peperit. Inde victoriæ initium factum, ortum, enatum fuit. Victoria bene uti novit Cæsar. Victoriam minime crudeliter exercuit. Victoria natura insolens ac superba.
VICTŬS, ūs, m. Ce dont on vit, vivres, nourriture, aliments. PHRAS. Victu tenui uti, avoir une vie frugale. Tenui victu vitam sustentare, propagare; famem, vitam tolerare; famem propulsare; lacte ac leguminibus vivere. USUS: Victus et amictus, la nourriture et l’habillement. Alicui victum liberaliter dare, præbere. Necessaria ad victum suppeditare. Victum labore ac industria quærere, comparare. Tenui victu cultuque delectari. Cf. Alo.
VĪCUS, i, m. Quartier d’une ville, rue ou village, bourg. SYN. Pars urbis pluribus domibus constans. USUS: Omnibus vicis statuæ collocatæ sunt.
VĬDĒLĬCET, Il est évident, il est clair que, bien entendu, naturellement. SYN. Scilicet, nimirum, nam, enim. USUS: Tibi videlicet molestus esse nolui.
VĬDĔO, es, vīdi, vīsum, ere, a. Voir, apercevoir. SYN. Cerno, conspicio, perspicio, provideo, aspectu sentio, percipio, ante oculos mihi versatur vel obversatur; oculis oberrat imago rei; videndi sensum vel oculorum sensum habeo. ADV. Acrius, acute, assidue, coram, diligenter, mature, palam, perspicue, recte, clam, physice, prudenter, strictim, paulo, plane, etiam atque etiam. PHRAS. 1. Videndum se præbuit, il se montra. In conspectum se dedit; in conspectum venit, prodiit; copiam sui fecit. 2. Ubi rem totam vidi, dès que j’eus examiné toute l’affair. Ubi rem penitus cognovi; oculis usurpavi; visu percepi; ubi rem oculis compertam habui; ubi res tota sub oculis erat; ubi rem totam oculis perlustravi; ubi rem oculis inspexi, percepi; ubi res tota oculis subjecta erat. 3. Res tantilla vix videri potest, une chose si petite peut à peine se voir. Vix sub aspectum cadit, venit; fugit aciem res tam exigua; vix in conspectum cadit; vix in cernendi sensum cadit; vix aspectabilis est; obtutum fugit res tantilla; sensum oculorum effugit; vix aspectu sentitur. 4. (Videre hominem non possum, VULG.), je ne puis voir cet homme, c. à d., le supporter. Oculi mihi dolent cum hominem aspicio; oculi ferre non possunt hominis importuni os impudens; videre sine dolore hominis frontem non possum. 5. Quodcumque vides meum est, tout ce que vous voyez m’appartient. Quidquid occurrit oculis; quidquid oculis subjicitur; quidquid in oculis est; contra quod longissime conspectum ferunt oculi; quidquid oculis terminatur, finitur, id in ditione mea est. 6. Videri deinceps in tanta distantia non potuit, on ne put le voir plus longtemps à cause de la distance. Subtractus est oculis hominum; locorum ingens intervallum oculorum usum abstulit; conspectum hominis ademit loci intervallum; in tanto locorum intervallo oculorum usus cessabat. 7. Omnes ad eum videndum procurrebant, tous accouraient pour le voir. Omnis se multitudo ad cognoscendum hominem effudit; certatim requirebant, et vultum cognoscere cupiebant. Omnium in se oculos avertebat; spectaculo erat omnibus. USUS: 1. Octavii statuam videmus in foro. Hæc mala et vos videre ac perspicere potestis, et mihi ante oculos versantur. 2. Agnosco, intelligo, observer qqche avec soin, examiner, peser. Hæc ego tam prospicio animo, quam ea quæ oculis cernimus. Multum ille videt. Diligentius nobis est videndum. Quid agas, quid moliaris, quo progrediare tu videris, songe bien à ce que tu fais, vois jusqu’où tu t’avances. Sed hæc videre posterius. Cf. Intueor, Cerno.
VĬDĔOR, ēris, sus sum, deri, p. Paraître, sembler, être regardé comme, passer pour, être tenu pour. SYN. Speciem affero, præbeo; speciem habeo, præ me fero, appareo. ADV. Facillime, longe, secus, magnopere, valde, vere. PHRAS. Videbatur magis minari quam supplicare, il paraissait plutôt menacer que supplier. Minanti propior erat quam roganti; rogantis habitus speciem potius minarum quam precum fecerat, habuerat, præbuerat; apparebat facile a precibus ad minas descensurum; apparebat facile armatas esse preces. USUS: Quid tibi ea de re visum est? Hac nocte visus sum videre in somnis Æsculapium. Consideratissimo verbo usi sunt judices, ut ea non esse facta, sed videri pronuntiarent, les juges se sont servis d’un mot très sage, en rendant leur arrêt en ces termes: telle chose paraît avoir été faite, et non telle chose a été faite. Cf. Puto, Opinio, Existimo.
VĬDŬA, æ, f. Veuve. USUS: Orbarum et viduarum tributa.
VĬDŬĬTAS, ātis, f. Privation, défaut; veuvage. USUS: Ebutius jamdiu Cæseniæ viduitate ac solitudine alitur.
VĬDŬUS, a, um, Vide de, privé de, qui manque de. USUS: Ipse viduus, pestem hanc excipio.
VĬĒTUS, a, um, Flétri, desséché, fané. SYN. Imbecillus, languidus. USUS: Cor bovis exiguum, vietum et tanquam morbo contractum. Fructus vieti et caduci.
VĬGĔO, es, ŭi, ere, n. Être vigoureux; être en crédit, en vogue, en estime. SYN. Vireo, viriditatem habeo, floreo, polleo, in gratia sum. )( Jaceo. ADV. Vehementius, diu. USUS: In omni natura id vivit vigetque quod calet. Viget animus in somnis. Diu Cæsar viguit Multis sæculis viguit ea disciplina. Interdum etiam objurgationes in amicis vigent. Cf. Floreo.
VĬGĒSĬMUS, a, um, Vingtième. SYN. Vicesimus.
VĬGIL, ĭlis, m. Garde, gardien, sentinelle. USUS: Clamor a vigilibus tollitur.
VĬGĬLANS, antis, omn. gen. Vigilant, attentif, soigneux. SYN. Attentus, acer, sollicitus. USUS: Homo vigilans et acutus. Nemo post hominum memoriam paratior, vigilantior, compositior ad judicium venit.
VĬGĬLANTER, Avec vigilance, avec soin. USUS: Vigilanter et nervose agere.
VĬGĬLANTĬA, æ, f. Soin vigilant, attention, vigilance. SYN. Diligentia, cura, studium, providentia. EPITH. Horribilis, mirifica, singularis. USUS: Mea perfeci diligentia ut tuti essetis. Diligentia, celeritate, labore, vigilantia opus est.
VĬGĬLĬA, æ, f. Action de veiller, veille; insomnie, privation de sommeil. SYN. Lucubratio, abstinentia a somno. EPITH. Consularis ac senatoria, flebilis, nocturna. USUS: 1. Cui non auditæ Demosthenis vigiliæ? 2. Cura, diligentia, vigilance, attention. Idcirco in hac custodia, tanquam in specula collocati sumus, ut populum Romanum vacuum nostris vigiliis redderemus. Illam coloniam meis præsidiis, vigiliis, custodiis, munivi, servavi. 3. Excubiæ, veille, une des quatre divisions de la nuit chez les Romains; gardes ou sentinelles de nuit, postes, garde. De tertia vigilia ad me venit, à la troisième veille (à minuit), Pro castris vigilias suscipere, collocare. In vigilias ire; vigilias agere, exigere, conficere. Alteri suam vigiliam tradere, nec tamen sibi deesse. Munus vigiliarum per se obire. Vigilias per tres noctes tolerare.
VĬGĬLO, as, avi, atum, are, n. et a. Veiller, ne point dormir, être éveillé. SYN. Excubo, vigilias ago, in vigilia maneo. )( Dormio. ADV. Acrius, multum. PHRAS. 1. Ego diligenter vigilo, je veille avec le plus grand soin. Ego excubo animo, nec partem ullam quietis capio; totas noctes pervigilo; perpetuas vigilias suscipio; in ea re curæ, consilia, cogitationes meæ omnes evigilant. Diuturnas vigilias tolero, nec invictum animum ita curæ obruent quin in hac custodia, tanquam in specula collocatum me meminerim. 2. Totas noctes studiorum causa vigilat, il veille toutes les nuits pour étudier. Nocturnas vigilias ad diurnum litterarum studium adjungit; diurno cum studio nocturnas vigilias conjungit. Ad litterarum studia noctium bonam partem assumit. Continenti litterarum studio dies noctesque jungit. USUS: Vigilare ad multam noctem, veiller jusqu’à une heure très avancée de la nuit. De multa nocte vigilat.
VĪGINTI, Vingt. Vigintiviratus, Vigintiviri, les vigintivirs, commission de vingt membres qui assistaient le préteur, présidaient aux vues, à la monnaie et aux exécutions capitales.
VĬGOR, ōris, m. Vigueur, énergie, force. SYN. Firmitas, robur, integritas. USUS: Membrorum, juventæ vigor.
VĪLIS, e, gen. com. Qui est à vil prix, à bon marché; qui a peu de valeur, vil, bas, méprisé. SYN. Vulgaris, contemptus, abjectus, humilis; plebeius, levis, communis, nullo pretio, nullo numero, sordidus. )( Pretiosus. PHRAS. 1. Vile illud caput hoc audet? Cet être méprisable ose faire cela? Illa labes et eluvies civitatis; illa e vepreto extracta nitedula; illæ plebis quisquiliæ; homo ex ergastulo emptus, emersus e cœno, omnium facile omnibus rebus infimus; homullus ille de lapide emptus, ex argilla et luto factus, de plebe humillimus; sordidus et despicatissimus, semilixa, postremus servorum; Mysorum ultimus; Cappadox modo abreptus de grege venalium; caput hoc vilissimum; vile hoc ac infame corpus; infame hoc cadaver et ejectum; ultimæ sortis homuncio id ausit? 2. Miror te homine tam vili et abjecto delectari, je m’étonné que vous ayez fait votre ami de cet homme vil et méprisable. Miror quod hominis sordidissimi ac despectissimi consuetudine utaris; quod ejus te hominis usus ac consuetudo delectet, cujus infima conditio; qui sit infimæ conditionis; qui sit despectus, abjectus, contemptus; nullius loci, nullius pretii, ordinis, dignitatis; qui sit unus de multis; qui sit terræ filius; inops ab omni existimatione, neque a se ipso, neque a majoribus commendatus; qui nulla majorum laude, nulla sua virtute honestatus, ornatus, nobilitatus; cujus omnis vita contempta et sordida, qui sine gratia, sine auctoritate unus de populo, imi vir subsellii, vita ingloria et inhonorata; qui sit infra omnes infimos homines; qui sit infimi generis conditione; qui ex cœno plebeio extractus, humilitatem adhuc sordidamque inopiam pudendæ artis quæstu profitetur. Cf. Abjectus, Humilis. USUS: Nihil tam vile, tam vulgare est, cujus, etc., il n’est rien de si vil, de si commun, dont, etc.
VĪLĬTAS, ātis, f. Bon marché, vil prix, mépris, dédain. )( Caritas. EPITH. Magna, communis, nec opinata. USUS: Summa annonæ vilitas. In nullo (animali) deprehendes vilitatem sui, ne negligentiam quidem. Cf. Humilitas.
VĪLLA, æ, f. Maison de campagne, ferme; métairie. SYN. Prædium, domus extra urbem rureque ædificata. EPITH. Aperta, ne rudis quidem, locuples, parva, maxima, publica, vetus, non magna. USUS: Antiquo more parva erat villa. Villa abundat porco, hædo, agno, gallina, caseo, lacte, melle. Abi ad villam. Cur villulas meas non vides?
VILLĬCUS, i, m. Régisseur, intendant, fermier. SYN. Custos villæ. EPITH. Bonus. USUS: Mercari villicum tanquam fabrum.
VILLŌSUS, a, um, Couvert de poil, velu. USUS: Veste villosa corpus contegere.
VILLUS, i, m. Poil. SYN. Pilus. USUS: Ovium villis vestimur.
VĪMEN, ĭnis, n. Tout bois flexible dont on peut faire des liens, baguette, branche (de peuplier, osier, saule). USUS: Simulacra viminibus contexta.
VĪMĬNĔUS, a, um, Fait de bois flexible. USUS: Crates, fasces viminei.
VĪNĀCĔUS, i, m. Pépin du raisin. USUS: Acini vinaceus.
VĪNĀRĬUS, a, um, Relatif au vin, de vin. Vas, cella vinaria, vase à mettre le vin, cellier.
VINCĬO, is, vinxi, vinctum, ire, a. Attacher, garrotter, enchaîner. SYN. Colligo, constringo. )( Dissolvo. USUS: 1. Facinus est vincire civem Romanum. Tu liberos populos tyranno vinctos constrictosque tradidisti. 2. Connecto, lier, unir, joindre. Sententias quidem habet graves, sed eas nec vincire, nec explere novit. Loca occupare, vincire præsidiis, s’emparer des positions, les entourer d’un cercle ou cordon de troupes. Cf. Vinculum.
VINCO, is, vīci, victum, ere, a. Vaincre, remporter la victoire, triompher de, surpasser. SYN. Devinco, expugno, victoriam reporto, frango, subigo, domo, feliciter decerto, prœliis frango, secundum prœlium facio, copias hostium fundo, rem bene gero, superior sum, superior discedo, in ditionem meam redigo; litem, causam obtineo; supero, præcurro, præsto, præpondero. ADV. Facile, funditus, magnifice, vicissim, nimirum, etiam; turpissime. PHRAS. 1. Cæsar Pompeium vicit, César vainquit Pompée. Cæsar Pompeium, cum exercitum ipse haberet multis partibus inferiorem, prœlio tamen superavit, pugna fregit, acie fudit fugavitque; in pugna Pharsalica superior res Cæsareana erat; victoria penes Cæsarem erat; Cæsar Pompeianos obtrivit, concidit, confecit; in fugam conjecit, convertit; superior prœlio discessit; victoriam victoriæque insignia de Pompeio reportavit, tulit, consecutus est; victoriam obtinuit, adeptus est. Cf. Victoria. 2. Turcæ a Cæsare victi sunt, les Turcs furent vaincus par l’Empereur. Turcæ victi cessere, discessere; in prœlio Turcæ succubuere; inclinata Turcarum acies fusaque est; impulsa Turcarum acies percussaque palmam victori Cæsari dedit, detulit; Turcæ fusi fugatique, ac omni clade perdomiti sunt; Turcæ acie victi ac protriti Cæsari de victoria concessere. 3. Alexander, ubi orientis populos vicisset, morte exstinctus est, Alexandre mourut, après avoir vaincu les peuples de l’Orient. Alexander, ubi bello subegit omnes orientis populos; ubi victoria omnis orientis provincias emensus est; ubi in ditionem et potestatem redegit orientem; ubi debellato oriente, pedibus substravisset et subjecisset omnia; ubi subactis bello populis, jugum orienti imposuisset; ubi subacta in deditionem Ægypto, occupata Perside, triumphum post hominum memoriam clarissimum deportasset; postquam devictus oriens jugum a victore totis cervicibus accepisset, naturæ concessit. 4. Eloquentia facile cæteros vicit omnes, il a facilement surpassé par son éloquence tous les autres orateurs. Longe cæteris antecelluit, præstitit; facundia ante cæteros æquales fuit; vix ullam cæteris oratoribus laudem reliquit; eloquentia cæteris superior fuit; famam cæterorum eloquentiæ suæ laudibus facile obruit; in eloquentiæ certamine facile huic manus dedere cæteri et victi cessere. 5. Pauci seipsos vincere norunt, peu d’hommes ont appris à se vaincre, savent maîtriser leurs passions. Pauci sunt qui suas cupiditates, qui seipsos frangant; qui suos ipsi animos contundant, ircundiam cohibeant; impetum temperent, iram comprimant, contra libidinem animi sui recte atque ordine omnia faciant. Cf. Domo, Edomo, Subjicio. USUS: Vincam opinionem tuam, exspectationem omnium, je surpasserai l’opinion que vous avez conçue de moi, l’attente générale. Causam, sponsionem vincere, gagner sa cause, son pari. Sponsionem vincere et superiorem discedere. Sapientis animus nunquam vincitur voluptate, cupiditate non frangitur, metu non expugnatur.
VINCŬLUM, i, n. Lieu, chaîne, fers. SYN. Nodus; compedes, catenæ. EPITH. Aptissimum, pulcherrimum, grave, non mediocre, publicum, arctissimum, domesticum, sempiternum. PHRAS. Vinculis constringere, enchaîner qqn, le charger de chaînes. Vincula alicui injicere; vinculis adstringere, colligare; in vincula abripere, conjicere; vinculis mandare; compedes alicui indere, impingere, inducere; vinculis devincire; catenas injicere; in catenas conjicere. USUS: Vincula injicere; in vinculis retinere; vinculis levare innocentem; e vinculis emittere; vincula rumpere, revellere; e vinculis corporis evolare, se détacher des liens du corps. Omnibus conjunctionis, amoris, amicitiæ, necessitudinis vinculis cum illo conjunctus sum.
VINDĒMĬA, æ, f. Vendange, récolte du raisin. SYN. Vindemiola. USUS: Vindemiam ita fieri oportet. Omnes vindemiolas eo reservo, ut illud subsidium senectuti parem, je réserve toutes mes petites récoltes, c. à d., mes économies, pour m’en faire une ressource pour la vieillesse.
VINDEX, ĭcis, m. Vengeur. SYN. Ultor. EPITH. Assiduus, gravior, optimus. USUS: 1. Vindex scelerum et temeritatis carcer. Furiæ speculatrices ac vindices facinorum et scelerum, les Furies sont des déesses qui observent et punissent le crime. 2. Custos, protecteur, libérateur, sauveur. Brutus vindex libertatis. Vindex æris alieni, défenseur du droit des créanciers.
VINDĬCĀTĬO, ōnis, f. Action de protéger, de défendre, protection, vengeance. USUS: Vindicatio est, per quam contumeliam defendendo aut ulciscendo propulsamus a nobis.
VINDĬCĬÆ, ārum, f. pl. Réclamation judiciaire d’un objet, revendication en justice. EPITH. Injustæ. USUS: Injustis vindiciis ac sacramentis alienos fundos petere, chercher à s’emparer du bien d’autrui par des réclamations et des actions injustes devant les tribunaux.
VINDĬCO, as, avi, atum, are, a. Réclamer, revendiquer; venger, punir. SYN. Vindictam sumo; tueor, affero, vindico. ADV. Acerrime, celeriter, graviter, vehementer, severe. PHRAS. 1. Injurias nostras in se ipso vindicavit, il vengea sur lui-même nos propres injures. Eumdem et iniquum adversus nos, et iniquitatis atque injuriarum vindicem habuimus. Supplicium nobis de se ipse dedit. Quem hostem, eumdem suimet ultorem habuimus. Nostram vicem ultus est in se ipse. USUS: Gracchi perditos conatus vindicavit. 2. Punio, punir, châtier. Facinus, maleficium, seditionem graviter vindicare. 3. Tueor, assero, libero, affranchir, délivrer, sauver. Rempublicam in libertatem vindicavit. Innocentia se a severitate judicum vindicavit. Laudem nostræ gentis prope senescentem factis illustribus vindicavit. Cf. Ulciscor, Tueor.
VINDICTA, æ, f. Baguette dont on touchait l’esclave qu’on voulait affranchir, baguette d’affranchissement; vengeance. USUS: Neque censu, neque vindicta, neque testamento liber factus est. Vindicta virgula erat, qua tactos Romani servos libertate donabant. Vindictæ cupidine exarsi, je brûlai du désir de la vengeance.
VĪNĔA, æ, f. Vigne, vignoble. SYN. Vinetum. USUS: 1. Vineam instituere. Vineas ordinare, conserere, disponere, fodere; putare, tondere, incidere, palare. 2. Machina bellica, toît de défense, mantelet, machine de guerre. Aggere, vineis, turribus oppugnare oppidum.
VĪNĒTUM, i, n. Lieu planté de vignes. SYN. Locus vitibus consitus, vinea. USUS: Vineta et oliveta.
VĪNĬTOR, ōris, m. Vigneron. SYN. Vitis cultor, vinearum cultor.
VĪNŎLENTĬA, æ, f. Ivresse, ivrognerie. SYN. Ebrietas. EPITH. Furiosa, utilis. USUS: In vinolentiam incidere.
VĪNŎLENTUS, a, um, Gorgé de vin, ivre. SYN. Ebrius, temulentus, vino plenus. )( Sobrius, siccus. PHRAS. 1. Homo est admodum vinolentus, cet homme aime beaucoup le vin. In dies se vino onerat; alienatis fere vino animis perpotat; vino incalescit in dies; invitationibus benignis et hilaritate juvenili facile in vinum trahitur; vinolentiam insitam ingenio intemperantia vini accendit; maxime in vinum et quæ ebrietatem sequuntur, effusus; haud tolerabilis in eo est vini cupiditas; epulantium comitate facile ad largius vinum provehitur. Cf. Ebrius, Potator. USUS: 1. Ne vinolenti quidem hæc faciunt. 2. Vino confectus. Vinolenta medicamina, médicaments où il entre beaucoup de vin, fortement mélangés de vin.
VĪNUM, i, n. Vin. USUS: Vinum dulce, lene, molle, vin doux. Vinum leve, tenue, vin léger, faible. Vinum forte, vehemens, vin fort, qui enivre facilement. Vinum austerum, asperum, acidum, vin dur, aigre. Vinum fugiens, vetustate evanescens, vetustate coacescens, vin affaibli far la vieillesse. Vinum magnæ vetustatis, vetustatem patiens, vin vieux, qui se bonifie far les ans. Vinum meracius sumere, alicui fundere, boire, verser le vin pur. Vino obrui, se ingurgitare. Hesternum vinum exhalare, edormire, cuver son vin.
VĬŌLA, æ, f. Violette. Floris genus.
VĬŎLĀTĬO, ōnis, f. Violation, profanation. USUS: Ob violationem templi furore corripiuntur.
VĬŎLĀTOR, ōris, m. Violateur, profanateur. USUS: Ruptor fœderis, violatorque juris gentium, violateur d’un traité, du droit des gens.
VĬŎLENTER, Violemment, avec impétuosité. SYN. Per vim, injuriose.
VĬŎLENTĬA, æ, f. Emportement, violence, fougue. SYN. Vis, impetus, injuria. EPITH. Effrenata. USUS: Si violentiæ impetu, si ejus furore opprimimur. Cf. Vis.
VĬŎLENTUS, a, um, Violent, emporté; farouche, fier. SYN. Oui vim affert. USUS: Alicujus furentes et violenti impetus. Homo vehemens et violentus. Cf. Vis.
VĬŎLO, as, avi, atum, are, a. Faire violence à, maltraiter; souiller, déshonorer. SYN. Lædo, offendo; polluo, macula afficio, religionem imminuo; vim affero, manus affero, infero, injicio; infringo. ADV. Impurissime, indignius, teterrime. USUS: Loca religiosa, amicitiam, parentes, leges violare, auctoritatem, decreta infringere et violare; fidem violare ac solvere. Corpus tantum est violatum, animus insons. Cf. Lædo, Offendo.
VĪPĔRA, æ, f. Vipère. SYN. Anguis. EPITH. Venenata, pestifera.
VĪPĔRĪNUS, a, um, De vipère, de serpent. USUS: Morsu viperino periit.
VIR, vĭri, m. Homme. PHRAS. 1. Vir omni ex parte præclarus, homme de tout point remarquable. Vir omni laude insignis, excellens, præstans; omnibus, ut aiunt, numeris absolutus; in quo nihil ad summam virtutem, prudentiam, auctoritatem desideres; vir optimus, idem, et omni laudum genere insignis. 2. Vir in republica spectatissimus, homme très considéré dans l’État. Vir in republica maximis gravissimisque causis cognitus ac probatus; cujus est gravissima in republica auctoritas; in publica re versatissimus; multæ apud omnes existimationis; consilio rebusque gestis spectatissimus; qui omnes reipubl. partes probe tenet; tractandæ, administrandæ reipublicæ, si quisquam alius, peritus; cui plurimum tribuitur; cujus sententia pondus habet gravissimum. 3. Vir bonus ac dives, homme bon et riche. Vir cum virtutibus, tum fortuna satis ampla ornatus; vir integerrimus et ab opibus non imparatus; vir plenus officii, et opibus commode instructus; qui animi bonis abundat, nec fortunæ tamen bona desiderat; qui animi bona multa, nec pauca fortunæ possidet. USUS: Is vere vir putandus est, cujus animum nec prospera fortuna flatu suo efferet, nec adversa infringet, il mérite vraiment le nom d’homme celui que la prospérité ne peut enfler, ni l’infortune abattre. Vir optimus et homo doctissimus. Si pro patria mea ista virtus staret, virorum bonorum paucitatem non incusarem.
VĬRĔO, es, ere, n. Être vert ou verdoyant. USUS: Alia semper virent, alia hieme nudata, verno tempore frondescunt, d’autres sont toujours verts.
VĪRES, ĭum, f. pl. Forces du corps ou de l’âme. SYN. Vis, nervi, lacerti, robur. PHRAS. 1. Nondum satis virium habet, il n’a pas encore assez de forces. Nondum id est roboris ac nervorum; nondum ita firmus est corpus viribus; nondum id vigoris in corpore animoque est; nondum ita validus est; nondum ita convaluit, ita se confirmavit, ut par sit his conatibus. Adhuc sine nervis est; viribus adhuc necessariis caret; nondum ea facta est accessio virium quam res tanta postulat. 2. Omnes vires impendere, employer toutes ses forces. Nervos omnes contendere, intendere, adhibere; summa ope niti; nulli operæ parcere; toto pectore ad rem incumbere; operam omnem aliquo conferre. USUS: Nolim respublica tibi tantas vires dedisset. Experire eius vires. Pro viribus agere, selon ses forces, dans la mesure de ses forces. Omnibus opibus viribusque repugnare. Nimia contentione frangentur, deficient te vires tuæ, quas si amiseris, non facile revocabis. Cf. Valetudo, Robur.
VĬRESCO, is, ere, n. Devenir vert.
VIRGA, æ, f. Verge, baguette pour battre. SYN. Flagellum. USUS: Virgis ad necem cædere; acerrime concidere aliquem. Tergum virgis laceratum. Violata virgis corpora tribunorum.
VIRGĒTUM, i, n. Lieu planté d’osier. SYN. Locus virgis consitus.
VIRGĬNĔUS, a, um, De jeune fille, virginal. USUS: Pudor virgineus.
VIRGĬNĀLIS, e, gen. com. De jeune fille, virginal. USUS: Virginalis modestia, verecundia, modestie de jeune fille.
VIRGĬNĬTAS, ātis, f. Virginité. SYN. Castitas, castimonia virginalis. USUS: Virginitatem suam violare parantem occidit. Cf. Virgo.
VIRGO, ĭnis, f. Jeune fille, vierge. EPITH. Casta ac verecunda, generosa, nobilis, incorrupta. Vestalis, digna propter quam aliquid fieret, nata summo loco. PHRAS. 1. Perpetua virgo mansit, elle demeura toujours vierge. Illibatum virginitatis florem ad extremum usque spiritum conservare; virginalem pudicitiæ florem illibatum custodire; virginitatis decus illibatum retinere; virginalis integritatis laudem illibatam conservare, servare; inviolato pudore vitæ hujus illecebras transire voluit. 2. Virgo castimoniam DEO vovit, cette jeune fille a voué, consacré à DIEU sa virginité. Virginitatem, florem virginitatis voluntaria sponsione DEO dicavit, addixit, consecravit; virginalem pudorem integrum ac intactum DEO solemni sponsione obtulit; cœlesti se sponso perpetuæ virginitatis voto consecravit; perpetua voti sponsione DEO se virginitatemque suam obstrinxit, obligavit; virginitatis votum perpetuæ nuncupavit; perpetua voti religione virginitatem suam DEO dicavit. USUS: Virginem per vim violare, comprimere, vitiare.
VIRGULTUM, i, n. Rejetons, jeunes pousses, broussailles. SYN. Virgæ et aliæ stirpes passim enascentes. USUS: Via deserta et inculta, et interclusa frondibus et virgultis.
VĬRĬDIS, e, gen. com. Vert, verdoyant. SYN. Habens viriditatem.
VĬRĬDĬTAS, ātis, f. Vert, couleur verte, verdure. EPITH. Herbescens. USUS: Pratorum viriditas. Laurea ista viriditatem suam nunquam amittet. Senectus aufert eam viriditatem in qua etiam nunc erat Scipio, la vieillesse enlève cette verdeur qu’avait encore Scipion.
VĬRĪLIS, e, gen. com. D’homme viril. SYN. Viri proprius. PHRAS. Ubi virilem ætatem attigeris, dès que vous aurez atteint l’âge viril. Ubi maturior ætas te confirmant; crescentibus, progredientibus annis; ubi ætas maturuerit; ubi maturior ætas virum te reddiderit; ubi virilem, puram togam indueris; ubi pubertatis anno egressus virilem togam sumpseris. Cf. Ætas. USUS: Fortis et virilis oratio, style mâle. Pro virili parte me obligo, dans la mesure du devoir, selon mes moyens. Nonnullos interdum jacit igniculos viriles.
VĬRĪLĬTER, Virilement, en homme, courageusement. SYN. Fortiter, animo magno. USUS: Quod viriliter animoque magno fit, id dignum et decorum videatur.
VĬRĪTIM, Par homme, par tête. SYN. In singula capita. USUS: Agrum viritim dividere.
VIRTUS, ūtis, f. Vertu, efficacité; force, vigueur, courage. SYN. Bonitas, probitas, integritas, perfecta mens; fortitudo, vis, robur, vires; ars, facultas, perfecta et absolutissima ratio. EPITH. Admirabilis, incredibilis, afflicta, prostrata, maxime luctuosa, amabilis, bellica, clara, insignis, digna gloria, dura et quasi ferrea, excellens, exigua, formosa, pulchra, amabilis, generosa, gratuita, immortalis, non inhumana, neque immunis, neque superba. Laudabilis ipsa, memorabilis ac divina, mirifica, perennis, perfecta natura et ad summum perducta, præstabilis insignisque, præstantissima, socia vitæ, solitaria, tenera, tractabilis. Æquales et pares, dominæ omnium rerum, imperatoriæ et ministræ, sapientiæ comites, populares, regiæ, non voluntariæ; positæ in voluntate. PHRAS. 1. Homo eximiæ virtutis est, homme d’une vertu remarquable. Homo præstanti virtute atque integritate; egregia virtute præditus, ornatus; vir in quo præstabilis insignisque virtus, atque adeo ad summum perducta; omni virtutum genere illustris; eximio splendore virtutum clarus; omni virtutum laude cumulatissimus; virtute luculenter instructus, multis magnisque virtutum ornamentis instructissimus; spectatæ virtutis vir, exemplar antiquæ probitatis; viva virtutis imago. 2. Si tuorum majorum laudibus respondere vis, tui muneris est virtutem colere, si vous voulez ne pas dégénérer de la gloire de vos ancêtres, vous devez pratiquer la vertu. Si majores tuos referre, si te dignum iis præbere studes, tuarum partium est, tui officii est, non potes non virtuti operam dare; ut ad virtutem toto pectore incumbas; tuam operam studiumque conferas; ut omni studio ac cogitatione virtutem complectaris, necesse est. 3. Ista virtus magno tibi constitit, l’acquisition de cette vertu vous a demandé beaucoup de travail. Quod ista virtute sis, quod virtute floreas, polleas, valeas, excellas, emineas, non tu id otio, sed magis laboribus ac vigiliis consecutus es; labores et vigiliæ eam tibi virtutem pepererunt; virtutem laboribus tuis ac vigiliis referre debes acceptam; non hoc virtutis in te esset, nisi labores gravissimos suscepisses et pertulisses; a laboribus istam virtutem habes; virtus ista non otio ac desidia, sed magnis laboribus est comparata. 4. Vitam ex virtutis præscripto vivere (vulgo virtuose vivere), vivre en homme vertueux. Vitam ad omnem virtutis legem, normam, disciplinam exigere; recte ac cum virtute vitam degere, traducere; ex virtutis lege ac præscripto vitam agere, gubernare. 5. Perspecta virtus, courage reconnu, éprouvé. Perspicuis testata signis; præclaris factis declarata; multis et non dubiis egregiæ virtutis indiciis, notis, significationibus testati mores; versata in omnium ore ac sermone virtus. USUS: Virtus est recta animi affectio, per se ipsa laudabilis, cujus laus in actione consistit. Virtus una altissimis defixa radicibus labefactari non potest. Magno virtutis amore teneor. Virtutem consequi, habere; virtutis compotem esse. Virtutem projicere. Virtutum laude crescere. Utinam pro patria mea staret ista virtus. Cf. Probitas, Probus, Mores, Honestus.
VĪRUS, i, n. Bave, venin, poison. USUS: Omne acerbitatis virus apud aliquem evomere, le venin de sa médisance, la bave de son envie. Cf. Venenum.
VIS, vis, vim, vi, f. Force du corps ou de l’âme. SYN. Vires, virtus, robur, impetus, nervi, efficacia, violentia, injuria, copia, numerus. EPITH. Æterna animi, aptior numeris et carminibus, calamitosa, conciliatrix humanæ societatis, confusa toto mundo, contraria, egregia, quasi dux vitæ et magistra officiorum, domina rerum præclara et divina, fatalis, fracta, debilitata, hiemalis, imbecillis metus, incredibilis quædam et prope singularis, divina ingenii, infinita lacrimarum, quædam innata, magna animi, magna eboris, magna naturæ, maxima auri et argenti, maxima ad rationem aliquam naturæ, princeps rationis atque ordinis, non modo senior sed æqualis, interdum levior, summa ac diligenti comtemplatione dignissima, tribunitia, vetus judiciorum, universa, propria orationis vel oratoris. PHRAS. 1. Ea res vim magnam habet ad beate vivendum, cette chose a une grande efficacité pour vivre en homme heureux. In ea re momenta sunt maxima; id permagni momenti est et ponderis; res ea plurimum habet efficacitatis ad beate vivendum; res ea confert plurimum ad beate vivendum; multum interest, multum ad beate vivendum refert, ista si ratione utare. 2. Omnia per vim gesta sunt, tout s’est fait de vive force. Contra leges moresque majorum, temere, turbulente, per vim ac furorem acta sunt; vis et ferrum in foro versabatur; vim adhibere et manum placuit; omnia per vim metumque expressa, extorta sunt; ibi legum reverentia ac magistratuum cessit; sua cuique in acinace lex erat. 3. Vis jam parabatur, déjà on se préparait à employer la violence. Res jam ad vim spectare visa est; jam ad vim manusque ventum est; jam gladiis rem transigere, ferro decernere parabant; in eo jam res erat, ut vi, manu, ferro, facibus, lapidibus nos adorirentur; concursu et lapidatione agi cœptum est; jam ad crudelem superbamque violentiam animos converterant; jam vi lacessere, et pro se quisque manus afferre cœperat; erant qui plebem ad vim vocabant; qui ad vim descenderent; qui vim intentare, denuntiare; qui afferre, inferre, facere, adhibere, vim contra nos suscipere; manum afferre, inferre, injicere auderent. USUS: 1. Incredibilis quædam, singularis et prope divina vis ingenii. Doloris magnitudo vim nobis dedit, attulit singularem. Tanta vis est eloquentiæ. Vis illa divina et virtus oratoris, le talent sublime et le divin ascendant de l’éloquence. Tantam vim habet veritas. Omnem vim ingenii contulit. Quæ sit vis horum verborum, nemo non intelligit. Ex vi nominis argumentum elicere. Omni vi te retinebo. Est hæc vis et natura amicitiæ, voilà la puissance et la nature de l’amitié. 2. Violentia, injuria, force ennemie, violence, emploi de la force. Vi capere urbem. Vim afferre, inferre. Ad vim descendere. 3. Copia, ubertas, multitudo, pondus, numerus, foule, multitude, grand nombre, grande quantité. Magna vis eboris, frumenti, auri. Magna vis lacrimarum Magna vis servorum, vasorum.
VISCĔRA, un, n. pl. Viscères, intestins, entrailles. SYN. Intestina, partes interiores et nobiliores corporis. USUS: Permanat in venas, hæret et insidet in visceribus malum. Alicujus crudelitatem a jugulo et visceribus civium averto. Visceribus ærarii villas struere, construire des villas avec les dépouilles du trésor public.
VISCĔRĀTĬO, ōnis, f. Distribution de viande faite au peuple. SYN. Crudæ carnis distributio, solemni ritu fieri solita.
VISCŌSUS, a, um, Gluant, visqueux.
VISCUM, i, n. Glu, pour prendre les oiseaux. USUS: In visco inhærescunt aves.
VĪSENDUS, a, um, Qui mérite d’étre vu, remarquable. SYN. Spectandus, magnificus. USUS: Epulum visendo apparatu. Visendi operis signum. Visenda pietate spectaculo exemploque esse civibus.
VĪSĬO, ōnis, f. Idée, vision, apparition. SYN. Visum, spectrum, species. EPITH. Communis veri et falsi, externa, adventitia, falsa, probabilis, fluens, inanis. PHRAS. Visionem habuit cœlestem, il a eu une vision, une apparition céleste. Oblata homini est cœlestium quædam species. In quiete visa illi species viri, quam pro humano habitu augustioris. Obversata ejus animo per quietem cœlestis quædam species. Cœlestium præclara illi species oblata est; divina quædam species de cœlo effulsit. Nocturna quies cœlestem quamdam illi speciem objecit, ostentavit. USUS: 1. Animi externa et adventitia quadam visione turbati. Falsa ejus specie et visione vehementius commoventur homines. 2. Videndi actus, action de voir, vision, vue. Visio sine ære fieri non potest.
VĪSĬTO, as, avi, atum, are, a. Aller voir, visiter qqn. SYN. Viso, inviso. USUS: Podagræ doloribus ardentem visitavit. (Visito diœcesin, provincias, vulg. est), visiter un diocèse, des provinces. Latine: Inspicio, lustro, obeo, recognosco provinciam, etc. Cf. Viso.
VĪSO, is, si, sum, ere, a. Voir attentivement, examiner, contempler; visiter, rendre visite. SYN. Inviso, visito, officii causa adeo, convenio, accedo, salutatum venio. USUS: Constitui ad te venire, et visere, et cœnare tecum. Visere aliquem longo intervallo. Cum laxati curis sumus, spectare aliquid volumus et visere. Nunc ad eum visam, maintenant, j’irai le visiter.
VĪSUM, i, n. Objet vu, vision nocturne, songe, rêve. SYN. Visio, somnium. EPITH. Falsum, probabile, verissimum. USUS: 1. Visa somniantium. Visis nescio quibus terreri. Visa dormientium pro nihilo habenda sunt. Multa visa somniorum proficiscuntur a Numine. 2. Probabile, apparens, objecta menti species, image, représentation. Cum visa in animos imprimantur, etc. Visis non omnibus adjungebat fidem.
VĪSUS, ūs, m. Regard, faculté de voir, vue, yeux. SYN. Videndi sensus, videndi vis, acies oculorum. EPITH. Humanus, insignis, illustris. PHRAS. Oculorum acies hebes et obtusa, vue faible. Caligantes oculi, oculi turbidi, videndi facultas turbida et confusa. Lumina oculorum amittere; videndi facultate destitui, perdre la vue, être aveuglé. USUS: Nocent visu feminæ, quæ duplices pupillas habent. Cf. Oculus.
VĪTA, æ, f. La vie, l’existence. SYN. Spiritus, usura hujus lucis, vitæ curriculum, cursus hujus vitæ, curriculum vivendi, communis spiritus, spiritus cœli, anima, caput, victus. EPITH. Honesta, probata, suavis, jucunda, quieta, tranquilla, splendida, delicata, umbratilis, constans, aspera, insuavis, amara, horrida, fera, sordida, vitiosa, flagitiosa. USUS: 1. Vitam duram agit, il mêne une vie dure. Vitam aridam, insuavem, vitam victu cultuque inprimis horridam et asperam agit; vitam vivit duram et insuavem; durius consulit vitæ suæ; gravius de vita sua statuit. 2. Vitam agit commodam, il mêne une vie commode, facile. Ætatem suavem, tranquillam, quietam, sine ullo labore et contentione traducit, agit, degit, exigit; tranquille placideque vitam traducit; vitæ cursum, vitæ curriculum sine ulla fortunæ offensione conficit. Secundus illi vitæ sine ulla offensione cursus contigit. 3. In castris e vita decessit, il est mort dans le camp. E vita discessit, excessit, cessit, recessit, exivit, descivit, migravit, emigravit, demigravit; vitam hanc mortalem deseruit; vitam in castris posuit, profudit, naturæ reddidit; vitæ supremum spiritum edidit; vitæ supremum diem egit; extremum vitæ diem morte confecit; vitam amisit, dimisit; in castris vita eum defecit, ad vitæ exitum a DEO vocatus est. 4. Si mihi vita suppetet, si je vis jusque-là, si DIEU me prête vie. Si vita suppeditabit; si vita producta, perducta, propagata ad id tempus fuerit; si superstes ero; si vita fruar; si in vita ero, mansero, commoratus fuero tamdiu; nisi exiguum hoc vitæ curriculum, quod natura nobis circumscripsit, vivendo prius confecero; nisi vita me defecerit prius; nisi quis casus mihi vitam prius adimat, auferat, eripiat; nisi quis casus lucis usuram hanc prius eripiat. 5. Ergone omnem vitam in foro transigam? Je passerai donc toute ma vie dans le forum? Ergone ætatem omnem in foro teram, conteram consumam? ergo ætatem omnem in causis forensibus ducam, traducam, exigam? ergone totum mihi vitæ curriculum in foro et curia conficietur? ergone omne curriculum industriæ meæ in judiciis, forique contentionibus elaborabitur? 6. Vitæ jam pene me tædet, j’ai presque la vie en dégoût. Vitam mihi acerbam puto; vita qua nihil prius, potius, carius, antiquius alioquin mortalibus, gravis mihi est et molesta; piget spiritum, quo mortalibus nihil dulcius, longius ducere; lucis usuram, qua fruor, graviter jam molesteque fero. Animam quam traho, spiritum quem duco acerbum mihi esse sentio. USUS: Vita nobis a DEO data, concessa, tradita est. Vitam a DEO habemus. In vitam edimus, introimus, venimus flentes, venir à la vie, naître. Vitam producere, perducere, propagare ad ultimam senectutem, prolonger sa vie. Vitam jucundam cum virtute degere, agere, vivere, traducere, transigere; vitam cum virtute colere, vivre vertueux. Tribus rebus vita hominum continetur, retinetur, sustentatur: cibo, potione, spiritu, trois choses entretiennent la vie animale: le manger, le boire, la respiration. Vitam ad omnem virtutem dirigere, instituere, bien ordonner sa vie. Vitam, rationem vitæ, certum vitæ genus, institutum sequi; certo genere cursuque vitæ implicari, avoir tel ou tel genre de vie. Vitam alicujus enarrare, narrare; imaginem vitæ alicujus exprimere; vitam alicujus, vitæ consuetudinem explicare, raconter la vie de qqn. Vitam alicujus appetere, vitam persequi, attenter à la vie d’un autre. Vitæ alicujus parcere; in vita servare et sustinere aliquem, épargner la vie du prochain. Vitam alicui auferre, eripere, exhaurire; vita aliquem expellere, orbare, privare, ôter la vie à qqn. E vita migrare, mourir. Vitam abjicere, renoncer à la vie. Vitam profundere, edere, rendre le dernier soupir. Vita cum sanguine effluxit, mourir de mort violente. Mortuos ad vitam revocare; mortuis vitam restituere, ressusciter les morts. Cf. Vivo. )( Mors, Morior.
VĪTĀLIS, e, gen. com, Relatif à la vie, de vie, vital, qui fait vivre. SYN. Quod vitam præstat, salutaris. USUS: Vis vitalis per omnem mundum pertinens. Vitalis calor, spiritus.
VĪTĀTĬO, ōnis, f. Action d’éviter, fuite, SYN. Fuga. USUS: Vitatio periculi, lucis, urbis.
VĬTELLUS, i, m. Jaune d’œuf. SYN. Ovi pars interior.
VĬTĬO, as, avi, atum, are, a. Corrompre, gâter, altérer; déshonorer; entacher de vice, frapper de nullité. SYN. Vitium affero virgini, violo, comprimo, vim affero, stuprum infero. USUS: Vitiare alienam uxorem. Senatus-consulta arbitrio consulum supprimebantur vitiabanturque, les consuls supprimaient et altéraient à leur gré les sénatus-consultes. Cf. Stuprum.
VĬTĬŌSĒ, D’une manière défectueuse, mal. SYN. Vitio. USUS: Vitiose loqui, concludere. Lex vitiose lata.
VĬTĬŌSĬTAS, ātis, f. Disposition vicieuse, vice, défaut. USUS: Malitia certi cujusdam vitii, vitiositas omnium.
VĬTĬŌSUS, a, um, Plein de défauts, vicieux, mauvais; pervers, corrompu. SYN. Multis vitiis flagitiisque coopertus, convictus, depravatus, corruptus, quod vitiose se habet, quod in vitio est, in vitio ponitur. )( Purus, incorruptus. PHRAS. 1. Vitiosi multis partibus plures sunt quam probi et integri, les hommes pervers sont plus nombreux que les honnêtes gens. Improborum, consceleratorum, pravorum, flagitiosorum, male moratorum, malis artibus præditorum, malitia, scelere, vitiis, flagitiis insignium, qui suum animum ad malas artes adjunxerunt; eorum qui vitam omni vitiorum labe coinquinatam, a virtute abhorrentem, vitiis turpissime obrutam et coopertam traducunt, numerus semper major est quam bonorum. Cf. Improbus, Sceleratus. 2. Vitiosus es admodum, vous êtes tout à fait corrompu. In vitium pronus es; nunquam a vitiis animum, mentem, cogitationem abducis; nunquam mens tua a malitia discedit, abducitur, avellitur; hærent in animo tuo studia vitiorum. Cf. Malus, Nequam. USUS: Consuetudo naturæ vitiosa et corrupta. Animi hoc est integri non vitiosi. Vitiosam naturam doctrina edomitam et compressam habuit Socrates, Socrate dompta et réduisit par la sagesse sa nature naturellement portée au mal. Orator vitiosissimus, détestable orateur. Cf. Vitium.
VĪTIS, is, f. Vigne. USUS: Ars colonorum est quædam, quæ vites circumcidat, amputet, erigat, extollat, adminiculetur, ut quo natura fert, eo possint ire, ut ipsæ vites, si loqui possent, ita se tractandas, tuendasque esse fateantur. Vitem serere, et quæ sata est, diligenter colere. In vitibus putantur, resecantur ea quæ se nimium profuderant.
VĬTĬUM, ĭi, n. Défaut, défectuosité, vice; imperfection; défaut physique. SYN. Vitiositas, animi deformitas, morbus animi, turpis actio. )( Virtus, Sanitas. EPITH. Commune, pervagatum, finitimum, insigne, intolerabile, mediocre, maximum, perspicuum, grande, proprium senectutis, singulare. Vitia domestica, fraterna, occulta, paterna, perditissima, hominis stulta, iniqua, contraria. PHRAS. Multis animi corporisque vitiis laborat, il est plein de défauts physiques et d’imperfections morales. Nullum est in moribus naturaque vulnus; nulla pravitas, dedecus, turpitudo qua non laboret. Eximia est ingenii tarditate, stupore, debilitate linguæ, oculis perversissimis; vultu omnique motu corporis vastus et agrestis. Quæ præterea libido oculis, quod facinus a manibus, quod flagitium a toto abest corpore? USUS: 1. Homo vorago et gurges vitiorum; omnibus vitiis inquinatus, cumulatus, contaminatus, coopertus. In vitium delabi. Affine illud vitio est. Facile se vitiis et erroribus admiscent hominum animi. Vitia declinare, vitare, effugere, ponere; a vitiis abstinere, abesse; vitio carere. 2. Culpa, faute, crime. Qui valetudinis vitio, qui fortunæ vitio, non suo decoxere. 3. Dedecus, honte, déshonneur. Summam laudem alicui vitio dare, in vitio ponere. 4. In auguriis, vice dans les augures, augure contraire, mauvais présage. Augures vitio creatum consulem, vitio magistratum capessivisse aiunt; vitium obnuntiant. 5. Labes, rima, défaut. Si ædes exesæ corruerint vel vitium fecerint, si le bâtiment s’est lézardé, menace ruine. Cf. Scelus, Crimen, Flagitium, Sceleratus.
VĪTO, as, avi, atum, are, a. Éviter, fuir, se soustraire. SYN. Devito, fugio, effugio, declino. )( Incido. ADV. Caute, facile, honeste, magnopere, summopere, turpiter. PHRAS. Adulatores vita, fuyez les flatteurs. Refuge ab infida adulatorum consuetudine; cave, effuge assentatorum istam perniciem; aufer te ab isto perniciosorum hominum grege; utere cautione certa, cautionem diligentem adhibe ne te fallat perniciosa adulatorum consuetudo. USUS: Periculum, vituperationem, culpam vitare.
VĬTRĬCUS, i, m. Beau-père.
VĬTRUM, i, n. Verre. USUS: Merces fallaces chartis, et linteis, et vitris delatæ.
VĬTŬLĪNUS, a, um, De veau. SYN. Ex vitulo.
VĬTŬLUS, i, m. Veau.
VĬTŬPĔRĀBĬLIS, e, gen. com. Blâmable, répréhensible. SYN. Vituperandus.
VĬTŬPĔRĀTĬO, ōnis, f. Blâme, reproche, réprimande. SYN. Reprehensio, ignominia. EPITH. Major, summa, tanta, vehemens, justa, maxima. PHRAS. Vituperationem effugere quis potest? Qui peut échapper au blâme? Quis est qui non labatur in tam difficili, tamque lubrica rerum humanarum via? quis est qui non offendat? quis est qui effugere ac vitare omnem offensionem possit? quis ab offensione præstare se immunem potest? USUS: Alicujus factum, aliquem in vituperationem adducere. In vituperationem cadere, venire, être l’objet des reproches, devenir un objet de blâme. Subeunda erit ea causa magna vituperatio. Mihi ita persuadeo, eam rem laudi tibi potius quam vituperationi fore, que cela t’attirera des éloges plutôt que le blâme, sera plutôt pour toi une occasion, un sujet d’éloges que de reproches.
VĬTŬPĔRĀTOR, ōris, m. Celui qui blâme, censeur, critique. SYN. Reprehensor. EPITH. Invidus. USUS: Si in vituperatores incideris.
VĬTŬPĔRO, as, avi, atum, are, a. Blâmer, censurer, critiquer, réprimander. SYN. Reprehendo; crimini, culpæ, vitio do, tribuo, culpo, deformo; de dignitate, de auctoritate alicujus detraho, in maledicti vel criminis loco pono vel objicio; maledictis alicujus gloriam dignitatemve violo, verbis castigo. ADV. Acerrime, asperius, gravius, admodum, valde. PHRAS. 1. Res palam vituperatur, on blâme ouvertement la chose. Res palam improbatur, damnatur, accusatur, acerbe notatur; sermones ea de re minus commodi dissipantur. 2. Auctor operis vituperatur, on fait le procès à l’auteur de cet ouvrage. Auctor convitio exagitatur, jactatur, vexatur, male accipitur; convitiis urgetur; infamia notatur; in reprehensionem incurrit. Cf. Reprehendo, Criminor. USUS: Ego tuum consilium vituperare non audeo, pour moi, je n’ose désapprouver votre projet.
VĪVAX, ācis, omn. gen. Qui vit longtemps. USUS: Cervus vivax.
VĪVĬDUS, a, un, Plein de vie; fort, énergique. SYN. Plenus vigoris. USUS: Impetus, ingenium vividum, caractère énergique, âme fortement trempée. Cf. Alacer.
VĪVO, is, ixi, victum, ere, n. Vivre, être en vie, exister. SYN. Spiro, sum in vita, sum, in vita commoror, inter vivos numeror, vitam ago, transigo, dego, ætatem ago, vitam vivo, vita fruor, vitam et spiritum duco, vita et communi spiritu fruor, vitam colo, vita manet, vita suppetit, suppeditat, lucem intueor, anima mea exsupero. ADV. Amantissime cum aliquo, amicissime, animose, audacter, calamitose, comiter, concordissime cum aliquo, congruenter, naturæ convenienter, familiariter, fideliter, honestissime, immoderate, improbe, impure, intemperanter, jucunde, laudabiliter, libere, licentius cum sua domina, luxuriose cum libidinosis, magnifice, molliter, necessario, otiose, petulanter, prodigo. Quam diutissime, quiete, sanctissime, sapienter, satis superque, valde, familiariter. PHRAS. 1. Dum vivam, litteris studebo, tant que je serai vivant, j’étudierai les lettres. In litterarum studio vitam conterere, degere omnem ætatem est animus; dum animus in hac custodia corporis retinebitur; quantumcumque ætas mihi contigerit longinqua; dum curriculum vivendi a natura datum confecero; dum salvus ero; dum spiritum duxero; dum vita et hoc communi spiritu fruitus fuero; dum spiravero; dum lucem intuitus fuero, litteris studebo. Quibus regionibus vitæ meæ spatium circumscriptum fuerit, iisdem litterarum uno studio quasi tabernaculum vitæ meæ collocabo. 2. Misere vivit, il vit misérablement. Animam trahit, spiritum ducit inter multos animi corporisque cruciatus; paucos in vita dies videt, numerat non insigni aliqua calamitate notabiles; in luctu et sordibus jacet, obsolescit, consenescit; vitam exigit, vitam degit in multis miseriis; ætatem omnem iis in calamitatibus exigit, ut nec vitæ hujus lux illi, nec cœli hujus spiritus jucundus esse possit, quæ illi lucis usura datur, quæ illi exigui usura temporis ad vivendum conceditur, ea non tam beneficium est, quam nova series dolorum. 3. Vivit ad genium suum suaviter et molliter, il vit sans souci, dans les plaisirs, il jouit de la vie. Vivit arbitratu suo; vivit ingenio suo; sibi, genio indulget liberaliter; animo obsequitur; curat se molliter; cuticulam curat molliter ac delicate. 4. Vivere sine fratre non potest, il ne peut vivre sans son frère. Desiderium absentis fratris ferre non potest; spiritus ejus ex fratre pendet; spiritus quem ducit ex fratris ore trahitur; vita ac salus ejus in unius fratris anima consistit; partem viscerum avelli fratris discessu autumat. USUS: Secum esse, secum vivere ac habitare, ne songer qu’à soi, ne vivre que pour soi. Conjunctissime cum aliquo vivere, vivre dans l’intimité de quelqu’un. De lucro vivo, je vis de ce que je gagne. Vivere de suo, vivre du sien, de sa fortune. In horam, in diem, barbarorum more vivere, vivre au jour le jour, sans souci du lendemain. In otio vivere, vivre dans l’oisiveté. Vivere ad alterius arbitratum, non ad suum, vivre selon la volonté d’autrui, non selon ses désirs. Naturæ satis vixi, j’ai assez vécu. Præcario vivere, vivre d’une manière précaire. Rapto vivere, vivre de rapine. Ita vivam, sur ma vie, aussi vrai que je vis. Quis hoc putaret præter me? Nam ita vivam, putavi, car, aussi vrai que je vis, je l’ai pensé. Ne vivam, que je meure, si. Quid poteris, inquies, pro iis dicere? Ne vivam, si scio, que je meure, si je le sais. Vive valeque, vis et porte-toi bien. Vivite silvæ, adieu, forêts.
VĪVUS, a, um. Vivant, qui est en vie, animé. SYN. Spirans. USUS: Me vivo non triumphabit. E vivorum numero exturbare aliquem. Vivus et videns pereo. Ad vivum reseco. De vivo aliquid detraho vel reseco.
VIX, A peine. SYN. Vix dum, vix jam ægre. PHRAS. Vix non totum periit, il s’en est peu fallu que tout ne périt. Non multum abfuit quin; paulum abfuit quin totum periret; vix tenues supersunt reliquiæ. USUS: Vix ac ne vix quidem evades. Vix est rectum te huc venire. Quid est, sine his cur vivere velimus? mihi vero cum his ipsis vix; his autem detractis ne vix quidem, sans l’étude quel attrait peut avoir pour moi la vie? avec elle, je la supporte à peine, sans elle, je ne la supporterais plus. Ego vix teneor quin accurram, j’ai bien de la peine à ne point accourir.
VŎCĀBŬLUM, i, n. Dénomination, mot, terme. SYN. Vox, nomen, verbum. EPITH. Certum, proprium, declarans, incognitum alicui, additum ad nomen, novum, priscum, ab oratore modificatum, inflexum quodammodo. USUS: Vocabulo ipso declaratur. Nomen est quo quæque res proprio et certo vocabulo appellatur, le nom est le mot propre et distinctif assigné à chaque chose. Vocabulorum inanes opifices. Vocabulum ab oratore modificatum, et inflexum quodammodo.
VŌCĀLIS, e, gen. com. Qui a une voix, sonore, retentissant; subst. f. Voyelle. USUS: Concursus vocalium certarum.
VŎCĀTUS, ūs, m. Convocation, appel. SYN. Arcessitus. USUS: Drusi vocatu venimus.
VŌCĬFĔRĀTĬO, ōnis, f. Grands cris, clameur, vocifération. SYN. Clamor, vox elata. USUS: Muliebris vociferatio me commovebat. Cf. Clamor.
VŌCĬFĔROR, aris, atus sum, ari, d. Pousser de grands cris, vociférer. SYN. Clamo, clamorem edo, clamorem tollo, exclamo, vocem contendo. USUS: Palam minitari et vociferari. Cf. Clamo.
VŎCO, as, avi, atum, are, a. Appeler, convoquer, mander. SYN. Advoco, inclamo, arcesso, accieo, adesse jubeo, evoco, nomino. ADV. Exigue, fortuito, jam dudum, nominatim, parcius, paulo, recte, temere, ultro, falso, vulgo. PHRAS. Locus is Troja vocatur, ce lieu s’appelle Troie. Troja appellatur; loco Troja nomen est; loco dixere nomen Trojam. Trojæ loco nomen est. Cf. Nomen. USUS: 1. Aliquem in jus, ad cœnam vocare. Senatum vocari jussit. 2. Invito, traho, impello, inviter, provoquer, engager. Qua spe me ad laudem, ad studium virtutis vocas? Consules ad arma vocant plebem. In eumdem me luctum, in longum sermonem me vocavit. Quod me a mœstitia vocas nihil proficies, vous ne parviendrez pas à me tirer de mon chagrin. 3. Adduco, amener à tel ou tel état, mettre dans telle ou telle situation. Aliquem in invidiam, in odium, in culpam, in suspicionem, in judicium; aliquid in dubium vocare. 4. Nomino, appeler d’un nom, nommer, désigner. Quamque rem suo nomine vocare, appeler chaque chose par son nom. Cf. Accerso.
VŎLĀTĬCUS, a, um, Qui voie, ailé; éphémère, passager. SYN. Inconstans. USUS: Furentes et volatici impetus. Cf. Vanus, Inconstans, Levis.
VŎLĀTĬLIS, e, gen. com. Qui vole, qui a des ailes, ailé. SYN. Volucer. USUS: Bestiæ aquatiles, volatiles.
VŎLĀTŬS, ūs, m. Action de voler, vol. SYN. Lapsus volucrum. EPITH. Aerii. USUS: Aer volatus avium sustinet.
VŎLĬTO, as, avi, atum, are, n. Voler çà et là, voltiger; aller et venir, s’empresser. SYN. Vagor, discurro. USUS: Volito in foro; volitare per gentes et regna.
1. VŎLO, as, avi, atum, are, n. Voler. SYN. Volito, pennis me tollo. ADV. Late, insolentius, palam, vehementer. USUS: Volasse eum, non iter fecisse diceres. Volat ætas, le temps vole, arrive rapidement. Litteræ ad Pompeium volabant.
2. VŎLO, vis, vŏlŭi, velle, a. Vouloir, souhaiter, désirer. SYN. Voluntas est, voluntatem habeo, voluntas mea fert, sententia est, studeo. )( Nolo. ADV. Imprudenter, magnopere, maxime, nequicquam, perverse, plane, recte, non sane, valde, vehementer, etiam atque etiam. PHRAS. Hoc unum volebat, il ne voulait que cela. Hoc ferebat ejus voluntas; hoc significasse et annuisse videtur; hoc tota animi inductione deposcebat; hoc totis animis volvebat; hoc toto animi ardore cupiebat; hoc optabat; votum hoc erat unicum; hoc spectabat unum; hoc unum cordi erat; huc mentem, huc cogitationes omnes conferebat; hanc unam rationem rerum suarum ingressus erat, inierat; hoc unum in animo erat, in animo habebat. 2. Si ita vis, fiat, per me licet, si vous le voulez, soit, je le permets. Si id æquum censes; si animum induxisti; si tibi certum est, hoc agere; si ea stas sententia; si iis rebus agendis animum injecisti; si huc animum convertis; si tuæ id voluntatis est; si ita libet; si id consilium agitas, fiat quod lubet, nihil repugno. 3. Vult mercaturam facere, il veut devenir marchand. Ad mercaturam se applicat; ad mercaturam se confert; mentem ad mercaturam faciendam appulit; mercaturam facere in animum induxit; novam nunc vitæ ac studiorum rationem suscipit et ingreditur, totusque ad voluntatem mercaturæ faciendæ incumbit, qui mercatum nunquam attigit. Cf. Cupio, Desidero, Statuo. USUS: 1. Volo omnes bene de me sperare. Quid sibi ista volunt? Que signifie cela? 2. Cupio bene, souhaiter à qqn toute sorte de bonheur. Omnium causa quos commendo velle debeo, je veux du bien à tous ceux que je recommande. Valde ejus causa volo. Cf. Decerno, Statuo, Constituo.
VŎLŌNES, um, m. pl. Esclaves qui, après la bataille de Cannes, s’enrôlèrent d’eux-mêmes; volontaires. SYN. Milites voluntate sequentes.
VŎLŪBĬLIS, e, gen. com. Qui tourne, qui roule. SYN. In orbem incitatus. USUS: 1. Cœlum volubile, le ciel qui tourne sur nos têtes ou sur lui-même. 2. Concitus, rapide, entraînant; inconstant changeant, variable. Volubili et præcipiti quadam dicendi celeritate. Vaga et volubilis et inconstans fortuna. Cf. Vagus, Varius.
VŎLŪBĬLĬTAS, ātis, f. Mouvement rapide, circulaire, rotation, tour; en parlant du langage: Rapidité, volubilité. SYN. Volubilis motus, celeritas, incitatio. EPITH. Inanis, irridenda, magna. PHRAS. Magna in eo est linguæ volubilitas, il parle avec une grande volubilité, rapidité, facilité. Expedita et profluens est in dicendo celeritas; lingua incitatius fertur; oratione utitur volubili, celeri, concitata; oratio hominis rapida est et celeritate pene cæcata; fundit orationem mira linguæ verborumque volubilitate et concitatione. USUS: 1. DEUS cœlum ad volubilitatem rotundavit. Verborum, linguæ volubilitas. 2. Celeritas, concitatio, inconstantia, en parl. du sort: Inconstance, légèreté. Fortunæ volubilitas. Cf. Inconstantia.
VŎLŪBĬLĬTER, Rapidement, avec abondance. USUS: Sæpe in amplificanda re, concessu omnium funditur numerose et volubiliter oratio, souvent dans l’amplification, un accord unanime autorise le discours à se déployer rapidement dans la rondeur des périodes. SYN. Celeriter, incitate.
VŎLŬCER, cris, cre; gen. pl. ĭum, Ailé; prompt, léger, rapide; passager, éphémère. SYN. Volatilis, præceps, incitatus. USUS: O nuntium volucrem! Nihil tam volucre, quam maledictum, rien ne fait plus rapidement son chemin qu’une médisance. Genus dicendi volucre. O spem volucrem!
VŎLŬCRIS, is, f. Oiseau. SYN. Ales, avis, volatilis. USUS: Volucres nidos fingunt ac construunt.
VŎLŪMEN, ĭnis, n. Rouleau de feuilles, manuscrit, livre, ouvrage. SYN. Liber. EPITH. Cœleste, maximum, plenum, novum. USUS: Evolvi volumen epistolarum tuarum. Epistolas in volumen referre, redigere. Aliquot jam volumina confecit, effecit Omnia hæc paucis voluminibus continentur. Cf. Liber.
VŎLUNTĀRĬUS, a, um, Volontaire. SYN. Sponte, ultro, judicio susceptus, ad arbitrium, ad libidinem. )( Invitus. USUS: Voluntaria oblivio. Sunt quidam animi motus voluntarii. Voluntarium facinus. Hominem habuit voluntarium laudatorem. Cf. Libenter.
VŎLUNTAS, ātis, f. Faculté de vouloir, volonté. SYN. Mens, animus, sensus, arbitrium, consilium, propositum, sententia, institutum, EPITH. Abdita, retusa, aliena, offensa populi, alienior ab aliquo, conjuncta inter aliquos, constantissima, depravata, eximia quædam et singularis, fraterna, plena humanitatis et pietatis, grata alicui, minime nova, incredibilis, popularis, jucunda in malis, grata in dolore, liberalis, obstinatior et in iracundia obfirmatior, occulta, perpetua, præclara, omni laude digna. Consceleratæ, nefariæ, diversæ civium, justæ, inanes, ambitiosæ, multæ et perpetuæ, summæ omnium. PHRAS. 1. Voluntati tuæ parebo, je ferai votre volonté. Obsequar tuis voluntatibus; nihil nisi ex voluntate tua faciam; ero in potestate tua; decretis tuis parebo, morem geram; totum me tibi trado gubernandum; obtemperabo imperiis tuis; nihil nisi de sententia tua acturus sum; tuas ad leges volens veniam, descendam. 2. Idem mihi sensus est, eadem voluntas, j’ai les mêmes sentiments, les mêmes désirs que vous. In eadem tecum voluntate sum; voluntatem eamdem suscepi, habeo; tuis voluntatibus plane assentior; in sententiam tuam pedibus eo. Cf. Consentio. USUS: 1. Nec mutabo unquam, nec abjiciam quam cepi voluntatem. Ad voluntatem loqui. Ex voluntate aliquid facere. Aliquo ex voluntate uti. 2. Studium, benevolentia, bonnes dispositions, bienveillance, intérêt, faveur. Civium voluntates propensas sibi bonis artibus conciliare, se concilier les bonnes grâces des citoyens. Voluntates civium conglutinare, copulare, procurer l’union des volontés. Voluntatem suam civitas universa ad Pompeii partes conferebat, aggregabat; voluntatem suam Pompeio profitebatur, declarabat, re præstabat; omnium voluntates ad Pompeium accessere, toute la cité inclinait vers le parti de Pompée. Conserva, retine hanc tuam erga me voluntatem, conservez cette bonne volonté à mon égard. Quam facile mutantur, alienantur, offenduntur hominum voluntates ac studia, bonnes dispositions. De pristina voluntate levi momento remittere, cesser pour un instant de montrer à qqn autant d’amitié. Alienatæ populi voluntates lente recuperantur, reconciliantur, difficilement on recouvre les bonnes grâces du peuple quand on les a perdues. Cf. Accommodo, Adjungo.
VŎLŬPE, adj. et subst. n. Agréable, chose agréable, qui fait plaisir. SYN. Delectabile. PHRAS. Volupe est, cela est agréable. Voluptati est; voluptatem efficit, conciliat; voluptate afficit, perfundit. Cf. Voluptas. USUS: Salvum te venire, mihi volupe est.
VŎLUPTĀRĬUS, a, um, De plaisir de joie, voluptueux. SYN. Effeminatus, voluptati deditus, voluptati studens. PHRAS. Voluptarius homo est, c’est un homme de plaisir. Omnia ad voluptatem refert; voluptatem spectat unam; omnia voluptate metitur; mollitia et luxu fluit; luxu et inertia diffluit; voluptatibus totum se dedit, tradit, dat; alienato ad libidinem animo est; effusus in venerem, et amoribus impeditus est; homo est natus abdomini; abdomini tantum operam dat, inservit; genio et abdomini indulget; suis se cupiditatibus mancipat; homo est præterquam sibi, nemini commendatus; animo suo morem gerit; animo obsequitur quoquo fert libido. Cf. Mollis. USUS: Epicurus homo voluptarius, cujus te mores delectant, Épicure, homme adonné aux plaisirs sensuels, dont les mœurs vous plaisent. Cf. Voluptas, Libido.
VŎLUPTAS, ātis, f. Plaisir, joie, satisfaction, jouissance (sensuelle ou intellectuelle), volupté. SYN. Jucunditas, fructus jucunditatis, lætitia, jucundus voluptatis sensus. EPITH. Amatoria, contraria honestati, non digna præstantia hominis, esca malorum, exquisita, illecebra turpitudinis, imitatrix boni, incredibilis lætitiæ, pene divina, inimica virtutis, insatiabilis, magna et perpetua, mater malorum omnium, obscœna, simplex, summa, sempiterna, turpis. Æternæ, confœderatæ, necessariæ, delicatæ, flexibiles, indignæ homine docto, majores, non necessariæ, plurimæ, maximæ. PHRAS. 1. Res ea mihi magnam voluptatem præbuit, cette chose m’a causé une grande joie. Voluptati mihi fuit ingenti; maxima voluptate me perfudit; ea ex re summam voluptatem cepi, percepi; summa voluptate compleor. 2. Voluptatibus se totum permittit, il s’abandonne tout entier au plaisir. Veneri et Baccho tempus omne suum deberi arbitratur; totum se vitiorum illecebris, et cupiditatum lenociniis tradit; libidinibus se suis constringendum præbet; voluptatibus ducitur seque vitiorum illecebris totum dedit; obstrictus voluptatibus suis tenetur. Quis in voluptatibus illo inquinatior? Vino languidus, confertus cibo, sertis redimitus paratissimis vescitur voluptatibus; voluptati frena, habenas laxat; voluptatis illecebris delinitus, unguentis oblitus id tantum agere videtur, ne quis sensus sit qui commotionem suavem jucunditatis in corpore non persentisceret; cui voluptas suaviter non blandiretur; qui titillante quadam corporis dulcedine quasi perfusus non moveretur; ad quem voluptas cum suavitate non afflueret et illaberetur; qui voluptatibus non afflueret; qui affluenti copia voluptatum et illecebris omnis amœnitatis non colliquesceret. 3. Voluptas multos perdidit, la volupté a perdu bien des gens. Voluptas malorum esca, blandissima domina, inimica virtutis, illecebra turpitudinis, mater malorum omnium, multis exitio fuit. Voluptate, tanquam dulci veneno, pars magna hominum periit; multi illecti voluptate, dulcedine, voluptatibus, blandimentis voluptatum capti, irretiti, sopiti, in miserias incurrunt, infortunia subeunt, calamitates adeunt, graviter offendunt; multi ducem sequentes voluptatem in exitium præcipitarunt. USUS: Verbo voluptatis omnes qui Latine sciunt duas res subjiciunt: lætitiam in animo, et commotionem suavem jucunditatis in corpore, tous ceux qui savent le latin joignent deux idées à mot de plaisir, une joie pour l’âme et une douce et agréable sensation pour le corps. Voluptate dominante virtus jaceat necesse est. Voluptas rationi inimica impedit consilium, mentis perstringit oculos, nec habet ullum cum virtute commercium. Voluptas suaviter sensibus blanditur, sensus titillat et hilarat. Jucundam ac dulcem voluptatum consuetudinem tristis admodum et amarus consequitur eventus. Voluptatis exitus initium est doloris.
VŎLŪTĀTĬO, ōnis, f. Action de se rouler, de se vautrer dans. USUS: Scelera tua non vestigiis odorantes ingressus tuos, sed totis volutationibus corporis et cubilibus persecuti sumus.
VŎLŪTO, as, avi, atum, are, a. Rouler, faire rouler. SYN. Revolvo, tracto. ADV. Libere, studiose. USUS: 1. Volutare libros. In luto, in omni scelerum genere et libidinum, in omni dedecore volutari, se vautrer dans la boue, dans le crime. 2. Procido, accido ad pedes, se rouler aux pieds de qqn. Volutari ad pedes alicujus.
VOLVO, is, volvi, vŏlūtum, ere, a. SYN. Verto, verso, in orbem torqueo. USUS: Facile soluteque volvere sententias, développer sa pensée avec une élocution facile. Illi qui volvuntur stellarum cursus sempiterni, cette éternelle révolution des astres. Cœlum admirabili celeritate volvi videmus.
VŌMER, ĕris, m. Soc de la charrue. SYN. Ferrum in extremo aratro. USUS: Vomere terram perstringere, scindere.
VŎMĬCA, æ, f. Abcès, apostème. SYN. Ulcus. USUS: Vomicam aperire.
VŎMĬTĬO, ōnis, f. Vomissement.
VŎMĬTŬS, ūs, m. Action de vomir, vomissement. USUS: Supprimere, inhibere, sistere vomitum. Vomitum invitare, facere, extrahere, repetere.
VŎMO, is, mŭi, mĭtum, ere, n. et a. Vomir, rendre, rejeter. (Chez les Romains on se faisait souvent vomir pour se donner de l’appétit et pouvoir se remettre à table.) SYN. Ejicio, vomitione me purgo, vomitu egero. USUS: Convivium in quo nemo potest dicere utrum iste plus biberit, an vomuerit, an effuderit.
VŎRĀGO, ĭnis, f. Gouffre, abîme. SYN. Gurges, charybdis. EPITH. Ima, immensa; geminæ. USUS: Vos geminæ voragines scopulique reipublicæ, vous êtes les gouffres et les deux écueils, c. à d., les deux fléaux de l’État. Immensa vorago et gurges vitiorum. Habet secum fratrem, quem gurgitem, quam voraginem? quid eum non sorbere, quid non haurire cogitatione censetis? Cf. Helluo.
VŎRAX, ācis, omn. gen. Qui dévore, dévorant, vorace, glouton. SYN. Gurges, helluo, ganeo, qui crudus postridie se ingurgitat; edax et inexplebilis, natus abdomini suo, qui de convivio auferri debet, qui cibo et potione se distendit. USUS: Quæ charybdis tam vorax, quæ tot res tam cito absorbere potuisset? Y a-t-il charybde si dévorante? Cf. Helluor, Commessor.
VŎRO, as, avi, atum, are, a. Dévorer, manger avidement, engloutir. USUS: Alia animalia vorant, alia mandunt. Nos hic cum Varrone voramus litteras, nous nous livrons avec passion à l’étude.
VŌTĪVUS, a, um, Voué, promis, consacré, dédié. SYN. Quod voto fit aut suscipitur. USUS: Ludi votivi. Legatio votiva, mission votive, mission dont on se chargeait pour aller, aux frais de l’État, accomplir un vœu en province.
VŌTUM, i, n. Vœu, promesse. SYN. Voti sponsio qua obligamur DEO. EPITH. Nefarium. PHRAS. 1. Voto se obligavit, il s’obligea par vœu. Votum fecit, suscepit, nuncupavit; voti se religione obstrinxit, devinxit; voti sponsione se obligavit; votum vovit. USUS: 1. Votum DEO debemus. Voto tenemur. Voti rei sumus. Vota reddenda sunt Superis, solvenda, persolvenda. Corpus suum perpetua voti religione DEO consecrare; suam DEO castitatem voto dedicare. 2. Optatum, vœu, souhait, désir. Voti compotem facere. Voti damnamur, nous sommes liés par vœu. (Votum pro suffragio, vote, vulgare est.)
VŎVĔO, es, vōvi, vōtum, ere, a. Promettre qqche, faire un vœu, s’engager par un vœu. SYN. Vota suscipio, facio, nuncupo. PHRAS. Vovere paupertatem, castitatem, obedientiam, faire vœu de pauvreté, de chasteté et d’obéissance. Bona corporis ac fortunæ per voluntariam inopiam DEO immolare; paupertatis votum nuncupare; arctissimo religionis sacramento ad abdicanda fortunæ bona se obstringere. Irrevocabili castitatis voto sese DEO obstringere, dicare; corporis ac animi pudorem, castimoniam, integritatem voto consecrare ac immolare. DEO, DEI que vicariis perpetuo obedientiæ nexu se obstringere, mancipare. Libertatem, et quæ pars animi est nobilissima, voluntatis arbitrium DEO immolare, sacrificare. USUS: Consul ludos Neptuno vovit. Nostri Imperatores pro salute patriæ capita voverunt se Dianæ vitulum immolaturos.
VOX, vōcis, f. Voix, son, cri, appel. SYN. Sonus, verbum. EPITH. Acerba, inimica bonis, acuta, gravis, cita, tarda, magna, parva, mediocris, levis, aspera, contracta, diffusa, intermissa, fracta, scissa, attenuata, inflata. Vox mollis, muliebris, effeminata, absona, absurda, agrestis, rauca, inclinata, ululans, dura, fusa, dulcis, suavis, clara, grandior, plenior, canora, lenis. PHRAS. 1. (Vocem non amplius habui, VULG.), je n’eus plus de voix. Dolor vocem suppressit, inclusit; vocem mittere, emittere nullam jam potui; voce defeci; vocem egerere, proferre nullam potui; suppressa mihi vox est. 2. Voce submissa locutus est, il parla à voix basse. Voce demissa, infracta, suppressa locutus est; quassa jam voce fractaque id unum dixit; sedata et depressa voce pauca locutus est. 3. Clarissima voce dixit, il parla à haute voix. Magna voce, maxima, clarissima voce; voce magna et peracuta; maxima vocis contentione, ut omnes exaudirent, dixit; ille majus exclamans ut vox in coronam turbamque effunderetur, dixit; intonuit vox ejus, recreata jam ac corroborata, sic ut ad omnes perferretur. USUS: Vox una eloquentiam maxime sustinet et commendat. Cursus vocis per omnes sonos. Vocem ex eo elicere nemo potuit. Intendere, contendere vocem. In profundenda voce omne corpus intenditur. Vocem ad sonum miserabilem flectere, submittere, faire des inflexions de voix lamentables. Theatrum totum vocibus percrepat gratulantium. Missa cœlesti voce recreatus. Una consentiensque omnium vox erat. Una vox pari consensu emissa. Una omnium voce laudatur. Hæc te vox non percutit?
VULGĀRIS, e, gen. com. Qui concerne la foule, général, vulgaire, ordinaire, commun. SYN. Quotidianus, contritus, communis, popularis, unus de populo, unus de multis. )( Excellens. USUS: In communi vita et vulgari consuetudine maxime rudis. Res vulgaris et pervagata est ac pene obsoleta. Vulgaris opinio, l’opinion commune, générale. Cf. Communis.
VULGĀRĬTER, Communément, d’une manière commune, vulgaire, banale. SYN. Populariter, usitate. PHRAS. Vulgariter loqui, parler d’une manière commune, sans distinction. Plebeio sermone, verbis quotidianis, minime ambitiose, cum vulgo loqui. USUS: Non vulgariter, ut pro homine pernecessario scribere.
1. VULGŌ, Généralement, en général. SYN. Passim, populariter, plerumque, magna ex parte; magnam, majorem, maximam partem. USUS: 1. Non sunt ista vulgo disputanda. 2. Aperte, palam, ouvertement, publiquement, partout, en tout lieu. Vulgo hæc fiunt, Vulgo hæc loquebantur. Cf. Communiter.
2. VULGO, as, avi, atum, are, a. Répandre dans le public, communiquer, publier. SYN. Pervulgo, divulgo. ADV. Valde, passim. PHRAS. Nescio quomodo liber is vulgatus sit, je ne sais comment ce livre a été publié. Quomodo exciderit nescio, qua via in lucem prodierit, emanarit, tam studiose compressus; quomodo exierit atque in vulgus emanarit nescio. 2. Vulgata res est, la chose est connue. Ad ultimas terras pervagata, jactata sermonibus, sermonibus dissipata, trita atque celebrata res est. USUS: Vulgare morbos, communiquer, progager les maladies. Nonne voce vestra vulgatum est? Vulgati contactu in homines morbi. Cf. Effero, Edo, Divulgo.
VULGUS, i, n. Le commun des hommes, la masse, la foule, le public, le vulgaire. SYN. Turba, multitudo. EPITH. Incertum. USUS: In vulgus dividere tribuere pecuniam. In vulgus gratum aut ignotum esse. In vulgus id exire et emanare non volo. Valet ea res plurimum in vulgus, cette chose a beaucoup de pouvoir sur le peuple, la populace. In vulgus commendari. Populus ac vulgus imperitorum. Expertus quam vanum et levi aura mobile vulgus sit. Istius nequitia in ore vulgi est versata. Sapientis judicium a judicio vulgi discrepat, le jugement du sage diffère de celui de la multitude. Cf. Plebs.
VULNĔRĀTĬO, ōnis, f. Blessure. SYN. Sauciatio.
VULNĔRO, as, avi, atum, are, a. Blesser, faire mal à. SYN. Saucio; plagam, vulnus impono, plagam facio, plagam injicio, vulnus infligo, vulneribus conficio. PHRAS. 1. Graviter hominem vulneravit, il blessa grièvement cet homme. Plagam mortiferam homini imposuit; vulnus intulit, impegit luculentum; graviter vulnere affecit hominem. Plagis sauciavit; corpus hominis plaga imposita cruentavit; graviter caput gladio percussit; injecta vel inflicta securi hominem protrivit 2. Graviter vulneratus est, il fut grièvement blessé. Sica, pugione percussus; telo ictus; multis vulneribus concisus; in adversum os telo sauciatus; æger vulneribus; vexatus vulneribus; trajectus telo, lancea transfixus; perfossus vulneribus; vulnere tardatus, retardatus; onustus vulneribus; vulnere afflictus; vulneribus exsanguis ægrum vix corpus trahit. USUS: Servi multi vulnerantur. Cf. Saucius, Vulnus.
VULNUS, ĕris, n. Blessure, plaie, coup. SYN. Plaga. EPITH. Consulare, gravissimum, vehemens et mortiferum, voluntarium, domesticum, periculosum, recens. PHRAS. 1. Non magnum vulnus fuit, la blessure ne fut pas grave. Ferrum haud alte in corpus descendit; summa duntaxat cutis perstricta est. Fessum vulnere ferrum haud alte penetravit; non intactum quidem ferro corpus, attamen leviter tantum saucium erat. 2. Ex vulneribus obiit, il mourut de ses blessurès. Mortifero vulnere ictus cecidit; multis vulneribus acceptis, ac debilitato corpore et contrucidato se abjecit exanimatus; vulneribus confectus est; multis vulneribus confossus concidit; corpus multis vulneribus confectus procubuit; telo secundum tempora graviter ictus in vulnus abiit. 3. Vix sanabitur hoc vulnus, cette plaie aura du mal à se guérir. Vix recreabitur inflicta plaga; vulnus eum in omnem vitam inutilem faciet; alligari quidem et curari herbis vulnus poterit, vix tamen percurabitur. USUS: 1. Vulnus alicui inferre, impingere. Grave vulnus accipere. Vulnera adverso corpore excepta. Vulneribus confici. Vulnera divellere et retractare. Vulneribus defessus, confectus, criblé de blessures. 2. TRANSL. Blessure, atteinte; douleur, affliction. Alterius famæ grave vulnus imponere, inurere, infligere. Fortunæ gravissimo vulnere percuti, être frappé par la fortune d’un coup très rude. Antiqua reipublicæ vulnera sanare.
VULPĒCŬLA, æ, f. Petit renard. SYN. Vulpes parva. USUS: Fraus quasi vulpeculæ, vis leonis videtur.
VULPES, is, f. Renard. USUS: Jungere vulpes, atteler des renards, c. à d., tenter qqche d’impossible. Vulpes pilum mutat, non mores, renard change de poil, mais non de caractère. Tam facile, quam vulpes pirum comest, c. à d., impossible. (PROV.)
VULTŬRĬUS, ĭi, m. Vautour, oiseau de proie. USUS: Vulturius ejus provinciæ quæstor, questeur vautour, spoliateur de sa province.
VULTŬŌSUS, a, um, Qui fait des grimaces, sombre, sévère. SYN. Tristis, severus. USUS: Cave ne quid ineptum sit aut vultuosum (in oratione), que rien ne jure ou ne grimace dans le style.
VULTŬS, ūs, m. Visage, physionomie. SYN. Os, facies. EPITH. Bellissimus, hilaris, gravis, modestus, nefarius, consceleratus, perturbatus, plenus furoris, sapiens, severior, tristior, superbissimus; ficti, simulati. PHRAS. 1. Vultu tristiore est et severo, il a un visage un peu triste et sévère. Obscurior, suspensus et incertus ejus vultus est; vultus ejus indignitate rerum acrior est; desperatio in ejus vultu aut ira atrox eminet; ore confuso certas perturbationis notas aut ingens malum præfert; in facie vultuque nescio quid triste inest et asperum; frontem contrahit; frontem adducit; vultum demittit; oris habitus is est, ut perturbati animi imaginem vultus et indices oculi referre videantur. 2. Vultus ab animo dissentit, il a un visage menteur, qui ne rend pas les sentiments de son âme. Vultus fallit, mentitur, decipit; in fraudem impellit, inducit; falsa vultus imagine, ficta specie dissimulatur animus; falsa ista vultus species intuentibus imponit, illudit; animi sensum vultus tegit. Sensus animi cum vultu minime congruit. 3. Ex vultu agnosco quam alieno a me sit animo, je reconnais à son air combien il me déteste. Ex oculis ac fronte conjicio, conjecturam facio; vultus qui index est et imago animi, qui sermo quidam tacitus mentis est, de illo prædicat quo erga me sit animo. Vultus, oculi loquuntur ac clamant simulationem de ejus in me animo, vultus ipse significationem dat. Animi infensi notas in fronte lego; vultus ipse sensum animi indicat. USUS: Imago animi vultus est, indices oculi. Vultus est tacitus quidam mentis sermo, animi janua. Num ejus vultum subire audes? Num ejus vultum ferre potes? Fingere quidem et simulare vultum possumus. In tuis oculis, tuo ore, tuo vultu acquiesco, vos yeux, votre figure, tout votre air me plaît. Cf. Forma.
X
XYSTUS, i, m. Xyste, colonnade découverte, galerie servant de promenade, de lieu au conversation, etc. SYN. Porticus. USUS: Cum inambularem in xysto.
Z
ZĒLŎTY̆PĬA, æ, f. Jalousie, envie. SYN. Obtrectatio. USUS: Offensio nostra, quæ magis ex zelotypia quam ab injuria nata est. Obtrectatio, quam intelligi zelotypiam volo, est ægritudo ex eo quod alter potiatur eo quod ille ipse concupierit. Cf. Æmulatio.
ZŌDĬĂCUS, i, m. Le zodiaque. SYN. Signifer orbis, orbis signorum. USUS: Vis quædam est signifero in orbe, qui Græce ζωδιακός dicitur.
ZŌNA, æ, f. Ceinture; une des zones terrestres qui entourent le zodiaque.
INDEX VOCUM BARBARARUM.
VOX BARBARA VOX LATINA
Ab antiquo. Antiquitus.
Ab initio mundi. Post homines natos, post hominum memoriam.
Ab initio rem repetere. A capite, ab ultima ætate, memoria; altius rem arcessere; ab origine primisque causis rem repetere.
Ab invicem. Inter se timere, distare.
Abominabilis. Abominandus, detestabilis, exsecrabilis.
Abortire. Partum abigere, abortum facere.
Abscindere reditum, annonam. Receptu commeatuque aliquem intercludere.
Absentare se. Subducere sese.
Absolvere ab hæresi. Expiare ab hæresi, Ecclesiæ reconciliare.
Absolute. Præcise, simpliciter negare.
Absone. Absurde.
Absurditas. Res absurda.
Acceptare officium. Suscipere munus.
Acclinis (poet.) Inclinatus, reclinatus.
Acedia. Pigritia, negligentia.
Acervare. Cumulare.
Acquisitio. Comparatio.
Activitas. Solertia, industria, velocitas.
Ad diem præfixam. Ad diem, ad diem dictum, ad statum diem.
Adhuc semel. Iterum.
Ad instar. Instar.
Adinventio. Inventio.
Adversitas. Res afflictæ, res adversæ, casus adversi, res turbidæ, asperæ.
Ad vivum exprimere. Scite, miro artificio exprimere.
Adunare. Conjungere, congregare.
Ædificare alios. Bono esse exemplo.
Affabiliter. Blande, comiter.
Affirmative. Affirmate.
Albedo. Candor, albus color.
Aliqualiter. Aliquomodo, quodammodo.
A longe. Procul, eminus.
A longo tempore. Jam dudum, pridem.
Alta voce. Clara voce.
Alternatim. Alternis vicibus.
Amantissimus frater meus. Carissimus; dicitur tamen active: mei amantissimus.
Amittere prœlium. Prœlio inferiorem discedere, adversum prœlium facere; vinci.
Amodo. Deinceps, posthac.
Amphibologia. Amphibolia.
Angariare. Cogere, adigere, compellere.
Animalculum. Bestiola.
Antecessores. Majores.
Ante judicem vocare aliquem. In judicium vocare aliquem.
Ante omnia. Imprimis, præ cæteris.
Apostatare. Nuntium remittere Religioni, ejurare Sacra, deficere a fide Christo data.
Apparuit in somno. Vidi secundum quietem, spectaculum habui in somno, per quietem spectandum se mihi obtulit.
Appellit navis. Appellitur navis, nauta appellit.
Approximatio. Appropinquatio, accessus.
Aptitudo. Habilitas.
Aquaticus (poet.). Aquatilis, aquarum incola.
Armistitium. Induciæ.
Attemperare. Moderari, adaptare.
Austeritas vitæ. Victus cultusque asperior.
Auxiliator. Adjutor.
Axioma. Pronuntiatum, effatum.
Baccalaureus. Prima laurea donatus.
Benedicere populo. Bene precari populo, fausta cum prece dimittere, pacem et veniam a Superis precari.
Benefactor. Beneficus, munificus, patronus.
Beneplacitum. Arbitratus, voluntas, nutus, libido.
Bene sit. Benigne sit.
Bene vivere. Pure casteque vitam colere; vel laute indulgenterque vivere.
Bestialis. Brutus, inhumanus, bruto conveniens.
Biformis (poet.). Biformatus.
Blanditor. Adulator, assentator.
Blasphemare. Impias in DEUM voces mittere, scelesta lingua DEUM lacessere.
Bona opera facere. Virtutum officiis fungi.
Bonæ conscientiæ est. Animi integerrimi; mente nullius culpæ sibi conscia.
Brutum. Bestia, animal, pecus.
Calendarium. Fasti.
Calumniose. Per calumniam, injuriam.
Campana. Æs campanum.
Carnalis homo. Libidini, voluptatibus deditus.
Cautela. Cautio.
Christianitas. Res christiana, Respublica christiana, Orbis christianus.
Christianus. Christi Sectator, Christi disciplinam professus vel nomen christianum.
Circumlocutio. Circuitio verborum, circumscriptio.
Circumstantia. Res attributæ, adjuncta loci temporisque ratio.
Circumvallatio. Locus aggere ambitus, limes extimus, circuitus, munimenta castrorum.
Claudere epistolam. Obsignare.
Coacte. Per vim, vi adactus, adductus.
Coœtaneus. Æqualis ejusdem temporis.
Cœlicus. Cœlestis.
Cœlitus. De cœlo, divinitus.
_Commendare DEO negotium in Consulere per preces DEUM. oratione._
Communicare. Ad Sacram Synaxim, mensam, panem cœlestem accedere, divino Epulo pasci.
Communiter pro. Plerumque, vulgo.
Comparative. Comparate.
Comparere ante aliquem. Sistere se alicui.
Compassio. Commiseratio, misericordia.
Compati. Commoveri, capi, affici misericordia; dolere casum, vices alterius.
Complexio † pro. Corporis constitutio, humorum temperamentum, corporis habitudo.
Conceptus mentis. Sensa mentis, congitata mentis.
Concivis. Civis, municeps.
Concupiscentia. Cupiditas, libido.
Confabulatio. Collocutio, sermones.
Confidentia † pro. Fiducia.
Confortare. Corroborare, confirmare.
Confusus. Pudefactus.
Congrue. Congruenter.
Congruus. Congruens.
Conregnare. Simul regnare.
Consequenter. Porro, quod ex eo consequitur.
Contemporaneus. Ejusdem temporis, ætatis.
Contentus est. Sorte, rebus suis contentus est.
Contiguus (poet.). Continens, contingens, vel proximus, vicinus.
Continue. Continenter.
Contradicere sibi. Pugnantia loqui, secum ipso pugnare.
Controverti. In controversia esse; in controversiam venire, deduci, vocari.
Conventio. Conventus, vel conventum.
Convitiari. Proscindere convitio.
Coopertorium. Tegumentum, operculum.
Coordinare. Suo quodvis ordine collocare.
Cor †. Animus, ratio, mens.
Corporis necessitates. Necessaria vitæ præsidia; res ad vitam vel usus necessarios requisitæ.
Correcte. Emendate.
Creatura. Res creata, res condita ab opifice et ædificatore mundi DEO.
Crescit malum. Malum in dies ingravescit.
Crucem facere. Signum crucis digito in fronte effingere, salutari se signo munire.
Cum tempore. Progressu temporis, procedente tempore, tempore.
Cumulatim. Cumulate.
Damnare ad mortem. Damnare capitis vel capite.
Dare licentiam. Potestatem facere.
Debiti solutionem petere. Admonere debitores, appellare de pecunia, nomina exigere.
Deceptor. Veterator, circumscriptor.
Decimus nonus. Undevicesimus.
Dedecens. Turpis, indecorus.
De die in diem. Indies; dicitur tamen diem ex die ducere, proferre, procrastinare.
Defectus. Vitium ædium, etc.
Deitas. Divinitas.
Delator. Index, accusator.
Delectabilis. Quod habet delectationem.
Dependere ab aliquo. Pendere ex aliquo.
Deponere officium. Deponere munus; abire, decedere magistratu.
Deprædari. Prædari, spoliare, diripere.
Desertum. Locus desertus, solitudo; locus humano cultu vacuus, solitudine et inopia vastus.
Desuescere. Consuetudinem deponere, desuefacere.
Detractor. Obtrectator.
Detractoria verba. Famæ adversantia, inimica nomini, honorem lædentia, violantia.
Detrahere aliquid de pretio. Deducere de summa.
De verbo ad verbum. Ad verbum, verbum de verbo, totidem verbis.
Dictio † pro. Vocabulum.
Discooperire. Non tegere, retegere.
Discretio. Prudentia in discrimine faciendo, delectus ac judicium.
Disparere. Evanescere, sublimem abire, oculis subito subduci.
Disparitas. Ratio dispar, diversa.
Dispositio animi. Animi comparatio, affectio.
Disquirere. Exquirere.
Dissitus † pro. Disjunctus, longinquus, remotus; dicitur recte pro dispersus.
Ditescere. Divitem fieri.
Diversimode. Varie, alio atque alio modo, non uno modo.
Diversitas. Varietas, dissimilitudo.
Divisim. Seorsim, separatim.
Diutius sex mensibus. Amplius sex menses.
Dono mittere rem. Donare, munera mittere.
Dubietas. Dubium.
Dubito, an non. Dubito an facturus sim, haud scio an dicturus.
Echo (poet.). Saxa et solitudines voci respondentia, vox aut sonus repercussus, valles clamoribus repercussæ.
E contra. Contra, e contrario, contra ea, ex contraria parte.
Efformare. Effingere, exprimere, formare.
Elapso anno. Anno superiore.
Elucescit. Lucet, lucescit.
Enervis. Enervatus.
Eremus †. Inculta solitudo, locus desertus.
Essentia rei. Natura, vis, potestas rei.
Evaginare gladium. Gladium stringere, e vagina educere.
Exaltare aliquem. Efferre, provehere ad honores.
Examen conscientiæ facere. Sua dicta factaque recognoscere, excutere conscientiam, in se inquirere, explorare animi latebras.
Exaudire pro. Votis precibusque annuere, preces ratas habere.
Exercere virtutem. Declarare, ostendere.
Ex nunc. Ex hoc.
Exoptabilis. Optabilis.
Exponere se periculo. Offerre se periculis, committere.
Ex professo. Consulto, de vel ex industria, dedita opera.
Extollere se. Efferre se.
Extollere vocem. Intendere vocem.
Extrinsece. Extrinsecus.
Extrinsecus, a, um. Externus, exterior, vel alienus.
Ex tunc. Inde, jam dum.
Faciliter. Facile, nullo negotio, sine negotio.
Factor. Effector, perfector.
Femininus. Femineus; dicitur tamen femininus in sensu grammatico.
Fictitius. Fictus, commentitius.
Fiducialiter. Cum fiducia, fidenti animo.
Figmentum. Commentum, res ficta, commentitia.
Finire librum †. Libri finem facere, conficere librum; absolvere.
Finire vitam, bellum. Cursum vitæ conficere, conficere bellum.
Formidabilis. Formidolosus, terribilis.
Fortis locus. Locus munitus.
Fraternitas. Fratrum conjunctio, sodalitas, germanitas.
Fraudulenter †. Insidiose, ex insidiis, dolo.
Fructifer. Frugifer.
Frustraneus. Irritus, supervacaneus.
Fulgidus. Fulgens.
Fungi vita. Extremam diem morte conficere, concedere naturæ, vita decedere, migrare.
Garrulitas. Inanis verborum profluentia.
Generatio pro. Ætas, sæculum.
Glorificare. Laudare, prædicare, laudibus extollere.
Grandiloquentia. Magniloquentia.
Gratitudo. Beneficii memoria, grata voluntas, gratus animus.
Hactenus c. pro tempore Adhuc. ponitur.
Honorificare. Honorare.
Humanitas pro. Natura humana.
Humiditas. Humor.
Humiliare se. Submittere se, submisse se gerere.
Humilis. Modestus, animi submissi homo.
Humilitas. Modestia, submissio animi.
Humiliter. Demisse.
Ictu oculi. Momento vel puncto temporis.
Ignaviter. Ignave.
Ignobiliter. Sordide, plebeio modo.
Ignominiose. Per ignominiam, cum ignominia.
Illegitimus. Non legitimus, spurius.
Illicite †. Per nefas summum, non sine culpa.
Immediate. Proxime, nullo interveniente.
Immisericordia. Inhumanitas.
Impassibilis. Pati nescius, malo nulli obnoxius.
Imperfecte. Imperfecta re, opere.
Implere legem. Parere legibus; observare, sequi legem.
Impossibile. Αδύνατον, quod fieri non potest.
Imputare. Adscribere, culpam conferre in aliquem.
Inadvertentia. Inconsiderantia, incuria.
Incertitudo. Incerta belli, fortunæ, casuum.
Incomprehensibilis. Incomprehensus.
Incorporeus. Corporis expers.
Incredulitas. Obstinatus animus ad fidem habendam.
Incredulus. Obstinatus.
Incurabilis. Insanabilis, desperatus.
Indebite. Immerito, injuste.
In diebus nostris. Nostra memoria.
Indigus. Indigens.
Indubitanter. Non dubitanter, sine dubio, haud dubie.
Indubitate. Procul dubio.
Indubius. Haud dubius, indubitatus.
Inexcusabilis, e (poet.). Excusationem non habens.
Inexstinguibile odium. Implacabile, vel immortale.
Infernus. Inferi, orcus.
Infinitudo. Infinitas.
Infirmari † pro. Ægrotare, in morbum implicari.
Infirmiter. Infirme.
In genere. Generatim, universe.
In gratiam alterius. Alterius causa.
Ingratitudo. Ingratus, immemor beneficii animus.
In illo tempore. Illo tempore.
Inopinus. Inopinatus.
Inordinate. Sine lege ac modo.
In quantum. Quatenus, qua ex parte.
In quantum possum. Quantum in me est, quantum consequi potero.
In somnio. Per quietem.
In specie. Speciatim, nominatim, sigillatim.
Inspiratio. Instinctus, afflatus divinus.
Instabilitas. Varia commutabilisque vitæ ratio, aut vaga volubilisque fortuna, vicissitudo.
Intellectus. Intelligentia, ratio.
Intercedere pro aliquo pro. Deprecari pro aliquo, supplicare.
Intercessio pro. Deprecatio.
Intercessor pro. Deprecator.
Intrinsece. Intrinsecus.
Intrinsecus, a, um. Interior.
Inverecunde. Impudenter.
Invisibilis. Qui oculorum obtutum vel aciem effugit.
Involuntarius. Non voluntarius, invitus.
Irate. Iracunde, cum ira.
Irrationabiliter. Sine ratione, more rationis expertium.
Irrationalis. Rationis expers.
Irreligiosus. Ab omni religione alienus, remotus.
Irrequietus. Sollicitus, laboriosus.
Jus habeo. Jure meo possum.
Justificare. Justum declarare, a culpa absolvere.
Juxta Ciceronem † pro. Secundum Ciceronem, ex Ciceronis sententia, vel ut est apud Ciceronem.
Lenimentum. Levamentum.
Letaliter. Letifera plaga, morbo.
Liberum arbitrium. Voluntas libera.
Licite. Juste, honeste, justis de causis.
Linea pro. Versus.
Lingua materna. Sermo patrius.
Longanimis. Mitis, ad iram tardus, remissior in ulciscendo.
Longo tempore post. Longo intervallo.
Loqui pro et contra. In utramque partem disceptare.
Lucta. Luctatio, certamen.
Ludere fidibus. Canere fidibus.
Magnanimiter. Magno animo.
Male contentus est. Animo est alienato et offenso.
Maledictus. Exsecrabilis, detestabilis, orci victima.
Male dispositus. Male animatus ad rem.
Malefactor. Malitiosus, facinorosus.
Malus aer. Cœli gravitas.
Mediate, immediate. Interveniente aliquo vel nullo, remote, proxime, per vel non per alium.
Medicari. Mederi, sanare.
Medium, media pro. Sumptus, facultates, subsidia, vel modus, via, ratio, vel remedium.
Methodus certa †. Ratio ac via.
Mille alii. Sexcenti.
Mineralia. Fossilia.
Modernus. Hodiernus, recentior, qui nunc est; auctor nostri temporis, novus.
Multoties. Sæpenumero, sæpe, identidem.
Multum ante. Multo ante.
Mundanæ res. Caducæ, perituræ, profanæ, infimæ, fugaces, inanes, mortales, fluxæ, fragiles, humanæ res.
Nec autem, vel minus autem. Nec vero, minus vero.
Nigredo. Nigror.
Nocuus † (poet.). Noxius, infestus.
Non diu post. Non ita multo post.
Non vero. Non autem.
Noscere jam hominem disco. Perspicio jam hominis animum.
Novendecim. Undeviginti.
Nullatenus. Nequaquam, neutiquam, nullo pacto, mode, nulla ratione, minime.
Nullibi. Nusquam.
Nullo labore. Nullo negotio.
Nuntium. Nuntius.
Nuspiam. Nusquam.
Oblivioni tradere †. Oblivioni dare.
Obnixe rogare. Enixe rogare, obsecrare, omnibus precibus orare, petere.
Obsidium. Obsidio.
Occidere se. Afferre sibi manus, mortem consciscere.
Octodecim, octavus decimus. Duodeviginti, duodevicesimus.
Omnes usque ad unum. Ad unum omnes.
Omni ex parte. Usquequaque.
Omnimode. Omni modo, ratione, omnibus modis.
Ordinarie. Plerumque.
Pacate, pacifice. Tranquille.
Pallesco. Palleo, exalbesco.
Particularis. Singularis, peculiaris.
Parum ante. Paulo ante.
Parvo labore. Nullo negotio.
Parvum esse. Statura esse humili.
Parvus est in oculis suis. Modestissime de se existimat.
Passiones. Animi motiones, perturbationes.
Pavefacere. Pavorem incutere, metum injicere.
Per accidens. Casu, temere, fortuito.
Persecutor Christianorum. Nominis Christiani hostis.
Persona † pro. Homines, capita: pro larva, aut muneris gerendi habilitate, probum est.
Pertinet ad me liber. Meus est liber.
Pertransire. Permeare.
Pœnitentiam agere. Resipiscere, ad frugem redire, dolere de admissis criminibus, vitia virtutibus emendare.
Possibilis, e. Quod fieri potest, si res facultatem habet, quantum consilio effici potest.
Possibilitas. Facultas, vires.
Prædecessor. Antecessor †.
Præ oculis habere. Versatur mihi ante oculos.
Præsagium. Præsagitio, præsensio, prædictio rerum futurarum.
Præsumere † pro. Multa sibi sumere, audere, arrogare sibi: nam pro prius sumere, probum est.
Prætextu aliquo. Per speciem, simulatione, sub specie, obtentu, per causam, nomine amoris, honoris, etc.
Prætextus †. Simulatio, species, nomen, obtentus.
Prævalere. Viribus superiorem esse, superare, vincere.
Primatus. Principatus.
Primates. Principes civitatis, optimates, primarii viri.
Primogenitus. Natu maximus.
Private. Privatim.
Procul distare. Longe abesse.
Producere fructus. Ferre fructus.
Professor. Magister, doctor.
Proponere conditiones. Ferre conditiones.
Proponere aliquid in senatu. Referre ad senatum, ad populum.
Proponere sibi aliquid Inducere animum, constituere, decernere. faciendum.
Proprio Marte, propria manu. Suo Marte, manu sua.
Protectio. Defensio, tutela, clientela, præsidium, patrocinium.
Protector. Defensor, patronus.
Proximior. Propior.
Purificatio. Expiatio.
Pusillanimis. Timidus, animo fracto, humili, abjecto.
Pusillanimitas. Animus abjectus, angustiæ pectoris, parvus animus.
Quadragesies. Quadragies.
Quæstionem proponere. Quæstionem ponere.
Qualitates egregiæ. Dotes animi egregiæ.
Quamprimum potest fieri. Primo quoque tempore.
Quantitas vini, frumenti. Numerus, vis, modus ingens frumenti.
Quidquid sit. Utcumque res se habeat, vel quoquo modo.
Quoad corpus. Secundum corpus.
Rationalis. Ratione utens, particeps rationis.
Rebellare †. Deficere a Republica, novis rebus studere.
Rebellis †. Seditiosus, factiosus.
Recenter. Recens.
Reciproce. Mutuo, vicissim.
Rectitudo. Recta vel incorrupta rei ratio.
Reduplicare. Conduplicare.
Reflexio. Accurata consideratio, deliberatio.
Refrigerium. Refrigeratio.
Relative. Comparate ad alios.
Remorsus conscientiæ. Pungentes animi stimuli, morsus.
Reparare damnum. Sarcire damnum.
Repulsio. Repulsa.
Res est in eo statu. Res in eum adducta est locum.
Res est sic. Res sic se habet.
Respective. Comparate.
Revelare aliquid. Patefacere, rei indicium facere.
Reversus sum. Reverti.
Robuste. Nervose.
Rubedo. Rubor.
Salutifer. Salutaris.
Sanctificare. Consecrare, sanctum esse jubere.
Sanguinem effundere † pro. Occidere, hostilem sanguinem fundere.
Scienter. Sciens prudensque id fecisti.
Scopus † pro. Finis, propositum.
Sculptor. Fictor.
Secum ipso loqui. In animo secum versare.
Secundo. Iterum.
Secundum Lucam. Scriptore Luca.
Secure. Tuto, sine cura, periculo.
Seducere. Corrumpere mores, corruptelam illecebris irretire.
Semel aut bis. Semel iterumque.
Semote. Remotis arbitris.
Sensibilis, e. Quod sub sensum cadit, sensu percipitur.
Seorsim. Seorsum.
Separatio. Divortium, dissidium.
Sermonem facere. Sermonem habere, verba facere.
Servitudo. Servitus.
Solamen † (poet.). Solatium.
Solvere vestem, panem. Solvere pro veste, vel panis pretium.
Somnolentus. Somniculosus.
Sparsim. Pluribus in locis, non uno in loco.
Spem dare alteri. Spem facere, in spem adducere.
Stare a longe. Stare eminus.
Statuarius †. Qui signa fabricatur.
Strategema. Consilium vel inventum callidum Imperatoris, vel dolus, artificium militare.
Subditi. Cives subjecti et subditi regibus.
Sub eo prætextu. Ea simulatione, specie, nomine.
Subintelligere, subaudire. Intelligere vocem non expressam.
Subitaneus †. Repentinus.
Subjugare †. Subigere, sub jugum mittere.
Sublimitas. Excelsitas.
Sublimiter. Sublimi loco, gradu.
Submittere se legibus. Obtemperare legibus.
Substantia pro. Natura, aut fortuna.
Successores. Posteri, qui succedunt.
Sufficienter. Satis.
Summitas. Fastigium.
Superbire. Efferre se, inflari.
Superficies. Extremitas.
Superfluus. Supervacaneus.
Supernaturalis. Superans naturæ vires.
Superscriptio. Inscriptio litterarum.
Supplere aliquem. Partes alicujus sustinere.
Supplicatio. Libelli supplices.
Supponere. Ponere.
Supposito hoc. Posito hoc.
Supradictus. De quo supra dixi.
Surrexit Propheta. Vates sacer ortus est.
Symmetria. Congruentia æqualitasque partium.
Sympathia. Cognatio naturæ et quasi concentus et consensus. Cic.
Tabefacere. Conficere, consumere.
Tam bene, quam poteram. Pro virili parte, pro rei copia.
Tangibilis. Sub tactum cadens.
Tardatio. Tarditas, mora.
Technice. Artificiose.
Tegmentum. Tegmen, tegumentum.
Temperies. Temperatio.
Temporalia bona. Caduca, fluxa; res externæ.
Tempora gravia, vel mala. Temporum iniquitas, acerbitas.
Tenetur hoc facere. Oportet, munus aut partes sunt ejus.
Tentamentum (poet.). Tentatio.
Tepiditas. Tepor.
Terminus † pro. Certa, constituta dies.
Terra firma. Terra continens.
Terrefacere. Terrorem inferre, terrere.
Terreus. Terrenus.
Textus auctoris. Verba auctoris aut sententia.
Theatrum belli. Sedes belli.
Theoria. Contemplatio et mentis agitatio.
Tituli honorum. Vocabula honorum, nomina.
Titulum libro facere. Librum inscribere.
Titulus libri. Libri inscriptio.
Tonus †. Sonus.
Traducere in latinum. Latine vertere.
Transibit hoc non ita. Hoc sic non abibit.
Transmutatio. Immutatio.
Tribulatio. Afflictio, calamitas.
Trigesies. Tricies.
Triginta octo, novem. Duodequadraginta, undequadraginta.
Triumphator. Triumphans.
Turpare. Deformare.
Ubertim. Abunde, affatim.
Ultionem sumere. Ulcisci.
Unanimiter. Uno ore, uno animo, concordissime.
Unice † pro. Tantum, solum; nam positum pro singulariter, bonum est.
Unigenitus. Filius unicus.
Unio. Concordia, animorum et sententiarum summa consensio.
Unire se. Conjungere.
Universaliter. Universe, generatim.
Ut plurimum. Plerumque.
Ut quid. Cur, quare.
Valde sero. Multa nocte.
Valedicere †. Valere jubeo.
Valor †. Pretium.
Vane. Inaniter.
Vanitas mundi. Res inanes, fluxæ.
Vappa. Vinum fugiens.
Variabilis. Mutabilis, parum sibi constans.
Vaticinium. Vaticinatio.
Vehementia †. Acrimonia, impetus.
Ventus bonus. Ventus secundus.
Verbum suum dare. Fidem dare, interponere.
Veritatem dicere. Verum dicere.
Vice una et altera. Semel atque iterum.
Vicibus tribus, multis. Ter, sæpe.
Vicissim amare. Inter se amare.
Vigesies. Vicies.
Viror. Viriditas.
Visibilis. Res, quæ sub aspectum venit, cadit.
Visus bonus. Oculorum acies acris et acuta.
Vitæ austeritas †. Victus cultusque asperior.
Vituperium. Vituperatio.
Vivere in pace. Quietam ætatem traducere.
Vomitus †. Vomitio.
Voracitas †. Edacitas.
Vulnus pectore exceptum. Vulnus adversum.
Vulnus a tergo acceptum. Vulnus aversum.
Zona (poet.). Cingulum.
Index vocum quæ in foro militari, civili sacroque obtinent.
A
Abbé (d’un couvent).—Gardien Præfectus monachorum, monasterii (chez les Capucins). rector, princeps monachorum; abbas.
Abbesse (d’un couvent); Rectrix virginum DEO sacrarum, quæ supérieure (_d’une simple collegio sacrarum virginum vel congrégation_.) virginibus DEO sacratis præest, antistes sacrarum virginum; abbatissa.
Absolution du prêtre. Oratio, solemnis precatio, qua sacerdos Numinis vice reo peccatorum veniam impertit; absolutio.
Absoudre qqn; remettre les Vinculis criminum absolvere aliquem, péchés à qqn. culpæ expertem pronuntiare aliquem.
Accise ou Douane, impôt sur les Portorium, vectigal eorum quæ denrées, sur la consommation. consumuntur, tributum rerum ad victum et amictum pertinentium.
Accise, impôt sur les cheminées. Exactio focorum.
_Caisse de l’_accise, _des Fiscus vectigalium. contributions indirectes_.
_Mettre l’_accise sur chaque In singulas vini urnas nomine statam mesure de vin. pecuniam exigere.
Receveur _de l’_accise, des Curator census e victu persolvi contributions indirectes. soliti.
Accrédité (_ambassadeur ou Legatus mandatis et plena agendi envoyé_); _un ambassadeur muni potestate instructus. de lettres de créance, de pleins pouvoirs_.
Accuser qqn d’un crime capital. Judicio capitis arcessere aliquem, arguere aliquem rei capitalis, in judicium capitis vocare.
Actions (finances); mises Litteræ quibus cavetur de pecunia (fin.). societati credita.
Accuser qqn de sédition,.... de Actionem perduellionis intendere, révolte. majestatis postulare.
_Voir, à l’aide de l’_addition Addendo deducendoque experiri quid _et de la soustraction, ce qui reliqui sit. reste_.
Adjudant, aide-de-camp; Adjutor castrensis, vigilum præfecti officier d’ordonnance. adjutor.
Administrateur de la caisse, Ærarii civici tribunus. des fonds d’une ville; trésorier; payeur.
_N’avoir aucun rapport d’intérêts, Nullo commercii jure misceri. d’_affaires avec..., _ne pas faire d’_affaires, _le commerce_; _ne pas entretenir, n’avoir pas de relations commerciales avec_......; _ne pas traiter d’affaires avec_....
_Avoir des rapports d’intérêts ou Res rationesque contrahere cum aliquo. d’affaires avec qqn_; _faire des_ affaires, _le commerce avec qqn_.
Agent, chargé d’affaires. Curator negotiorum publicus, actor publicus.
Général-adjudant; aide-de-camp. Adjutor ducis.
L’aile droite, l’aile gauche Ala, cornu, dextra, sinistra. (d’une armée).
_Droit d’_aînesse. Jus natu majoris, vel maximi.
Ajournement d’une cause. Ampliatio judicii.
_Sonner l’_alarme. Ad arma conclamare.
Franc-alleu, c. à d., _un bien Vectigalium onere immune. libre, franc de tous droits_.
Bien allodial. Prædium vel fundus a clientelari nexu liber.
Bien allodial, terre allodiale. Prædium a clientelarum nexu liberum.
Almanach, calendrier. Fasti.
_Faiseur d’_almanachs. Fastorum auctor.
Alternativement. Alternis vicibus.
Ambassadeur, envoyé, député. Legatus, orator, nuntius solemnis.
Ambassadeur de premier ordre. Legatus primi ordinis.
Résident, ambassadeur, _chargé Qui regis aut reipublicæ negotia d’affaires (d’un État) auprès agit. d’une puissance étrangère_.
Amiral. Præfectus classis, prætor navalis, qui classi præest. Summus classium præfectus. Dux militiæ navalis, rei maritimæ præfectus.
Vaisseau amiral. Navis prætoria.
Amirauté. Summus rei navalis senatus.
Amnistie. Lex oblivionis, dictorum factorumque omnium abolitio; plebiscitum, ne qua præteritarum rerum mentio fiat.
_Être à l’_ancre. In anchoris navem tenere, in anchoris exspectare.
_Lever l’_ancre. Anchoras tollere.
Angles d’un fort, d’un bastion. Rostrum propugnaculi.
Annales. Fasti.
_J’ai de l’_antipathie, _j’éprouve Animo dissideo ab hoc. de l’aversion pour un tel_.
Apanage, _revenus annuels destinés Redituum portio, principibus natu à l’entretien d’un noble_. minoribus assignata.
Seigneurs apanagés; _princes Privati principes. apanagés ou_ apanagistes; _grands (du royaume), hauts fonctionnaires apanagés_.
Appariteur, huissier, garçon de Apparitor, minister magistratus. bureau.
_S’_approcher de l’ennemi; Castra castris conferre. s’avancer vers l’ennemi.
Contre-approches. Excursus, procursus obsessorum.
Archives privées. Tabularia sanctiora.
Les archives, actes publics. Chartophylacium, scrinium cum (Se dit des archives litteris, memoria principum elles-mêmes et aussi du local publica, tabularium rerum gestarum, où elles sont conservées.) tabulæ publicæ, locus in quo tabulæ Chartrier (d’un monastère). et litteræ publicæ servantur.
Consigner dans les archives, Ad tabulas referre. _inscrire sur les registres publics_.
_Tirer de la poudre des annales ou Ex annalium vetustate eruere alicujus des_ archives _le souvenir de rei memoriam. qqche_.
Archiviste; chartrier (d’un Custos tabularum publicarum, monastère). tabularii præfectus.
Argent monnayé. Argentum signatum.
Argent en lingot, _argent non Rude, infectum. travaillé_.
Argent comptant. Pecunia præsens, numerata.
_Mettre de l’_argent en Pecuniam habere implicitam, quæ in circulation. foro versatur, quæ cohæret cum aliorum pecuniis.
Donner quittance (_pour de Pecunias alicui expensas ferre. l’_argent reçu), _acquitter une note, un paiement_.
_Manque d’_argent à la chambre du Incredibiles angustiæ pecuniæ publicæ. trésor.
_Prendre de l’_argent à intérêt, Fenori sumere, fenore accipere. _emprunter de l’argent à intérêt_.
Argument, preuve solide. Argumentum gravissimum et firmissimum.
Les principaux arguments. Puncta argumentorum.
Réfuter, renverser les arguments. Argumentis aliquid refellere.
Patron de vaisseau; armateur. Navis dominus.
Mettre bas les armes, rendre Armis positis, submissis, abjectis les armes;—demander quartier. vitæ gratiam deposcere.
Prononcer un arrêt, _rendre un Sententiam dicere. jugement_.
Quoiqu’il arrive. Utcumque cesserit, utut evenerit.
Article de foi, symbole. Caput fidei Christianæ.
_Préparer des couronnes Malleolos facesque ad incendendam foudroyantes ou d’_artifice. urbem comparare.
_Jeter, lancer des couronnes Piceis sulphureisque sertis subeuntes foudroyantes ou d’_artifice _sur induere seu in subeuntes jacere. les assaillants_.
Artificier (t. milit.); Librator tormentorum, mortariorum, _l’artilleur qui met la mèche ollarum ignitarum. au canon pour faire partir le coup_; brigadier d’artillerie; bombardier (t. milit.).
Artillerie, _pièces d’artillerie Res tormentaria. ou simplement pièces_; (_ainsi on dit: des pièces de campagne, de siége, des pièces de 6, de 12_ ...); batterie.
_Garde-magasin d’_artillerie. Armamentario præfectus.
Colonel; capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis _officier d’_artillerie, tormentariæ, præfectus fabrum. capitaine, officier du genie.
_Mener les soldats à l’_assaut, Ad assultum educere militem. les faire monter à l’assaut. Donner l’assaut.
Assiéger, mettre le siége Circumvallare, includere. devant....
Réduire les assiégés par la Macerare fame circumvallatos. famine; affamer les assiégés.
Répandre la terreur et semer la Magna vi pilarum fragoreque destruction parmi les assiégés, tormentorum obsessis terrorem en tirant du canon et en detrimentumque inferre, injicere. lançant des bombes.
Comparaître au jour assigné; Venire ad constitutum diem, comparaître en justice, vadimonium obire. répondre à une assignation.
_Fixer le jour de la comparution Vadimonium concipere. en justice_; _lancer contre qqn un mandat de comparution_; donner une assignation, _une citation_.
Attaque, charge; assaut; Incursio, incursus. choc.
Attaque nocturne. Nocturna grassatio.
Prendre, attaquer _l’ennemi en Adversos proterere. queue_.
Attaquer l’ennemi de front. In adversos hostes impetum facere, impressionem dare in adversos hostes.
En attester DIEU et les hommes. Testari DEUM hominesque.
Droit de retraite, _droit Census emigrationis causa persolvi d’_aubaine (dr.); droit, solitus. taxe de détraction. (dr.)
Donner audience à qqn; Admittere aliquem, audire benigne admettre qqn à l’audience. attenteque.
_Ne pas recevoir d’_audience, Alloquio excludi, ad colloquium non n’être pas admis à l’audience; admitti. se voir refuser une audience.
Rendre la justice, juger; Jus dicere, exercere. _être jour d’_audience (_en parlant d’un tribunal_).
_Être admis à l’_audience de Ultimum convenire principem, eum congé. supremum discessus causa alloqui.
Auditeur général, _premier juge Prætor, judex castrensis supremus, militaire_; grand prévôt. quæsitor causarum capitalium, militarium supremus.
Aumônier militaire, aumônier de Sacerdos castrensis, qui læsum l’armée (cath.);—ministre du supremis Mysteriis procurat militem. camp (protest.).
Avant-garde. Antecessores, signa prima, acies prima.
_Commander, conduire Primo pilo præesse; primum pilum l’_avant-garde. _Avoir le ducere. commandement de l’avant-garde._
Sans vous incommoder; _c’est à Quod commodo tuo fiat. votre_ avantage.
_Temps de l’_Avent. Hebdomades quæ anniversariam nascentis Christi memoriam præcurrunt.
B
Bagages. Impedimenta militaria.
Piller, enlever les bagages. Impedimenta diripere.
Piller les bagages _des Lixarum mercatorumque sarcinas vivandiers, des cantiniers_; intercipere. _enlever les fourgons des vivandiers, des cantinières_.
Ciel de lit; baldaquin Tegmen pensile, aulæa suspensa. quelconque (_au dessus d’un trône, d’une table, d’un autel, etc._).
Balle, grenade. Glans, ignis missilis, malleoli, pilæ ignivomæ ignita jacula.
Balle de fusil. Glans plombea.
Banque. Mensa publica argentaria. Ærarium mercatorum.
Banque; comptoir d’escompte. Taberna argentaria.
Banquier, changeur. Numularius, mensarius, argentarius.
Banquier, changeur. Numularius, mensarius, argentarius fenerator.
Uni avec qqn par le lien du Baptismatis fœdere conjunctus. baptême.
Baraques; baraquements. Tuguriola militum; raptim excitatæ militum domus. Tabernacula militum e trabulis.
Barrière; barres. Cancelli lignei.
Bataillon; cohorte; compagnie. Cohors.
Former le bataillon carré, ou Agmen quadratum e milite constituere. former le carré.
Batterie. Agger, tormentorum suggestus.
Dresser des batteries. Suggestus tormentarios constituere, ibique tormenta collocare.
Dresser des batteries. Aggeres jacere, struere.
Bastion. Propugnaculum, munimentum mœnium latea sustentans.
Bastion; fort. Propugnaculi agger, munimentum majus; propugnaculum.
Bedeau, appariteur. Minister Academiæ publicus.
Dire le benedicite. Mensam sacrare, mensam cibosque appositos precibus consecrare.
Bibliothèque, tablettes; Foruli, plutei, armarium. rayons, cases (_d’une bibliothèque_).
Biens-fonds affectés à l’aîné Bona, patrimonia, quæ caput stirpis d’une famille (en France, dans sequuntur, quæ natu maximo l’Amérique espagnole, etc.). obtingunt.
Fonds de terre, bien, Fundus. biens-fonds, terre, propriété, domaine.
Biens meubles; mobilier. Ea quæ moveri possunt, suppellex.
Faire le bilan; _balancer un Accepti expensique rationes subducere. compte_; _faire le compte des dépenses et des recettes_; faire le compte du bilan.
Bill; projet de loi du parlement Scriptum a supremo Angliæ Senatu (en Angleterre). Regi propositum, ut ei calculum addat vimque legis conferat; typus condendæ legis in Anglorum Comitiis, constitutio publica senatus Anglici.
Billet. Codicilli, epistola minuscula, ceræ pusillæ.
Billet de logement (milit.). Tessera hospitii militaris.
Biscuit. Panis nauticus, bis coctus.
Biscuit de mer. Panis nauticus.
Blanc-seing. Charta vacua manu alicujus signata.
Bloquer, assiéger une ville; Assidere urbi, corona circumdare, _faire le blocus, le siége d’une mœnia exercitu circumvenire. ville_.
Bombarder une ville, une place. Verberare urbem tormentis, injicere in urbem pilas ferreas nitrato pulvere sartas. Totius belli apparatu ad urbem agere.
Bombes. Malleoli, olla ignaria ferramentis varii generis vel grandine ferrata conferta.
Bombes; obus,—boulets de canon. Bolides igneæ, pilæ igniariæ, pilæ ferreæ nitrato pulvere sartæ. Candentes globi in sublime protrusi. Missilis ignis globi. Tædæ, malleoli illiti pice: qui modus adhibebatur in oppugnationibus veterum.
Bombe _remplie de matières Malleoli. inflammables_ (t. de guerre).
_Agrandir l’empire, le Proferre fines, imperium. royaume,—reculer les_ bornes _de l’empire. Étendre son règne, sa domination_.
Bourse, édifice public où Basilica mercatorum, locus mercatorum s’assemblent les négociants, conventui destinatus, ædificium les agents de change... pour mercatorum conventui agendisque travailler d’affaires. deliberationibus exstructum.
Boussole. Pyxis nautica, arcula magneticam acum complexa.
Brèche; _dans les murs, dans les Valli hiatus, disjecta mœnia, ruinæ remparts_; crevasse;—_remparts monumentorum. en ruine_.
Battre en brèche (les Crebris tormentorum ictibus mœnia fortifications).—Faire, ouvrir convellere, labefactare; ruinam une brèche. mœnium edere, impressionem facere in muros.
Réparer les brèches. Muros quassatos raptim objectis saxis, vimineis fascibus reficere.
Battre en brèche les remparts. Tormentis muros quatere.
Bref pontifical. Litteræ a Pontifice Romano publice scriptæ vel scribi solitæ.
Bréviaire. Liber precationum et hymnorum sacerdotum vel cleri usibus destinatus. Codex precum in horas obiri solitarum.
Brigade.—Escouade. Caterva, manus delectorum militum.
Brigadier; chef d’escouade. Præfectus alæ, ductor catervæ.
Brûlot (t. de marine). Navis incendiaria, navis inferendis incendiis parata.
Bulletin de victoire. Laureatæ litteræ.
C
Couper le câble (de l’ancre). Rudentes succidere.
Cadet (d’une famille noble). Secundo tertiove loco a nobili familia ortus.
Cadet (milit.), _jeune Miles e nobilium cohorte. gentilhomme qui servait de soldat pour apprendre le métier_; _soldat du corps des cadets_.
Caisse militaire. Ærarium militare.
Calendrier, almanach. Fasti.
Camp retranché. Castra opere munitissima.
Lever le camp; décamper; _se Castra movere ex aliquo loco. mettre en marche_.
Gens de la campagne, Gentiles, populares. campagnards, _villageois, paysans_.
Entrer en campagne. Copias in campum deducere, copias extrahere ex hibernis, exercitum in expeditionem deducere.
Entrer, se mettre en campagne; Excire ex hibernis copias. _quitter, sortir de ses quartiers d’hiver_.
Campement _fixe, campement, camp, Castra stativa. cantonnement_.
Camp-volant. Manus expedita, agmen expeditum.
Camp-volant; un petit corps Expedita delectorum manus. Equitum (de cavalerie). globus, manus, parva equitum turma.
Former un camp-volant, _la Phalangem constituere, deligere phalange_ (grecque); _former, pugnacissimos viros. organiser un corps d’élite_; _faire un choix des plus braves soldats_.
Pièce, canon (t. d’artillerie). Tormentum bellicum, igniarium, machina muralis.
Gros canon, canon de gros Tormentum æneum majus. Tormentum calibre, pièce de siége. majoris moduli. Tormentum diverberandis muris aptum.
Canon démonté, cloué. Tormenta exarmata, clavis confixa.
A la portée d’un coup de canon. Ad ictum tormenti, quantum tormentum jacere potest.
Tirer du canon, faire partir Tormenta excutere, ignem tormentis des coups de canon. admovere.
Canonicat, prébende. Canonia; canonica.
Canoniser, mettre au nombre des Sanctorum ordinibus inferre, in saints, élever sur les autels. numerum sanctorum referre.
Cantinier. Mercatores annonarii, mercatores castrenses.
Capitaine. Centurio.
Capitaine général (en Espagne). Supremus belli dux.
Capitaine commandant la garde. Præfectus pretoriano militi.
Capital. Caput, sors.
Capital improductif. Nummi vacui, pecunia nil lucri reddens.
Augmentation du capital. Pecuniæ accessio.
Décréter l’impôt personnel, la Imperare tributum in capita. capitation.
Capitaux, fonds, capital. Pecuniæ in fœnore positæ.
Capitulation de l’empereur Lex regia. Pacta in quæ princeps romain. regimen iniens fidem obstringit.
Capituler, _se rendre, traiter de Cum hoste convenire, conventa la capitulation, de la reddition tractare. d’une place, en arrêter les conditions_.
Caporal. Decurio.
Carabinier. Sclopus equestris.
Cardinal. Purpuratus Pater; purpuratus Romanus, is quem rubens galerus ornat.
Collége des Cardinaux, le sacré Senatus sacer Pontificis Romani. Collége.
Mardi-gras; carnaval. Dionysia, Bacchanalia, Liberalia, dies Baccho sacri, publica comessatione exigi soliti.
Connaître son caractère, _son Suum nosse ingenium, genium. humeur, son tempérament_.
Ceux qui ont le même caractère, Qui natura consentiunt, eodem _le même tempérament, le même ducuntur genio. naturel, les mêmes penchants_.
Ce qui nous répugne; _ce qui Quæ non faciunt ad nostrum genium. répugne à notre_ caractère, _à notre tempérament_; _ce qui est contraire à nos penchants, à nos inclinations_.
Carroussel; course aux chevaux; Pugna equestris ludicra, de annulo course aux chars; tournoi. ad metam proposito. Exercitatio equestris animi causa instituta, dimicatio ludicra, equestris.
Cartel. Litteræ provocatoriæ ad pugnam singularem.
Casemates. Cæsæ criptæ. Imæ criptæ ad latera propugnaculorum. Domunculæ militares occultæ.
Casuel; émoluments. Reditus fortuiti, sportulæ.
Catafalque. Castrum doloris.
Cathédrale. Ædes sacra primaria, ædes princeps.
Catéchiser; enseigner à qqn Prima rudimenta sanctioris doctrinæ les éléments de la doctrine aliquem docere, imbuere aliquem chrétienne. fidei mysteriis.
Cause criminelle; chambre Judicium capitis, causa capitis, criminelle. quæstio.
Être caution _de qqche, se In rem aliquam fidem suam rendre caution de qqche, interponere, sponsorem, se alicujus répondre de qqche, garantir rei præstare. qqche_.
Garantie, caution, Formula præstandæ securitatis. _cautionnement, droit, fidéjussion, acte, écrit, par lequel on répond de qqn ou de qqche_.
Cavalerie légère; (_par ex. Levis armaturæ equites. hussards_).
Fête centenaire _de la Fondation Secularis Academiæ natalis. de l’Université, de l’Académie_.
Faire une charge de cavalerie. Equestrem procellam excitare.
Cérémonial. Rituum aulæ et solemnium consignatio.
Maître des cérémonies. Magister rituum et morum aulicorum, vel rituum sacrorum supremus moderator.
Battre la chamade, _c. à Proclamare ad deditionem, colloquium d._, _donner le signal de la hostium poscere. reddition_; _proposer de se rendre_; _faire des propositions de reddition_.
_Battre la chamade; battre le Signum dare deditionis, deditionem tambour de la caisse pour donner offerre. le signal de la reddition._
Chambellan. Regi vel Principi ab interioribus cubiculi præfectus.
Grand chambellan. Cubiculi regii vel Principis præfectus.
Chambre des députés (_anct. Comitium. la place où se tenaient les assemblées générales du peuple romain_).
Membres de la chambre _haute et Patres superioris et inferioris curiæ. membres de la_ chambre basse (Angl.); _membre du sénat et membre de la chambre des députés_ (France); _membre de la chambre des seigneurs et membres de la chambre des députés_ (Prusse).
Chancelier. Præses fori regii, scriba regis supremus et sanctior.
Chapelet, rosaire. Corolla Mariana; corona calculorum precatoriorum.
Chapelle. Ædicula sacra, sacellum, sacrarium.
Maître de chapelle. Præfectus chori musicorum vel canentium.
Le chapitre _d’une cathédrale, Senatus sacerdotum. le corps des chanoines_.
Faire une charge de cavalerie Equestrem procellam excitare. (t. de guerre).
Chemin couvert. Via operta.
Chevalier de Malte. Eques sacram in Turcas militiam professus, eques Rhodius seu Melitensis.
Chevaux de bât, de somme, de Jumenta sarcinaria, clitellaria. trait.
Chevaux de frise (t. de Ericii militares, cervi, trabes guer.), pièces de bois aculeis confixæ, asperatæ, ante garnies de pieux ferrés, pour portam, castrorum valla, aciei défendre une brèche, arrêter la principia defixæ. cavalerie, etc.
Chevaux de frise (t. de Sudes ligneæ ferreis cuspidibus fortif.). horrentes, armatæ.
Cheveux postiches, faux cheveux, Fictitiæ comæ, supposititiæ suggestus perruque, coiffure. comæ, galericulus, caliendrum.
Chiffre. Numeri Arabici.
Écrire en chiffres; chiffres. Notis arithmeticis et occultis uti.
Le chœur. Statio musicorum.
Ligne de circonvallation. Limes extimus, circuitus castrorum.
Ouvrages, retranchements, Pro portis castrorum. _lignes de défense en avant du camp_.
Lettre circulaire. Libelli circum ordines missi.
Lancer } une lettre Provincias publicis litteris de re Donner } circulaire. aliqua edocere. Publier }
Modeler qqn en cire. In cereis figuris fingere aliquem, cera exprimere aliquem.
Traduire, citer qqn en justice. Deferre alicujus nomen ad senatum, in jus vocare, postulare legibus, reum peragere.
Prêter le serment de fidélité In fidem et clientelam alicujus se à qqn; se mettre sous le recipere, sacramentum apud aliquem patronage de qqn; se faire le dicere, clientelam profiteri. client de qqn.
Coadjuteur d’un Évêque. Adjutor Episcopi, in partem sacrarum curarum assumptus.
Collation (en parlant des Legitima collocatio sacri fundi. charges, des dignités).
Collation (léger repas au lieu du Modica et vespertina cænula, souper). pomeridiana libatio.
Droit de collation. Jus vocandi sacerdotem.
Colonel; tribun (militaire). Tribunus militum. Moderator legionis.
Colonel, _commandant des cadets, Præfectus principibus nobilissimæ du corps des cadets_. juventutis.
Colonel, _capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis officier d’_artillerie; tormentariæ, præfectus fabrum. capitaine, officier du génie.
Lieutenant-colonel. Legionis legatus, tribuni militum vicarius, tribuni legatus.
Commandant des postes, des Præfectus vigiliarum classis. sentinelles de nuit.
Major de place; commandant de Præfectus vigiliarum præsidiarius. place.
Maintenir une discipline sévère Acerbiore uti imperio, disciplinæ parmi les troupes, avoir le militaris rigidum exactorem se commandement rude. præbere. Terrore magis minisque quam benevolentia continere militem.
Conférer à un général un pouvoir Summam imperii, imperium liberum dictatorial, un commandement militare, nullis legibus aut absolu, la dictature. conditionibus adstrictum, alicui committere.
Commanderies (_en parlant de Ordinis sacri præfecturæ quæ vel ad l’ordre teutonique et des Teutonicos aut Melitenses equites chevaliers de Malte_). spectant.
Tour de comédie, _représenter Peragere fabulam. une comédie_.
Comédiens, histrions, Actores fabularum, artifices scenici, saltimbanques. histriones.
Commissaire. Recuperator principis, Regis a negotiis commissus, cognitor causarum, rei inquisitor, quæsitor.
Commission, exécution (_d’un Procuratio rei mandatæ. mandat_).
Compagnie (des soldats). Centuria.
Être de faible complexion, Tenui aut nulla potius valetudine avoir une santé délicate. esse. Corpus morbis obnoxium.
Complices. Sceleris socii, facinoris administri.
Compliment, révérence. Honor verborum, honorifica compellatio; verba officiis plena.
Sans compliment, sans Sine fuco et fallaciis, citra honorem déguisement, loyalement. verborum.
Compte borgne, inexact. Impeditæ.
Compte juste, exact. Expeditæ.
Compte des recettes et des Ratio accepti et expensi, ratio défenses. acceptorum et datorum.
Régler un compte; liquider, Rationes subducere, rationes (terme de finances). dispungere, edere.
Articles de compte. Æra.
Mettre qqchose sur le compte _de Expensum alicui ferre. qqn_; _faire passer qqche en compte à qqn_.
Résumé d’un compte; _compte par Breviarium rationum. bref état_.
Comtes qui sont princes du Comites Principum dignitate Saint-Empire. præfulgentes.
Condamné. Datus ad supplicium.
Se confesser, aller à confesse. Animum noxis expiare, obire confessionis sacrum mysterium.
Confesseur, directeur de Qui alicui a confessionibus est, qui conscience; directeur alicujus animum moderatur. spirituel.
Saisir qqche; _faire la saisie Manu prætoria alicujus bona detinere. de qqche_; _mettre arrêt sur qqche_; séquestrer; _mettre sous séquestre_; confisquer.
Confisquer les biens. Facultes alicujus in publicum conferre, bona alicujus publicare, in publicum addicere, proscribere.
Obtenir son congé (du service Vacatione militiæ, missione donari. militaire).
Connétable (chef des armées). Comes stabuli, summus rei bellicæ in Gallia præfectus, tribunus celerum.
Mauvaise conscience; conscience Conscientia sceleris, facinoris, mens perverse. Une conscience male sibi conscia, quæ agitatur bourrelée de remords. et perterretur tædis furiarum ardentibus.
_Chercher, trouver, mettre sa Conscientia bene factorum se solari. consolation dans une bonne_ conscience.
Être empêché de faire } Religione impediri. ne pouvoir pas faire } une chose de conscience. (_Quand la conscience ne permet pas de faire une chose._)
Résoudre des cas de conscience; Quæstiones de virtutibus, moribus traiter des devoirs du explicare, Officia Christiani chrétien. hominis tradere, quæ sunt de finibus bonorum et malorum in re Christiana explicare.
N’avoir point de conscience, Religione nihil sibi ducere. Homo _être un homme sans conscience, sine ulla religione et fide. sans foi ni loi_.
_Je puis faire cela en sûreté Salvo officio, salva fide id mihi de conscience, ou en bonne_ integrum est. conscience, _ou en toute conscience_.
_Membre du conseil ecclésiastique, Assessor sacri senatus. membre du_ conseil de fabrique.
Conseil ecclésiastique, conseil Senatus sacer consessus, vel de fabrique (cathol.), consilium sancti ordinis. consistoire (protest.).
Conseiller d’État; membre du Qui principi a consiliis est in rebus conseil d’État; membre du quas publicas appellamus. Vir e conseil privé. sacerrimo principis consilio.
Conseiller intime. Consiliorum regiorum particeps, qui est in sanctiore principis consilio.
Membre du consistoire. Assessor sacri senatus.
Décret, décision du consistoire. Decretum senatus sacri.
Constitution (ensemble des lois Leges imperii quibus salus reipublicæ fondamentales d’un état). continetur, nititur.
Constitution robuste; forte Corpus natura solidum in multos constitution; santé solide. labores duratum. Corporis firmitas.
État du ciel; _aspect Astrorum cœli affectio, siderum des étoiles_ (_en termes positus. d’astrologie_), constellation.
Constitution militaire. Belli apparatus.
Écrire l’histoire contemporaine. Scriptis res suorum temporum mandare, celebrare, illustrare.
Contexte. Nexus orationis et forma, verborum ambitus, connexa et cohærens inter se orationis series.
Contrebande, marchandise Merces prohibitæ, interdictæ. prohibée.
Contre-batterie. Suggesta tormentorum hostibus opposita.
Inspecteur; contre-maître, Redemptor operis, manceps operarum. surveillant, intendant.
Contributions, impôts; charge. Census bonorum, tributum.
Contrôleur. Rationum custos et vindex, redituum consignator.
Controverses, points Fidei capita, quæ in disceptationem controverses. vocantur.
Convalescence. Pristina valetudo, confirmata a morbo valetudo.
Convention, traité pour Pactio de transfugis et captivis l’échange _des transfuges et des permutandis. prisonniers_.
Convoquer la diète, la chambre. Comitia edere, indicere.
Copie de lettre. Descriptio, exemplum litterarum.
_Un exemplaire, une copie Exemplum recognitum. figurée_; une copie conforme.
Copiste. Homo, puer a manu, librarius.
_Ceux qui sont du même corps de Curiales. métier, de la même_ Corporation.
Corps, armée de réserve. Manus militum ad subitos belli casus seposita.
Corsaire (t. de mar.). Navis prædatoria.
Corvette; yacht. Navis liburnica.
Cotisation volontaire; _secours Collatio gratuita. volontaire en argent_; _subside, subvention volontaire_.
Couleuvrine. Tormentum colubrinum, colubrina.
Couleuvrine (artill.). Tormenta longiora a colubris nominata.
On fait jouer les couleuvrines; Colubrinis verberatæ sunt ædes, on a tiré des couleuvrines. hostis colubrinas exercuit, misit in tecta.
Couper la retraite à qqn; Reditu aliquem excludere. Commeatu couper _les vivres à une ville, privare, intercludere, prohibere. etc._...; _empêcher le transport des vivres,—des provisions_ (_pour une forteresse, une armée_).
Par coups, de taille. Cæsim.
Cour; _suite d’un prince, d’un Comitatus aulicus. roi_; courtisans.
Juge de la cour. Judex curiæ provincialis.
Cour d’Appel. Summus senatus provocationum.
Employé à la chambre, à la Curiæ fisci adscriptus. cour des comptes; _directeur, président de la chambre, de la cour des comptes_; _trésorier, administrateur de la caisse du roi, d’un prince_.
_Secrétaire de la chambre des Census curator. domaines, de la_ cour des comptes.
Rendre ses comptes à la cour. Ad ærarium rationes referre.
Marcher, courir en grande Cursum incitare, iter accelerare, hâte, précipitamment, à toutes celeri itinere aliquo contendere, jambes; hâter son pas. non observata, stata quiete festinare iter.
Couronne foudroyante ou Malleoli et ignes, tædæ pice et d’artifice (guer.). sulphure mistæ, picea sulphureaque serta.
Courtine (_mur entre deux bastions Injecti muri loricæ, longitudo seu et qui en joint les flancs_). ductus murorum lorica mœnium.
Vils courtisans. Tineæ soricesque palatii.
Couvrir d’une flotte, de Ora maritima classem disponere. vaisseaux, les côtes maritimes.
Tout crédit lui est enlevé. Omnium rerum fides ei abrogatur. On lui enlève } tout crédit. Il perd }
Avoir perdu son (tout) crédit. Fidem amittere.
Être en crédit auprès de qqn; Bene audire. avoir bonne réputation.
Il n’y a plus de crédit; il n’y Concidit fides, fides cessit e foro. a pas de confiance.
Croiser (sur la mer), _établir Maritimos prædones consectando mare des croisières_ (_t. de tutum reddere. marine_), courir (les côtes).
Courir la mer, croiser _sur la Classem dimittere quoquoversus. mer en tout sens_; _couvrir la Maria, sinus omnes scrutari navibus. mer de ses croisières_.
_Protéger une province, un pays Defendere provinciam a depopulatione. contre les ravages de la guerre_; couvrir une province.
Couvrir les derrières de l’armée Cingere ultimum agmen valida manu. par une forte arrière-garde.
La Sainte Croix. Lignum salutare, in quo omnium noxas sua unius morte expiavit Christus.
Faire le signe de la Croix, se Salutari se signo munire, signum signer. crucis digito in fronte effingere, ducere.
Cuirassier; en général tous les Milites cataphracti, equites loricati soldats qui portent la cuirasse, quibus tegumenta ferreis laminis tels que les carabiniers. serie inter se connexis.
D
Date d’une lettre. Dies epistolæ adscripta.
Lettre datée du même jour; Litteræ eodem datæ tempore. lettre de même date.
Davier, tenailles, pince Forcipes. (instr. de chirurgie).
Débarquer les soldats. Milites in terram exponere.
Dissiper ses biens en débauches. Luxu opes perdere, prodige profundere.
Décret, ordre du Sacré-Collége. Decretum sacri senatus.
Défalquer;—soustraire. Detrahere de summa.
Craindre les défilés. Angustias itineris vereri.
Occuper les défilés. Viarum, montium fauces milite insidere, præsidia in angustiis collocare, arctas vias milite et operibus munire.
_Enfermer l’armée ennemie dans Adversarios locorum angustiis un_ défilé, _dans une gorge de constringere. montagne_; _acculer l’armée ennemie contre une montagne, un défilé_.
Définir un mot; en fixer le Notionem verbi certis limitibus sens, l’acception. circumscribere, definire, arctare.
Dégrader; casser. Exauctorare, sacro gradu dejicere.
Dégréer un vaisseau (_terme de Exarmare navem. marine_).
Démocratie. Imperium populi, seu populare.
Départ (des troupes); Discessus militum; profectio; décampement. militare iter.
Annoncer le départ. Iter pronuntiare.
Donner les ordres du départ. Vasa militari more conclamare; signum dare colligendi vasa.
Dépendances. Jura accessionum.
Députés d’un pays. Status provincialis, collationum provincialium præfecti.
Desserrer les rangs. Manipulos laxare, diducere.
Dessert; _friandises, confitures, Mensa secunda, bellaria. pâtisseries, tout ce qu’on sert à table au dessert_.
Détachement de soldats. Manus militum, globus armatorum, delecti milites.
Diamètre; ligne diamétrale. Linea dimetiens, recta, ducta ab extremitate una circuli ad alteram per centrum.
Action ou } en diffamation. Actio injuriarum. Procès }
Avoir un procès en diffamation. De fama dimicare.
Il est d’humeur difficile, _d’un Inest dissimilitudo morum. caractère difficile, d’une grande inégalité d’humeur_.
Digue; jetée; chaussée. Moles fluctibus opposita.
_Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum coercere. fleuve, d’un torrent, par une_ digue; endiguer _un fleuve, un torrent_.
Articles de discipline Leges militariæ, castrenses. militaire.
_Il parle tantôt d’une chose, Sermo sibi non constat. tantôt d’une autre, sans suite_; ses discours _n’ont ni queue ni tête_; _il fait des coq-à-l’âne_; _il dit des extravagances_.
Se rendre à discrétion (se Armis depositis ad victoris dit d’une armée ou d’une ville clementiam confugere, se suaque prise). omnia alterius potestati permittere, nullis conditionibus admissis urbem vel provinciam sub suam potestatem redigere.
Dispenser, exempter, accorder la Legibus solvere, legis gratiam facere. dispense, l’exemption d’une loi.
Nous sommes à une lieue, à la Uno lapide distamus. distance _d’une lieue l’un de l’autre_.
Être en délire, divaguer, Aliena loqui. battre la campagne.
Douane ou Accise, impôt sur les Portorium, vectigal eorum quæ denrées, sur la consommation. consumuntur, tributum rerum ad victum et amictum pertinentium.
Dragons. Dimachi. Desultorii milites.
Drapeaux, _étendards, enseignes, Signa militaria. bannières_.
Déserter, abandonner le drapeau, A signis discedere, signa relinquere. ou simplement déserter.
Disposer les drapeaux. Signa statuere.
Prêter serment sous le drapeau. Sacramento se illis obstringere. De signis tutandis sequendisque perpetuo sacramentum sacerrimum dicere.
Droit de nommer au bénéfice. Jus conferendi sacram dignitatem.
Se battre en duel. Ferro cum aliquo decernere.
E
_Souscrire à l’_échange _des Captivorum commutationem recipere. prisonniers_; _traiter de l’échange des prisonniers_.
Écho. Vox repercussa, sonus repercussus. Imago verbi.
Faire écho. Vocem multiplicato sono reddere.
Les montagnes font écho. Saxa et solitudines voci respondent.
Coureur (guer.); _batteur Excursor, procursator. d’estrade_ (guer.); guérilla, éclaireur (guer.).
Ouvrir une école; _ouvrir un Ludum litterarium aperire. cours_ (de littérature).
_L’_écriture sainte; _les Sacræ litteræ; sacer codex. saintes écritures_.
Registre d’écrou. Commentarii custodiarum.
Princes électeurs; _princes de Principes Imperii qui suffragio suo l’empire de l’Allemagne qui imperatores creant. avaient droit de vote dans l’élection de l’empereur_.
Jour des élections; _jour de Dies comitialis. l’élection_.
Prince électoral. Heres Electoratus, in spem Imperii genitus, princeps juventutis.
Élite de l’armée; troupes Delecta manus, delecti milites. levées _pour défendre une province_.
Emprunter _de l’argent pour payer Versuram facere. ses dettes_.
_Mettre, vendre qqche à l’enchère, Auctionem constituere. aux enchères_;—vendre à l’encan.
_Vendre à l’_encan; mettre à Bona voci præconis subjicere, hastæ l’enchère. subjicere.
Encre. Atramentum scriptorium, librarium.
Encre d’imprimerie. Atramentum fuligineum.
_Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum coercere. fleuve, d’un torrent, par une_ digue; endiguer _un fleuve, un torrent_.
Enfoncer _le flanc de l’armée In latus hostium invehi. ennemie_; _prendre l’ennemi en flanc_.
Enfoncer _les escadrons, les rangs Se inter equitum turmas inferre. de la cavalerie_.
Enfoncer _le front de l’armée Principia aciei disjicere. ennemie_.
_Tenir parole, remplir sa Liberare fidem. promesse, remplir un_ engagement, dégager sa parole.
Celui qui a pris des Qui fiduciam accepit, debet præstare engagements, _doit y être et fidem. fidèle, doit les remplir_; _celui qui a reçu un fidei-commis, doit y être fidèle, doit en être l’exécuteur fidèle_.
Serment militaire; enrôlement, Sacramentum militare. engagement.
_S’_engager par écrit. Scripto fidem obstringere.
_Faire diversion, porter la Distinere hostem, alio hostis curas guerre, le combat sur un point avocare, consiliis hostis occurrere. éloigné_; _attaquer l’_ennemi _sur un point afin de le surprendre sur un autre_; _diviser ses forces par une attaque imprévue, simulée_.
_Charger l’_ennemi, fondre sur Confertis turmis in hostem impetum l’ennemi, les escadrons serrés. facere.
_Couper la retraite et les vivres Receptu commeatuque hostem excludere. à l’_ennemi.
_S’élancer, fondre, se précipiter In hostem se concitare. avec impétuosité sur l’_ennemi.
_Offrir le bataille à l’_ennemi; Hosti pugnæ copiam offerre; ad marcher sur l’ennemi. certamen hostem extrahere.
_Entourer, enfermer l’_ennemi Vallo, continuo castrorum aggere, d’une ligne de circonvallation. sepimento crebrisque castellis hostem cingere.
_Être de connivence avec l’_ennemi. Litteris cum hoste collatisve consiliis ei belli opportunitates prodere. Clandestina cum hostibus consilia conferre.
_Se frayer un passage à travers Per medios hostes perrumpere, les rangs_ ennemis, _l’armée corporibus viam aperire. ennemie_.
Inscrire,—enregistrer; Referre in tabulas, in commentarium, _porter sur le livre, sur les in codicem. registres_; _insérer dans un acte_.
Enrôler, recruter des soldats. Copias comparare, scribere.
Entonner. Voce præire.
Entonner; entonner le chant, la Voce præire, preces præire, sacros prière. modulos.
Épitaphe; inscription tumulaire. Postumæ laudes marmori vel æri insculptæ.
_Maintenir l’_équilibre entre les Æqualitatem potentiæ principes inter différents États. tueri, potentiam ita moderari ut ne quis principum reliquos viribus opprimat.
Ermitage. Secessus amœnus, ad vitandam populi frequentiam delectus vel positus.
Fondre sur l’ennemi en rangs Consertis turmis in hostem impetum serrés, en escadrons serrés. dare.
Escarmoucher; faire une Prœlium minutum, velitarem pugnam escarmouche, _engager une conserere. échauffourée, un combat de tirailleurs_.
Escarpe. Murus fossæ interior.
Contre-escarpe. Lorica, acclive opus, fossa, viæ coopertæ, fossæ pars mœnibus adversæ.
Escorte; garde; convoi. Manus præsidiaria.
Escouade. Manipulus, decuria, contubernium.
Espion; émissaire, mouchard, Speculator, explorator, emissarius. mouche.
_Vers l’_est, _vers le levant, à Ad orientem solem. l’est, au levant_.
Être en grande estime _auprès de Esse apud aliquem bono loco. qqn, être bien vu de qqn, être estimé de quelqu’un_.
Établir de nouvelles lois Novas leges de vestitus ratione somptuaires. temperanda condere.
Faire double étape, _brûler Iter duplicare. l’étape_.
Faire une étape ordinaire. Iter justum conficere.
État-major, corps de généraux. Principes militum, delecti ordinum militarium, spectatissimi tribuni.
_Chef de l’_état-major. Summus castrorum metator.
États de l’empire, les états. Imperii ordines.
_Commentaire, exposition, Explanatio evangelica, commentarius interprétation, explication de evangelicus, vitæ actorumque l’_Évangile. Christi diffusior explanatio.
Relever qqn de Pacem superum alicui reddere, l’excommunication; lever communioni cœtus sacri restituere l’interdit prononcé contre qqn. aliquem.
Excommunier qqn; anathématiser Devovere aliquem, exsecrari diro qqn (Égl. cath.). Lancer, carmine, interdicere communione fulminer l’excommunication, cœtus sacri, interdicere sacris, l’anathème. ejicere e cœtu sacro, usu sacrorum prohibere, exsecratione devovere; dirarum formulam promulgare, ferre in aliquem.
Exécuter un criminel. De criminis reo supplicium sumere.
Exécuter la peine encourue. Pœnam commissam persequi.
Exercer les matelots. Nautas exercere.
Exercice; exercer les soldats; Meditatio campestris. Decursio faire l’exercice aux soldats. militaris. Componere solvereque ordines edocetur miles. Decursiones militares, voluptaria prœliorum simulacra.
_Je le sais, je l’ai appris Usu, experiendo didici. par_ expérience; _j’en ai été instruit par expérience_.
_S’_expliquer; s’exprimer; Exprimere sensa dicendo. Sensa mentis rendre, exprimer sa pensée. explicare, sensus suos alicui aperire. Promere, quæ in animo latent.
Expressions, termes; Exquisita verba et sonantia. expressions choisies; _termes sonores_.
Basse extraction; _un homme Dedecus natalium. Homo cum probro de vile origine, de honteuse natus. extraction_.
Extrait, abrégé, précis, Breviarium, compendium, commentarius sommaire (d’un livre). brevis.
_Tout hasarder, aller jusqu’au Extrema omnia experiri, pati rem bout, pousser les choses jusqu’à ad supremum discrimen adduci: la dernière_ extrémité. novissimum casum exspectare.
F
Façon, main d’œuvre. Manus pretium.
{ un legs pieux; Dicare aliquid sacris usibus. Faire { une fondation pieuse; { un legs, des legs pour des œuvres pies.
Faire faillite, banqueroute. Cedere foro, cedere bonis.
Homme fantasque, agité de Homo fanaticus, homo manibus suis vaines terreurs. malisque umbris actus, vel tuta vereri solitus, terroribus exagitatus.
Fascines; fascinage. Fasces viminei, fasces fruticum, crates militares, sarmentorum fasciculi.
Faire des fascines; faire du Sarmenta virgultaque colligere. fascinage.
Ouvrier en fascines, fagoteur; Lignator. gabionneur.
Préparer des fascines pour Materiam cædere crateis et pluteis garnir les approches (les faciendis, struendis, plectendis. tranchées) et les gabions.
Un copiste infidèle; faussaire, Librarius mendosus. c. à d., _qui altère un acte authentique, qui fait un faux, ou une fausse signature_.
Fausse monnaie. Adulterini nummi.
_Sans perfidie, sans duplicité, Sine fuco. sans fraude, sans_ fausseté.
Faux. Fallax, insidiosus, veteratorius.
Faux cachet. Signum adulterinum.
_Cacher une haine profonde sous Odium pectore abditum multis verborum des paroles mielleuses; être un lenociniis obtegere. homme_ faux, un traître.
Fécial, _héraut d’armes qui Fecialis. déclarait la guerre_.
Droit fécial. Jus feciale.
Félonie; action de félon; Crimen in beneficii auctorem perfidie d’un vassal. commissum.
Fête; solennité. Solemnis, festus dies.
Fief. Prædium beneficiarium.
Demander (une terre) en fief. Inaugurationem beneficiorum ab aliquo petere.
Recevoir (une terre) en fief. Ritu beneficiario inaugurari.
Figures de Rhétorique, style Lumina orationis, ornamenta verborum figuré. et sententiarum.
Fixer, _faire la fixation des Litem æstimare. dépens, fixer l’amende qui doit être payée par le condamné dans une affaire d’exaction ou de péculat_; _estimer le prix d’une chose disputée, ou régler les frais à payer par celui qui perdra sa cause_.
Flancs _d’une armée rangée en Latera legionis, agminis; alæ. bataille, ailes_. (_On dit l’aile droite, l’aile gauche, en parlant d’une armée rangée en bataille._)
Flanc d’un bastion, d’un fort. Latus propugnaculi.
Flancs dans les ouvrages de Propugnacula in ambitu, recentiore fortifications. structura.
Attaquer les flancs dégarnis de Latere aperto hostem aggredi. l’armée ennemie.
Garnir de cavalerie les flancs Latera equite munire. de l’armée; _protéger, couvrir les flancs_.
_Pour que l’ennemi ne puisse pas Ne hostes a lateribus suos pugnantes prendre, attaquer ses troupes circumvenire possent. en_ flanc.
Serrer l’ennemi par les deux Ab utroque instare, utrumque urgere. flancs.
Descendre le fleuve; _se laisser Vehi secundo flumine. aller au courant de l’eau, aller en aval, à vau-l’eau_.
Remonter le fleuve; _naviguer Adversum flumen navis subit. contre le courant, aller d’amont_.
Flux et reflux,—flot et jusant. Maritimi æstus maximi. Maritimorum æstuum accessus et recessus.
Fonder une ville;—établir une Coloniam deducere, coloniam colonie; coloniser. constituere in aliquo loco.
Force d’un terme, d’un mot. Vis verbi.
De ses propres forces. Suo, proprio Marte.
Formalités; étiquette (en usage Formulæ loquendi in aulis principum à la cour). usurpari solitæ.
Formulaire; _formule, forme, Formula. formalités_; définition—(_t. de droit_)—_règle, principe, loi, formule_ (au figuré).
Jurer, prêter serment d’après la Jurare in certa verba. formule prescrite.
Fortifier une montagne. Montem opere circumvenire.
Fortifier une ville.—_Bloquer, Oppidum vallo castellisque cerner une ville, entourer circummunire seu claudere, d’ouvrages_ (une ville qu’on oppidum circumvallare, vallo urbem assiége). circummunire, vallum in oppidi circuitu ducere. Oppidum operibus claudere.
Fossé, fosse, excavation, creux. Fossa.
Bord du fossé, de la fosse. Labrum, margo fossæ.
Chariot de bagages; fourgon. Currus sarcinis onustus.
Fourrage. Pabulum, frumentatio.
Être de piquet au fourrage. Pabulatores tueri.
Envoyer la cavalerie fourrager, Equites dimittere pabulandi causa, au fourrage. milites frumentatum, pabulatum mittere.
Fourrier. Scriba cohortis, legionis.
Fourrier. Curatores sclopetarii tribuni seu centurionis.
Fourrier de la cour. Curator hospitiorum aulicorum.
Fourrier, _sous-officier qui Hospitiorum designator. marque les logements, fait la répartition des vivres_.
Sergent-fourrier Designator, curator hospitiorum (pour l’infanterie); militarium. maréchal-des-logis (_pour la cavalerie_).
Frais de transport; voiture; Portorium. naulage; bachotage.
Faire fusiller qqn. Commilitonum glandibus sternendum aliquem objicere.
Fusée. Ignis artificiosus, contestandæ publicæ lætitiæ accensus, recta linea in altum assurgens.
Décharger (un fusil). Exonerare.
Coup de fusil. Ictus sclopi.
Recevoir un coup de fusil; _être Glande plumbea prosterni, tué d’un coup de fusil_. transverberari.
Fusils; carabines; mousquets. Sclopi igniarii majores, ferreæ fistulæ, bombardæ ductiles. Sclopus igniarius.
Charger (un fusil). Fistulam ferream pulvere nitrato et glande onerare.
Balle de fusil. Glans plumbea.
Il est éloigné de la portée d’un Tanto spatio distat, quantum globus e fusil. ferrea fistula emissus conficit.
Fantassin; fusilier; _simple Levis armaturæ pedes, miles soldat, mousquetaire_. manipularis.
G
Gabions. Corbes terra farti, vimineæ cistæ.
Soustraire les gages _à qqn, Stipendium alicujus avertere, priver qqn de ses gages_; stipendio aliquem fraudare. rabattre sur les gages de qqn.
_Salarier, payer qqn; donner, Stipendium, attributam pensionem, payer à qqn ses_ gages, _son officii pretium alicui constituere, salaire, ses appointements, son numerare, ferre. traitement_.
Gala (fêtes, festin à la cour). Pompa solemnis aulæ, celebritas aulæ procerum.
Galant, _homme poli, de bonnes Vir omnibus rebus ornatus, ad omnem manières, d’une éducation humanitatem excultus. distinguée_.
Galanterie; _politesse, douceur, Comitas, lepor, urbanæ munditiæ. affabilité dans nos relations avec autrui_.
Galerie _dans laquelle les Tecta ambulatiuncula. Athlètes s’exerçaient pendant le mauvais temps_.
Galeries, portique (_galerie Intercolumnia ambulationis, xystus, dont le comble est soutenu par porticus. des colonnes, des arcades_), xyste.
Garantie du gouvernement; Fides publica. protection de l’État (_t. de droit_).
Garde noble. Equestris ordinis juvenes, excubias circa cubiculum principis vice militum agentes.
Garde du roi. Apparitor regius.
Garde urbaine, garde municipale; Urbanæ cohortes. milice de la ville.
Garde, cohorte prétorienne; Milites prætoriani, stipatores. _garde particulière du général, du conseil, de l’empereur_.
Avant-garde. Antecursores ex militia levi.
Préfet du prétoire; _commandant Præfectus prætorio vel prætoriano de la_ garde. militi.
Cohorte prétorienne, garde du Cohors prætoria, custodiæ corporis corps, garde royale, impériale. regii assueti milites.
Caporaux (_ceux qui sont exempts Exempti a statione, immunes de monter la_ garde). _Editores stationum. Editores tesseræ. tesseræ_ (_ceux qui donnent le mot d’ordre_ (milit.)).
Mettre garnison _dans une place; Præsidiis locum tenere. occuper une place, une ville_.
Mettre l’armée en garnison, en Exercitum per oppida dispertire. quartier.
Renforcer la garnison. Præsidium majoribus copiis firmare.
Général de brigade. Summus vigiliarum præfectus.
Général de cavalerie. Summus equitum præfectus.
Lieutenant-général, général de Legatus, summi ducis vicarius, qui division. legati locum obtinet, qui secundum locum imperii tenet.
Général _en chef, généralissime, Supremus castrorum præfectus. maréchal_; feld-maréchal (allem. et autr.).
Général en chef de Rei tormentariæ ad exercitum l’artillerie, grand-maître de pertinentis præfectus summus. l’artillerie—lieutenant-général d’artillerie (jadis).
Général d’infanterie. Peditum summus præfectus.
Vaguemestre général. Supremus rei vehicularis in exercitu præfectus.
Commissaire général _des Supremus excercitus curator. armées_; _intendant militaire en chef_.
Aide-de-camp (d’un général). Adjutor ducis seu præfecti, qui mandata ductoris perfert.
Généalogie. Origo familiarum, ex qua clarorum virorum propagines possint cognosci. Familiam alicujus inde a primordiis ad nostram ætatem recensere.
Généralissime. Imperator summus, ad quem unum summa imperii redit.
Ingénieur militaire; officier Castrorum metator, architectus du génie. militaris, artis muniendi magister, machinator operum bellicorum, machinali scientia clarus.
Un gentilhomme d’ancienne Avitæ nobilitatis, multarum imaginum. extraction, de vieille souche.
Un gentilhomme de fraîche date. Homo novus.
Géographie. Sedes locorum, regionum descriptio.
Géôlier. Triumvir carceris.
Géométrie. Studium dimetiendæ terræ.
Giberne. Theca sclopetaria pulveris pyrii, theca qua sclopi fartura custoditur.
Batterie de gobelets. Caliculi quibus agyrtæ circumstantium oculos perstringunt.
Golfe. Sinus.
Gondole; barque (vénitienne). Navicula Venetorum, navis velox, biremis Veneta, Venetorum phalesus.
Soldats du train, goujats. Calones.
Gouverneur; président (d’une Præfectus præsidii, provinciæ rector. province en Allemagne).
Vice-gouverneur; Provinciæ legatus, præsidio præfecti vice-président (Allemagne). vicarius.
Grands (d’Espagne). Optimates Hispanorum primi ordinis, primæ admissionis.
Gradué. Honoribus Academicis ornatus.
Gratification. Congiarium.
Grenadier; fusilier. Miles qui glandes pulvere nitrato fartas manu ejaculatur.
Grotte. Crypta hortorum artificiosa, apta vitandis æstivis caloribus.
Guerre sans caractère public; Bella privata, privata auctoritate _guerre qui a pour motif le indicta. droit du plus fort_, _c. à d._, _une guerre illégitime, illégale, injuste_.
Faire une guerre défensive. Bellum illatum repellere, defendere, propulsare.
Bagages; matériel de guerre, Instrumentum militare, instrumentum munitions. militiæ.
Motifs de la guerre; son Ratio belli, rei militaris. utilité.
Théâtre de la guerre. Belli sedes, bellum hic vel ibi constitit, collatum est.
H
Hallebarde. Hastata securis. Securis hastæ præfixa.
Nombre, harmonie d’un discours. Oratio ad numerum cadens.
Orateur qui a la phrase Cujus aures perfecto et completo harmonieuse (_pour le style et verborum numero gaudent. pour le débit_).
Haste (lance, javelot sans fer). Hasta pura.
Heiduques. Pedites Hungari. Milites provinciales. Hungariæ pedites.
Publier de tous côtés par la voix Præconibus circummissis edicere. des hérauts.
Royaume héréditaire; états Regnum patrium, regnum quod nascendi héréditaires. jure, hereditate obvenit.
Héritier naturel, légitime, ab Ab intestato, cui nascendi jura intestat. hereditatem addicunt.
Hommage lige; devoir de vassal. Jus beneficiarium, nexus beneficiarius.
Homme d’affaires de qqn, son Curator rei privatæ, qui procurat gérant, régisseur, procureur, alterius rationes et negotia. agent.
Des hommes, _des gens de Viri amplissimi. qualité, de haut parage_.
Mon honneur _est en jeu, y est Agitur de honore meo. engagé_; _il s’agit de mon honneur_.
_Point d’_honneur. Summa honoris.
Hôpital; hôtel-Dieu; lazaret. Valetudinarium publicum.
_Tireur d’_horoscope. Qui notato ortu, futura hominibus edicit, fatorum est astris vanus interpres.
Dresser ou faire tirer, faire, Divinatio natalitia; prædicere, dresser l’horoscope de qqn. divinare quo quis fato natus sit.
Huguenot. Religioni reformatæ initiatus.
Huissier. Accensus.
I
Ici, là il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi magno riches. proventu.
Faire des courses, incursions Excursiones in hostilem agrum facere. _sur le territoire ennemi. Faire Excursiones. Excursionibus se la petite guerre, la guerre de locupletare. guérilla, la guerre en partisan._
Compagnie des Indes orientales. Societas Indiæ orientalis, collegium mercatorum, qui orientalis Indiæ merces permutant.
_Je reste indifférent, cela me Non est quod gaudeam metuamve. laisse_ indifférent, _dans une indifférence complète_; _ce n’est pour moi, ni un sujet de joie, ni un sujet de crainte_.
Choses indifférentes. Res neutræ.
Indulgence papale. Noxarum condonationes a supremo Sacrorum Antistite concessæ.
Sous-inféoder. Prædium beneficiarium transferre in alium eodem jure.
Influence des astres, de la lune. Vis stellarum. Lunæ tractus.
_Astrologie, science prétendue Astrologia divinatrix. de l’influence des astres; divination._
Ingénieur militaire; officier Castrorum metator, architectus du génie. militaris, artis muniendi magister, machinator operum bellicorum, machinali scientia clarus.
Ingénieur civil. Machinali scientia clarus; machinator.
Ingénieur des ponts et chaussées. Architectus pontibus viisque curandis præpositus; viarum pontiumque curatores.
Inquisition, tribunal de Fidei quæsitorum tribunal. l’inquisition.
Prendre une inscription à Initiatio academica. Albo studiosorum l’université. inserere. Studiis initiare aliquem, ritibus academicis.
Intendant, inspecteur des Annonæ, redituum regiorum curator. contributions (indirectes).
Inspiration divine; souffle Afflatus divinus, Numinis impulsus. d’en haut.
Installation (en parlant des Legitima collocatio sacri census. personnes).
Installer qqn. Inaugurare aliquem.
Instituer qqn son légataire, Ex asse heredem scribere. héritier universel.
Intendant militaire en chef. Primarius negotiorum bellicorum curator.
Intendant des ouvriers. Præfectus fabrum.
Intérêt exorbitant, usuraire. Iniquissimum fenus.
S’intéresser, prendre intérêt Consulere communi saluti, dignitati. au bien public. In commune consulere.
Intérêts. Fenus, usura, pecuniæ reditus.
_Faire de son mieux pour tous les Utriusque facere causa. deux_; servir les intérêts _de l’un et de l’autre_.
_Chercher le bien de qqn; aider Consulere alicui; consilio, opera, qqn de ses conseils_; _prendre à studio adesse alicui. cœur les_ intérêts de qqn.
Gros intérêts. Gravissimæ usuræ.
Interrègne. Interregnum.
Inventorier; dresser un Commentarium bonorum conscribere. inventaire.
Invention, découverte. Inventum callidum, cogitatum acutum.
Investiture (moyen-âge). Solemnia inaugurationis in munus sacrum.
Imposer _des marchandises Peregrinarum mercium portoria étrangères_; mettre l’accise constituere. sur les importations.
Impôt sur les consommations. Vectigal eorum quæ consumuntur, census rerum venalium.
Impôt pour la guerre contre la Pecunia in bellum Turcicum collata. Turquie.
Impôt ou droit sur le vin. Exactio vinaria.
Impôt personnel, capitation. Exactio in capita.
Accise, impôt sur le vin. Exactio vinaria.
Être exempt d’impôts. Omnium onerum nancisci immunitatem.
Improvisateur.—Improviser, Extemporalis, vir subita expedire parler, décider sur-le-champ, paratus. Subita proferre, dicere, sans préparation. disceptare.
Irrégulier. Declinans a regula, præter regulam.
J
Janissaires. Turcarum pedites statarii, pedites prætoriani Turcarum Imperatoris.
Journal, gazette. Ephemerides rerum novarum, commentarii rerum publicarum.
Journal; livre-journal. Libellus in quem quotidiana acta referuntur.
Livre-journal; journal. Commentarius, annales.
Juge militaire; auditeur, _grand Judex militaris, castrensis, quæsitor prévôt. Juges du camp, ceux qui causarum militarium. dans les combats judiciaires, les joûtes... étaient chargés de veiller à ce que tout se passât selon l’usage_.
Jugement dernier. Decretorius ille dies generis humani, dies novissimus, quo Christus ad judicia exercenda descendet.
De ce pas, je vous ferai citer Faciam ut a prætore tibi statim dies en justice. dicatur.
L
Lance armée d’un fer. Præpilata.
Langue maternelle. Sermo patrius.
L’égalité. Observatio legum, juris.
Hôpital, hôtel-Dieu; Lazaret. Valetudinarium publicum.
Légitime (subst. fém.): _portion Pars bonorum quæ hereditate inter que la loi assure aux enfants filios dividitur. sur les biens du père et de la mère_ (t. de droit).
Lettre de change. Litteræ argentariæ.
Lettre de créance. Litteræ fidei publicæ, auctoritas Legati, litteræ quæ fidem legationis adstruunt.
Lettre d’investiture. Litteræ beneficiariæ.
Lettres de représentation. Litteræ commendatitiæ recens electi.
Lettre _perfide, contenant la Litteræ Bellerophonteæ. perte de celui qui en est le porteur_.
Adresser une lettre à qqn. Inscribere alicui perferendas litteras.
Élite de l’armée; troupes Delecta manus, delecti milites. levées _pour défendre une province_.
Lexique; dictionnaire; Liber vocum notiones complexus, libri vocabulaire. qui dictionum sensa collegerunt.
Licencié. Primos a doctore honores consecutus.
Licencier, _renvoyer du service, Exauctorare. congédier_. (milit.)
Lieutenant. Centurionis vicarius, procenturio.
Lignes de communication (t. de Brachium fossarum, linea communis, fortif.). quæ vulgo communionis.
Entourer avec une armée toute la Totum opus militum corona cingere. ligne des fortifications.
Garnir de troupes toute la Totum opus militum corona cingere. ligne _des fortifications, des retranchements_.
Ouvrir, établir des lignes _de Castellum brachiis cum opere communication entre le château castrorum conjungere. et le camp_.
Livre _des recettes et des Codex accepti et expensi. dépenses_.
Recueil _de notes, mémoire, Electorum commentarius. mémorial_; livre _de raison ou grand livre_, c. à d., _un registre où les négociants portent tout leur compte par doit et avoir_.
Loterie. Ludus, qui sorte facta constat, urna sortis fortuitæ.
Demi-lune (fortific.), lunettes Lunatum munimentum, propugnaculum. (fortif.).
M
De ma (ta, sa) propre main. Manu mea, tua, sua.
Mettre une maison en vente. Ædes venales inscribere.
Majeur. Aliena tutela emancipatus, liberam rerum suarum administrationem adeptus.
Fidéicommis. Majorat, _celui Heres fiduciarius. qui possède un_ majorat. Fideicommissaire.
Mandat d’arrét. Litteræ facinorosi comprehendendi causa missæ.
_Champ de Mars; place d’armes; Campus martius, diribitorium. champ de_ manœuvre. _Rendez-vous des troupes._
Manufacture; fabrique. Officina operum manu factorum.
Marche. Iter.
Marche forcée. Magnum iter, magnum itineris spatium.
Battre, sonner la marche; Receptui canere, signum dare, signum sonner la retraite. buccina dare, tuba revocare milites.
Se mettre en marche, _en route; Iter inire, aggredi. partir_.
Observer la marche de l’armée Itinera hostium observare, explorare. ennemie.
Contre-marche. Itinera transversa.
Feld-maréchal (_en Allemagne Summus castrorum præfectus. et en Autriche_), maréchal (en France), généralissime; _général en chef. Commandant en chef._
Maréchalat; Feld-maréchalat Supremi castrorum præfecti vicarius. (Allem. et Aut.).
_Donner la bénédiction nuptiale Ritibus sacris jungere connubii à_; marier. fœdera, solemni præcatione nuptias lustrare.
Matricule. Album, formula censendi.
Maxime, règle, principe. Regula.
Mausolée; un monument élevé Mausolæum; monumentum exsequiarum pour témoigner de la douleur causa, contestando publico dolori publique. positum.
Mèche. Funis e fomite. Incendiarii funes.
Mécontent, _malcontent, de Animus alienus et offensus. mauvaise humeur_.
Médaille commémorative; médaille. Nummus in memoriam rei singularis, facti, relatæ victoriæ cusus, nummus vetustatis gratia asservatus.
Médaillon. Nummus modi majoris, maximi moduli.
Exercer la médecine; être Medicinam exercere. médecin.
_Nourriture obtenue à force de Victus precarius. prières, en demandant l’aumône_; mendicité.
Dire la messe, célébrer le Rem divinam facere, sacris operari. saint Sacrifice.
Dire la messe _pour les Sacrum piaculare facere, expiare défunts, la messe des morts_; manes defunctorum. _chanter une messe de requiem, un requiem_; _célébrer un office pour les morts, faire le service_ (funèbre) pour (tel défunt).
Ouïr, entendre la messe, Rebus divinis interesse. _assister à la Messe, au saint Sacrifice_.
Mesure (musiq.); cadence. Modus vocum, numerus in cantu.
Meurtrières (_ouvertures dans les Gula propugnaculi. remparts pour tirer à couvert_).
Milices. Milites provinciales, armati populares, raptim ad arma convocati.
Mine. Cuniculus. Furnulus. Sinuosi mæandri, pulvere pyrio farti.
Une mine _qu’on a fait jouer, Cuniculi accensi. sauter_.
Miner un ouvrage (_de Cuniculis aggerem subtrahere. fortification_), _le faire sauter_.
Minéral; fossile. Fossilia.
Mines de fer. Secturæ ferrariæ, fodinæ.
Les mines firent une large Cuniculo suffossa mœnia ingens brèche aux remparts. nudarunt spatium.
Faire des mines. Cuniculos rectos agere.
_Faire des brèches aux remparts à Cuniculis muros subruere. l’aide des_ mines.
Ici, là, il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi magno riches. proventu.
Revenu des mines. Pecunia quæ ex metallis redit.
Contre-mines. Cuniculi adversi, oppositi. Transversus meatus.
Mineur. Nondum rerum suarum liberum usum adeptus.
Missel. Liber sacer ritualis, liber liturgiæ.
Coiffé d’une mitre. Infulatus, mitratus, sacris infulis conspicuus.
Modèle, exemple. Exemplar; modus formaque.
Être fidèle à son modèle. Ab exemplari pendere.
Avoir de bonnes mœurs, _avoir Moribus se probare. une conduite irréprochable_.
Mœurs _légères, conduite légère, Mores facillimi. facile_.
Monarchie. Dominatus unius; potentia singularis.
Directeur de la monnaie. Monetæ censor.
Montre. Horologium portatile, rotatum minus.
Lois morales, de la morale. Res morum, morum præcepta.
Celui qui est mort _civilement, Ærarius, capite census. qui a perdu ses droits de citoyen_; _qui est frappé de mort civile_.
Mortier (artillerie), _pièce Mortarium ignitum, bellicum, d’artillerie pour lancer des tormentum excitando incendio, bombes_. succutiendis ædibus.
N
De naissance _honnête, de Honesto loco natus. famille noble_.
D’illustre naissance. Natus haud obscuro loco, summo loco.
Naturaliser. Civitate donare peregrinum.
Négociateur de la paix; Conciliator pacis, disceptator de médiateur de la paix. pace.
Neutralité. Animus a studio partium alienus, neutri parti addictus animus.
Neutre. Medius, neutrius partis, medium partibus se præstare.
Vers le nord, du côté du nord. In septentriones spectare.
Notaire. Qui præscriptoris Cæsarei jura adeptus est, obsignator testamentorum publica auctoritate præditus.
O
Observer la marche des ennemis. Itinera hostium observare, explorare.
Officiers supérieurs. Præfecti belli superiori honore, primorum ordinum ductores.
Sous-officiers. Præfecti militum inferiori dignitate.
Opéras. Ludi scenici qui canendo peraguntur.
Opuscule, brochure, petit traité. Libellus exiguus.
_Le Pater, l’_oraison dominicale. Formula precandi a Christo instituta.
Oratoire; chapelle. Ædicula, sacellum, sacrarium, locus privatæ pietati sepositus, dicatus.
Décret impérial; ordonnance Sanctio imperatoria, lex regia, lex du roi; ordonnance royale. in quam fidem suam obstringunt Capitulaires de Charlemagne. Cæsares.
Ordre, commandement. Imperium, imperata, præscriptum.
Agir d’après les ordres, _le Agere ad imperium. commandement_.
Donner des ordres _secrets, Tabellas signatas præfectis dare. des instructions secrètes aux officiers supérieurs_.
_Mot d’_ordre; mot de ralliement. Tessera militaris.
_Chercher le mot d’_ordre. Tesseram vigiliarum petere.
_Donner le mot d’_ordre. Signum edere. Tesseram vigiliarum promulgare.
Obéir aux ordres, _au Imperio parere. commandement_.
_Sans l’_ordre, _contre les ordres Injussu ducis. du général_.
Orgue portatif. Organum pneumaticum duobus follibus instructum, quod in locum quemcumque transferri potest.
Ouvrages à corne (fortific.). Cornuta opera.
Ouvrages extérieurs (m.), Munimenta exteriora, quæ manu dehors (m. plur.), adjuncta sunt, opera munitioni pièces détachées pour les præstructa, moles insularum specie fortifications; forts avancés. a vallo divulsæ et aqua circumfusæ.
P
Pacha (gouverneur d’une province Purpuratus v. g. Bosnensis. turque). Administrator provinciæ apud Turcas.
Pain de munition. Panis castrensis, secundarius.
Pairs. Proceres regni, qui jure suffragandi in regno gaudent.
Palissades. Valli, sudes munimenti præpilatæ, cervi. Sudium sepimentum. Palorum vallum.
Palissades de pieux pointus (t. Furcati stipites ad hostis ascensum de fortif.). prohibendum, conferti sudium pectines.
_Couper, préparer des pieux pour Comparare. faire une_ palissade.
Faire une palissade; _planter Sudes, stipites præacutos defigere. des pieux pour faire une palissade_.
Pape; souverain-pontife; Summus pontifex; papa. Romanæ saint-père. Ecclesiæ supremus pastor.
Recevoir la bénédiction du Pape. A pontifice solemni precatione lustrari.
Recevoir un Bref du pape, du Litteræ a Pontifice Romano publice souverain-pontife. scriptæ.
Papiers sans valeur. Scriptum nullius pretii.
Un paragraphe, _un article, un Nimium quam longa verborum chapitre démesurément long_. continuatio.
Parapet. Lorica, lorica post circitorum viam.
Parapet. Collis jaculatorius, mœnibus superstructus, colles interpositi in extrema mœnium planitie, valla prominentia. Tumuli propugnaculo impositi.
Élever des parapets _sur les Pluteos vallo addere. remparts_; _garnir les remparts de parapets_.
Parer, détourner un coup; Declinatione quadam alicujus _éviter un coup en se petitionem effugere. détournant_.
Actes du parlement en Tabulæ publicæ supremæ curiæ in Angleterre. Anglia.
Héraut; envoyé parlementaire Caduceator. (qui porte un caducée).
Messager de paix.—Héraut Caduceator, pacis internuntius. parlementaire (_qui porte un caducée_).
Parquet; plancher parqueté. Pavimentum tesselatum.
Parrain. Baptismatis testis, pater lustricus, sponsor fidei, sacræ initiationis arbiter.
Choisir un parrain. Adhibere aliquem sponsorem fidei.
Servir de parrain à un enfant; Ad sacrum fontem sponsor fui. _tenir un enfant sur les fonts de baptême_.
Pasquinade; libelle. Libellus famosus; criminationibus confertus liber.
Défendre le passage _de.... à Itinere prohibere aliquem. qqn_.
Délivrer un passeport à Commeatu, publicis litteris instruere quelqu’un. aliquem.
Refuser un passeport à Prohibere commeatu, aliquem quelqu’un. intercludere.
Passion, affection, inclination. Prava animi affectio.
La passion de N.-S.-J.-C. Historia Christi patientis.
Réciter le pater pour qu’un Præire verba orationis Dominicæ autre le répète mot pour mot. alicui.
Patrouille; guet. Excubitores, circitores.
Piquet; garde du camp, Milites, equites pro castris patrouille à cheval. excubantes.
Patrouiller, faire la patrouille. Vigilias intentiori cura lustrare.
Pause. Respiratio in arte musica.
Presser le payement. Consectari debitum.
Pélerinage. Peregrinatio religionis causa.
Le jour de pénitence et de Solemnes, publicæ supplicationes ad prières publiques est prescrit. deposcendam superum pacem indictæ sunt.
Pensionnaire. A pensionibus reipublicæ.
Grand-pensionnaire, c. à d., Procurator reipublicæ in Hollandia. _principal chargé d’affaires en Hollande_.
Percepteur, receveur. Coactor, exactor.
Période (litt.). Ambitus verborum, circuitus orationis, continuatio verborum.
Appliquer des pétards _contre Pylocastrum admovere, applicare, une porte_; _visser des pétards injicere portæ. à une porte_ (guer.).
Enfoncer, entamer une phalange; Perfringere, disjicere phalangem. rompre les lignes ennemies.
Arrière-bouche; pharynx, Gula. gosier; gorge, cou; gueule.
Phénomène, apparition céleste. Apparitio sideris.
Pièces de campagne. Tormentum castrense, tormenta legionum.
Piété (filiale); _affection pour Pietas. ses proches_; respect (_pour ses maîtres_); amour (_de la patrie_).
Respect; piété. Religio.
Livrer une ville au pillage; Vitam fortunasque civium direptioni mettre une ville à sac. militum objicere.
Demi-pique; pique de vélite Velitaris. (_infanterie légère chez les Romains_).
Être de piquet _au Populares tueri. fourrage_;—_mettre de piquet au fourrage_.
Pistolet,—revolver. Bombarda minor, equestris; manualis fistula.
Place frontière. Urbs quæ fines tuetur, propugnaculum imperii defendendis limitibus appositum.
Plaider; plaider une cause. In foro versari, causam agere, causæ alicujus patronum exsistere.
Profession d’avocat; _assistance Opera forensis, commentationes d’un défenseur_; plaidoirie. causarum.
Plénipotentiaire (d’un prince, Rerum agendarum summa potestate d’une nation). instructus.
_Celui qui fait jouer les machines Is qui tormenta intendit, machinarum de guerre_, (_de nos jours on bellicarum librator. dirait_ pointeur d’artillerie) _ou d’une manière plus générale: officier du génie et d’artillerie_.
Un tonneau, un baril de poix. Cupa tæda et pice conferta.
Règlement de police; loi Lex sumptuaria, ordo disciplinæ somptuaire (chez les Romains). civilis.
Politique. Prudentia civilis.
Excellent politique. Pacis artium gnarus.
Pompe à feu, à incendie. Machina delendis ædium incendiis deserviens, deputata.
Ponton. Rates junctæ trajectui aptæ, ad transeundum instructæ.
Porcelaine. Vasa fictilia Sinensium.
Portier, concierge. Atriensis.
Portraits des aïeux; _portraits Patrum et avorum picta effigies. de famille_.
Reconnaître la position, _la Situm urbis perspicere. situation d’une ville_.
Ne pas maintenir une position; Locum non tenere. lâcher pied.
Prendre position _sur une Capere collem. hauteur, une colline_.
Possesseurs d’un bien Possessores prædii hereditarii. héréditaire.
Obtenir qqche à titre de Aliquid titulo supremi dominii, possession absolue. neminique obnoxio jure consequi.
Chevaux de poste. Equi publici, meritorii, cursorii, veredarii.
Grand-maître des postes. Cursuum publicorum supremus moderator.
_Environner l’ennemi d’une ligne Cingere hostem stationibus in modum de_ postes, _et l’assiéger en obsidii. qqe sorte_.
Post-scriptum. Transversus versiculus extremæ epistolæ.
Poudre. Pulvis pyrius, nitratus, tormentarius.
Praticable, faisable, possible. Quod fieri potest, in usum deduci potest.
Prébende; bénéfice. Reditus et census ex bonis sacris.
Gouverneur, précepteur de Moderator juventutis nobilis, qui jeunes gens de qualité, de bonne liberalibus juventutis studiis dux famille. et moderator præest.
Prêcher; faire un sermon; De rebus divinis ad populum concionem annoncer la parole de Dieu. dicere, publice interpretari res divinas.
Prédicateur. Præco verbi divini.
Préliminaires de paix, bases d’un Prima lineamenta pacis. Rudis pacis traité de paix. typus.
_Se mettre en devoir de faire le Quæ ad oppugnationem oppidi pertinent siége_ (d’une ville), _faire comportare. les_ préparatifs du siége.
Prescription; surannation Acquisitio seu adjectio dominii (de), usucapion (t. de dr. per continuationem temporis lege rom.). definiti. Usucapio.
Dispute sur la préséance. Certamen honoris.
Être en dispute, disputer sur la In honoris contentionem incidere. préséance.
Président du conseil privé. Senatus sanctioris princeps.
Être président, _avoir la Tota comitia suis humeris, curis présidence de la chambre des sustinere. députés_.
Prétendant. Æmulus regni.
Élever des prétentions _sur Jura antiqua revocare. d’anciens droits_.
Prêter de l’argent à intérêts; Fenori pecuniam dare. placer de l’argent.
Prêter, avancer de l’argent à Pecunias expensas alicui ferre. qqn.
Grand-prévôt de l’armée. Penes quem est summa imperii custodia.
Primipile ou primipilaire, _c. à Primi pili centurio. d._, 1ᵉʳ centurion; _celui qui commande la 1ᵉʳᵉ compagnie des triaires. Premier capitaine_.
Prince royal, impérial. Heres regni, in spem regni genitus.
Droits de justice; frais de Lis æstimata, expensæ litis. procédure; dépens.
Procession. Solemnis sacrorum pompa, supplicantium agmina.
Aller en procession. Deducere pie supplices.
Proclamer par des hérauts envoyés Præconibus circummissis pronuntiare. dans différentes directions.
Faire profession; _faire, Vota solemnia sacri ordinis émettre ses vœux_; _se consacrer nuncupare, DEO se solemni votorum à DIEU par les vœux_. sponsione devovere.
Au prorata (dr.), à Pro rata parte, pro cujusque proportion, proportionnellement. facultatibus.
_Supprimer, enlever, refuser le Intercessionem tollere. droit de_ protestation.
Protester. Intercedere, vetare, obnuntiare, contra obtestari.
Protonotaire. Primarius scriba, primus eorum qui reipublicæ sunt ab epistolis.
Protonotariat. Primarii scribæ munus.
Puits artésien; jet d’eau. Aquæ artificiose prosilientes.
Q
Quaker. Secta tremulantium.
Qualités. Bona quæ a natura data sunt, ingenii bona, dotes animi.
Quarantaine. Mora quadragesimum in diem producta, tempus valetudini experiundæ præfixum.
Loger l’armée, mettre l’armée en Exercitum in agris collocare. quartier dans les villages.
Quartiers; quartiers d’hiver; Stationes militum; hiberna, stativa. campement; cantonnements.
Assigner les quartiers d’hiver. Hiberna constituere.
Quitter ses quartiers d’hiver; Copias ex hibernis excire. entrer en campagne.
Quartier général du roi. Tabernaculum regis.
Quartier général (_prétoire Prætorium. anciennement_).
Quête, (collecte ecclésiast.). Pecunia viritim collecta. Stipis voluntaria collatio.
Argent quêté, produit d’une Pecunia viritim, in capita collata. quête.
Quittance, acquit; reçu. Syngrapha, chirographum, acceptilatio.
Quittance générale, finale. Agnitio satisfactionis plenissima.
R
Rançon. Pretium captivorum.
Rangs. Ordines.
Garder les rangs. Servare ordines.
Rompre les rangs. Ordines laxare.
Rangs serrés; être en rangs Conserta agmina, densati ordines serrés. consistunt, inter aciem consistens miles.
Lettre de rappel; _édit, décret Edictum, decretum quo cives, milites en vertu duquel ceux qui sub extero Rege stipendia merentes occupent des postes militaires domum revocantur. ou civils dans un pays étranger sont rappelés, pour motif de guerre_.
Référendaire; rapporteur. Cujus est in consilio publico causarum momenta exponere.
Ratifier. Ratum habere, auctoritate publica aliquid affirmare.
Ration. Demensum annonæ militaris.
Ravelin; demi-lune. Portæ propugnaculum, munimentum extra mœnia.
Récapituler; résumer. Summa rerum capita repetere.
Assurer réception, donner Pecuniam datam referre. Pecunias quittance de l’argent prêté à expensas alicui referre acceptas. qqn.
Recette assurée. Reditus status.
Recette fortuite. Reditus fortuitus.
Le produit de la recette _couvre Ratio par est acceptorum et facti les dépenses_; _les dépenses et impendii. les recettes se balancent_.
Porter en compte les recettes. Ratio accepti scribitur.
Le produit de la recette et les Ratio par est acceptorum et datorum, dépenses se balancent. ratio accepti et expensi congruit.
Receveur des contributions, Ærarii tribunus, curator census percepteur. bonorum.
Receveur de l’accise, des Curator census e victu persolvi contributions indirectes. soliti.
Donner à quelqu’un une Præmia rei pecuniariæ alicui tribuere. récompense en argent.
Recruter, faire des levées; Exercitui, regionibus supplementum enrôler. scribere.
Recueil _de notes, mémoire, Electorum commentarius. mémorial_; _livre de raison ou grand livre_, c. à d., _un registre où les négociants portent tout leur compte par doit et avoir_.
_Revenir aux premières conditions Ad easdem deditionis conditiones de_ reddition. recurrere.
Élever, construire des redoutes. Ad extremas fossas castella constituere.
Se charger d’un rapport; Aliquid ad principis arbitrium rapporter, référer (_t. de referre. palais_).
Réfléchir. Rei alicujus rationem ducere.
Réfuter, repousser, une Refellere crimen et rejicere in accusation calomnieuse, en suum auctorem, refutare injuriam, triompher; convaincre de crime retundere conatus calumniæ. l’accusateur par ses propres arguments.
Régale; droit régalien. Jus regi sacrum.
Régent; _lieutenant-général de Interrex. l’empire, du royaume_; _vicaire de l’empire_; interroi.
Registres publics, documents Auctoritates publicæ. (_actes, titres, pièces justificatives_).
Règle. Regula.
Religieuse. Virgo DEO sacrata, quæ integrum virginitatis florem DEO solemni votorum sponsione dicavit.
Jour de repos. Dies ad quietem datus.
Représailles. Jus talionis, pignorationes.
Faire des réquisitions _de Frumenti vecturas finitimis vivres, de munitions de bouche_. civitatibus describere.
Résidence royale. Regia.
Respect; vénération, déférence; Reverentia, veneratio. témoignage de respect; hommage.
Résumé _d’un compte; compte par Breviarium rationum. bref état_.
_Ligne de circonvallation, Limes externus, circuitus castrorum. ouvrages_, retranchements, Pro portis castrorum. _lignes de défense en avant du camp_.
Retranchement, _tranchées, Aggeres castrenses. ouvrages en terre, palissades pour protéger un camp, une armée_.
Couvrir, protéger par des A fronte contra hostem fossam ducere. retranchements _le front de son armée_.
Collationner, revoir _un écrit, Recognoscere exemplum, libellos. un ouvrage, un opuscule_.
Revue, inspection, révision. Delectus militum, lustratio exercitus.
Faire passer la revue à Numerum copiarum inire, censum agere l’armée; passer la revue des militum, lustrare, recensere troupes. exercitum.
Inspecteurs; _intendants qui Censores militum. passent la_ revue des troupes; officiers de révision.
Rôle; _état des hommes présents Album militare. à la_ revue.
Ordo; rituel. Liber in quo continetur ratio Divini officii, liber in quo ratio in dispensandis salutis mysteriis tenenda proscribitur.
Ordo, directoire, rituel. Liber in quo continetur ratio divini officii et salutis mysteriorum dispensandorum.
Rote; sacrée congrégation, Judices sacrarum cognitionum. Sacri (tribunal de la Rote). cognitores Romæ.
Voie, route militaire. Via militaris.
Abandonner la voie, la route Via militari decedere. militaire.
S
Recevoir, fréquenter les Sacra mysteria, salutis mysteria Sacrements. obire.
Sacristie. Aditum, locus in quo apparatus sacer sumitur, in quo occulta et recondita templi servantur.
Saisir qqche; faire la saisie Manu prætoria alicujus bona detinere. de qqche; _mettre arrêt sur qqche_; séquestrer; _mettre à la séquestration, confisquer_.
Salaire; gages; appointements, Annua merces, stipendium. traitement; solde (milit.).
Sauf-conduit. Litteræ tutum iter præstantes, litteræ auctoritatis publicæ.
Sauf-conduit. Fides publica.
Donner un sauf-conduit à qqn. Præstare fidem publicam.
Scander un vers. Versum, carmen metiri.
Sceau de la ville. Signum publicum.
Séjour (t. milit.). Locus ad militum requiem.
Selle. Sella equestris.
Sénat (France); _chambre haute, Ordo senatorius, senatus amplissimus, chambre des Lords_ (Anglet.); patrum sanctum concilium. chambre des seigneurs (Allemagne).
Sénat, _ordre du sénat, conseil, Ordo senatorius. les membres du conseil_.
Sentinelle perdue. Conclamatæ salutis extimæ vigiliæ. Procubitores, qui infestas maxime et hosti oppositas stationes occupant.
Relever qqn de Vices stationum mutare. sentinelle;—_relever de poste un factionnaire_.
Saisir qqche; _faire la saisie Manu prætoria alicujus bona detinere. de qqche_; _mettre arrêt sur qqche_; séquestrer; _mettre à la séquestration, confisquer_.
Sergent-major. Ordinum diribitor, instructor centuriæ.
Serment _de bannissement, de ne Cautio de inimicitiis ponendis, de pas revenir et de ne pas se non revertendo. venger_ (féod.).
_Se purger d’une imputation, d’une Jurejurando se purgare. accusation par_ serment.
Vaisselle de table, service en Vasa convivalia ex auro et argento. or et en argent.
Constituer, imposer une Imponere servitutem fundo. servitude sur un bien; _grever de charges, d’impôts un bien_.
Il est d’un caractère si bien Est ita temperatis moderatisque tempéré, qu’il sait unir la moribus, ut summa severitas cum sévérité à l’affabilité. summa humanitate conjungatur.
Simonie. Rerum sacrarum nefaria nundinatio.
Être situé. Situm esse.
Sommairement, en résumé, Ex singulis capitibus, per capita, par manière d’extrait, summatim, per compendia. compendieusement, en abrégé, en raccourci.
Voir à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque experiri, quid la soustraction, ce qui reste. reliqui sit.
Spahis. Turcicus equitatus.
Substitut. Qui alicui ad munus obeundum adjunctus est.
Cicéron ne dut ses succès qu’à Cicero omnia incrementa sibi debuit. lui-même.
Pacte de confraternité; de Pacta gentilitia. succession réciproque.
Succursale, (église) annexe. Templum proprio Curione sacro destitutum, templum ejusdem Parochiæ.
Vers le sud, au sud, au midi. Ad meridiem.
Suffragant. Vicarius Episcopi.
Lieu de supplice; gibet. Locus publicus facinorosorum supplicio deputatus; locus quo hi qui ad supplicium sunt dati, securi percutiuntur.
Supérieure (d’une simple Rectrix Virginum DEO sacrarum, quæ congrégation). collegio sacrarum Virginum vel Virginibus DEO sacratis præest, antistes sacrarum Virginum.
Surplis; aube. Vestis, tunica lintea.
Donner un sursis à qqn, Statuere alicui diem laxiorem. accorder un délai à qqn.
Obtenir un sursis, un délai Potestatem ampliandi nancisci. d’ajournement.
T
Musique en tête, tambour Tympana resonantia, tympanorum sonus. battant.
Taxe; taux, prix; estimation. Rei æstimatæ pretium.
Chanter le Te Deum. Hymnum Ambrosianum cantare.
Teneur de livres. Actor summarum, rationum magister.
Second, témoin (d’un duel). Arbiter singularis certaminis.
Prendre son temps (familier). Tempus aucupari.
Dans les termes mêmes prescrits In ea ipsa verba quæ Nævius præibat. par Nevius.
Testament. Testamentum; supremæ morientis litteræ.
Texte (d’un auteur, d’une loi). Verba auctoris seu legis.
Tirer _du fusil, du pistolet, du Glandes fundere. revolver_.
Tomber. Labi.
Tracer de nouvelles Muris locum destinare. Designare fortifications. mœnia, fossas.
Traînards. Milites itinere confecti, moratores, invalidi milites, qui agmen sequi non possunt.
Payer par traite; _faire tirer Pecuniam permutatione trajicere. une traite sur son compte_.
Remplir les {clauses } d’un In pactione manere. {articles} traité.
Traiteur; restaurateur. Structor conviviorum publicus.
Tranchées. Agger militaris, fossa e terræ aggestu in alterum labrum altior ac munitior.
Tranchée; approches. Accessus operum, viæ obsidionales, accessus militum, ductus obliqui, appropinquationes operum militarium.
Ouvrir, conduire des tranchées Transversam obducere. _transversales, élever des traverses_.
Retranchement, tranchée. Lorica valli inferioris, ambulacrum valli, succinctum valli.
Ouvrir, conduire des tranchées Fossam diversis lateribus ducere. en ligne droite.
_Les soldats sont dans l’eau, dans Milites in appropinquantibus les_ tranchées. paludibus et restagnantibus aquis pene innatant.
Détruire les tranchées _et Apparatum et munitiones disjicere. les gabions_; _détruire les retranchements_.
Ouvrir les tranchées; Vineas agere, adductibus ad urbem, _s’approcher des remparts en propius muros accedere. ouvrant des tranchées_.
Trésor du roi; cour des Ærarium regium, tribunal redituum comptes. principis.
Trésor public. Ærarium commune.
Trésor privé (_d’un roi, d’un Ærarium sanctius. prince_), cassette (_d’un roi_), etc.
Épuiser le trésor. Ærarium exhaurire.
Verser de l’argent au trésor; In ærarium referre pecuniam. _faire un versement de fonds au trésor_.
Épuisement incroyable du trésor Incredibiles angustiæ pecuniæ publicæ. public.
Trésorier militaire. Quæstor, minister impensæ bellicæ, tribunus ærarius.
Officier trésorier; tribun du Minister impensæ bellicæ, quæstor trésor; payeur de l’armée. ærarii bellici tribunus ærarius.
Fermer les tribunaux. Justitium indicere.
Rouvrir les tribunaux. Justitium remittere, laxare, solvere.
Tripliques (t. de palais); Secunda actoris defensio. _réponses à des dupliques, lesquelles sont dirigées elles-mêmes contre les répliques_.
Troupes auxiliaires. Auxilia, auxiliares milites, copiæ subsidiariæ, catervæ conductitiæ.
Troupes d’élite. Lectus exercitus.
Bohémien; Égyptien; tsigane. Ægyptii errones.
U
Équipement; uniforme _d’un Vestitus militaris. soldat_.
Usurper sur...., empiéter sur les Jus alicujus convellere. In jure suo droits de qqn. aliquem interpellare.
V
Annoncer, notifier les vacations Justitium indicere. (t. de palais).
Vaisseau de guerre. Navis bellica, navis præsidiaria, longa.
Lancer un vaisseau. Ex navalibus navem deducere.
Bateau à vapeur. Pyroscapha.
Vassal. Cliens beneficiarius, fiduciarius.
Être le vassal de qqn. Jure beneficiario alicui esse obnoxium.
Poser des ventouses. Cucurbitulis vitreis sanguinem extrahere.
Verbaliser, enregistrer. In adversaria, acta, commentarios publicos referre.
Mettre une maison en vente. Ædes proscribere.
Vicaire. Qui sacri Curionis explet vicem, pastoris vicarius.
Ville marchande ou commerçante. Forum rerum venalium quod in hac illave urbe præstatur.
Visiter les provinces. Proficisci in provincias visendi causa.
Vivres, comestibles, provisions. Frumentum, res frumentaria, commeatus; alimenta.
Faire des réquisitions de Vecturas frumenti finitimis urbibus vivres, en nature. describere.
Fournir les vivres, _les Commeatum supportare, sustinere. munitions de bouche, les provisions_; _entretenir l’abondance des vivres_.
Mettre à la voile. Classe proficisci.
Voix; ton, son (de la voix). Vox, vocis sonus.
Volontaires (guer.). Milites voluntarii, honorarii.
Voter. Suffragium ferre, inire; in suffragium ire; sententiam dicere, expromere.
Faire voter. In suffragium mittere; ad suffragium vocare.
Y
Yacht; aviso; une barque Navis tabellaria, navis velox. d’avis (marine).
Yacht, _bâtiment léger, petit Navis actuaria, liburnica. navire à un pont_.
Z
Fourrure de zibeline. Pellis mustelarum scythicarum.
INDEX GALLICO-LATINUS.
A
ABAISSEMENT, Humilitas, abjectio, ignobilitas, vilitas.
=Abaisser=, Deprimo, demitto, submitto, inclino.
ABANDON, Derelictio, contemptio, desertio, destitutio, relictio.
=Abandonner=, Derelinquo, desero, destituo, cesso, relinquo, linquo, reliquum facio, demitto, desisto.
=Abandonné=, Desertus, relictus, deditus.
ABATTEMENT, Abjectio, languor, imbecillitas, infractio.
=Abattre=, Profligo, prosterno, depello, decutio, dejicio, affligo.
=Abattu=, Fractus, infractus, afflictus, debilitatus, profligatus, demissus.
ABBÉ, Abbas.
ABCÈS, Vomica, ulcus.
ABDICATION, Abdicatio.
=Abdiquer=, Abdico.
Abdiquer un emploi honorable, Dignitatem depono.
ABEILLE, Apis.
ABÎME, Vorago, gurges, charybdis.
ABJECTION, Abjectio.
=Abject=, Abjectus, desertus, contemptus, spretus, vilis, humilis.
ABOIEMENT, Latratus.
=Aboyer=, Latro, allatro.
ABOMINABLE, Abominandus, detestabilis, horrendus.
ABONDANCE, Frequentia, crebritas, multitudo, coacervatio, copia, abundantia, ubertas, vis, facultas, affluentia, profluentia, acervus, fertilitas, exuberantia.
=Abonder=, Abundo, sum dives, affluo, redundo, magnam copiam habeo, circumfluo, exubero.
=Abondant=, Copiosus, abundans, uber, dives.
— (En parlant d’un discours): Fusus, dispersus.
=Abondamment=, Copiose, uberrime, large, largiter, prolixe, abundanter, cumulate.
ABORD, Accessus, aditus.
D’ABORD, TOUT D’ABORD, Primo, primum, imprimis, cumprimis.
=Aborder=, Appello, applico, admoveo, accedo.
ABRÉGÉ, Compendium.
=Abréviation=, Arctatio.
=Abréger=, Contraho, coarcto.
ABRI, Profugium, perfugium, portus, tectum.
ABROGATION, Abrogatio.
=Abroger=, Rescindo, infringo, revello, infirmo, labefacto, dissolvo, aboleo, abdico, refigo.
ABRUPT, Præruptus.
ABSENCE, Absentia, privatio.
=Absent= (être), Desum, absum, deficio, non adsum.
=Absent=, Absens, remotus, non præsens.
ABSOLUTION, Culpæ liberatio.
=Absoudre=, A scelere libero, fatentibus peccata remitto.
ABSORBER, Sorbeo.
ABSTINENCE, Abstinentia, modestia, parcus victus, sobrietas, moderatus cibus.
=Abstenir= (s’), Abstineo, prohibeo, tempero, contineo.
ABSURDITÉ, Insulsitas, ineptiæ.
=Absurde=, Absurdus, ineptus.
ABUS, Abusus.
=Abuser=, Abutor, perverte utor.
— (Tromper), Decipio, circumvenio, circumscribo, in fraudem impello, in errorem induco.
ACADÉMIE, Palæstra, gymnasium, Academia.
ACCABLEMENT, Oppressio, afflictio, perturbatio.
=Accabler=, Opprimo, obruo, affligo, vexo, perturbo, deprimo, prosterno.
=Accablé= (être), Laboro.
ACCÉLÉRATION, Acceleratio, celeritas.
=Accélérer=, Accelero, celeritate utor, appropero, propero.
ACCÈS, Accessus, aditus.
=Accéder=, Accedo.
=Accessible=, Pervius, apertus.
ACCIDENT, Casus.
=Accidentel=, Fortuitus.
ACCLAMATION, Acclamatio, plausus, clamor, admurmuratio.
=Acclamer=, Acclamo, succlamo.
ACCOMMODEMENT, Pactio, transactio.
En venir à un accommodement, Pactionem conflo cum aliquo.
ACCOMPAGNER, Comitor, assector, sector, deduco.
ACCOMPLISSEMENT, Perfunctio.
=Accomplir=, Perfungor, conficio, perago, absolvo, facio, compleo, exsequor, exigo, transigo.
=Accompli=, Perfectus, absolutus, perpolitus.
Homme accompli, Vir egregia virtute.
ACCOURIR, Accurro, advolo.
ACCOUTUMER, Assuefacio, usu doceo.
=Accoutumer= (s’), Assuesco, consuetudinem capio, cousuesco, soleo.
ACCROISSEMENT, Accretio, progressio, progressus, accessio, additamentum, incrementum.
=Accroître=, Augeo, amplifico.
=Accroître= (s’), Concresco, incresco, accresco.
ACCUEILLIR, Accipio, aliquem ad me suscipio.
Mal accueillir, Explodo.
ACCUMULATION, Coacervatio, copia, cumulus, acervus.
=Accumuler=, Accumulo, addo, coacervo, congero, exaggero, colligo, infarcio, aggrego, augeo.
ACCUSATION, Criminatio, accusatio, insimulatio, nominis delatio, crimen.
=Accuser=, Criminor, criminationem affero, criminatione utor, in crimen voco, detego, accuso, defero, arguo, insimulo.
Vos sourcils semblent accuser l’astuce, Supercilia illa tua calliditatem clamitare videntur.
=Accusateur=, Accusator.
ACHARNEMENT, Furor.
=Acharner= (s’), Mordicus inhæreo.
Avec acharnement, Acerrime.
ACHAT, Emptio, coemptio.
=Acheter=, Emo, coemptionem facio, coemo.
=Acheteur=, Emptor.
ACHÈVEMENT, Peractio, finis, extremum, perfectio.
=Achever=, Perago, perficio, absolvo, exædifico.
=Achevé=, Absolutus, perfectus, completus, expolitus, maturus.
ACIER, Adamas.
ACQUISITION, Adeptio, quæstus.
=Acquérir=, Acquiro, obtineo, consequor, adipiscor, comparo, adjungo, nanciscor, assequor.
ACQUITTEMENT, Absolutio, liberatio.
=Acquitter=, Libero, eximo.
=Acquitter de= (s’), Fungor, facio, efficio, perfungor, satisfacio.
ACTE, Actus, actio, factum.
Actes officiels, Acta.
=Action=, Factum, facinus.
Faire une action d’éclat, Facinus præclarissimum suscipio, efficio.
Mauvaise action, Malefactum, maleficium, damnum.
=Agir=, Ago.
ACTIVITÉ, Diligentia, solertia, labor, sedulitas, industria.
=Actif=, Diligens, attentus, sedulus, agens, efficax, assiduus, studiosus, impiger, actuosus.
=Activement=, Impigre, diligenter.
=Actuel=, Instans.
ADAPTER, Apto, accommodo, compono.
=Adapter= sous, Subtexo.
ADHÉSION, Adhæsio, assensio, assensus, aprobatio, plausus, applausus.
=Adhérer=, Hæreo, adhæreo, adjaceo, applicor, adjungor.
ADIEU, Vale.
ADJOINDRE, Adjungo, adjutorem do.
=Adjoindre= (s’), Subscribo, adjutore utor.
ADJUDICATION, Addictio.
=Adjuger=, Addico, dedo, adjudico, mancipo.
=Adjudicataire=, Manceps.
ADMINISTRATION, Procuratio, curatio, gubernatio, administratio, dispensatio.
Confier l’administration, Procurationem alicui committo.
=Administrer=, Dispenso, dispono, procuro.
=Administrateur=, Administrator, præfectus, curator, minister, gubernator, moderator.
ADMIRATION, Admiratio, miratio.
=Admirer=, Admiror, admiratione afficior, miror, obstupesco.
=Admirer= (s’), Me circumspicio.
=Admirable=, Mirabilis, mirus, mirificus, mirandus.
=Admirablement=, Mirabiliter, mirandum, mire, insigniter, mirifice, mirum in modum.
ADMISSION, Cooptatio.
=Admettre=, Admitto, adscribo, coopto.
ADOLESCENCE, Adolescentia.
=Adolescent=, Adolescens, juvenis, ephebus, pubes.
ADONNER à (s’), Impendo, insumo.
ADOPTION, Adoptio.
=Adopter=, Adopto, deligo, instituo, filium adscisco.
=Adopté= (être), In familiam venire.
ADORER, Adoro, DEUM veneror, DEO supplico.
ADOUCISSEMENT, Mitigatio, delinitio, excusatio, levamen.
=Adoucir=, Mitigo, mitiorem facio, lenio, placo, sedo, flecto, allicio, demulceo.
Adoucir un barbare, Cicurem reddo barbarum.
=Adoucir= (s’), Dulcesco.
ADRESSE, Solertia, sagacitas, dexteritas.
=Adroit=, Versutus, callidus, solers.
=Adroitement=, Solerter, sagaciter, callide, dextere, apte, astute, perite, scienter.
ADULTE, Pubes, adolescens.
ADVERSAIRE, Adversarius, adversus, oppositus, inimicus, hostis.
AFFABILITÉ, Affabilitas, facilitas in audiendo.
=Affable=, Affabilis, comis, placidus.
AFFAIBLISSEMENT, Debilitatio.
=Affaiblir=, Debilem facio, debilito, infirmo, frango, minuo, enervo, affligo, diminuo, dissipo, attenuo, extenuo.
=Affaiblir= (s’), Oblanguesco, relanguesco.
=Affaibli=, Attenuatus, exilis, humilis, abjectus, demissus.
AFFAIRE, Negotium, res, munus, cura, labor, molestia.
Avoir beaucoup d’affaires, Negotiorum mole obruor, multis urgeor negotiis.
Entreprendre une affaire, Negotium attingo.
S’occuper d’une affaire, Negotium tracto.
L’affaire se prolonge, Res trahitur.
Il faut terminer promptement l’affaire, Cunctandum non est in eo negotio.
L’affaire a bien tourné, Res fauste cecidit.
Charger qqn d’une affaire, Negotio aliquem præficio, præpono.
Être l’homme d’affaires de qqn, Rationes alicujus procuro.
C’est votre affaire, Hæc partes tuæ sunt.
=Affairé=, Negotiosus.
Relatif à une affaire, Negotialis.
AFFAISSEMENT, Labes.
=Affaisser= (s’), Decido.
AFFECTATION, Nimiæ concinnitatis in sermone consectatio.
=Affecté=, Putidus, gravis, fastidiosus.
=Affectation= (avec), Putide, fastidiose, inepte.
AFFECTION (en général), Affectio, commotio, sensus, pietas.
=Affectueusement=, Intime, enixe, ex animo, benevole, amice.
AFFERMER, Redimo.
AFFERMIR, Consolido, corroboro, stabilio, firmo, firmum facio, obfirmo.
AFFÉTERIE (avec), Putide, fastidiose, inepte.
AFFIRMATION, Affirmatio, assertio, asseveratio.
=Affirmer=, Affirmo, assevero, aio, annuo, comprobo, vindico.
— (Par serment), Adjuro, juro.
=Affirmativement=, Affirmate, asseveranter.
AFFLICTION, Luctus, mœror, squalor, fletus, tristitia, mœstitia.
=Affliger=, Afflicto, ango, vexo, conficio, ægritudinem affero.
Être accablé par l’affliction, Ægritudine opprimor.
=Affligé=, Tristis, mœrens, mœstus.
AFFLUENCE, Frequentia, concursus, crebritas, multitudo.
=Affluer=, Affluo, abundo, circumfluo, concurro, confluo.
AFFRANCHIR, Libero, libertatem do, in libertatem restituo, emancipo.
Qui affranchit, Liberator, vindex libertatis.
=Affranchi=, Libertinus.
AFFREUX, Nefandus, nefarius, detestabilis, horrificus, exsecrandus, infandus.
AFFRONT, Ignominia, dedecus, labes.
Recevoir un affront, Ignominiam accipio.
Supporter un affront, Ignominiam fero.
=Affronter=, Oppeto, subeo.
AFIN QUE, Ut, uti.
AGACER, Vellico.
ÂGE, Ætas.
=Âgé=, Senex.
Âgé de moins de soixante ans, Minor annis sexaginta natus.
AGENOUILLER (s’), Genua submitto, me prosterno.
AGGRAVER, Aggravo, valde gravo, onero, premo, exaggero, recrudesco.
=Aggraver= (s’), Aggravesco, gravior fio.
AGILITÉ, Agilitas.
=Agile=, Alacer, alacris, paratissimus, agilis.
AGITATION, Æstus, fervor, trepidatio, pavor, motus, agitatio.
=Agité=, Turbidus, perturbatus, confusus.
=Agité= (être), Fluctuo, fluctibus jactor.
AGNEAU, Agnus, agnellus.
AGONIE, Agonia.
AGRAFE, Fibula.
AGRANDIR, Laxo, dilato.
AGRÉMENT, Jucunditas, festivitas, lepor, hilaritas, amœnitas, suavitas.
=Agréable=, Gratus, jucundus, amans, suavis.
=Agréable à= (être), Gratificor, gratiam facio.
=Agréablement=, Jucunde, suaviter, dulciter.
AGRÉGATION, Concretio, compositio.
AGRICULTURE, Agricultura, cultio agri, cultura agri.
=Agraire=, Agrarius.
AGUETS (être aux), In speculis sum.
AH! Proh, pro, at at.
AIDE, Adjumentum, subsidium, præsidium, auxilium, perfugium, suppetiæ.
=Aide= (sans), Suo marte.
=Aider=, Adjuvo, juvo, opitulor, auxilior, sublevo, præsidio sum; præsidium, opem, subsidium affero.
AÏEUL, Avus.
=Aïeul= (de l’), Avitus.
=Aïeux=, Majores, patres, avi.
AIGLE, Aquila.
AIGRETTE, Crista.
Qui a une aigrette, Cristatus.
AIGRIR, Exacerbo, irrito, ad iracundiam provoco, acidus fio, acesco.
AIGUILLE, Acus.
=Aiguillon=, Incitamentum, invitamentum, illecebra, stimulus, aculeus, sagitta.
=Aiguillonner=, Stimulo, excito, pungo.
=Aiguiser=, Acuo, exacuo, excito.
AIL, Allium.
AILE, Ala, pennæ.
=Ailé=, Pennatus, volucer, volatilis.
AILLEURS, Alibi, in alio loco.