← Lexicon Latinum

Lexicon Latinum (part 6 of 9)

Part 6 of 9 · Franciscus Wagner · Public domain text

About this edition

Source: Project Gutenberg e-text #71280, public domain in the United States · text not rewritten or summarized · How RedLectern is built

 

Contents (9)

Continue:

Lexicon Latinum (part 6 of 9)

1. PRÆDĬCO, as, avi, atum, are, a. Publier, vanter, exalter. SYN. Celebro, commemoro, glorior, canto, decanto. ADV. Falso de aliquo, honorifice, gloriosius, graviter, ornate, optime. PHRAS. Ille ex hoc facto mire ubique prædicabatur, on faisait partout son éloge à cause de cette action. Ille ex eo facto, magnam gloriam apud omnes gentes consecutus est; ejus facti memoria in omnium ore sermoneque versata est; res ea fama celebratissima erat; ejus facti prædicatione aures omnium tum personabant. Cf. Laudo, Jacto. USUS: Mihi licet ista de me cum vera gloria prædicare. Multa de aliquo graviter et honorifice prædicare. Omnes de se prædicari volunt.

2. PRÆDĬCO, is, xi, ctum, ere, a. Prédire, annoncer d’avance; fixer, déterminer. SYN. Antedico, cano, præcino, prænuntio, denuntio, præsignifico, præmonstro; oraculum edo; moneo, testificor. ADV. Multo ante defectiones solis et lunæ, non obscure, temere, divine. USUS: Prædicere futura. Prædicere solis defectionem. Cf. Divino, Vates.

PRÆDICTĬO, ōnis, f. Prédiction, prophétie. SYN. Prædictum, divinatio, vaticinatio, præsensio, significatio. EPITH. Divina. USUS: Prædictiones et præsensiones rerum futurarum debent habere fidem.

PRÆDICTUM, i, n. Prédiction, prophétie. SYN. Prædictio. EPITH. Divinum, natalitium. USUS: Aliqui Chaldæorum, Astrologorum prædicta defendunt.

PRÆDĬŎLUM, i, n. Petite métairie, petit domaine. USUS: Prædiola nostra belle ædificata sunt.

PRÆDISCO, is, ere, a. Apprendre à l’avance, se familiariser à l’avance avec qqche. USUS: Prædiscere et meditari dicenda.

PRÆDĬTUS, a, um, (cum abl.), Doué, pourvu de. SYN. Ornatus, decoratus, instructus. ADV. Maxime virtute. USUS: 1. In laude: Adolescens optimis artibus, summa spe ingenii, auctoritate, virtute præditus. 2. In vitiis: Homo singulari audacia, scelere, etc., præditus, homme d’une audace, d’une scélératesse sans égale.

PRÆDĬUM, ĭi, n. Pièce de terre, propriété, domaine. EPITH. Deterius, par, parvum, præclarum, propinquum. Prædiæ aliena, colenda, continentia fundo, dotalia, immunia, libera, mediocria, nobilissima, paterna, plurima et pulcherrima, pretiosa, propria, propinqua, pulchra, fructuosa, rustica, urbana, vacua. USUS: Prædia colere.

PRÆDO, ōnis, m. Brigand, voleur, pillard. SYN. Prædator; pirata grassator. EPITH. Amantissimus, barbarus, immanis, communis, felix, frumentarius, improbissimus, maritimus, nefarius, domestici, multi. USUS: Omnium templorum, tectorum, totius urbis prædo.

PRÆDOR, aris, atus sum, ari, d. n. Faire du butin, piller. SYN. Prædam facio, prædas ago, rapto vivo, diripio, vasto, infesto regionem, regionem damnis afficio. ADV. Aperte palamque, improbe, imprudentissime, varie. USUS: Spes rapiendi et in omnibus rebus prædandi illorum animos excæcat, l’espoir de la rapine et du pillage. Cf. Prædo.

PRÆĔO, is, ĭi vel īvi, ĭtum, ire, n. et a. Aller ou marcher devant, précéder. SYN. Anteeo. USUS: Hoc natura præeunte ducimur, sous la conduite de la nature elle-même, ayant la nature pour guide. Præire sacramenti verba, réciter le premier la formule du serment.

PRÆFĀTĬO, ōnis, f. Préface, exorde, introduction. SYN. Exordium.

PRÆFECTŪRA, æ, f. Dignité de préfet, de gouverneur; préfecture, gouvernement. USUS: Dare, deferre præfecturam alicui; petere præfecturam. Cf. Magistratus.

PRÆFECTUS, i, m. Chef, préfet, commandant. SYN. Præpositus negotio alicui; rei alicui præfectus. PHRAS. Classis præfectus est creatus, il fut fait amiral. Rei maritimæ Prætor renuntiatus est; cum imperio classi est præpositus; rei maritimæ præfectura illi demandata, ad illum delata est; classi præfectus est; classi præesse jussus est; oræ maritimæ summum imperium illi datum est; imperium classis obtinet. USUS: Classis, urbis præfectus. Præfectus moribus.

PRÆFĔRO, fers, tŭli, lātum, ferre, a. Porter devant, fournir; préférer; manifester. SYN. Antefero; præ me fero. ADV. Aperte sensus. USUS: Cui non ad libidinem facem prætulisti; præferre salutem reipublicæ omnibus commodis suis. Eum sensum præfert. Cf. Antepono, Potior, Excello, Præpono.

Præ se ferre, Manifester, révéler, trahir, publier. SYN. Profiteor, confiteor, indico, vultu promptum habeo et lingua. USUS: Sapientiæ speciem; probitatem quamdam præ se ferre. Id me consecutum non profiteor, secutum esse præ me fero. Ego semper me didicisse præ me tuli, je n’ai jamais fait mystère de mes études.

PRÆFERRĀTUS, a, um, Garni de fer. SYN. Ferro præfixus.

PRÆFĬCĬO, is, fēci, fectum, ere, a. Préposer, mettre à la tête de. SYN. Præpono. ADV. Nominatim rei maximæ. USUS: Huic procurationi certum magistratum præfecerat. Aliquem curatorem, custodem exercitui, negotio, regioni præficere. Cf. Præfectus, Præsum.

PRÆFĪDENS, entis, omn. gen. part. v. compos. a Fido. Qui a trop de confiance en soi-même, présomptueux, téméraire. SYN. Confido. USUS: Homines secundis rebus elatos sibique præfidentes legum habenis comprimere. Cf. Audax.

PRÆFĪGO, is, xi, ctum, ere, a. * Attacher, suspendre. USUS: Lineas itineri præfigere. Jacula ferro præfixa, javelots garnis d’une pointe de fer.

PRÆFĪNĬO, is, ĭi vel īvi, ītum, ire, a. Déterminer d’avance, régler, fixer. SYN. Præstituo, præscribo. ADV. Restricte. USUS: Præfinire diem alicui. Cætera ego non tam stricte tibi præfinio.

PRÆFOR, aris, fatus sum, fari, n. et a. Parler, dire auparavant; prononcer une prière avant de faire qqch. USUS: Veteres omnibus rebus agendis, “quod bonum faustumque esset,” præfabantur, les anciens n’entreprenaient rien, sans avoir préalablement prononcé la formule de prière: quod bonum, etc. Honorem præfari, (cum quid turpicule est dicendum), demander excuse, pardon ou grâce, sauf votre respect, avec votre permission.

PRÆFRACTĒ, Opiniâtrément, obstinément. SYN. Pertinaciter, pugnacissime.

PRÆFRACTUS, a, um, Dur, rude; inflexible, opiniâtre. SYN. Pertinax, pugnax, ferreus. USUS: Thucydides præfractior nec satis rotundus. Cf. Pertinax, Obstinatus.

PRÆFULCĬO, is, si, tum, ire, a. Appuyer, soutenir. SYN. Præmunio, sustento. Cf. Fulcio.

PRÆFULGĔO, es, si, ere, n. Briller, étinceler. SYN. Præter modum fulgeo.

PRÆGESTĬO, is, ire, n. Désirer vivement. SYN. Valde cupio, gestio. USUS: Prægestit animus videre quamprimum.

PRÆGNANS, antis, omn. gen. Enceinte. SYN. Gravida sum, ventrem fero; plena, gravidata sum. USUS: Cum illum prægnans mater alvo contineret.

PRÆGRĂVO, as, avi, atum, are, a. * Appesantir, alourdir, accabler. USUS: Multitudine urbem prægravante.

PRÆGRĔDĬOR, ĕris, essus sum, ĕdi, d. n. et a. Marcher devant, précéder. SYN. Præeo, antecedo.

PRÆGRESSĬO, ōnis, f. Action de précéder, de devancer. SYN. Præcursio. USUS: Ut nihil fieret sine prægressione causæ, que rien ne peut se faire sans une cause qui précède.

PRÆGUSTĀTOR, ōris, m. Celui qui déguste les mets et les boissons avant qu’on les serve sur la table du prince. SYN. Qui cibos Principis prægustat. USUS: Clodius prægustator libidinum tuarum.

PRÆGUSTO, as, avi, atum, are, a. Goûter le premier, préalablement. USUS: Cibos prægustare.

PRÆJŪDĬCĀTUS, a, um, Décidé préalablement, préjugé. USUS: Res semel iterumque præjudicata. Tantum opinio præjudicata potest, ut etiam sine ratione valeat auctoritas, opinion préconçue. Pro præjudicato aliquid ferre, regarder qqche comme décidé à l’avance.

PRÆJUDĬCĬUM, ĭi, n. Jugement préalable, préjugé. SYN. Exemplum judicii facti in simili causa, judicii conceptum specimen. EPITH. Proximum, grave in aliquem ordinem. USUS: Cur non ejus damnatione aliquid ad hoc judicium præjudicii comparasti. Duobus jugulatus præjudiciis. Eos tot præjudiciis confossos prædamnatosque venire ad populi judicium?

PRÆJUDĬCO, as, avi, atum, are, a. Juger préalablement, en premier ressort; porter un jugement anticipé sur une question. SYN. Præjudicium facio. ADV. Arroganter, semel atque iterum. SYN. Quod senatus nondum censuit, id arroganter non præjudico neque revoco ad arbitrium meum.

PRÆLĀBOR, ĕris, lapsus sum, bi, d. n. et a. Prévenir, devancer.

PRÆLĬGO, as, avi, atum, are, a. Lier qqche avec qqche. USUS: Os obvolutum folliculo et præligatum, tête enveloppée dans un sac de cuir et liée.

PRÆLŎQUOR, ĕris, lŏcūtus sum, loqui, d. Parler le premier.

PRÆLŪCEO, es, xi, ere, n. Luire, briller. SYN. Lucem vel lumen præfero. ADV. In posterum. USUS: Majoribus meis virtute præluxi.

PRÆLŪDĬUM, ĭi, n. Prélude. SYN. Præcentio.

PRÆMANDO, as, avi, atum, are, a. (cum ut), Recommander d’avance, prescrire préalablement.

PRÆMĀTŪRUS, a, um, Prématuré, qui arrive avant le temps. SYN. Præproperus, immaturus, intempestivus.

PRÆMĔDĬTĀTĬO, ōnis, f. Préméditation, prévision. SYN. Meditatio; prævisio. EPITH. Diuturna. Cf. Meditatio.

PRÆMĔDĬTOR, aris, atus sum, ari, d. a. Méditer d’avance, songer à. SYN. Meditor, cogito, domo affero, paro, præparo. ADV. Optime, jam. USUS: Ex qua forma me fingere possim et præmeditari, quo animo accedam ad urbem, et songer d’avance à la manière dont je dois arriver à la ville. Sapientis est quidquid homini accidere possit, id præmeditari ferendum modice esse, si evenerit, il appartient au sage de songer que tout ce qui peut arriver de malheureux à l’homme doit être supporté avec modération, s’il arrive. Cf. Meditor.

PRÆMITTO, is, misi, missum, ere, a. Envoyer devant, d’avance. USUS: Præmittere in locum aliquem.

PRÆMĬUM, ĭi, n. Récompense; privilége, distinction. SYN. Merces, fructus, beneficium. )( Pœna, supplicium. EPITH. Alienum, amplissimum, eximium sceleris, invidiosum, satis magnum, mercenarium, meritum, novum, par, pervulgatum, erectum, summum. Præmia humana, juncta et casta virtutis et officii, moderata, infinita, permagna, tanta. PHRAS. Bene merentibus præmia danda sunt, il faut donner des récompenses à ceux qui les méritent. Oportet, ut bene de quoquam meriti laborum suorum præmia ferant, capiant; ut præmiis donentur; exstare omnibus debent laborum suorum præmia; præmio afficiendi, honestandi sunt, qui laborem alterius gratia sustinuerunt; bene merentibus pretium præmiumque debetur; susceptus alterius causa labor præmio decorandus est; præmia tribuenda, deferenda, persolvenda sunt recte de alio merentibus. 2. Recte agentibus magna præmia constituta sunt, on a préparé de grandes récompenses pour ceux qui se conduisent bien. Summa recte agentes manent præmia; fructum certum, uberrimum præstantissimumque ferent, capient, percipient, qui vitam cum virtute agunt; vitæ laudabiliter actæ præmium est earum rerum copia, quas qui possidet, optime cum illo agi existimatur. Præmiorum spe magna admodumque firma niti possunt ii, quorum vita cum virtute traducitur. Egregia præmia pro certo exspectare; sine dubio sibi polliceri, plane sperare licet iis, qui virtutem colunt, qui vitam vivunt, ducunt, peragunt cum virtute. Mercedem actionum suarum, virtutis suæ, suæ probitatis, officii sui, optimorum consiliorum atque factorum exspectare certissimam possunt, qui virtutem in vita non vulgari studio colunt, quibus in vita virtus erat in pretio. Præclaram honestamque vitam magna præmia manent, consequuntur. Cf. Remuneror, Merces. USUS: Duabus rebus continetur Respublica: præmio et pœna. Præmiis invitare virtutem. Militibus præmia solvere, persolvere. Legibus et virtuti proposita sunt præmia, et peccatis supplicia, les lois proposent des récompenses aux vertus, et des peines aux vices. Nullum ego a vobis præmium virtutis, nullum insigne honoris, nullum monumentum laudis postulo præterquam hujus diei memoriam sempiternam.

PRÆMŎNĔO, es, ŭi, ĭtum, ere, a. Avertir. USUS: Me magnopere, ut caverem, præmonebat, il m’avertissait de prendre garde.

PRÆMONSTRĀTOR, ōris, m. Guide. USUS: Hic adjutor meus et monitor et præmonstrator.

PRÆMONSTRO, as, avi, atum, are, a. Guider, montrer à l’avance. SYN. Prænuntio, monstro.

PRÆMŎRĬOR, ĕris, mortŭus sum, mori, d. * Mourir prématurément. Ante tempus morior.

PRÆMŪNĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Prémunir, fortifier par devant. SYN. Præfulcio, præparo.

PRÆMŪNĪTĬO, ōnis, f. Précautions oratoires, préparation. SYN. Præparatio. USUS: Sine præmunitione acerbe in aliquem invehi.

PRÆNŌMEN, ĭnis, n. Prénom. EPITH. Vetus. USUS: Aliquis, cui prænomen sit Decio.

PRÆNOSCO, is, ere, a. Étudier, chercher à comprendre, à deviner.

PRÆNŌTĬO, ōnis, f. Notion anticipée, idée qu’on se fait d’une chose par avance. SYN. Prima notio, ante capta animo rei informatio. USUS: Hanc habemus seu anticipationem seu prænotionem deorum, idée innée des dieux.

PRÆNUNTĬO, as, avi, atum, are, a. Annoncer d’avance, faire connaître, informer, instruire de. SYN. Præmonstro, prædico. Cf. Nuntio.

PRÆNUNTĬUS, a, um, Précurseur, avant-coureur, messager. USUS: Stellæ magnarum calamitatum prænuntiæ, ces étoiles qui annoncent de grandes calamités.

PRÆOCCŬPO, as, avi, atum, are, a. S’emparer le premier, se rendre maître. SYN. Occupo, anteoccupo, anteverto, anticipo. USUS: Quas partes mihi sumpseram, præoccupasti oratione, ton discours a déjà traité le sujet que je m’étais réservé.

PRÆOPTO, as, avi, atum, are, a. Préférer, aimer mieux. USUS: Mortem in certamine, quam vinci, præoptantes.

PRÆPĂRĀTĬO, ōnis, f. Préparation, préparatifs, apprêts. SYN. Prævisio, præmeditatio. EPITH. Diligens. USUS: In omnibus negotiis, priusquam aggrediare, adhibenda est præparatio diligens, quoi que l’on entreprenne, il faut, avant de se mettre à l’œuvre, s’être préparé avec soin. Provisio animi et præparatio multum prodest ad minuendum dolorem.

PRÆPĂRO, as, avi, atum, are, a. Préparer, disposer d’avance. SYN. Præparationem adhibeo, præmunio, paro, comparo. ADV. Diligenter. USUS: Ad vitam agendam præparare res necessarias. Præparato animo, auribus præparatis ad concionem accedere. Litteris ante excoli animos et ad concipiendam sapientiam imbui ac præparari decet. Cf. Paro, Paratus.

PRÆPĔDĬO, is, ĭi vel īvi, ītum, ire, a. Lier; empêcher, gêner. SYN. Impedio, irretio. USUS: Morbo præpeditus, empêché, arrêté par une maladie. Cf. Impedio.

PRÆPES, ĕtis, omn. gen. Rapide dans son vol. SYN. Celer, citus. USUS: Avis præpes. Cf. Celer.

PRÆPONDĔRO, as, avi, atum, are, a. et n. 1. n. Avoir plus de poids; 2. a. Surpasser. SYN. Ponderis plus habeo. USUS: Qui omnia metiuntur utilitate, neque eam honestate præponderari volunt, être primé, surpassé par l’honnêteté.

PRÆPŌNO, is, pŏsŭi, pŏsĭtum, ere, a. Mettre devant; préférer, donner la préférence. SYN. Antepono, præfero, antefero; antiquior, potior mihi est. ADV. Recte, longe. PHRAS. Latina lingua omnibus aliis est præponenda, il faut préférer la langue latine à toutes les autres. Latina Lingua principem inter alias locum tenet, primas tenet; principatum tenet, obtinet; in tanta linguarum varietate princeps est; primas fert; principatum fert. Latinæ linguæ principatus dandus, deferendus, tribuendus est; nemo tam iniquus causæ judex est, quin primas Latinæ linguæ deferat, det, concedat. Prima in tot linguis habenda est Latina; cum Latina nulla aliarum linguarum venire in contentionem potest. Latina lingua una inter omnes eminet, longo intervallo reliquas post se relinquit. Cf. Potior. USUS: Præponere amicitiam patriæ. 2. Præficio, mettre à la tête, donner le commandement. Aliquem legioni præponere.

PRÆPŎSĬTĬO, ōnis, f. Préposition. Pars Orationis.

PRÆPŎSĬTUS, a, um, Préposé, chargé de. SYN. Præfectus. EPITH. Turpissimus. USUS: Negotio, navibus præpositus.

PRÆPOSTĔRĒ, Dans un ordre interverti, de travers, à rebours. SYN. Perverse, perperam. )( Ordine. USUS: Ut præpostere tecum agam, mox ad ordinem me referam.

PRÆPOSTĔRUS, a, um, Qui fait les choses de travers, maladroit; hors de raison, déplacé. SYN. Perversus. USUS: Ut erat semper perversus et præposterus. Præposteris consiliis utimur, conseils déplacés, intempestifs.

PRÆPŎTENS, entis, Très puissant, très influent. SYN. Valde potens. USUS: Clarus vir ac præpotens. Præpotentium virorum amicitiæ infidæ. Cf. Potens.

PRÆPRŎPĔRUS, a, um, Très prompt, rapide, précipité. SYN. Præmaturus, nimis celer. USUS: Præpropera festinatio. Cf. Præceps.

PRÆRĬPĬO, is, ŭi, eptum, ere, a. Enlever, soustraire, dérober. SYN. Præcerpo, occupo, anteoccupo, præoccupo. USUS: Cui desponsam jam et destinatam laudem præripere iniquum est. Non præcerpam fructum consilii tui, nec præripiam victoriam. Cf. Eripio, Præcerpo, Præoccupo.

PRÆRŎGĀTĪVA, æ, f. Indice, marque, témoignage. SYN. Dictum aut factum liberaliter ab eo, qui nobis benefacturus est, ante præstitum beneficium; specimen et præjudicium benevolentiæ. USUS: Suæ voluntatis prærogativam dare.

PRÆRŎGĀTĪVUS, a, um, Consulté le premier, qui vote le premier. USUS: Centuria prærogativa, quæ prima fert suffragium. Omen prærogativum, le vote de la centurie prérogative considéré comme présage, présage tiré de ce vote.

PRÆRŎGĀTUS, a, um, Demandé à l’avance. SYN. Primum rogatus.

PRÆRUPTUS, a, um, Taillé à pic, escarpé, abrupt. USUS: Prærupti montes, saxa.

PRÆS, prædis, m. Répondant, garant, caution dans les affaires d’argent. SYN. Sponsor, qui pro altero se obligat, in causa præsertim pecuniaria. EPITH. Bonus. USUS: Prædem dare, accipere; prædem pro aliquo esse. Prædibus et prædiis cavere.

PRÆSĀGĬO, is, īvi, ire, a. Pressentir, augurer, présager, deviner. SYN. Præsentio. PHRAS. Dudum id futurum præsagiebam, depuis longtemps je prévoyais que cela arriverait. Divina quadam præsagitione id præsenseram; nescio qua permotus animi divinatione futurum prævidebam; animus meus, maximus ad hoc tempus vates, id mihi præsagiebat; præsagientis animi divinatione, id ita eventurum prævideram. Cf. Prævideo, Divino, Conjicio. USUS: Præsagiebat mihi animus.

PRÆSĀGĪTĬO, ōnis, f. Pressentiment, divination, prévision, faculté de prévoir. EPITH. Divina. USUS: Inest in animis præsagitio extrinsecus injecta, et inclusa divinitus.

PRÆSĀGUS, a, um, Qui pressent, qui devine, qui prévoit. USUS: Mens malorum, futuri præsaga.

PRÆSCĬO, is, scīvi, scītum, scire, a. Savoir d’avance, pressentir. SYN. Ante scio. USUS: Nonne hoc præscisse oportuit. Cf. Præsagio.

PRÆSCĬUS, a, um, * Qui sait d’avance, qui prévoit. SYN. Præsagiente animo. USUS: Vates futuri præscius.

PRÆSCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. Prescrire, ordonner, déterminer, régler, fixer. SYN. Definio, præfinio, præstituo, voce præeo. ADV. Commode, diligenter, ante, nominatim alicui. PHRAS. Nihil tibi præscribo, je ne vous prescris rien. Leges tibi nullas impono; agendarum rerum modum tibi non præscribo; tuo arbitratu ages, nihil tibi certum præfinio; nihil præstituo, quid te agere velim; non ad meum præscriptum, sed tuum arbitrium vives; nihil imperabo, ages, ut voles. USUS: Natura homini præscripsit. Ita majorum mores legesque, ratio ac doctrina præscribunt. Jura civibus præscribere, donner des lois à ses concitoyens. Cf. Jubeo.

PRÆSCRIPTĬO, ōnis, f. Prescription, précepte, loi. SYN. Præscriptum. USUS: Hæc norma, hæc regula, hæc præscriptio est naturæ. Præscriptio vitæ moderatioque tenenda. Intemperantia a præscriptione rationis aversa.

PRÆSCRIPTUM, i, n. Prescription, règle, loi, recommandation, ordre. SYN. Præscriptio, formula, norma, regula, certa quædam et definita lex. EPITH. Commune, certum. USUS: Ex communi præscripto civitatis rem administrare. Plura homines affectu judicant, quam veritate aut præscripto et Juris norma.

PRÆSENS, entis, omn. gen. Présent; qui est là en personne; qui est devant les yeux. SYN. Testis, arbiter; instans. )( Absens. ADV. In posterum. PHRAS. 1. Ipse præsens fuit, lui-même fut présent. Adfuit ipse, interfuit, præsto fuit; præsentem habuimus; illic in re præsenti fuit; coram fuit, adfuit. 2. Ea, quæ præsentia sunt, non curamus, nous ne nous inquiétons pas de ce qui est sous nos yeux. Quod ante oculos est; quod ante pedes est; quod in manibus est; quod præ manibus habemus; quod in oculis nostris hæret; quod sub oculis habemus; quod in oculis est omnium; quod in oculis habemus; quæ instant in præsentia; quod præsens tanquam in manus datur; quæ in oculis sita sunt; quæ ad manum sunt, ad ea animum advertit nemo; ea, quæ nostra tot per annos vidit ætas, ne nunc quidem attentos nos habent. 3. Me præsente hæc facta sunt, on fit ces choses en ma présence. Præsente me et inspectante; sub oculis meis; ante oculos, ante pedes meos; me teste ac arbitro; in meo multorumque civium conspectu; cum ab oculis meis abfuisset nunquam; cum in oculis esset omnium nostrum; cum in ore omnium versaretur, hæc ab eo gesta sunt. 4. Præsentem videre cupio, je désire le voir en personne. Præsentem habere, cum præsente agere cupio; mentem ejus, sensus, os intueri libet; in aspectum adducatur, proferatur, velim; in conspectum veniat, os suum ferreum ac importunum ostendat nobis; audaciam suam in oculis nostris mentibusque defigat; in conspectum se nostrum det, committat velim. Cf. Conspectus. 5. Præ dolore vix mihi præsens sum, la douleur m’empêche d’être à moi, m’enlève toute possession de moi-même. Dolor me ipsum mihi adimit; vix mentis compos sum; dolor animi sensus prope omnes obstupefacit; vix animus mihi constat; mens pene excidit dolore alienata. 6. Importuni homines ubique nobis præsentes sunt, les gens importuns sont toujours sous nos yeux. Homines sordidi ac levissimi in capite ac cervicibus nostris, in oculis atque, si liceat, in faucibus hærent; consiliis omnibus vel in consilia intersunt; imminent rebus nostris omnibus ac consiliis. USUS: 1. Ipse interfuit et præsens vidit. Si facultas mihi tui præsentis esset. Hæc ad te in præsens, in præsenti scribenda habui. 2. Magnus, alacer, résolu, décidé. Animus alacer et præsens. Præsentes ad nocendum vires habere. Præsente DEO ac propitio. 2. In rem præsentem venire, nempe in locum vel fundum de quo lis est, se transporter sur les lieux, sur le terrain, examiner de ses yeux, se mettre en présence des faits. Placuit de amicorum sententia constituere, quo die in rem præsentem veniretur. Cf. Coram.

PRÆSENSĬO, ōnis, f. Pressentiment. SYN. Præsagitio. EPITH. Artificiosa, divina non fortuita, innumerabilis. USUS: Præsensiones et prædictiones rerum futurarum.

PRÆSENTĬA, æ, f. Présence. SYN. Conspectus, aspectus. USUS: 1. Alicujus præsentiam et aspectum vitare. Præsentiæ tuæ desiderium meo labore minuam. 2. Vis, Virtus, présence d’esprit, courage. Præsentia animi et fortitudo.

PRÆSENTĬO, is, sensi, sensum, ire, a. Pressentir, prévoir, deviner. SYN. Præsagio, prænosco, præcognosco. PHRAS. Præsentio rei eventum, je devine quelle sera l’issue de l’affaire. Rei eventum cogitatione præcipio; omen aliquod futurorum insidet animo; præcipio animo rei exitum ac provideo; quanquam divinandi disciplinam haud teneam, exploratum mihi tamen est, pro explorato habeo, quid futurum sit. Cf. Præsagio. USUS: Furore divino incitatus animus futura præsentit. Cf. Prævideo.

PRÆSĒPE, is, n. Étable, écurie.

PRÆSĒPĬO, is, psi, ptum, ire, a. Barricader, palissader, boucher. USUS: Maximis defixis trabibus aditus omnes præsepit.

PRÆSERTIM, Surtout. SYN. Cumprimis, maxime, præcipue. USUS: Admiror et te præsertim.

PRÆSES, ĭdis, m. Gardien, protecteur; président. SYN. Custos, vindex; antistes. USUS: Custos, præses, propugnator libertatis.

PRÆSĬDĔO, es, sēdi, ere, n. Protéger, défendre; diriger, conduire. SYN. Custos, præses sum, præsum, in custodia urbis, provinciæ, tanquam in specula collocatus sum; ad gubernacula sedeo. USUS: Dii huic loco temploque præsident.

PRÆSĬDĬUM, ĭi, n. Poste, position; secours, appui, soutien. SYN. Statio; manus militum, auxilium, perfugium. EPITH. Bonum, certissimum, tutissimum, civile, commune, extraordinarium, firmum, fortissimum, gravissimum, honestum, improvisum, insperatum et repentinum, leve, maximum, necessarium et voluntarium, nocturnum, populare, publicum, stativum, summum, tenue, terrestre. Præsidia aliena, contraria, firmissima, gratiora alicui, multa ac firma, necessaria, parva, publica, regia, salutaria, tanta, urbana, utiliora alicui. USUS: 1. Armati in præsidiis collocentur. 2. Custodia, numerus militum, comitatus armatorum, troupes armées, garnison, escorte. Magna et firma præsidia parare, comparare; præsidia ponere, disponere, collocare. Præsidium urbi imponere; militem in præsidium mittere, in præsidiis collocare; urbem præsidiis obsidere, intercludere, interclusam tenere. Præsidiis firmare; regionem sepire, munire, confirmare. Præsidia dimittere, præsidiis nudare provinciam. De provincia decedere, abire; præsidium relinquere. 3. Auxilium, spes, securitas, perfugium, secours, aide, appui. Alicui laboranti præsidium afferre, ferre; præsidio esse. Ego amicorum, virtutis bellicæ præsidio tectus, hostem repressi. Is magnum sibi præsidium et adjumentum ad beate videndum comparat, qui, etc.

PRÆSIGNĬFĬCO, as, are, a. Faire connaître à l’avance. SYN. Prænuntio, cano, præcino, præmonstro, portendo.

PRÆSTĀBĬLIS, e, gen. com. Préférable, supérieur, excellent, remarquable. USUS: Nihil virtute homini præstabilius, nihil pulchrius.

PRÆSTANS, antis, omn. gen. Supérieur, distingué, remarquable. SYN. Excellens, præstabilis, egregius, eximius, præclarus. USUS: Vir ingenio, virtute præstans. In Poetica præstans. Cf. Egregius, Præclarus, Optimus.

PRÆSTANTĬA, æ, f. Supériorité, excellence. SYN. Excellentia. EPITH. Cœlestis et divina, excellens, major et divinior; minima, singularis. USUS: Dii omnium rerum præstantia excellentes, par leur supériorité en toutes choses. Præstantiam aliquam doctrinæ et virtutis consequi, acquérir quelque supériorité sous le rapport du talent, de la vertu.

PRÆSTAT, imp. Il vaut mieux. SYN. Melius est. USUS: Emori præstat, quam servire. Cf. Expedit.

PRÆSTĬGĬÆ, ārum, f. pl. Prestiges, illusions, jongleries. SYN. Incantamenta. USUS: Doli, machinæ, præstigiæ, fallaciæ, captiones, verborum præstigiæ, éclat trompeur, faux brillant, clinquant, vains artifices du style. Cf. Decipio.

PRÆSTĪGĬĀTOR, ōris, m. Jongleur, escamoteur, trompeur.

PRÆSTĬNO, as, avi, atum, are, a. * Acheter, acquérir. USUS: Pisces in macello præstinare, acheter des poissons au marché.

PRÆSTĬTŬO, is, ŭi, tūtum, ere, a. Déterminer, fixer, établir. SYN. Præfinio, præscribo, dico. USUS: Tempus alicui præstituere.

1. PRÆSTO, as, stĭti, stĭtum et ātum, stare, n. et a. 1. a. Surpasser qqn en qqche. SYN. Excello, antecello, supero, præcurro. ADV. Longe multumque, longe inter æquales suos, longe lepore, humanitate multum, gloria ceteris hominibus, nimirum omnibus ingenio, fortuna, plurimum æqualibus virtute. USUS: 1. Longe inter æquales humanitate præstat. Contemplatio rerum longe omnibus studiis præstat. Multum ingenio, plurimum virtute præstat æqualibus. Cf. Excello. 2. Exsequor, perficio, præbeo, exhibeo, facio, servo, faire voir, montrer, témoigner, faire preuve de. Fidem, officium, benevolentiam, memorem animum alicui præstare. Promissa præstare et persolvere. Præstare suum munus, Gratum se, sapientem, gravem præstare. 3. (Fidejubeo, VULG.), répondre, être caution, garantir. Vitium venditæ rei, si scit venditor, præstare debet. Communes illos casus præstare nemo potest. Quis præstare poterit nullos fore prædones. Culpam ejus rei præstare quis velit? Horum dicta omnia ac facta nobis præstanda sunt, nous devons répondre de leurs faits et gestes.

2. PRÆSTO, Ici, là, sous la main. SYN. Paratus, in promptu. USUS: De mea autem voluntate sic judices, me opera et consilio, studio quidem certe, rei, famæ, saluti tuæ præsto futurum, que je ferai tout pour sauvegarder ta fortune, ta réputation, ton salut, etc. Amicis ad præsidium præsto esse, être prêt à secourir ses amis.

PRÆSTŎLOR, aris, atus sum, ari, d. n. et a. Se tenir prêt pour qqn ou qqche. SYN. Exspecto. USUS: Ego tibi, spei illi, et exspectationi diu præstolabor. Cf. Exspecto.

PRÆSTRINGO, is, inxi, ictum, ere, a. Affaiblir, émousser, éblouir. SYN. Hebeto, fallo. USUS: Horum utrumque præstringere aciem mentis solet.

PRÆSTRŬO, is, xi, ctum, ere, a. Boucher, obstruer, fermer; préparer, ménager d’avance. USUS: Sibi fidem præstruxit, il commença par gagner la confiance. Luminibus aliorum præstruere.

PRÆSULTO, as, are, n. Sauter devant, s’élancer (hors des rangs) en avant. USUS: Ferox hostium signis præsultans Gallus.

PRÆSULTOR, ōris, m. Chef des danseurs. SYN. Princeps Saliorum.

PRÆSUM, ĕs, fŭi, esse, n. Être à la tête, commander, présider à. SYN. Præsideo; præpositus, præfectus sum. ADV. Crudelissime consiliis, omnino reipublicæ, ædificandæ navi, negotio, sacris. USUS: Quæstioni, negotio, provinciæ præesse. Cf. Præsideo, Administro, Magistratus.

PRÆSUMPTĬO, ōnis, f. Prolepse ou préoccupation, réponse anticipée à des objections possibles ou présumées. USUS: Præsumptio quam Græci πρόληψιν vocant. (Pro: Arrogantia, présomption, vulg. est).

PRÆTENDO, is, di, tum, ere, a. Prétexter, alléguer, prétendre. SYN. Prætexo. USUS: Hominis integerrimi speciem turpissimis suis moribus prætendere, couvrir de l’apparence d’un homme intègre des mœurs détestables. Cf. Contendo.

PRÆTENTO, as, avi, atum, are, a. Explorer, sonder. USUS: Tota causa prætentata et perspecta.

PRÆTER, Outre, au-delà; contre. SYN. Supra, extra. PHRAS. Præter minas etiam vim intulere, ils le menacèrent et en vinrent aux coups. Præterquam quod minarentur, etiam violenti erant; supra minas etiam facta addidere. Super quam quod minas primo jactarunt etiam manus attulere; super cæteras minas etiam vis accessit. Cf. Excipio. USUS: 1. Hoc nemini præter me videtur. Id videris præter ætatem facere. Id præter modum, præter spem accidit. 2. Supra, plus que, au-dessus de. Quæ me res præter cæteras impulit. 3. Ante, devant. Præter domini oculos hæc omnia ferebant servi, les esclaves passaient tous les mets sous les yeux de leur maître. 4. Præter oram maris Etrusci, en longeant la côte de la mer d’Étrurie.

PRÆTĔRĔA, Outre cela, en sus, de plus. SYN. Tum etiam; ad hoc, insuper. PHRAS. Præterea addendum, il faut en outre ajouter. Accedit et iam, quod, etc.; huc accedit, quod, etc., quin et illud accedit, quod, etc. Adde eodem et illud; adde ad hoc; adde, quod, etc.; illud insuper adde. Nam quid ego de illo dicam? quid? quod etiam; quid multa? aliud quid etiam? quid est præterea? quid aliud? nihil nisi illud? quod reliquum est; videte jam porro cætera; cæterum, deinceps et illud dicendum; quid jam de illo? exinde et illud non tacendum. Quid est præterea? nihil sane, nisi illud. De reliquo. Accedit ad cumulum. Jam vero nec illud omittendum. USUS: Addebant præterea, rempublicam salvam fore.

PRÆTĔRĔO, is, īvi sæpius ĭi, ĭtum, ire, n. Passer à côté, omettre. SYN. Omitto, missum facio, prætermitto, reticeo. ADV. Consulto multa, omnino neminem, tacite, temere, turpiter, pene auctoritatem. PHRAS. Vide ut nihil prætereas, prenez bien garde de ne rien omettre. Ne quid transiliat oratio tua; ne quid in præteritis relinquatur; ne quid nos fugiat aut prætervolet; ne quid prætermittas; vide, ne quid præterfluat, præterlabatur. USUS: 1. Ut reliqua tua scelera præteream, et missa faciam, illud præterire non possum. 2. Negligo. Populus sæpe dignos, præterire solet. 3. Fugit, échapper. Non me fugit, non præterit, quam sit difficile. Cf. Prætermitto.

PRÆTĔRĔQUĬTO, as, avi, atum, are, n. Passer à cheval devant qqn ou qqche. SYN. Equo prætervehor, equo prætervolo, equo præterlatus sum.

PRÆTĔRĬTUS, a, um, Passé, écoulé. SYN. Transactus, ante actus. PHRAS. Juvat præteritorum meminisse, on aime à se souvenir du passé. Juvat hic, quoad longissime mens potest respicere, spatium præteriti temporis repetere; vetera illa et jam pene obliterata commeminisse placet; juvat hic superioris ætatis memoriam; vetustatis imaginem et reliquias repetere. USUS: Præterita mutare non possumus. Præteritorum memoria, providentia futurorum.

PRÆTERFLŬO, is, ere, n. et a. Couler au-delà, auprès, le long de. SYN. Præterlabor, elabor, prætergredior. USUS: Animus præsentem voluptatem percipit, venientem prospicit, nec præteritam præterfluere sinit, et ne laisse pas se perdre toute trace du plaisir passé.

PRÆTERGRĔDĬOR, ĕris, gressus sum, grĕdi, d. n. et a. Porter ses pas devant, passer devant. SYN. Præterlabor.

PRÆTERLĀBOR, ĕris, lapsus sum, labi, d. n. et a. Couler devant, le long de. SYN. Præterfluo, prætervolo.

PRÆTERMISSĬO, ōnis, f. Omission. USUS: Formæ, in quas genus dividitur sine ullius prætermissione, les espèces sont les parties dans lesquelles le genre se divise, sans en omettre aucune.

PRÆTERMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. Laisser passer, négliger. SYN. Prætereo, relinquo, omitto, negligo. ADV. Necessario, omnino. PHRAS. Ut ista prætermittam, pour ne point parler de ces choses. Ut silentio id præteream; ut missum faciam; ut silentio involvam; ut silentio premam illud; ut verbum de hoc non faciam; ut silentio partem hanc totam prætervehar; ut silentio percurram cætera; ut de re tota taceam, sileam; ut rem omnem tacitam relinquam; ut de hoc nihil. Cf. Prætereo. USUS: Nihil prætermisi. Quantum eniti potui, nullum hominis amantissimi officium prætermisi. Diem nullum, quin de te cogitarem, prætermisi. Cf. Omitto.

PRÆTERQUAM, Outre, excepté, si ce n’est. SYN. Præter, extra, extra quam. USUS: Hæc, præterquam tibi, omnibus fuere jucunda. Videris id mihi facere, præterquam res tua postulat. Campanos omnes liberos esse jussit, extra quam seu præterquam, qui hostes essent. Extra unam mulierem præterque ejus prolem, nulli præterquam tibi hostis pepercit. Præterquam, quod fieri non potuit, ne fingi quidem valebat.

PRÆTERVECTĬO, ōnis, f. Action de passer à cheval, en voiture ou sur un bâtiment. SYN. Vectio.

PRÆTERVĔHOR, ĕris, vectus sum, vĕhi, p. Passer outre. USUS: Sirenes morabantur eos qui prætervehebantur, les Sirènes arrêtaient ceux qui passaient devant elles (sur un navire). Insulam totam est prætervectus. Non est prætervecta aures vestras oratio, sed animis totis insedit, ce discours n’a pas seulement effleuré vos oreilles, mais s’est gravé profondément dans vos âmes.

PRÆTERVŎLO, as, are, n. et a. Voler au-delà, passer outre, ne faire qu’effleurer. SYN. Prætereo, præterfluo. USUS: Prætervolat oratio. Id me fugit et prætervolavit. Non prætervolabo ista, sed dilatabo.

PRÆTEXO, is, xŭi, xtum, ere, a. Prétexter, alléguer. SYN. Prætendo. PHRAS. Valetudinis causam inertiæ prætexit, pour excuser sa mollesse, il prétexta des raisons de santé. Per causam curandæ valetudinis inertiæ suæ patrocinatur; valetudinem obtendit, prætendit, causatur, sed inertiam esse, nemo non intelligit; per simulationem, speciem, causam valetudinis curandæ, inertiæ se dat; causam interponit, interserit, valetudinem tentari; obtentu, simulatione, specie, nomine valetudinis inertiæ suæ servit. USUS: 1. Nemo exercitum petit, nisi triumphi cupiditatem prætexat, sans avoir le désir du triomphe. 2. Omnia quæ fiunt, natura lenioribus principiis prætexuit, la nature a préparé par des commencements presque insensibles tout ce qui se fait. Cf. Causor, Excuso.

PRÆTEXTA, æ, f. Manteau bordé de pourpre que portaient les premiers magistrats et les enfants de naissance libre jusqu’à 17 ans. SYN. Toga prætexta. USUS: Pueri togam sumentes prætextam abjiciunt.

PRÆTEXTĀTUS, a, um, Revêtu de la prétexte. SYN. Adolescens, qui nondum virilem togam sumpsit. EPITH. Grandis, magnus. USUS: Scin, te prætextatum decoxisse? Sais-tu qu’avant d’avoir quitté la prétexte, tu avais abandonné ton bien à tes créanciers? Prætextatus pupillus.

PRÆTOR, ōris, m. Préteur, magistrat romain chargé de rendre la justice et de commander les troupes étrangères. SYN. Qui cum imperio prætorio est. EPITH. Æquus et sapiens, cupidus bonæ existimationis, gravissimus, improbus, infestus alicui, integerrimus, honestissimus, fortissimus, laboriosus ac diligens, mediocris, mercenarius, nequissimus, inertissimus, palæstricus, proximus, pulcher ac beatus, sapiens, severus, turpissimus, improbissimus, urbanus. Prætores amicissimi, innocentes, justissimi, jurati. USUS: Prætores jus dicunt, exercent judicia, causas cognoscunt. Postulare aliquem apud Prætorem.

PRÆTŌRĬĀNUS, a, um, Relatif au préteur, du préteur. USUS: Comitia prætoriana, comices pour l’élection des préteurs.

PRÆTŌRĬUM, ĭi, n. Prétoire, tente du général, tribunal du gouverneur de province. SYN. Domus prætoria. EPITH. Certum.

PRÆTŌRĬUS, a, um, Prétorien, relatif au préteur. USUS: Cohors, Provincia, classis prætoria.

PRÆTŪRA, æ, f. Dignité et fonctions de préteur, préture. SYN. Prætoris munus, dignitas. EPITH. Acerba, multis indigna, misera, innocentissima diligentissimaque.

PRÆŪRO, is, ustum, ere, a. * Brûler qqche par le bout. USUS: Hastæ, sudes præustæ, lances, pieux brûlés par le bout.

PRÆVĀRĬCĀTĬO, ōnis, f. Prévarication. USUS: Prævaricatio et accusatoris corruptela ab reo. Cf. Falsus.

PRÆVĀRĬCĀTOR, ōris, m. Prévaricateur; avocat qui a de secrètes intelligences avec la partie adverse. SYN. Accusator pecunia corruptus, item: Reus, corrumpens pecunia judicium. USUS: 1. Prævaricatoris nomen significat eum, qui in contrariis causis quasi varie esse positus, videatur, on appelle prévaricateur un homme qui varie pour ainsi dire entre les deux parties adverses. Prævaricator causæ publicæ. 2. Corruptor. Piso prævaricator Catilinæ, faux accusateur de Catilina.

PRÆVĀRĬCOR, aris, atus sum, ari, d. Être de connivence avec. SYN. Colludo. ADV. Turpissime. USUS: Non defendere, sed prævaricari accusatione videbatur, il semblait qu’au lieu de défendre l’accusé, il fut de connivence avec l’accusateur.

PRÆVĔHOR, eris, ctus sum, hi, d. * Passer, (voler, chevaucher) devant. USUS: Equites per obliqua campi prævecti fugientibus se obtulere, les cavaliers lancés obliquement à travers la plaine.

PRÆVĔNĬO, īs, vēni, ventum, ire, n. et a. Prévenir d’avance, précéder, empêcher. SYN. Præverto, anteverto; præripio. PHRAS. Malum præveniri oportet, il faut prévenir le mal. Occurrendum malo est; malum vel malo prævertere convenit; præoccupanda est vis mali; occupanda malorum remedia; præmoliendum est aliquid, quo malum avertatur; præcipere consilio prudentiaque debemus, quæ arcendo malo opportuna erunt. USUS: Fecisset, ni casus aliquis aut occupatio consilium prævenisset.

PRÆVERTO, is, ti, versum, ere, a. Prévenir; préférer. SYN. Anteverto, prævenio. USUS: Fuga supplicium prævertere. Pietatem omnibus rebus præverti decet. Cf. Prævenio.

PRÆVĬDĔO, es, vīdi, vīsum, ere, a. * Voir à l’avance, prévoir. SYN. Prospicio; animo prospicio, cogitatione præcipio, præsentio, præcaveo. ADV. Multo ante, maxime. PHRAS. 1. Dudum hoc prævideram, depuis longtemps je l’avais prévu. Conjectura, mente, cogitatione prospexeram; res tota mihi prævisa et præcauta fuerat; dudum ista præsenseram; dudum cogitatione præceperam; animus mihi divinatione quadam ista suggesserat; horum præmeditatione majorum dudum adversus dolorem me præmuniveram; odorabar ego ista dudum et mente augurabar. Cf. Præsagio. USUS: Qui semper animo excubat, multa prævideat necesse est.

PRÆVĬUS, a, um, Qui précède. USUS: Stella auroræ prævia, astre précurseur de l’aurore.

PRÆVŎLO, as, avi, are, n. Voler devant, en avant. USUS: Grues in tergo prævolantium colla reponunt, les grues qui sont derrière appuient leur cou sur celles qui précèdent.

PRAGMĂTĬCUS, a, um, Homme versé dans les questions de droit, jurisconsulte. SYN. Vir in agendis rebus versatus, expertus. USUS: Pragmatici homines cavere jubent. Tu si quid pragmaticum habes, scribe. Cf. Actuosus.

PRANDĔO, es, di, sum, ere, n. et a. Déjeuner. USUS: Caninio consule neminem aiunt prandisse, on dit que sous le consulat de Caninius, personne ne déjeuna. (Nommé après midi, Caninius avait déposé, le matin suivant, ses fonctions de consul.) Cf. Cœno.

PRANDĬUM, ĭi, n. Déjeuner qu’on prenait ordinairement vers midi. USUS: Aliquem ad prandium vocare, invitare, inviter. Alicui ad prandium condicere, s’inviter à déjeuner chez qqn. Prandium parare, præbere, dare, apparare, anteponere, préparer. Prandio aliquem accipere lauto et magnifico, recevoir.

PRANSOR, ōris, m. * Convive, invité. USUS: Prandium anteponere pransoribus.

PRĀTUM, i, n. Pré, prairie. USUS: Pratorum viriditas. Prata herbis convestita.

PRĀVĒ, De travers, mal, défectueusement. USUS: Ille vero prave, male, nequiter.

PRĀVĬTAS, ātis, f. Irrégularité, défaut, vice, méchanceté, dépravation. SYN. Vitium, deformitas, perversitas. EPITH. Tanta, perinsignis. USUS: Ne mala consuetudine ad aliquam deformitatem pravitatemque veniamus. Alieni oris pravitatem et distortionem imitari, contorsion de la bouche, grimaces. Quæ te tanta pravitas mentis tenet? quo pravitatis errore imbutus es? quis hominem de hac pravitate deducet? Malitia, Pravitas.

PRĀVUS, a, um, Difforme; perverti, dépravé. SYN. Perversus, distortus. )( Rectus. USUS: Si quæ in membris prava, debilita a, imminuta sunt. Recti pravique partes. Ut inter rectum ac pravum, sic inter verum et falsum interest. Cf. Malus, Nequam.

PRĔCĀRĬO, Par la prière, à titre de grâce, de faveur. SYN. Prece vel precibus. USUS: Precario aliquid possidere.

PRĔCĀRĬUS, a, um, Précaire, passager. USUS: Petere salutem precariam ab aliquo. Facere quæstum precarium.

PRĔCĀTĬO, ōnis, f. Prière. EPITH. Externa, similis, solemnis, summa. USUS: Illa solemnis comitiorum precatio. Simili precatione Agamemnon usus est. Precationem peragere. Cf. Preces, Precor.

PRĔCĀTOR, ōris, m. * Celui qui prie, intercesseur. USUS: Ne tibi precatorem aut aram paraveris.

PRĔCES, cum, f. pl. Prière, instances, supplication. SYN. Precatio, obsecratio, obtestatio, rogatus, rogatio. EPITH. Diuturnæ, faciles, fraternæ, justæ, longæ, miseræ atque luctuosæ, quotidianæ, sceleratæ. USUS: Nec prece, nec gratia, ni par prière, ni par faveur. Sceleratæ preces et nefaria vota. Precibus agere cum populo. Precibus aliquid petere. Preces audire; precibus cedere. Preces superbe repudiare.

PRĔCOR, aris, atus sum, ari, d. n. et a. Prier, supplier; souhaiter à qqn qqche. SYN. Precibus peto, preces adhibeo, peto, imploro, deprecor, supplico, quæso; precibus veneror, imploro. ADV. Male alicui. PHRAS. 1. DEUM precemur, ut reipublicæ in hac perturbatione temporum sit propitius, prions le Seigneur, pour que, au milieu de tant de révolutions, il ait pitié de l’État. Vota pro communi salute nuncupemus; vota faciamus ad DEUM; ad vota nos vertamus, supplicatum eamus pacemque Superum exposcamus; precibus a DEO petamus; obsecrationes in templis faciamus, manus ad cœlum tollentes precemur; strati ante aras veniam irarum cœlestium finemque malorum exposcamus; ad preces obtestationesque convertamur, supplicationibus votisque DEUM fatigemus, ut exitium ab urbis tectis ac mœnibus avertat. Cf. Oro. 2. Non frustra DEUM precatus est, il n’a pas prié DIEU en vain. Non incassum missæ ad DEUM preces; non frustra vota pro salute suscepta sunt; non frustra ad DEUM vota vertit; non frustra rem tantam DEO precibus commendavit; annuit precationi DEUS votaque rata habuit. 3. Iter tibi bene vertat, precor, puisse votre voyage être heureux! Istud tibi iter feliciter evenire volo; iter tibi DEUM fortunare volo; proficiscere optimis ominibus; quod tibi bene vertat; quod bonum, felix faustumque sit, iter ingredere! Superi approbent, quod agis quodque acturus es; bene ac feliciter eveniat, quod nunc ingrederis iter! proficiscere bonis auspiciis; Superique omnes omnia tibi optata afferant. 4. DEUS te diu incolumem conservet, precor, je prie DIEU qu’il vous conserve longtemps en bonne santé. DEUS te longissimo tempore salvum ac sospitem præstet; precor cœleste Numen, ut te quam diutissime superstitem ac sospitem esse jubeat; ut ætatem quam longissime extendat; DEUM ego vehementer oro, ut incolumem te clementissime conservet; DEUM quæso, ut vitæ meæ superstes sis; ut te sospitet ad ultimam usque senectutem; servet te DEUS; DEUM oro, ut incolumem te superstitemque diu habeamus. 5. Male precandi formulæ, formules d’imprécations: Quod tuo capiti male sit! Dii te perdant! Dii tibi male faciant; Dii tibi irati sint! Jupiter te tuosque pessimo leto afficiat, pessimis exemplis interficiat! Abi in malam rem! Quin abis in malam crucem, pestem, cruciatum? Iratis diis omnibus abito! Abi malis omnibus et exsecrationibus omnium! 6. Omnes tibi male precantur, tout le monde vous souhaite du mal. Tibi pestem omnes exoptant et exsecrantur; perire te malis modis omnes volunt; caput tuum diris devovent. USUS: Quid precamur deos? Utinam eveniant quæ precaris. Omnes tibi cives salutem atque incolumitatem precantur. A DEO bona precari. Si unquam vobis mala precarer, etc. Cf. Rogo.

PRĔHENDO, is, di, sum, ere, vel per Sync. PRENDO, is, di, sum, ere, a. Saisir, prendre, surprendre. SYN. Capio, prenso. USUS: Crassum manu prehendit.

PRĔMO, is, pressi, pressum, ere, a. Presser, serrer de près. SYN. Urgeo. ADV. Mordicus caput, valde causam, vehementius, probe aliquem, leniter. USUS: 1. Quæ necessitas te premebat? Bello, inopia, ære alieno premi. Odio communi et invidia premi. 2. Occulto, couvrir, cacher. Odium, dolorem, iram premere.

PRENSĀTĬO, ōnis, f. Brigue. SYN. Ambitio. EPITH. Aliena, præpropera.

PRENSO vel PRĔHENSO, as, avi, atum, are, a. Saisir fortement; solliciter, briguer. SYN. Ambio. PHRAS. Nullum in prensando studium prætermittit il brigue les emplois avec un soin remarquable. Tam prehensat diligenter, quam qui maxime; diligentissima ejus est prensatio; in prensandis hominibus nemo est te diligentior; imminet tantæ spei adeo ut nullum in prensando officium intermittat; in prensandis, rogandis, appellandis civibus studium ac diligentiam adhibet, quam licet, maximam; agit de ea re cum civibus diligenter et assidue. Cf. Ambio. USUS: Prensat sine fallaciis, sine fuco, more majorum.

PRESSĒ, Brièvement, en peu de mots. USUS: Presse, anguste, breviter dicere, definire. Cf. Breviter.

PRESSŬS, ūs, m. Pression. SYN. Compressio. USUS: Ipso pressu oris et sono.

PRĔTĬŌSĒ, Richement, magnifiquement. SYN. Magno pretio, eleganter, artificiose, operose. USUS: Vasa magnifica, pretiose cælata.

PRĔTĬŎSUS, a, um, Précieux, d’un grand prix, d’une grande valeur. SYN. Magni pretii, multorum sumptuum. PHRAS. 1. Pretiosam bibliothecam habeo, j’ai une bibliothèque précieuse. Magni pretii libris refertam bibliothecam habeo; caro constant, qui bibliothecam meam efficiunt libri; bibliotheca mihi est a rari operis libris et multo pretio commendata; caro emi, qui bibliothecam meam ornant libros. 2. Pretioso ornatu induta erat, elle était parée de vêtements de grand prix. Auro et purpura insignis, gemmis adornata incedebat; vestis illi erat auro gemmisque distincta; aureas armillas magni ponderis gemmatosque magna specie annulos habuit; nihil ei deerat eorum, quæ hominibus sancta caraque ac magni pretii esse solent, et prima ducuntur. USUS: Pretiosa vestis, horti, vasa.

PRĔTĬUM, ĭi, n. Prix, valeur. SYN. Merces, præmium. EPITH. Certum, incertum, magnum, pactum, parvum, summum, tantum. USUS: Certum rei seu merci pretium statuere, constituere. Certum pretium pacisci. Habet ea res maximum pretium. Maximi est pretii. Mercari aliquid magno pretio. Pretio et mercede duci ad faciendum aliquid. Constitutum pretium solvere, dare, persolvere, enumerare, pendere. Jacent agrorum pretia, tanta est annonæ vilitas, les terres se donnent pour rien. Nullo pretio me induci sinam, je ne me laisserai entraîner par aucun salaire. Operæ pretium facere, faire qqche qui en vaille la peine. Cf. Æstimo.

PRĪDEM, Il y a déjà longtemps. SYN. Dudum.

PRĬDĬE, Le jour d’avant, la veille. SYN. Ante eum diem. )( Postridie. USUS: Pridie quam has litteras dedi, usque ad pridie calendas Septembres. Ad pridie idus Maii. Pridie ejus diei venit.

PRĪMĀRĬUS, a, um, Qui est un des premiers, des plus considérables. SYN. Principum aliquis. )( Posterior. PHRAS. Primarius civis Romanus, un des premiers citoyens de Rome. Romani nominis longe princeps; inter primores, optimates et capita civium, auctoritate atque opibus longe primus; lumen et ornamentum suæ civitatis; princeps senatus Romani; qui excellentem apud suos dignitatis gradum tenet; qui inter capita rerum erat Romæ. Cf. Princeps, Primus. USUS: Vir, senator, locus primarius.

PRĪMĬGĔNĬUS, a, um, Primitif, primordial.

PRĪMĬPĪLUS, i, m. Centurion de la première compagnie des triaires. SYN. Primæ cohortis Centurio.

PRĪMO, D’abord, au commencement. SYN. Primum, initio, principio. )( Post. USUS: A primo visum est.

PRĪMORDĬUM, ĭi, n. sæpius: PRĪMORDĬA, ōrum, n. pl. Commencement, origine. SYN. Principium, causa præcurrens. EPITH. Majus, princeps. USUS: A diis capienda sunt agendi primordia.

PRĪMŌRES, um, omn. gen. Qui est en avant, au bout. SYN. Summæ vel extremæ quæque res. USUS: Primoribus labris aliquid degustare, effleurer qqche du bout des lèvres. Cf. Optimates.

PRĪMUM, D’abord, premièrement. SYN. Primo, a primo. USUS: Ut primum attigit forum. Cum primum veni. Ut modo primumque nascentia.

PRĪMUS, a, um, Premier. SYN. Primarius, princeps. )( Postremus. ADV. Facile municipii, longe civitatis. PHRAS. 1. Primus filiorum (VULG. Primogenitus), le premier né, l’aîné. Maximus stirpis; maximo natu filius; liberorum natu maximus. 2. Primus ille sit qui reliquis senior est, que le plus âgé soit le premier. Priores partes, primas partes, primum locum habeat, teneat, obtineat; primas partes agat; agmen ducat, qui ætate potior; princeps ac signifer ille sit, qui natu major inter cæteros. USUS: Genere, nobilitate, opibus sui municipii facile primus. Primus in suam familiam consulatum intulit. Vir magnus in primis, cum primis locuples. Primas tibi sapientiæ defero. Primo quoque tempore te exspecto.

PRINCEPS, cĭpis, m. Le premier, le plus considérable; chef, auteur; prince, souverain. SYN. Primus, primarius, dux, caput, auctor, inventor, qui principatum tenet, obtinet; qui primos ordines ducit, qui honestissimum dignitatis locum tenet. PHRAS. 1. Est Princeps hereditarius, il est le prince héritier. In spem imperii genitus; Regni heres; regiæ juventutis princeps. 2. Creatus est S. R. Imperii Princeps, il a été élu empereur du Saint-Empire Romain. In Principum dignationem pervenit; in amplissimum S. R. Imperii Principum Ordinem cooptatus, adscriptus, relatus est; ad amplissimum Imperii Principum Ordinem aggregatus est; Principatus titulos in familiam suam intulit; auctus est honore S. R. I. Principum. USUS: 1. Rerum caput et orbis princeps Roma. Princeps philosophiæ. Cicero in eloquentia princeps. Principem locum tenere. Profiteri se principem et auctorem senatui. 2. Primus ordine temporeque, le premier, par rapport au rang et au temps. Sicilia princeps se ad Romanos applicuit. Qualitatum aliæ sunt principes, aliæ ex iis ortæ. Herodotus princeps hoc genus ornavit.

PRINCĬPĀLIS, e, gen. com. Premier, principal. SYN. Princeps. USUS: Causæ principales aliæ, aliæ adjuvantes, parmi les causes, les unes sont principales, les autres secondaires.

PRINCĬPĀTŬS, ūs, m. Premier rang, primauté; domination, pouvoir. SYN. Dominatus, primæ. EPITH. Divinus, præstans, regius. USUS: Principatum petere, concupiscere, appetere. Principatum eloquentiæ alicui deferre, dare, tribuere. Delere principatum et auferre. Cf. Potestas, Guberno, Ditio.

PRINCĬPĬO, Au commencement, dans le principe; primitivement, d’abord. SYN. Primo, initio, primum omnium. USUS: Principio omnibus animantibus est insitum, ut, etc.

PRINCĬPĬUM, ĭi, n. Commencement, origine, principe. SYN. Initium, primordium, origo. )( Exitus, Finis. EPITH. Accuratum, immortale, naturale, ultimum, acutum, breve et longum, optimum, parvum, non bene provisum et diligenter exploratum, solidum et expressum, suspiciosum, tardum, verecundum; non elatis intensum verbis, sed acutum sententiis. USUS: 1. Omnium rerum magnarum principia a diis sunt petenda, ducenda. Hujus rei ego nec principium invenire, nec evolvere exitum possum. Omnium rerum principia parva suis progressionibus augentur. A principio instituere aliquid idque perficere. Principium natum est a me. 2. Causa efficiens, auctor, source, principe. Principii nulla est origo, un principe n’a pas de commencement. Omnium causarum unum est naturale principium. 3. Rudimentum, elementum, seminarium, éléments, principes. Nunc juris principia videamus. Naturæ principia quibus parendum. Fuit hoc principium et velut seminarium urbis. Cf. Initium, Inchoo, Incipio, Origo.

PRĬOR, ōris, gen. com. Qui est le premier, précédent, antérieur. )( Posterior. SYN. Primus. USUS: 1. Ita priori posterius, posteriori superius non jungitur, si vous acceptez le premier de ces principes, il faut abandonner le second; si vous posez le second, le premier tombe. Priori loco causam dicere. 2. Superior, transactus, dernier, passé. Priori æstate, anno.

PRISCĒ, A la manière antique, sévèrement, durement. SYN. Antique, horride, aspere, prisco more. USUS: Severe, graviter, prisce agere cum aliquo.

PRISCUS, a, um, Ancien, vieux, antique. SYN. Antiquus. USUS: Verba prisca et obsoleta. Veteres et prisci viri. Cf. Antiquus.

PRISTĬNUS, a, um, Précédent, premier, ancien. SYN. Vetus, antiquus, prior. USUS: Ut pristinam tuam gloriam consequare.

PRĬUS, Avant. SYN. Ante. USUS: Nihil prius mihi faciendum putavi.

PRĬUSQUAM, Avant que. SYN. Antequam. USUS: Priusquam illa attingam. Id ego sensi, priusquam loqui cœpisti.

PRĪVĀTIM, En particulier. SYN. Proprie, clam; seorsim a reliquis. )( Publice. PHRAS. Privatim de re agemus, nous causerons de cette affaire en particulier. Inter parietes domesticos disceptator adero; privato consilio de re statuemus; privata seductaque a conscientia plurimum consilia miscebimus; in secreto, inter parietes nos continebimus, nihil ut in publicum effluat. Cf. Clam. USUS: Beneficia singulis privatim dare. Privatim se tenuit. Cf. Privatus.

PRĪVĀTĬO, ōnis, f. Privation, absence. USUS: Dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio, ce qui est contraire à la douleur est non pas le plaisir, mais l’absence de douleur.

PRĪVĀTUS, a, um, Qui concerne un particulier, privé. SYN. Domesticus, suus, proprius. )( Publicus seu qui cum potestate et imperio est. EPITH. Furiosus, opulentus, potens, plurimus. PHRAS. Est privatus civis, c’est un homme privé. Æquo cum cæteris jure in civitate vivit; suarum rerum est; est unus multorum vel de multis; in magistratu non est; omni curatione publicæ rei vacat. USUS: Res privata et publica. Bellum in privatam curam, privata arma versum est.

PRĪVIGNA, æ, f. Belle-fille.

PRĪVIGNUS, i, m. Beau-fils. USUS: Mulier in privignorum funus nupsit.

PRĬVĬLĒGĬUM, ĭi, n. Loi exceptionnelle, qui concerne un particulier, décret; ordonnance en faveur d’un particulier. EPITH. Tyrannicum, injustum, nefarium. PHRAS. (Privilegium habet ab oneribus publicis, VULG.), un privilège le dispense de participer aux charges publiques. Omnium rerum onerumque publicorum immunitatem habet; immunis est a publicis vectigalibus; immunitate nominatim affectus, donatus est; exsolutus legum earum vinculis, quæ vectigalia imperant; data est illi immunitas a publicis vectigalibus; legum earum omnium facta est illi venia, quæ de vectigalibus latæ sunt. Cf. Eximo, Dispenso. USUS: Leges privatas hominibus irrogare; in privatos leges ferre; id est enim privilegium. Privilegia irrogare. Privilegium tulit, ut si sacra Bonæ Deæ accessisses, exulares. Tyrannica privilegia. (Unde Privilegium pro: gratia legis facta, privilége, vulg. est.) Pro: Privilegiatus, VULG., privilégié, latine dices: Exsolutus legum vinculis; solutus legum verecundia.

PRĪVO, as, avi, atum, are, a. Priver, dépouiller de qqche. SYN. Orbo, spolio, exuo, excludo, exspolio expertem facio. )( Augeo, orno. ADV. Indignissime, in perpetuum, crudelissime, paulo amplius. PHRAS. 1. Bonis omnibus privatus est, il a été dépouillé de tous ses biens. Ornamentis omnibus nudatus; præsidiis omnibus exutus; bonis funditus eversis, e patrimonio tanquam e naufragio nudus expulsus est; inanis, egens patriis bonis deturbatus, ejectus, abire, cedere coactus est. 2. Tot amicis me privari vehementer doleo, je regrette beaucoup d’être privé de tant d’amis. Tot amicorum jacturam graviter molesteque fero; tot amicis orbatum, spoliatum, destitutum me sine gravissimo dolore intueri non possum; fieri non potest, quin sim miserrimus, talibus amicis orbatus, quales nulli unquam erunt, et ut arbitror et confirmare possum, nulli certe fuerunt. Quis me tot ab amicis orbum, non miserrimum esse fateatur? Quæ mihi reliqua esse potest vitæ cupiditas, cum tot amicis caream; cum eos amicos, quos fidelissimos expertus sum, desiderem; cum tot amicos uno tempore mihi ereptos esse videam. Cf. Eripio, Adimo. USUS: Aliquem civitate, suo jure privare.

PRO, Pour. SYN. Loco. USUS: 1. Hæc pro certis ad te scribo. Jam pro herede se gerit. Jam pro damnato habebatur. Unus mihi Cato pro millibus, Caton à mes yeux en vaut mille. 2. Propter, pour, à cause de. Pœnam pro peccato metuit. Pro jure amicitiæ id a te peto. Pro consulari auctoritate te moneo. Is a me pro summis suis virtutibus valde observatur. 3. Secundum, pro ratione, suivant, eu égard à, en comparaison de. Hunc pro dignitate satis laudare non possum. Reliqua pro tua prudentia, pro tempore, pro re nata curabis, selon tes lumières, dans ta sagesse. Pro opibus, pro virili parte juvabo, selon mes forces. Id pro mea consuetudine, breviter. 4. Alicujus gratia, causa, pour, en faveur de. Hoc non pro me sed contra me est. Venditare aliquid pro suo. Pro aliquo decernere. Pro se quisque certabat, chacun selon ses moyens, dans la mesure de ses forces; chacun pour soi. 5. Ante, devant. Pro tribunali; pro æde Castoris sedens. Pro templis omnibus, devant tous les temples. 6. Cum comparativis, en comparaison de, en proportion de. Turba majorem, quam pro numero, speciem gerens. Sella, quam pro habitu corporis, excelsior.

PRŎĂVUS, i, m. Père du grand-père ou de la grand’mère, bisaïeul. SYN. Avi paterni vel materni. EPITH. Privatus.

PRŎBĀBĬLĬS, e, gen. com. Croyable, admissible, probable. SYN. Verisimilis, credibilis. )( Incredibilis. ADV. Leviter, maxime, sane, omnino. USUS: 1. Probabile est, quod fere fieri solet aut in opinione positum est. Probabilem facti rationem reddere, motif plausible. Causam alicujus reddere probabilem. 2. Laudandus, tolerabilis, louable, bon. Probabilis orator, orateur estimable. Probabile ingenium, discipulus probabilis, excellent disciple.

PRŎBĀBĬLĬTAS, ātis, f. Probabilité, vraisemblance. SYN. Verisimilitudo. EPITH. Captiosa, magna. USUS: Multa sunt, quæ nos aliqua probabilitate fallunt.

PRŎBĀBĬLĬTER, Probablement. SYN. Credibiliter. USUS: Ex quo potest probabiliter confici.

PRŎBĀTĬO, ōnis, f. Approbation, assentiment. SYN. Approbatio. )( Improbatio. EPITH. Gratuita, locuples, grata. Non ob probationem datum est pretium, cum multa sint improbata.

PRŎBĀTOR, ōris, m. Approbateur. SYN. Approbator. USUS: Nihil interest inter suasorem facti et probatorem.

PRŎBĀTUS, a, um, Éprouvé, bon, excellent. SYN. Spectatus. USUS: Vita spectata et probata. Cf. Probus.

PRŎBĒ, Bien, comme il faut. SYN. Recte, præclare. USUS: Quod cum probe scirem, tenerem. De ea re probe curasti.

PRŎBĬTAS, ātis, f. Bonté, honnêteté, probité, droiture. SYN. Bonitas, integritas, virtus. PHRAS. Probitatem qui habet, nihil præterea ad felicitatem requirit, l’homme vertueux n’a rien qui manque à son bonheur. Unam qui colit virtutem, ei deesse ad felicitatem nihil potest. Bene sentire recteque facere satis est ad bene beateque vivendum. Quicumque rationem ducem in vita sequitur, ei ad felicitatem ampla maximeque certa patet via. Boni mores et honestæ rationes felicitatem pariunt. Felicitas integritate comparatur; si quis in colenda probitate totus est, feliciter admodum ac beatissime cum illo agitur. USUS: Tanta vis est probitatis, ut eam vel in hoste diligamus.

PRŎBO, as, avi, atum, are, a. Applaudir à, être satisfait de; approuver, accepter; prouver, démontrer. SYN. Approbo, assentior; confirmo, fidem facio, argumentis tueor. ADV. Admodum, brevi, fastidiose, lente, maxime, mirifice; nimium, non perfacile, plane, plane non, prorsus, recte, vehementer, valde, vulgo, magis magisque, non sane, imprimis, multum. PHRAS. Probare crimen non potuit, il ne put prouver le crime. Convincere illum criminis, crimen planum facere, certis argumentis firmare non potuit; non satis docuit hæc ab eo commissa; id quidem efficere, cum multa argueret, non potuit, ut de crimine constaret; ex ejus tot criminationibus liquere non potuit criminisne reus esset; fidem facere ejus criminis suis argumentis non potuit. USUS: 1. Libros meos, ut spero, tibi valde probabo, mes livres, je l’espère, seront de votre goût. Quis est, qui non probet, non laudet, non in eadem voluntate ac opinione sit? Qui n’approuve, qui ne loue? 2. Satisfacio, obtenir du succès. Qua in legatione ita se omnibus probavit. 3. Argumentis tueor, stabilio; confirmo, fidem facio, prouver, démontrer la vérité de. Quod tibi probare non poteris, alteri ne persuaseris. Id vel severissimis disceptatoribus probabo. Nullam rem defendit, quam non probaret nullam oppugnat, quam non everteret. Cf. Approbo, Laudo, Assentior.

PRŎBRŌSUS, a, um, Ignominieux, infâme, honteux. SYN. Ignominiosus. USUS: Probrosum crimen, factum. Cf. Probrum.

PRŎBRUM, i, n. Action honteuse, infamie. SYN. Dedecus, convitium, maledictum. EPITH. Paternum, magnum, privatum. PHRAS. 1. Probrum alicui objicere, accuser qqn d’infamie. Objectare probrum; probri insimulare aliquem; probra inferre, ingerere; probra in aliquem jacere, maledictis probrisque vexare. Cf. Convitium, Calumnia. 2. Probro alicui vertere, reprocher à qqn une action honteuse. Probro aliquid dare alteri; in probri loco ponere; crimini dare. Cf. Dedecus. 3. Probro sibi aliquid ducere, regarder qqche comme honteux, déshonorant. Ignominiæ loco aliquid ferre; in contumeliam accipere; in contumeliam vertere. USUS: Id tibi probro futurum est. E paternis probris emergere. Cf. Ignominia, Dedecus.

PRŎBUS, a, um, Bon, vertueux, honorable, honnête. SYN. Bonus, moratus, bene institutus, spectatus, probatus, integer, frugi, religiosus, castus, antiquus, purus, sanctus, modestus. )( Improbus. PHRAS. Pauci sunt probi, peu d’hommes sont honnêtes. Pauci sunt, qui probitatem colant, ament, sequantur; qui suum studium in probitate ponant, paucos invenies. Probati mores a paucis hodie coluntur; virorum recti exempli, et quibus vita cum virtute traducatur, quibus in pretio et amore sit morum integritas, quam exiguus est numerus? Abest a plerisque mortalium laudata illa morum probitas. Cf. Bonus. USUS: Probus et bene moratus filius. Probum navigium. Cf. Conscientia bona, Pius.

PRŎCĀCĬTAS, ātis, f. Audace, impudence, insolence. SYN. Petulantia. USUS: Non enim procacitate linguæ vitæ sordes eluuntur. Cf. Petulantia.

PRŎCĀCĬTER, Avec hardiesse; effrontément, insolemment. USUS: Flagitatum stipendium procacius, quam ex more et modestia militari erat, et probra in tribunos jacta.

PRŎCAX, ācis, omn. gen. Audacieux, effronté, impudent. SYN. Petulans, temerarius. USUS: Scio te non esse procacem in lacessendo, je sais que tu n’es point un agresseur insolent. Cf. Petulans.

PRŌCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n. Aller en avant de qqche ou de qqn; s’avancer, marcher, partir; avancer, faire des progrès; aller bien ou mal, arriver. SYN. Progredior, prodeo, exeo, gradum infero; proficio; evenio. ADV. Bene, longius in dando et credendo; minus, diutius, contrarie, multum, non ita multum, obviam, longissime, parum, paulum, prospere, temere, pulcherrime. USUS: 1. Ætate multum processit. A primis ad ultima procedere. Longius processit et in ipsum Pompeium invehi cœpit. In medium procedere atque in concionem prodire. Procedere in publicum. Tota urbs illi obviam processit. 2. Proficio, faire des progrès. Procedere in virtute et doctrina. Honoribus processit. Longe ad virtutem processit doctrina et natura. 3. Evenio, cado, réussir bien ou mal, avoir telle ou telle issue. Non satis e sententia res procedit. Quid agam, cui nihil procedit, eaque, quæ cogitata sunt diligentisime, deterrime cadunt. Omnia ei belle, pulcherrime procedunt. (Pro: durius procedere cum aliquo, VULG.), user de mauvais procédés envers qqn, latine: Graviter, crudeliter, male consulere in aliquem, de aliquo.

PRŎCELLA, æ, f. Tempête, bourrasque. SYN. Tempestas. EPITH. Horribilis. USUS: Imbres, nimbi, procellæ, turbines. Tu procella patriæ, turbo pacis. Vitare procellas temporum. Equestrem procellam excitare, faire une charge de cavalerie. Cf. Tempestas.

PRŎCELLŌSUS, a, um, Orageux. USUS: Venti procellosi.

PRŌCĔRES, um, m. pl., Les chefs, les nobles, les princes. SYN. Principes.

PRŌCĒRĬTAS, ātis, f. Forme allongée, taille élancée; élévation. SYN. Longitudo. )( Brevitas. USUS: Proceritates arborum admirantur.

PRŌCĒRUS, a, um, Haut, élevé, élancé. SYN. Longus. USUS: Procerum et tenue collum, cou long et mince. Cf. Magnus, Longus.

PRŌCESSŬS, ūs, m. Marche, progrès. SYN. Progressus. EPITH. Longior, tardus. USUS: Gradus tuos et quasi processus dicendi velim cognoscere, je voudrais savoir par quels degrés ce talent s’est formé et suivre chacun de vos pas dans la carrière de l’éloquence. Tantos processus in dicendo faciebat, ut evolare, non excurrere videretur, il faisait tant de progrès qu’il paraissait plutôt voler que courir.

PRŌCĬDO, dis, cĭdi, ere, n. Tomber. SYN. Pronus cado, procumbo. USUS: Ad pedes alicujus procidere. Cf. Cado, Corruo.

PRŌCINCTŬS, ūs, in. Action de se ceindre; état de troupes prêtes à combattre. SYN. Sine ritu solemni, ut in castris. USUS: Facere testamentum in procinctu sine tabulis, faire son testament sur le champ de bataille ou quand on est sur le point de partir pour la guerre. (Pro: In procinctu operis, en train de faire qqche), rectius dicitur: In ipso rei gerendæ articulo. Cf. Expedio.

PROCLĀMĀTOR, ōris, m. Déclamateur, criailleur, mauvais avocat. SYN. Præco, cantor, rabula.

PROCLĀMO, as, avi, atum, are, a. Crier fortement, pousser des cris. SYN. Vociferor. USUS: Adsunt, proclamant, fidem hujus implorant.

PROCLĪVIS, e, gen. com. Enclin à, prêt à, disposé à. SYN. Propensus, facilis; pronus. )( Laboriosus. USUS: Adolescentia proclivior est ad libidinem. Incitata semel in proclive labuntur. Dictu quidem proclive est, sed effectu arduum. Cf. Facilis.

PROCLĪVĬTAS, ātis, f. Pente; penchant, inclination. SYN. Facilitas. USUS: Proclivitas ad varios mores, varia vitia.

PROCLĪVĬTER, En pente; aisément, facilement. USUS: Facilius et proclivius ad laudem nobilitatis perveniunt.

PRŌCONSUL, ŭlis, m. Proconsul, celui qui ayant été consul à Rome était envoyé comme gouverneur en province. In provinciam missus cum potestate consulari.

PROCRASTĬNĀTĬO, ōnis, f. Renvoi au lendemain, ajournement. EPITH. Odiosa. USUS: In rebus gerendis tarditas et procrastinatio odiosa est.

PROCRASTĬNO, as, avi, atum, are, a. Renvoyer au lendemain, différer, ajourner. SYN. Differo, tardo, rem longius duco. Cf. Differo, Moror.

PROCRĔĀTĬO, ōnis, f. Procréation, génération. SYN. Proles, progenies. EPITH. Carissima. USUS: Carissimam suam quisque procreationem habet.

PROCRĔĀTOR, ōris, m. Celui qui crée, qui engendre. SYN. Genitor. USUS: Ille procreator mundi DEUS, DIEU, créateur de l’univers.

PROCRĔO, as, avi, atum, are, a. Procréer, engendrer, produire. SYN. Creo, pario, gigno, vitam trado, liberos suscipio. USUS: Multiplices fetus procreant. Procreare alicui periculum. Cf. Creo.

PRŌCŪDO, is, di, sum, ere, a. Former, façonner. SYN. Exacuo.

PRŎCUL, Au loin, loin, de loin. SYN. Longe, longius. PHRAS. Procul a nobis abest, il est loin de nous. Magno locorum intervallo disjuncti sumus; disjunctissimis terris habitamus; in ultimis terris habitamus; in ultimis terris, in extremis terræ finibus, apud homines in extremis terrarum finibus positos, nimia longinquitate locorum remotus degit; magnis intervallis distamus; longe ab domo excitus, in ultimas terrarum oras devectus, quas natura longe submovit regiones, colit. Eo ablegatus est, unde nec nomen, nec fama ejus accedere ad nos possit; inter nos multa maria regionesque intersunt. Cf. Longinquitas. USUS: Cœlestia procul sunt a nostra cognitione. Procul remotus a vero. Procul ab omni metu. Procul videre, auscultare aliquid. Procul a patria. Cf. Remotus, Disto.

PRŌCUMBO, is, cŭbŭi, cŭbĭtum, ere, n. Se pencher en avant, tomber. USUS: Fessus via procubuit. Cf. Genu.

PRŌCŪRĀTĬO, ōnis, f. Action d’administrer, de régir, administration. SYN. Curatio, administratio, gubernatio. EPITH. Frumentaria, magna, plena, quæstoria. USUS: 1. Aliquem ad civitatis, negotii procurationem vocare, procurationi præficere; procurationem alicui committere, confier à quelqu’un une administration. Procurationem multarum rerum habere, avoir une vaste administration. Aliquem a procuratione amovere; liberare aliquem procuratione, quæ illum multis officiis implicatum et constrictum tenebat, délivrer qqn d’une administration qui l’enlaçait dans un réseau d’affaires et de devoirs. 2. Expiatio, cérémonie pour détourner une chose funeste, expiation. Constituendæ, faciendæ nobis sunt procurationes et observationes. Cf. Administratio.

PRŌCŪRĀTOR, ōris, m. Agent, intentant, directeur, procureur. SYN. Qui aliena negotia procurat; alieno præpositus negotio; alieni juris vicarius; qui aliquid nostri negotii gerit; qui res domesticas dispensat; qui curationem ac dispensationem rerum habet, suscepit. EPITH. Æquus, diligens, familiaris, propinquus, necessarius, voluntarius, villicus. USUS: Cum villicos procuratores dedissem. Procuratores ludorum. Procuratoris negligentia factum est ut, etc.

PRŌCŪRO, as, avi, atum, are, n. et a. Soigner, avoir soin, s’occuper de. SYN. Curo, administro, guberno, gero. PHRAS. Rem meam diligenter procura, occupez-vous soigneusement de mon affaire. In rerum mearum procuratione nihil diligentiæ prætermittas, velim; rei istius curatio, ut cordi tibi sit, etiam atque etiam a te peto; tu si me amas, omnia dispicies remque ut tuam, summa fide geres. Cf. Administro, Curo, Gero, Facio. USUS: 1. Hereditatem, negotia, rationes alicujus procurare, être l’homme d’affaires de qqn. 2. Expio, détourner un mal par des expiations. Vide ut ea prodigia procurentur et expientur.

PRŌCURRO, is, curri, cursum, ere, n. S’élancer en avant, avancer; faire des progrès. SYN. Excurro. USUS: Sed ut productus studio ultra procurras, tu ailles plus loin, tu fasses de nouveaux progrès. Cum ab stationibus procurreretur.

PRŌCURSĀTĬO, ōnis, f. Combat d’avant-garde, escarmouche. USUS: A quibus per procursationem commissa pugna.

PRŌCURSĀTOR, ōris, m. Soldats d’avant-garde. SYN. Breve certamen cum procursatoribus fuit.

PRŌCURSO, as, are, n. Courir en avant, escarmoucher. USUS: Procursantibus a statione, qui lacesserent.

PRŌCURSŬS, ūs, m. Marche en avant vive attaque. USUS: Tumultuario prœlio ac procursu magis militum quam ex præparato certatum.

PRŌDĔO, is, ĭi, ĭtum, ire, n. Aller en avant, s’avancer. SYN. Exeo, in medium procedo. ADV. Obviam, necessario. PHRAS. 1. Hostes e latebris prodivere, les ennemis s’élancèrent de l’embuscade. E latebris erupere, prosiluere; e latebris in apertum campum prævolarunt; consurrectum est repente e latebris et in patentem ad conspectum undique campum prolata signa; hostes ab suis quisque latebris pariter exorti, repente exsistebant; cuniculus delectis militibus plenus armatos repente edidit; militum ingens manus repente ex dumosis tumulis exsistebat palamque armata volitabat. 1. (Res tota prodiit, VULG.), tout est connu. Patefacta omnia et in medium prolata; ut mora temporis interposita illustrantur omnia et erumpunt, ita detecta quoque fraus est. Res tota in lucem extracta, in lucem prolata est. Haud ita res latuit, quin in conscientiam multorum brevi tempore efferretur; quin secretum omne brevi tempore effunderetur. Cf. Exeo, Vulgo, Manifesto. USUS: In publicum prodire; in concionem, in lucem, in aciem prodire. Prodire obviam alicui.

PRŌDĬGĒ, Avec prodigalité, profusion. SYN. Effuse.

PRŌDĬGĬUM, ĭi, n. Prodige, phénomène, merveille. SYN. Monstrum, portentum, ostentum. EPITH. Fatale, exitiosum, importunum, recens, religiosum. USUS: Clodius fatale portentum prodigiumque reipublicæ, Clodius, ce monstre et ce fléau de la république. Hæc sunt prodigiis similia. Cf. Miraculum.

PRŌDĬGO, is, ēgi, actum, ere, a. Dissiper, prodiguer, dépenser. SYN. Consumo, effundo, ultra modum erogo. Cf. Prodigus.

PRŌDĬGUS, a, um, Qui prodigue, qui gaspille follement, prodigue; dépensier. SYN. Profusus, effusus, nimius; nepos luxuriosus, dissolutus, perditus, luxu profligatus. PHRAS. 1. Prodigus rerum suarum, si quisquam alius, prodigue de ses biens, comme pas un, plus que personne au monde. Homo largitor et prodigus; alieni appetens, sui profusus; homo perdita nequitia et insolens in aliena re, in quo tamen, pecuniæ an famæ minus parceret, non facile discernas. Quis in largitione effusior, qui post effusos cum probro ac dedecore immensos sumptus, pecuniæ sic illudat, tanquam in summa abundantia omnibus copiis fortunisque afflueret? Quæ ista tam profusa luxuries, post fractas eversasque opes, post patriam rem comestam ac perditam? Vides hunc hominem? decoxit et patrimonium omne profundo ventre circumfert. 2. Patrimonium suum omne prodigus absumpsit, il a dévoré en prodigue tout son patrimoine. Patrimonium omne per luxum effudit, comedit, devoravit; patriam rem perdidit, confecit, dissipavit; relictas a patre fortunas per luxum consumpsit, dilapidavit; rem familiarem pecuniamque omnem per luxuriam profudit, effudit, adedit, exhausit; rem omnem paternam confregit; per luxum ac nequitiam laceravit. Cf. Nepos. USUS: In honoribus decernendis prodigus ac fere nimius.

PRŌDĬTĬO, ōnis, f. Dénonciation, trahison. EPITH. Grata, scelerata. USUS: In proditionis crimen vocari. Proditionis consilia agitare. Cf. Prodo.

PRŌDĬTOR, ōris, m. Traître. SYN. Desertor, oppugnator patriæ, qui proditionis consilia agitat. EPITH. Vetus, nefarius. USUS: Patriæ exstinctor, imperii proditor.

PRŌDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. Faire sortir, produire, émettre; trahir, livrer. SYN. Trado, mando, commendo, edo, scribo, aperio, manifesto, manifestum facio, indictum facio; patriæ exitium molior. ADV. Inposterum, nefarie, false, temere. PHRAS. 1. Hostibus omnia prodidit, il découvrit tout à l’ennemi. Rem omnem ad hostes protulit, pertulit; rem omnem hostibus enuntiavit; arcana consilia ducum cum hostibus communicavit; earum rerum indicium illo auctore ad hostes permanavit. Nihil eorum omnium clam hostibus fuit, indice servo et civium dissensiones foras efferente. 2. Diu se prodere noluerunt, ils refusèrent longtemps de se faire connaître. Diu cunctati animos nudari; diu tergiversati promere, quæ in animo laterent; multis agendum erat, palam ut facerent tandem, quæ sentirent; haud levis erat operæ, ut quæ staret ipsis sententia, aperirent, in aperto esset. USUS: 1. Prodere posteris memoriam alicujus facti. Quod est memoriæ litteris, litterarum monumentis proditum. Liberis perniciosum exemplum ad imitationem prodere. 2. Pronuntio, dico, creo, nommer à un emploi, créer. Consulem prodere. 3. Oppugno, vexo perfide, desero, fidem violo, ad adversarios transeo, trahir perfidement, faillir à; laisser sans défense, priver de tout secours. Fidem suam, salutem alicujus, conscios, patriam prodere. Tu nos repente relinquas? deseras? ad adversarios transeas? prodas? oppugnes?

PRODRŎMUS, i, m. Sorte de vent de nord-nord-est, qui souffle huit jours avant le lever de la canicule. SYN. Præcursor.

PRŌDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Faire avancer, pousser; produire au dehors. SYN. Duco, in longius duco, profero; educo, extraho, in publicum, in conspectum do. ADV. Longius ab homine, vitam mirabiliter, doctrinam, ultra quam satis est, coram, valde. USUS: 1. Convivium, sermonem longius, in multam noctem producere. Vitam, bellum producere, traîner en longueur. Conditionibus aliquem, verbis, falsa spe producere, amorcer, leurrer qqn et le bercer d’un faux espoir. 2. Educo, adduco, in conspectum do, in conspectu constituo, conduire en avant, faire avancer. Copias in aciem, testes ad judices, aliquem in conspectum et concionem populi producere. 3. Gigno, creo, suscipio, procreo, progenero, prosemino, produire, mettre au jour, engendrer. Pater simillimum sibi filium produxit. Cf. Profero.

PRŌDUCTĒ, En allongeant; en faisant la syllabe longue. )( Breviter.

PRŌDUCTĬO, ōnis, f. Allongement. )( Brevitas. USUS: Productio verbi, syllabæ, temporis.

PRŒLĬOR (PRÆ), aris, atus sum, ari, d. Combattre, livrer bataille. SYN. Prœlio dimico, pugno, certo; prœlium facio, committo, cieo; acie certo; dimicationem facio; manus confero; ad certamen descendo; prœlium ineo. ADV. Acriter, vehementer. Cf. Certo, Pugna, Prœlium.

PRŒLĬUM (PRÆ), ĭi, n. Combat, lutte, bataille. SYN. Pugna, dimicatio, certamen. EPITH. Calamitosum, difficile, magnum, fatale, firmissimum, maximum, rectum, secundum. Prœlia acerrima, multa, plurima, præclara. PHRAS. Prœlium committere, engager le combat. Totis copiis cum hoste contendere; instructa acie confligere; arma conferre; acie vel armis contendere; manus conserere; signa, manus, pedem conferre; armis concurrere; armis, ferro, acie decernere; prœlium conserere; prœlium facere; prœlio decertare, contendere, confligere. Cf. Pugna, Certamen, Pugno. USUS: Prœlium in certum diem pronuntiare, désigner le jour de la bataille. Prœlio hostem lacessere; ad prœlium elicere hostem, prœlium ciere, combattre, exciter au combat. Prœlium inire, incipere, conferre; prœlium inferre; in prœlium ruere, commencer le combat. Prœlium facere, edere, committere, pugnare; contendere, confligere, decertare prœlio, combattre. Prœlium conficere; prœlio defungi, faire son devoir dans une bataille. Prœlium sustinere, supporter le choc des ennemis. Prœlium dirimere, mettre fin au combat (séparer les combattants). Prœlium intermittere; prœlio abstinere, supersedere, s’abstenir de combattre. Prœlio excedere, quitter le champ de bataille. Elabi e prœlio, s’échapper du combat. Prœlium renovare, redintegrare, restituere, et rem proclinatam adjuvare, recommencer l’action, regagner une bataille à peu pris perdue.

PRŎFĀNO, as, avi, atum, are, a. Profaner, souiller. SYN. Violo, polluo, profano ritu tracto. USUS: Profanare dies festos.

PRŎFĀNUS, a, um, Non consacré, profane, commun. SYN. Nihil habens religionis, a religione remotus. )( Consecratus, sacer, religiosus. USUS: Cum omnia illa ex sacris profana fecisset. Locus profanus.

PRŎFECTĬO, ōnis, f. Départ. SYN. Discessus, iter. )( Reditus, reversio. EPITH. Misera, præceps, inutilis, periculosa, subita. USUS: Consilium profectionis et reversionis meæ accipe. Cf. Iter.

PRŎFECTO, Certainement. SYN. Certe, quidem.

PRŎFĔRO, fers, tŭli, lātum, ferre, a. Produire, publier, émettre, énoncer, dire. SYN. Recenseo, dico, prodo, promo, adduco, commemoro. ADV. Absurde, foras, jam dudum, latius diem, longius fines officiorum, immoderate. PHRAS. 1. Multa in medium protulit, il fit connaître bien des choses. Multa in lucem protulit, patefecit; in lucem extraxit, manifesta fecit; in aspectum lucemque protulit; ex occultis tenebris in lucem extraxit; occultissima quæque aperuit et exprompsit. 2. Tellus omnis generis herbas et fructus profert, la terre produit des herbes et des fruits de tout genre. Terra flores ac fruges fundit, profundit ager herbas; omnis generis fruges procreat; quotannis novis frugibus induitur; seges ex agro quotannis lætissima provenit; gignendæ herbæ non alius aptior est locus; quidquid alluit vicinus amnis, floribus vestitur. USUS: 1. Aliquid in medium, in lucem proferre. Sua merita, leges, testes proferre (VULG. allegare). 2. Produco, prorogo, differo, longius rem duco, étendre, prolonger. Fines imperii, limites regni proferre. Judicii diem proferre. Audaciam suam ultra proferre.

PRŎFESSĬO, ōnis, f. Déclaration publique de la personne, du nom, etc. SYN. Certa confessio et denuntiatio apud prætorem eorum quæ quis possideret. USUS: 1. Jugerum subscriptio ac professio. 2. Promissio, pollicitatio, promesse. Sciebam fructuosam mihi fore tuæ voluntatis professionem. 3. Facultas, profession. Vis oratoris ipsaque dicendi professio, le nom de l’orateur et l’art de la parole dont ils font profession. (Professionem in religione facere, VULG.), faire profession dans un ordre religieux. Latine: Solemni a perpetua votorum sponsione se obstringere, obligare; vota solemni ritu nuncupare. Conceptis verbis publicaque sponsione se DEO in perpetuum consecrare, dedicare; conceptis ex sacri sodalitii formula verbis sacramentum DEO dicere; sacramenti solemnis sponsione sacræ se familiæ adstringere.

PRŎFESTUS, a, um, Non férié, ordinaire. USUS: Dies profesti, jours de travail.

PRŌFĬCĬO, is, fēci, fectum, ere, n. et a. Avancer, faire des progrès. SYN. Procedo, progressum facio; valeo, possum, prosum. ADV. Aliquantum, multum, necessario multum, permultum; plurimum lepore, facetiis. PHRAS. Multum in philosophia profecit, il a fait de grands progrès dans la philosophie. Multum processit; magnos in philosophicis progressus habuit; magnas progressiones fecit; doctior fit in dies et naturæ intelligentior; ad summi philosophi laudem profecit; magnos in philosophia progressus effecit. USUS: Nihil ea re ad summam profectum puto. Nulla res tantum ad virtutem proficit quam... rien ne forme mieux à la vertu que.... Contentio tam diu sapiens est, quam diu proficit aliquid, la discussion est sage, aussi longtemps qu’elle est utile. Si modo in dicendo profeci.

PRŎFĬCISCOR, ĕris, fectus sum, isci, d. n. Partir, aller en voyage. SYN. Discedo, iter facio. ADV. Celeriter, clam, communiter suspiciones ex negotio, copiose, cupide, festinanter, inde, unde, longe a sedibus suis, mature, non ita multo post, obviam, privatim quoquam, protinus a disciplina, publice, recte, separatim, tandem aliquando, tarde. PHRAS. Athenas in Græciam cogito proficisci, je songe à me rendre à Athènes, en Grèce. Athenas in Græciam iter facere, ire cogito; Athenas accedere, me recipere cogito. Iter Athenas in Græciam dirigo; Athenas in Græciam trajicere, excurrere Athenas in Græciam cogito; Athenas in Græciam transire est animus; Athenas concedere, iter inire; in Græciam tendere; Athenas petere, iter convertere in Græciam cogito. Cf. Iter. USUS: 1. Roma in Asiam profectus. 2. Auctor sum, provenir, sortir de, tirer son origine de. Multa a me beneficia in illum profecta sunt. Ea doctrina ab Aristotele est profecta.

PRŎFĬTĔOR, eris, fessus sum, eri, d. Déclarer publiquement, promettre, offrir. SYN. Polliceor, præbeo. ADV. Amplius, apertissime, palam, vere. USUS: 1. Ad aliquid operam suam profiteri. Contra facere, quam quis professus aut pollicitus sit. Suscipere et profiteri magnum aliquid. Triduo me jurisconsultum profitebor. 2. Doceo, enseigner, être professeur. Qui profitetur philosophiam, gravem personam sustinet. 3. Præ me fero, jacto me, glorior, se vanter, se glorifier; faire profession de. Grammaticum se, sapientem, oratorem profiteri. Tantam facultatem consecutum me non profiteor. 4. Possessionum mearum modum magistratui denuntio, significo, faire la déclaration officielle de, déclarer. Quisque, quantum habeat prædæ, manubiarum, aratores jugerum modum apud prætorem profiteantur, que chacun déclare ce qu’il a tiré du butin, des dépouilles, etc.

PROFLĪGĀTUS, a, um, Abattu, anéanti; corrompu, dépravé. SYN. Homo omnium profligatissimus ac perditissimus. Cf. Perditus.

PROFLĪGO, as, avi, atum, are, a. Renverser, abattre, terrasser. SYN. Affligo, prosterno, depello, exturbo campo copias. USUS: Hostium copias, rempublicam profligare ac perdere. Cf. Perdo.

PROFLŬENS, entis, omn. gen. Qui coule; cours d’eau, rivière, ruisseau. SYN. Fluvius, flumen, torrens. USUS: 1. Eum in profluentem abjici jussit. 2. Liquidus, expeditus. Expedita et profluens oratio. Adject.

PROFLŬENTER, Abondamment. SYN. Abundanter, copiose.

PROFLŬENTĬA, æ, f. Flux, abondance. SYN. Affluentia, abundantia, copia. EPITH. Inanis. USUS: Oratoriam vim inanis quædam profluentia imitatur.

PROFLŬO, is, xi, xum, ere, n. Couler, découler. SYN. Mano, emano. USUS: Cujus ore melle dulcior profluebat oratio, la parole coulait de ses lèvres plus douce que le miel. Mosa profluit ex monte Vogeso, la Meuse prend sa source dans les Vosges.

PRŎFŬGĬO, is, fūgi, ere, n. Fuir, s’enfuir. SYN. Perfugio, transfugio. ADV. Clam, plane. USUS: Filius domo ad me profugit. Extorrem in exilium profugere. Cf. Fugio.

PRŎFŬGĬUM, ĭi, n. Asile, abri. SYN. Perfugium, portus.

PRŎFŬGUS, a, um, Fugitif, exilé. USUS: Ænea duce profugi sedibus incertis vagabantur, les Troyens, chassés de leur patrie, erraient, sous la conduite d’Énée, sans avoir de demeure fixe. Cf. Fugitivus.

PRŎFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. Verser, répandre; perdre, prodiguer. SYN. Effundo. ADV. Sæpe et multum. USUS: Profundere patrimonium suum, dissiper son patrimoine. Laborem omnem, omnes ingenii vires profundere et perdere. Vitam, sanguinem, animum pro aliquo profundere. Magnam vim lacrimarum profundere. Profundere se in aliquem. Odium suum intus inclusum in aliquem profundere. Lacrimæ se profundunt. Voluptates prima ætate compressæ se nonnunquam subito profundunt, les passions, enchaînées dans le premier âge, font tout à coup explosion. Cf. Effundo.

PRŎFUNDUS, a, um, Profond, élevé. SYN. Altus. PHRAS. Vallis profunda, vallée profonde. Vallis in immensam altitudinem depressa; vallis infinita altitudine; vallis inexsuperabilis altitudinis. USUS: Fossæ profundæ multos pedes altæ. Spelunca profunda et multos pedes humi depressa. Scrobes profundæ in altitudinem quinque pedum fodiebantur.

PRŎFŪSĒ, Sans modération, en désordre. USUS: Consul obstitit profuse tendentibus suis in castra, le consul arrêta les siens qui rentraient en désordre dans le camp, il s’opposa à ceux qui rentraient en désordre.

PRŎFŪSUS, a, um, Excessif, immodéré, extrême. SYN. Immoderatus, immodestus, prodigus, nimius. USUS: Quanti et quam profusi sumptus. Profusæ epulæ. Hilaritas profusa. Cf. Nepos, Prodigus.

PRŌGĔNĔRO, as, are, a. * Produire, engendrer. USUS: Aquilæ columbam non progenerant. Cf. Genero.

PRŌGĔNĬES, ēi, f. Postérité, descendants, lignée. SYN. Proles, genus. EPITH. Divina, optima, tanta. USUS: Veteres se progeniem deorum dicebant.

PRŌGIGNO, is, gĕnŭi, gĕnĭtum, ere, a. Produire, engendrer. SYN. Procreo, gigno.

PROGNĀTUS, a, um, Engendré, issu. SYN. Natus. Cf. Filius.

PROGNOSTĬCON, ostĭci, n. Signe d’une chose quidoitarriver, pronostic. SYN. Conjectura, signum, rei futuræ divinatio. Cf. Divinatio.

PRŌGRĒDĬOR, ĕris, gressus sum, grĕdi, d. Marcher en avant, avancer, s’avancer. SYN. Progressionem vel progressum facio, procedo; serpo. )( Regredior. ADV. Impune, longius, sensim, pedetentim, nusquam, paululum. PHRAS. Longius quam voluissem progressus sum, je me suis avancé plus loin que je n’aurais voulu. Eo accessi, unde receptum vix habeo; latius opinione evagatus, elatus sum. Cancellos, quos mihi ipse circumdedi, egressus sum; lineas transii, transilii. Cf. Proficio. USUS: Multorum dierum iter jam progressus. Quo pervenire potuit hominis furor, progressus est. Progredi in virtute, faire des progrès dans la vertu.

PRŌGRESSĬO, ōnis, f. Accroissement, augmentation, progrès. SYN. Progressus. EPITH. Admirabilis. USUS: Progressionem ad virtutem aiunt fieri, non item levationem vitiorum.

PRŌGRESSŬS, ŭs, Progrès développement. SYN. Progressio, processus. EPITH. Firmus, præceps, constans. PHRAS. 1. Progressu temporis, par la marche du temps. Progrediente ætate; progressu ætatis; procedente tempore. 2. In tanto progressu rerum, dans une si heureuse succession d’événements. In tanto impetu cursuque rerum; tam secundis omnibus; tam læta in re; rebus tam belle fluentibus; cum cursum res tenerent suum. Cf. Status, Successus. USUS: Qui rerum causas earumque progressus sciunt, connaissent les causes des choses, le principe et la suite des événements. Magnos in studiis progressus fecit. A progressu arcere.

PROH vel PRO! Oh! O! Ah! USUS: Pro scelus!

PROHĬBĔO, es, ŭi, ĭtum, ere, a. Retenir, empêcher; défendre, prohiber, interdire. SYN. Inhibeo, veto, impedio, interdico, intercludo, excludo, obsto, non permitto. ADV. Acriter, diutius, omnino, nec semel, sed sæpius, maxime. PHRAS. Nihil hominem prohibebit quin insanire pergat, rien n’empêchera cet homme de continuer à déraisonner. Non religio, quam nullam habet, non verecundia a furore arcebit; non magnitudo pœnæ a maleficio submovebit; nihil furentis impetum continebit. Cf. Coerceo, Cohibeo, Refreno. USUS: Aditu, provincia, sepultura aliquem prohibere. 2. Arceo, submoveo, repello, garantir, préserver, défendre. Vim hostium ab oppido, ignes a navibus, a tectis fures prohibere. 3. Tueor, protéger qqn. Aliquem injuria, periculo, convitiis, calamitate prohibere.

PRŌJECTĬO, ōnis, f. Action d’allonger. SYN. Porrectio. USUS: Projectio brachiorum, allongement, extension des bras.

PRŌJECTUS, a, um, Jeté en avant, étendu. SYN. Abjectus, porrectus. USUS: 1. Brachium projectum. Cum esset projectus inhumatus. Urbs in altum projecta. Insula in portus ostium projecta. 2. Impudens, profligatus, contumax, porté à, enclin; excessif. Projectus ad audendum, homme prêt à tout oser. Projecta audacia, audace effrénée. Projecta et effrenata cupiditas. Cf. Audax.

PRŌJĬCĬO, is, jeci, jectum, ere, a. Jeter, repousser, chasser. SYN. Rejicio, expello. ADV. Foras. USUS: 1. Quando tandem hanc pestem urbs evomet forasque projiciet? 2. Negligo, amitto, abandonner, mépriser. Se, libertatem ac vitam projicere. 3. Abjicere, se, se jeter aux pieds de qqn, tomber. Se ad pedes alicujus projicere. 4. Proripio, se produire avec impétuosité. Quæ libido se non proripiet ac projiciet aut occultatione proposita aut impunitate? Jusqu’où ne s’emportera pas le torrent des débauches honteuses, dès qu’on aura la garantie du succès ou de l’impunité? Cf. Abjicio.

PRŎIN, PRŎINDE, De là, donc, par conséquent. SYN. Itaque. USUS: Proin aut exeant aut quiescant. Proinde bono animo sis. Proinde, ut se res habuerit. Proinde, quasi isti aliter sentiant.

PRŌLĀBOR, ĕris, psus sum, labi, d. n. Tomber. SYN. Delabor, corruo, ruo. ADV. Longius. USUS: 1. Timore prolabi. 2. Venio, accedo, arriver, se laisser aller à. Libenter ad eum sermonem delapsus sum. Cf. Labor.

PRŌLAPSĬO, ōnis, f. Chute, faux pas. SYN. Lapsus, lapsio. USUS: Viam tam lubricam vix sine prolapsione conficies.

PRŌLĀTĬO, ōnis, f. Ajournement, délai, prorogation. SYN. Dilatio. USUS: 1. Judicii prolationem impetravit. 2. Commemoratio, mention, citation. Exemplorum prolatio fidem facit. Cf. Mora.

PRŌLĀTO, as, avi, atum, are, a. Ajourner, différer. SYN. Procrastino, differo, longius duco. USUS: Illud malum sustentando et prolatando vix opprimi potest, on peut à peine étouffer ce mal à force de patience et de temps. Cf. Differo.

PRŌLECTO, as, avi, atum, are, a. Attirer, provoquer. SYN. Allecto, allicio. Cf. Allicio.

PRŌLES, is, f. Rejeton, enfant, postérité. SYN. Progenies, soboles. EPITH. Ferrea.

PRŌLĒTĀRĬUS, a, um, Prolétaire, citoyen de la dernière classe. SYN. Vilis, plebeius. USUS: Sermo proletarius, langage des gens du peuple. Cf. Tenuis, Ignobilis.

PRŌLIXĒ, Largement, abondamment. SYN. Large, liberaliter, cumulate. USUS: Id mihi prolixe pollicitus est et promissis prolixe celeriterque stetit.

PRŌLIXUS, a, um, Large, libéral, bienveillant. SYN. Liberalis, benignus. USUS: 1. Aninus, natura polixa, benefica. 2. Facilis, expeditus, favorable, heureux, bon. Cætera spero tibi omnia prolixa fore. Cf. Longus.

PRŎLŎGUS, i, m. Prologue. SYN. Præfatio, exordium.

PRŌLŎQUOR, ĕris, cŭtus sum, qui, d. n. et a. Exposer, raconter, dire. SYN. Profiteor, loquor. Cf. Loquor.

PRŌLŪDO, is, si, sum, ere, n. Préluder, s’exercer. SYN. Speciem exhibeo. Cf. Præludium.

PRŌLŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. * Emporter, entraîner; laver, s’humecter. USUS: Tempestas ex omnibus montibus nives proluit, entraîne les neiges de toutes les montagnes. Vino se proluit.

PRŌLŪSĬO, ōnis, f. Prélude, préambule. SYN. Præludium, proœmium.

PRŌLŬVĬES, ēi, f. Débordement, inondation. SYN. Eluvies, eluvio. EPITH. Mira. USUS: Mira Romæ proluvies, magna vis aquæ.

PRŌMĔRĔO, es, ūi, ĭtum, ere, et.

PRŌMĔRĔOR, eris, ĭtus sum, eri, d. Mériter. SYN. Mereor. ADV. Optime. Cf. Mereor.

PRŌMĔRĪTUM, i, n. Mérite. SYN. Meritum, beneficium. EPITH. Universum majus. Cf. Meritum.

PRŌMĬNĔO, es, ūi, ere, n. Être saillant, proéminent, faire saillie. SYN. Projicior, emineo. USUS: Tecti pars projecta, quæ prominet. A tota acie prominens. Id factum in memoriam ac posteritatem prominebit, se prolongera, s’étendra jusqu’à la postérité la plus reculée.

PRŌMISCŬĒ, En commun, indistinctement, pêle-mêle. SYN. Sine discrimine. PHRAS. Omnes promiscue cæsi, tous furent massacrés sans distinction. Nullum ætatis discrimen ira fecerat in cædibus; promiscua omnis ætatis ordinisque cædes facta est; modum ira non habuit promiscue in omnes versa. Sævitum in omnes nullo discrimine; ferrum effugere nemo potuit; non ætas, non sexus quemquam victoris iræ subduxerat; non ætatis, non sexus verecundia a belli injuria quemquam prohibuit; ne imbelli quidem ætati temperatum. USUS: Promiscue et communiter datum. Poterunt iis uti promiscue.

PRŌMISCŬUS, a, um, * Mêlé, confondu. SYN. Mistus, confusus, incertus. USUS: Connubia, cædes promiscua. Divina atque humana promiscua habere, mêler toutes les choses divines et humaines.

PRŌMISSĬO, ōnis, f. Action de promettre, promesse. SYN. Pollicitatio. EPITH. Perniciosa. USUS: Promissione auxilii aliquem solari. Cf. Promissum.

PRŌMISSUM, i, n. Promesse, chose promise. SYN. Fides, receptum. EPITH. Uberius, majus. Promissa cruenta, tetra, scelerata, diis hominibusque invisa; nec diuturna, nec salutaria, honesta, integra, gloriosa, plena lætitiæ, plena pietatis, firma, certa, rata, inutilia, multa. PHRAS. 1. Volo ut promissa serves, je veux que vous teniez vos promesses. Volo ut stes promissis; fidem exsolvas; fidem tuam liberes; promissa solvas, exsolvas; promisso satisfacias; solvas quod promisisti; re præstes quæ pollicitus es; velim, ut cum tuis verbis facta consentiant; promissa tua exitus confirmet; persolvas, dependas quod promisisti. 2. Dabo operam ut promissis faciam satis, je ferai en sorte de tenir ma promesse. Dabo operam, ut præstem fidem meam; ut fidem tibi probem meam, fidem non deseram; fidei ne desim; ut exsequar, efficiam quod promisi; promissa præstem, promissa exitu confirmem; ut a meis verbis exitus non dissentiat; ut verba res confirmet; ut a promissis pactisque ne discedam. 3. Turpe est promissa non servare, il est honteux de ne pas garder ses promesses. Fidem, promissa fallere; frangere promissum, fidem; mutare fidem; a pactis promissisque discedere, recedere; fidem deserere; fidei deesse; inania, irrita promissa reddere; fraude liberare animum nolle. USUS: Cæsar multa multis promissa fecit. Promissis suis tenetur. Multi ab eo promissa repetunt, exigunt, flagitant, expetunt. Promissa servabo, solvam, exsolvam, persolvam; promissa efficiam; promisso satisfaciam.

PRŌMITTO, is, misi, missum, ere, a. Promettre qqche à qqn, donner à espérer. SYN. Polliceor, spondeo, recipio, promissum facio, fidem meam obligo; profiteor, paciscor, offero, defero, constituo. ADV. Affirmate, quasi DEO teste, bene, benignissime, exploratius, honeste, honorifice, large, liberalissime, prolixe alicui, separatim, prompte. PHRAS. 1. Promisit mihi omnia, il m’a promis monts et merveilles. Oneravit me ingentibus promissis; dextram fidemque dedit; auctor fuit, nihil mihi quod in rem meam sit, defuturum; aureos montes mihi pollicitus est. 2. Hoc tibi sancte promittere possum, nulla in re me tibi defuturum, je vous promets sur mon honneur que je vous accorderai tout ce qui sera en mon pouvoir. A me omnia in te studia atque officia, quæ quidem ego præstare potero, velim exspectes. Præsto me tibi semper fore existimes, planeque tibi persuadeas velim. Hoc tibi confirmo ac re præstabo, nullum me studii aut officii genus, quod in rem tuam sit, vel quod ad laudem dignitatemque tuam pertinere videatur, ullo esse loco prætermissurum. Si quid valebo, valebo tibi. Fidem do, nihil in te studii, nihil officii, quod e re tua sit desiderari me passurum. Cf. Polliceor. USUS: 1. Quod promitto, præstabo. Prolixe de sua voluntate polliceri. Alicui ad cœnam promittere. 2. Alo, laisser croître. Barbam promittere.

PRŌMO, is, prompsi, promptum, ere, a. Tirer, retirer, faire sortir de. SYN. Profero. USUS: Pecuniam ex ærario, vestem ex armario, libros e bibliotheca promere. Animus semper ex se aliquid promit, quod delectat.

PRŌMONTŌRĬUM, ĭi, n. Montagne qui s’avance dans la mer, cap, promontoire. SYN. Mons in mare projectus; lingua in altum excurrens.

PRŌMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. Faire avancer, pousser en avant. SYN. Proveho, perduco. PHRAS. 1. Multos promovit ad honores, il en a élevé, poussé beaucoup aux honneurs. Ad dignitates perduxit; ad honores extulit, honoribus auxit, ornavit; ad maxima fastigia provexit; multis hunc fortuna dedit amplificatorem dignitatis suæ. Multi ejus opera crevere; in altiorem locum ascendere; altiorem dignitatis gradum ejus beneficio consecuti sunt; per eum in amplissimum locum pervenere; in altissimo gradu positi sunt; evolarunt ad summum gradum; ad honores ejus opera processere; in principum dignationem venere; ejus gratia ad id fastigii sunt extracti; ab humili ordine ad sublimem gradum promoti; ad magna et honorata ministeria, ejus suffragatione producti; in magnum fastigium emersere; eo magnitudinis processere. 2. Ad summam dignitatem promotus est, il a été élevé à la plus haute dignité. Honoribus longissime processit; ex infima fortuna ad summum fastigium provectus est; e tenebris extractus ac in lucem famamque provectus est; secundo cursu ad summum fastigium evectus est; in summo fastigio positus est; eo magnitudinis processit, quæ omnium temporum dignitatem ac gratiam antecederet; ex infima fortuna crescendi occasionem nactus, gradum ad summa quæque fecit. Cf. Gradus, Dignitas, Honor. USUS: Sedulo movens sese, nihil promovet. Ibi te videbo et promovebo, là je vous verrai et il faudra bien que vous me promettiez (de venir vous asseoir à ma table).

PROMPTĒ, Sans hésitation, avec empressement. SYN. Alacri animo, sine cunctatione.

PROMPTUS, a, um, Apprêté, disposé; prêt, dispos, prompt à. SYN. Paratus, expeditus, alacer, hilaris, ardens, erectus; expositus, propositus, in promptu. ADV. Æque. PHRAS. 1. Promptus sum ad te juvandum, je suis prêt à vous aider. Aderit opitulandi studium, quod in te semper habui; omnis cunctatio aberit, ubi studii in te locum mihi aliquem esse intellexero; ipsum nomen amicitiæ mirabilem mihi alacritatem addet ad te omnibus in rebus juvandum. Quæ mihi animi incitatio atque alacritas est innata, ea amicitiæ studio incensa, prompta tibi est et expedita. 2. Res in promptu est, la chose est sous la main. Res ad manum est; sub manum est; in manu est. USUS: Prompta et parata in respondendo celeritas, ad jocandum hilaritas. Ore ac vultu alacri ac prompto intueri. Quod animo sentio, et vultu et lingua promptum habeo, mon visage, mes paroles sont l’expression fidèle de ma pensée. Promptissimus homo et experiens. Cf. Paratus, Expedio.

PRŌMULGĀTĬO, ōnis, f. Promulgation, publication. EPITH. Nefaria, fatidica. USUS: Leges promulgatione latæ, antequam scriptæ.

PRŌMULGO, as, avi, atum, are, a. Publier officiellement, faire connaître, promulguer. SYN. Edo, prodo, publice propono. ADV. Nominatim, publice, separatim. USUS: Rogationem, legem promulgare, porter une proposition de loi devant le peuple. De salute alicujus vel honore, de constituendo imperatore promulgare.

PRŌMULSIS, ĭdis, f. Entrée de table, plat d’entrée. SYN. Potio mulsi condita.

PRŌMUS, i, m. Cellerier, sommelier. SYN. Cellarius, qui cellæ præest.

PRŎNĔPOS, ōtis, m. Arrière petit-fils.

PRŌNŌMĬNĀTĬO, ōnis, f. Antonomase, fig. de Rhét.

PRŌNUNTĬĀTĬO, ōnis, f. Déclaration, publication. SYN. Prolatio; propositio legis. EPITH. Dulcis, vera et falsa. USUS: 1. Nondum lege et prænuntiatione damnatus. 2. Oratorum munus moderandi vocem, débit oratoire, action. Quis cantus moderatæ orationis pronuntiatione dulcior? 3. Dictum, enuntiatio, proposition. Omnis pronuntiatio aut vera aut falsa est Cf. Pronuntio.

PRŌNUNTĬĀTOR, ōris, m. Celui qui expose, qui raconte, narrateur. EPITH. Grandis, sincerus. USUS: Thucydides pronuntiator sincerus.

PRŌNUNTĬĀTUM, i, n. Proposition, énoncé d’un jugement. SYN. Effatum, axioma.

PRŌNUNTĬO, as, avi, atum, are, n. et a. Dire, annoncer, publier; réciter, déclamer. SYN. Dico, edico; lingua nuncupo, litteras appello. ADV. Amplius, memoriter. PHRAS. Orator is egregie pronuntiat, cet orateur déclame parfaitement. Orator eximia est in dicendo pronuntiatione; sonus in illo dulcis, litteræ nec expressæ putidius, nec oppressæ. Non exprimit litteras putidius, nec obscurat negligentius. Verba non exiliter exanimata exeunt, non inflata et quasi anhelata gravius; sonus vocis et appellandarum suavitas litterarum gratiam dicentis augent. Lenis appellatio litterarum et emendata, cum suavitate vocum explanatio quid leporis habeant, in nullo magis quam in illa cernitur. Sono vocis utitur ita recto et simplici, ut nihil ostentationis aut imitationis afferre videatur; verba dicentis sic expressa sunt, ut suis litteræ quæque sonis enuntientur. USUS: Memoriter multos versus pronuntiare. Pugnam in posterum diem, victorum nomina, militibus certa præmia pronuntiare, annoncer le combat pour le lendemain, promettre des récompenses aux soldats.

PRŌNUS, a, um, Incliné, penché en avant. SYN. Flexus, inclinatus. )( Supinus. USUS: Motus corporis pronus. Cf. Inclino.

PRŎŒMĬUM, ĭi, n. Exorde; préface, introduction. SYN. Exordium, principium orationis. EPITH. Novum, mercenarium. USUS: Longum et alte petitum proœmium. Exordium habet proœmium et insinuationem.

PRŎPĀGĀTĬO, ōnis, f. Propagation, agrandissement. SYN. Procreatio, amplificatio. USUS: Propagatio imperii, vitæ, temporis, miseriarum.

PRŎPĀGĀTOR, ōris, m. Propagateur. SYN. Amplificator.

PRŎPĀGO, as, avi, atum, are, a. Propager, multiplier; prolonger, perpétuer. SYN. Profero, produco, amplifico, dilato. PHRAS. Malum latius propagatur, le mal se répand de tous côtés. Mali contagio latius in dies serpit; plures jam imperii provinciæ mali contagione contaminatæ sunt; patet id mali genus latius, quam credi possit; ad plures reipublicæ partes pertinet, manat, vulgatur, disseminatur in dies latius et corroboratur; alpes ascendit, provincias non jam finitimas, sed remotissimas occupat ac involvit. Cf. Contagio. USUS: Vitam propagare victu ferino. Gloria ejus latissime propagata est. Ad memoriam propagandam et posteritati prodendam. Cf. Amplifico.

PRŎPĀGO, ĭnis, f. Provin, bouture de vigne. SYN. Vitis ad sobolem suppressa. USUS: Ne propago lædatur alterius radicibus, que le provin ne soit pas blessé par les racines d’une autre vigne.

PRŌPĂLAM, Ouvertement, publiquement. SYN. Palam, in aperto, in propatulo. Cf. Palam.

PRŌPĂTŬLUS, a, um, Libre, ouvert, exposé à la vue de tout le monde. SYN. Apertus. USUS: In propatulo, more ferarum vivere, en plein air.

PRŎPE, Près, dans le voisinage. SYN. Propter, juxta. )( Longe, procul, remote. PHRAS. Hostis prope est, l’ennemi n’est pas loin. Haud procul abest; in ipsis prope portis est; in conspectu est; in foribus est; tergo imminet; vix teli jactum abest; modicis spatiis distat; cervicibus incumbit; supra caput est; in propinquo est. Cf. Vicinus. USUS: 1. Prope urbem, ripam. Propius a me abest. Propius urbem movere castra. 2. Pene, fere, propemodum, quasi, presque, à peu près. Prope centum annos natus. Ille, prope dicam, insanit. Cf. Propemodum.

PRŎPĔDĬEM, Au premier jour, bientôt, très prochainement, sous peu. SYN. Brevi. USUS: Propediem te videbo. Cf. Brevi.

PRŌPELLO, is, pŭli, pulsum, ere, a. Pousser en avant, devant soi; chasser, mener. SYN. Impello, propulso. ADV. Paulum remis. USUS: Hostium impetum; navem remis propellere. Cf. Pello.

PRŎPĔMŎDUM, Presque, à peu près. SYN. Prope, fere. PHRAS. Acies nostra propemodum in fugam versa est, nos troupes furent presque mises en fuite. Haud procul abfuit, quin terga verteret nostra acies; nihil propius factum est, quam ut in pedes se conjiceret acies tota; jam in eo res erat, ut in fuga sibi pretium poneret acies nostra; accisæ res erant; inclinata res erat, vix ut sustineri jam posses, quin effusam in fugam converteretur miles noster; jam ad fugam spectabant omnia. USUS: Propemodum manere in instituto meo mihi videor. Cf. Pene.

PRŌPENDĔO, es, di, sum, ere, n. Avoir la prépondérance; l’emporter; pencher, incliner; pencher pour. SYN. Inclino, incumbo, aliquo animum inclino. PHRAS. Omnes eo propendebant, tous penchaient pour cet avis. Sententiæ omnium eo inclinabant; inclinabat animus, mente atque animo in eam partem trahebantur. Naturali quodam studio, naturæ inductu eam partem sequebantur, in eam partem præcipites erant. Cf. Inclino. USUS: Summa voluntatis inclinatione ad nos propendet, une forte inclination le fait pencher vers nous. Quocumque incubuerint ac propenderint, impellam.

PRŌPENSĒ, Avec bienveillance, de grand cœur. SYN. Exanimo, libenter, sponte, summa voluntate.

PRŌPENSĬO, ōnis, f. Penchant, propension à. SYN. Inclinatio voluntatis, proclivitas. USUS: Summa in virtutem aut vitia propensio. Cf. Inclino.

PRŌPENSUS, a, um, Porté, enclin à. SYN. Proclivis. USUS: Ad lenitatem, misericordiam natura propensus. Sua sponte ad dicendum propensus. Cf. Inclino, Propendeo.

PRŎPĔRANTĬA, æ, f. * Hâte, diligence, précipitation. SYN. Properatio.

PRŎPĔRĀTĬO, ōnis, f. Hâte, diligence, précipitation. SYN. Festinatio.

PRŎPĔRĔ, En hâte, promptement, vite. USUS: Propere se recepit.

PRŎPĔRO, as, avi, atum, are, n. Se hâter, se dépêcher, faire diligence. SYN. Festino, accelero, celeritate utor, maturo. ADV. Magnopere, necessario, protinus, vehementer. PHRAS. 1. Properandum est domum, il faut se hâter de retourner chez soi. Accelerandus gradus est; ventis remisque in patriam iter maturandum; omni festinatione domum properandum; quantum accelerari potest, iter maturandum est; cursu magis quam itineris modo domum contendendum est; præcipitandum iter est; festinatio, celeritas in repetenda patria adhibenda est; maturato opus est. 2. Hæc properans scripsi, j’ai écrit ces choses à la hâte. Præpropera festinatione hæc exaravi; approperato opere hæc in chartam conjeci; quod ad alia festinaret animus, ista de properavi summa festinatione. 3. Non potui melius scribere, quia properandum erat, je n’ai pu mieux écrire parce que je devais me hâter. Festinatio curam exemit nitidius scribendi; festinantius scribendum erat, quam ut opera pingendis litteris dari posset. Otii tantum non erat; non vacabat tantum boni temporis, ut non vacillantes interdum litterulæ, aut minus compositæ exirent. USUS: Remis et velis in patriam properare. Sive retardabis sive properabis. Cf. Festino.

PRŎPĪNO, as, avi, atum, are, a. Offrir à boire à qqn; en gén. donner, offrir, livrer, abandonner. SYN. Trado, effero.

PRŎPINQUĬTAS, ātis, f. Parenté. SYN. Agnatio, conjunctio sanguinis, affinitatis necessitudo; vicinitas. )( Longinquitas. EPITH. Maxima, pia. USUS: 1. Pietate propinquitas colitur. Cum illo maximis vinculis cognationis et propinquitatis conjunctus. 2. Vicinitas, proximité, voisinage. Municipium propinquitate finitimum.

PRŎPINQUO, as, avi, atum, are, a. et n. Approcher, s’approcher. SYN. Accedo propius, propinquior fio. Cf. Prope.

PRŎPINQUUS, a, um, Proche, rapproché, voisin; parent. SYN. Vicinus, proximus, finitimus, citimus, cognatus, necessarius. )( Longinquus. PHRAS. 1. Domus propinqua foro est, la maison est tout près du forum. Foro imminet; in conspectu fori est; haud longe abest a foro; a foro paucis vix passibus recedit Cf. Vicinus, Prope. 2. Propinquis abundas, vous avez beaucoup de parents. Propinquis et affinibus flores; a propinquis optime paratus, munitus es; cum multis tibi conjunctio sanguinis intercedit; multos habes conjunctione sanguinis devinctos; multi sunt cognationis, propinquitatis ac necessitudinis vinculis tecum conjuncti; quorum cognatione teneris, multi sane sunt et illustres; quos sanguine conjunctos habeo, populus sunt. Cf. Cognatus, Affinis. USUS: 1. Loco, intervallo, spatio vicinus, au proche, proche. Propinqui horti et finitimi. 2. Tempore, qui est sur le point d’arriver, proche, prochain, non éloigné. Propinquam mortem denuntiat. 3. Cognatione, amicitia, propinquitate conjunctus, parent, proche. Arctior colligatio est propinquorum. 4. Natura proximus, qui se rapproche de, approchant, analogue. Si qui motus propinqui his ac talibus animi perturbationibus.

PRŎPĬOR, us, gen. com. Plus près, plus intime, plus étroit, qui touche de plus près. SYN. Arctior, junctior, interior. USUS: Omnibus sua pericula propiora videntur quam aliena. Causa fuit propior et exitu similior. Propior est ejusdem generis, nationis, linguæ societas, arctior interiorque conjunctio eorum, qui ejusdem sunt civitatis, il y a une société plus intime entre ceux qui, etc.

PRŎPĬTĬO, as, avi, atum, are, a. Rendre propice, fléchir, apaiser. SYN. Propitium reddo, placo. Cf. Placo.

PRŎPĬTĬUS, a, um, Propice, favorable, bienveillant. SYN. Secundus, præsens. )( Infestus, iratus. USUS: Ita mihi omnes deos propitios velim. Cf. Benevolus, Placatus.

PRŎPŌLA, æ, f. Vendeur, revendeur, marchand. SYN. Qui mercatur a mercatoribus, quod statim vendat.

PRŌPŌNO, is, pŏsŭi, pŏsĭtum, ere, a. Placer, mettre, poser devant; représenter, proposer, présenter. SYN. Pono, ante oculos mihi constituo. ADV. Breviter, paulo post, vehementer, aliquando tandem, amantissime quid, fidissime quid. PHRAS. 1. Nihil mihi præter salutem et libertatem reipublicæ proposui, je ne me suis proposé que le salut et la liberté de la république. Nihil mihi deliberatius est quam salutem reipublicæ tueri; hoc unice intendo, hoc unum institui; me in hoc studium præclare confirmavi; hoc unum destinatum habeo; hoc unum prosequi in animo est; certum mihi est et deliberatum; hoc totis animis imbibi; fixum hoc est in animo et destinatum, quem ad defendendam reipublicæ libertatem impetum cepi, prosequar. Curas meas omnes ad communem omnium libertatem intendi; ad libertatem reipublicæ meas cogitationes omnes contuli. Nihil aliud a communi libertate quæsivi; nihil præter communem libertatem curavi, spectavi, secutus sum; præter libertatem reipublicæ proposita mihi res nulla fuit; ad hoc animum retuli meum; hoc spectabat animus; ad hoc consilia, cogitationes totamque mentis aciem direxi. 2. Propone tibi sæpius imaginem patris tui, mettez-vous souvent devant les yeux l’image de votre père. Pone tibi ob oculos; statue, constitue tibi ob oculos, ante oculos, imaginem patris tui; illam tibi in mente atque oculis defige; subjice sub oculos, sub aspectum, imaginem patris tui; versetur sæpe ob oculos imago clarissimi patris tui; obversetur oculis; ante oculos versetur. 3. Proposui mihi firmiter, je suis fermement résolu. Constitui mecum; in animum induxi; apud animum statui; animum induxi; in animo est; deliberatum habeo; id certum mihi obstinatumque est; fixum mihi destinatumque in animo est; obstinavi animo; ratum fixumque est, certum mihi est; sententia stat. Cf. Statuo, Constituo. 4. Proponam rem omnem populo, je proposerai le tout au peuple. Ad populum feram; cum populo communicabo; populum de re tota certiorem faciam; populum de re tota edocebo. USUS: Ediscendum aliquid publice proponere. Ab eo quod tibi proposueris, minus aberrabis. Propone tibi duas leges, idque contemplare animo, quod oculis non potes. Qui leges scribunt, utilitatem sibi reipublicæ proponere debent. Rei alicujus imaginem et memoriam sibi proponere.

PRŌPORTĬO, ōnis, f. Proportion, rapport, similitude. SYN. Comparatio. USUS: Quod aer aquæ, hoc aqua terræ proportione reddit. Habent hæ lineæ proportionem et comparationem, quam habent centum ad sexaginta. Peræqua proportio, quod omnes partes inter se cum quodam lepore consentiant. (Proportionaliter, VULG.), proportionnellement. Latine: pro rata parte.

PRŌPŎSĬTĬO, ōnis, f. Action de se mettre devant les yeux, de se figurer, de se représenter. EPITH. Ampla et splendida, infirma, perspicua. USUS: Hujus vitæ propositio cogitatioque, l’idée, la perspective d’une telle vie.

PRŌPŎSĬTUM, i, n. Projet, plan, dessein, vue, intention. SYN. Mens, consilium, scopus, proposita ratio; susceptum consilium, institutum. PHRAS. Propositum meum non mutabo, je ne changerai pas mon projet. Non mutabo institutum meum; perstabo in proposito; manebo, permanebo in suscepto consilio; tenebo, servabo institutum meum; a proposito nec latum unguem discedam; perficiam, quod animo intendi; destinata exsequar; nunquam ego me a suscepto consilio, a sententia depelli, dimoveri patiar; retinebo, quam proposui, firmitatem animi, nec latum unguem a proposito deflectam. Cf. Cogitationum scopus, Opinio, Sententia. USUS: A proposito declinare et deflectere sententiam; egredi, aberrare a proposito, dévier de la ligne, s’éloigner de son sujet. Permanere in proposito susceptoque consilio, persister dans sa résolution. Nulla re a proposito deterreor, rien ne me fera changer d’idée. Ad propositum redire, reverti, revenir à son sujet. Cf. Propono, Consilium.

PRŌPŎSĬTUS, a, um, Proposé, projeté, posé comme but. SYN. Destinatus; expositus, objectus. USUS: Hoc mihi in omni vita propositum est. Omnibus fortunæ telis proposita est vita nostra, notre vie est exposée à tous les traits de la fortune.

PROPRÆTOR, ōris, m. Propréteur, ancien préteur, envoyé comme gouverneur dans les provinces où il n’y avait pas d’armée. SYN. Cum Prætoris potestate missus. Quæstor pro prætore, questeur qui remplissait dans une province les fonctions du préteur absent.

PRŎPRĬĒ, En propre, à titre particulier. SYN. Privatim. )( Communiter, publice, promiscue. USUS: 1. Quod me amas, tibi commune est cum multis; quod ipse amandus es, proprie tuum est, que tu m’aimes, cela t’est commun avec beaucoup d’autres; que tu sois aimable toi-même, c’est là ce qui n’appartient qu’à toi. 2. Ad rem, legitime, vere, proprement, à proprement parler. O hominem nequam! nihil enim magis proprie dicere possum, je ne puis trouver de terme mieux approprié.

PRŎPRĬĔTAS, ātis, f. Propriété, qualité, force. SYN. Naturæ vis, natura propria. USUS: Singularum rerum proprietates et naturæ.

PRŎPRĬUS, a, um, Qui appartient en propre à, propre, particulier. SYN. Singularis, peculiaris; germanus, legitimus. ADV. Maxime. PHRAS. 1. Laus ea tibi propria est, cette gloire ne convient qu’à vous. Hujus gloriæ socium habes neminem; id quantum est, totum tuum est; nihil sibi ex ea laude decerpere quisquam potest; nemo se in societatem ejus laudis, in communionem ejus gloriæ offerre potest; hoc tibi præcipue a natura datum est; est ea laus singularis plane et domestica, quæ a te orta, te uno nititur. 2. Consulatus non tuum, sed familiæ proprium decus est, le consulat est la gloire propre non de vous, mais de votre famille. Consulatus honorem non tibi, sed familiæ debes. Ad familiam tuam, non ad te pertinet, quidquid id splendoris est ex consulatu; non hoc tu tibi, sed familia tibi tua præstitit. USUS: 1. Artis maxime proprium est, creare et gignere. 2. Legitimus, germanus, certus, particulier, propre. Certa et propria rei nota. Nomen, vocabulum rei proprium. 3. Constans, permanent, durable. Illud perpetuum ac proprium manebit. 4. Mancipatus, en propre. Domini proprius, non usu tantum et fructu, sed mancipio et nexu, appartenant en propre à son maître, non seulement pour la jouissance et les fruits, mais encore pour le fonds et la nue propriété.

PROPTER, Pour. SYN. Ob, pro. PHRAS. 1. Non propter quæstum id egi, je n’ai pas agi en vue du gain. Non quæstus causa, non lucri nomine ea feci. Ea in re non cupiditati serviebam; non aucupabar utilitatem; non tam de mea re sollicitus, nec tam ad spem mercedis, quam ad fidem et officium attendebam. Non avaritia, nec studio alio id officium tibi præstiti; lucri ergo nunquam me huc demissurus eram; amicitiæ id dederam, quidquid a me præstitum est. Ut ea præstarem, non quæstu ducebar, movebar. 2. Unus propter alterum flebat, ils pleuraient l’un pour l’autre. Alter de altero flebat; alter alterius vicem mœstus ac sollicitus in lacrimis jacebat; materia luctus alter alteri exstitit; lacrimas alter alteri impendit. 3. Propter acceptam injuriam alteri semper erat infensior, il était toujours son ennemi à cause de l’injure qu’il en avait reçue. Per causam acceptæ injuriæ, ab accepta injuria; ex injuriæ recentis sensu, per memoriam acceptæ injuriæ semper infensiorem gerebat animum. USUS: 1. Propter reliquæ ætatis peccata pœnas persolvo. Legibus propter metum parere. Tironem propter humanitatem ejus amo. 2. Prope, juxta, près, auprès de, à côté de. Prope flumen ambulare.

PROPTĔRĔA, A cause de cela, pour cela, en conséquence. SYN. Ideo, idcirco, ex eo, ea re. USUS: Atque hæc propterea dixi.

PROPTĔRĔA QUOD, A cause de cela, pour cela. SYN. Ob eam rem, quod; ob eam causam, quod; eo nomine, quod. USUS: Etsi hæc consolatio sera est propterea quod, etc., à cause de ce que, parce que.

PRŌPŬDĬUM, ĭi, Infamie; infâme. SYN. Res pudenda. USUS: Propudium illud ac portentum. Cf. Probrum.

PRŌPUGNĀCŬLUM, i, n. Retranchement, boulevard, fort. SYN. Locus munitus. USUS: Leges propugnacula sunt, et muri, et præsidia tranquillitatis publicæ, les lois sont les boulevards de la tranquillité publique. Propugnaculum opponere, objicere; dejicere; propugnaculis urbem defendere; adjutoria senectutis et propugnacula præparare.

PRŌPUGNĀTĬO, ōnis, f. Défense d’un lieu. SYN. Defensio. EPITH. Perpetua.

PRŌPUGNĀTOR, ōris, m. Défenseur; champion, protecteur. SYN. Defensor. EPITH. Acerrimus, communis libertatis, studiosissimus, levior, timidior. USUS: Communis libertatis propugnator acerrimus. Cf. Defensor.

PRŌPUGNO, as, avi, atum, are, a. Combattre, protéger, défendre. SYN. Defendo, pugno. )( Oppugno. ADV. Acerrime. PHRAS. Patriam fortiter propugnavit, il défendit vaillamment sa patrie. Acerrimus patriæ propugnator ac defensor fuit; acerrimum se patriæ libertatis defensorem præbuit, præstitit, ostendit. Hostibus patriæ sæpe suum corpus opposuit, objecit; pro patria pugnavit strenue et summa cum fortitudinis laude. Multa ille prœlia pro patria sustinuit; vires omnes ad salutem patriæ contulit; pro salute patriæ defendenda nullum laborem, nullum capitis discrimen defugit. USUS: Bestiæ pro partu suo acerrime propugnant. Pro salute alicujus propugnare.

PRŌPULSĀTĬO, ōnis, f. Action de repousser, d’écarter. SYN. Depulsio.

PRŌPULSO, as, avi, atum, are, a. Repousser, écarter, éloigner. SYN. Repello, arceo, depello, propello. USUS: Injuriam a se, impetum inimicorum, frigus et famem propulsare. Cf. Pello, Arceo.

PRŎPȲLÆUM, i, n. Vestibule. SYN. Vestibulum. EPITH. Præclarum.

PRŌQÆSTOR, ōris, m., Proquesteur, celui qui a exercé la questure. SYN. Quæstoria potestate præditus.

PRŌRA, æ, f. L’avant d’un vaisseau, proue. SYN. Anterior pars navis. USUS: In navigio latera, carina, prora, puppis.

PRŌRĒPO, is, repsi, reptum, ere, n. Sortir en rampant, paraître lentement. SYN. Ultra repo.

PRŌRĬPĬO, is, pŭi, reptum, ere, a. Tirer dehors, entraîner; se précipiter. SYN. Repente me subduco. ADV. Repente se, undique se. USUS: E curia proripuit, ejecit. Cf. Prodeo, Fugio, Evado.

PRŌRŎGĀTĬO, ōnis, f. Délai, ajournement. SYN. Prolatio. USUS: Utar unius diei prorogatione.

PRŌRŌGO, as, avi, atum, are, a. Prolonger qqche. SYN. Produco, profero, extraho, propago, differo. USUS: Imperium alicui, provinciam prorogare, confirmer, continuer qqn dans son gouvernement. Cf. Differo.

PRORSUS, Entièrement, tout à fait; sans restriction. SYN. Penitus, plane, omnino, omni ex parte, usquequaque, funditus, radicitus, sine ulla exceptione. )( Nulla ex parte. USUS: Prorsus non est dubium. Cf. Plane, Omnino.

PRŌRUMPO, is, rūpi, ruptum, ere, a. et n. 1. a. Faire sortir, pousser, lancer. 2. n. Se lancer, se précipiter, sortir avec impétuosité; éclater, se déchaîner. SYN. Erumpo. USUS: Prorumpet hominum audacia. Cf. Impetus, Erumpo.

PRŌRŬO, is, rŭi, rŭtum, ere, a. Renverser, abattre, culbuter. USUS: Pars vallum vellere, pars aggeres proruere, pars fossas explere.

PRŌSĀPĬA, æ, f. Parenté, race, famille, lignée. SYN. Genus, stirps. Cf. Genus.

PROSCĒNĬUM, ĭi, n. Devant de la scène, lieu où les acteurs jouaient. SYN. Locus ante scenam.

PROSCINDO, is, scĭdi, scissum, ere, a. Déchirer, ouvrir, fendre. USUS: Terram aratro proscindere.

PROSCRĪBO, is, psi, ptum, ere, a. Faire connaître, publier, proclamer par affiche; proscrire. SYN. Proscriptionem facio, publico. USUS: Familia Catonis tota proscripta est. Cf. Exilium.

PROSCRIPTĬO, ōnis, f. Vente à l’encan par suite de confiscation, proscription. SYN. Damnatio, publicatio. EPITH. Acerbissima, infortunata, mediocris, nova et multo crudelior, præclara, irrita. USUS: Ferre, facere, instaurare proscriptionem de capite et bonis civium. Cf. Exilium.

PROSCRIPTUS, a, um, Proscrit. SYN. Publicatus, neci addictus, in exilium actus. Cf. Exul.

PRŌSĒMĬNO, as, avi, atum, are, a. Semer, propager, multiplier. SYN. Procreo. USUS: Multæ familiæ Philosophorum a Socrate proseminatæ. Cf. Semino.

PRŌSĔQUOR, ĕris, sĕcŭtus sum, sequi, d. a. Suivre, accompagner; poursuivre. SYN. Sequor, insequor, subsequor, persequor. ADV. Longius. USUS: 1. Discedentem lacrimis, animo, corpore, copiis prosecutus est. Aliquem benevolentia prosequi. Bona existimatio eum usque ad rogum prosecuta est. 2. Orno, afficio, honorer, gratifier, combler de. Plausu aliquem, officiis alicujus memoriam prosequi. Vehementioribus aliquem verbis prosequi, poursuivre, accabler. 2. Ago, tracto, exsequor, poursuivre, continuer (un discours, un récit), achever. Non id prosequor longius. Laudes clarorum virorum prosequi. Jus suum prosequi vel exsequi, réclamer. 4. Comitor, accompagner, suivre. Mirabilis eum civium benevolentia prosecuta est. Cf. Sequor.

PRŌSERPO, is, ere, n. S’avancer en rampant.

PRŌSĬLĬO, is, ŭi, ire, n. S’élancer, sauter en avant. SYN. Exsilio, prorumpo. Cf. Erumpo.

PROSPECTO, as, avi, atum, are, a, Regarder en avant, autour de soi. SYN. Prospicio, specto.

PROSPECTŬS, ŭs, m. Vue, perspective, point de vue. SYN. Locus editus et apertus ad prospiciendum; specula. Epith. Præclarus, pulcherrimus. PHRAS. 1. Prospectum impedire, empêcher la vue. Obstruere luminibus; prospectui officere; officere luminibus. 2. Pulcherrimus est prospectus, ce point de vue est magnifique. Locus unde liber prospectus oculorum, etiam quæ procul recessere, emetiri possit; unde omnis ora maris, late patente ex tam alto jugo prospectu, oculis subjicitur. USUS: Nescio an magis tumulis et prospectu, an ambulatione delecter. Prospectu in agrum capto.

PROSPĔCŬLOR, aris, atus sum, ari, d. n. et a. Examiner, explorer; observer, épier. SYN. Speculor. USUS: Ad locum castris capiendum prospeculatum misit, il envoya qqn explorer le terrain pour choisir l’emplacement du camp.

PROSPER et sæpius: PROSPĔRUS, a, um, Désiré, heureux, favorable, prospère. SYN. Secundus, felix, ad voluntatem fluens. USUS: Cum prospero fortunæ flatu utaris. Prospera, æquabilis perpetuaque fortuna; vitæ sine ulla offensione cursus prosperrimus. Cf. Felix.

PROSPĔRĒ, Heureusement, à souhait. SYN. Feliciter. USUS: Omnia tibi prospere cedent, evenient, procedent.

PROSPĔRĬTAS, ātis, f. Prospérité, succès, bonheur. SYN. Res secundæ, felicitas, secundus fortunæ status, prospera fortuna; vitæ sine ulla offensione cursus prosperrimus. )( Adversæ res, fortuna sinistra. USUS: Improborum prosperitates et secundæ res. Cf. Felicitas, Fortuna, Bona.

PROSPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, n. et a. 1. n. Donner son attention, pourvoir à. 2. a. Voir de loin, découvrir, prévoir. SYN. Prævideo, præsentio; consulo, provideo. ADV. Æque, alte, ante, in posterum, longe, multo, recte, multum. PHRAS. Suis commodis prospexit, il a songé à ses intérêts. Commodis suis serviit, consuluit naviter; ex re consultavit sua, res suas meliusculas fecit; constabilivit res suas naviter; auxilia suis rebus undique circumspexit. Cf. Consulo. USUS: 1. Animo, conjectura longe ante futuram reipublicæ tempestatem prospexi. 2. Consulo, pourvoir, veiller à ce que. Famæ, sociis, vectigalibus prospicite. Cf. Prævideo, Provideo, Consulo.

PROSTERNO, is, strāvi, strātum, ere, a. Renverser, terrasser, abattre. SYN. Abjicio, affligo, ad casum do, perdo, obtero, perverto. PHRAS. Gigantem prostravit, il a terrassé le géant. In spatium ingens ruentem porrexit corporis molem; ad terram dedit; in terram statuit; ad terram afflixit. Cf. Dejicio. USUS: Hostem prosternere. Perfringere ac prosternere omnia. Prosternere ac obterere malevolorum obtrectationes. Abjicere et prosternere se ad pedes et supplicare alicui. Cf. Sterno.

PRŌSUM, des, fŭi, desse, n. Être utile, servir. SYN. Proficio, utilitatem vel fructum affero; præsidio sum; juvo. ADV. Admodum, multum facetiis, necessario, posterius, vehementer. PHRAS. Multum mihi prodest, il me sert beaucoup. In rem meam est; e re mea est; in rem mihi est; multum affert, habet commodi. Cf. Utilis. USUS: Nec sibi nec aliis prodest.

PRŌTĔGO, is, xi, ctum, ere, a. Protéger, défendre. SYN. Tueor, defendo, tutor. PHRAS. Homo nequam a principe protegitur, le prince protège ce méchant homme. Latet sub umbra magni principis, latet in præsidio et tutela; hominem nefarium magnus princeps tutum præstat; nequam homo in tutela est principis, qui ejus capitis custodiam nunquam dimittit; præsidio homini nequam est nomen viri principis. Cf. Tueor. USUS: Jacentem et spoliatum protegere.

PRŌTENDO, is, di, sum et tum, ere, Tendre en avant, allonger. SYN. Prorogo. USUS: Comitia in alterum mensem protendimus, nous avons remis les comices au mois prochain.

PRŌTĔRO, is, trīvi, trītum, ere, a. Fouler, écraser, broyer. SYN. Conculco.

PRŎTERVĒ, Effrontément, hardiment; fièrement. SYN. Superbe, fidenter. USUS: Proterve loqui.

PRŎTERVĬTAS, ātis, f. Insolence, audace, effronterie. SYN. Petulantia. Cf. Petulans.

PRŎTERVUS, a, um, Impétueux, violent, pétulant. SYN. Petulans, audax. Cf. Petulans.

PRŌTĬNUS, Aussitôt. SYN. Statim. USUS: Protinus Romam perge. Cf. Statim.

PRŌTRĂHO, is, xi, ctum, ere, a. Différer, retarder, prolonger. SYN. Traho. PHRAS. Prœlium in noctem protrahere, faire durer le combat jusqu’à la nuit. Prœlium in noctem conjicere; in noctem deducere; extrahere diem pugnando; prœlium in noctem protendere. Cf. Mora.

PRŎTRŪDO, is, si, sum, ere, a. Pousser violemment en avant. SYN. Impello, propello.

PRŌTURBO, as, avi, atum, are, a. * Chasser, pourchasser. SYN. Repello. USUS: Hostem telis missilibusque proturbare, repousser l’ennemi à coups de traits et de pierres. Cf. Pello.

PRŎUT, Selon que. SYN. Ut; perinde ut. USUS: Prout res tulerit, agam. Pro re nata, prout res postulabit, consilium capiam.

PRŎVECTUS, a, um, Avancé en âge. SYN. Natu grandior. USUS: 1. Non admodum grandis natu, sed tamen ætate provectior. 2. Progressus, étant avancé. Longius, quam valuissem, provectus sum.

PRŎVĔHO, is, xi, ctum, ere, a. Porter en avant; avancer; faire du progrès. SYN. Produco, promoveo. ADV. Longius, paulo longius, multum, nec ita multum. USUS: Res nostræ ad optatum exitum provehuntur. Populari aura lætissime provehitur. Cf. Progredior.

PRŎVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. Résulter, se produire; avoir lieu, arriver. SYN. Exorior, venio. USUS: Nec quid proventurum sit provident.

PRŌVENTŬS, ūs, m. Production, fruit, récolte, moisson. USUS: Calamitatum et miseriarum proventus. Superioris anni proventus. Fructus prædiorum ac proventus. Cf. Reditus.

PRŌVERBĬUM, ĭi, n. Proverbe, dicton. SYN. Adagium. EPITH. Contritum vetustate, sermone; verum et vetus, laudatum, vulgare, commune. PHRAS. Vetus est proverbium: Summum jus, summa injuria, c’est un vieux dicton, etc. Vetus verbum est; in proverbii consuetudinem venit; tritum sermone, decantatum, contritum vetustate proverbium est; jactatum vulgo proverbium est; proverbii locum obtinet; in proverbio est; in proverbium abiit; vulgo dici solet; vulgo dicitur; Summum jus, etc. ut aiunt, quemadmodum aiunt, quomodo aiunt, quod vulgo dici solet, ut in proverbii loco dicitur. USUS: Vetus laudatumque proverbium est; res est in communibus proverbiis versata.

PRŌVĬDENTĬA, æ, f. Providence divine; prudence, sollicitude; prévision. SYN. Numen, divinum imperium, consilium, prudentia, cura, gubernatio, administratio. EPITH. Diligens et solers, divina, victrix et moderatrix. PHRAS. Divina providentia mundus regitur, c’est la providence divine qui gouverne le monde. Æternæ mentis numine atque consilio universa pariter et singula gubernantur. DEI nutu atque potestate summa pariter et ima administrantur. Res omnes cœlesti dispensatione temperantur. Interest rebus humanis cœleste numen. DEI immortalis nutu atque consilio omnia geruntur. DEO res humanæ curæ sunt. Commoda vitamque omnium tuetur æternæ mentis numen. Terras et maria contemplatur DEUS, rerumque omnium curam agit. Idem rebus humanis consulit non modo universis, sed singulis. Cf. DEUS. USUS: Providentia est, per quam futurum videtur, antequam eveniat, par la prévision, on voit une chose qui doit arriver, avant qu’elle n’arrive. DEI providentia mundus, ut constitutus est, ita regitur et administratur. Cf. Prudentia.

PRŌVĬDENTER, Avec prévoyance, sagesse, prudence. USUS: Ratio providentissime constituta.

PRŌVĬDĔO, es, vīdi, vĭsum, ere, n. et a. 1. n. Pourvoir à, veiller à, aviser à. 2. a. Prévoir, pressentir; se précautionner, pourvoir à. SYN. Prospicio, consulo, medeor; prævideo, præsentio, præcaveo. ADV. Ante, diligenter, divinitus, in posterum, longissime, magnopere, multum, publice, sapienter, vehementer, bene, recte, fortuito, nihil. PHRAS. Ego inimicorum insidias satis provideo, je prévois assez les embûches de mes ennemis. Ego insidias inimicorum prope perspicio, odoror, cerno, intelligo, prævideo, cognosco, sentio; non me latet, fugit, fallit, præterit, quid insidiarum mihi paretur; obscuræ mihi non sunt, clam mihi non sunt, quas inimici in me comparant insidias. Quos mihi laqueos tendant video, novi, didici, comperi, detexi. Quæ inimici mei moliuntur adversum me, mihi ignota minime sunt, mihi patent, aperta sunt, liquent, me imprudente non fiunt; explorata mihi sunt ista, comperta, certa, nota, clara, manifesta, perspicua, apprime cognita. USUS: 1. Providere saluti; incommodis mederi. 2. Provideo, præsentio, prévoir, pressentir. Rebus e sententia paratis, compositis, provisis. In posterum providere. 3. Præcaveo, se précautionner. Ante animus occupatur iracundia, quam providere potuerit. Cf. Prospicio.

PRŌVĬDUS, a, um, Prévoyant, prudent, sage. SYN. Providens, cautus, multum in posterum providens, sagax, prospiciens. PHRAS. Sapientes providi sunt, les hommes sages sont prévoyants. Sapientia præditi res futuras, ut præsentes, intuentur; tanquam oculis cernunt; longe in posterum prospiciunt; conjectura res futuras assequuntur; ea quæ impendent, tanquam ex aliqua specula prospiciunt. Sapientibus rerum omnium summa cautio est atque provisio. Cf. Prudens. USUS: Homo animal natura providum, sagax. Natura solers providaque utilitatum omnium. Cf. Prudens.

PRŌVINCĬA, æ, f. Province. SYN. Regio bello occupata; munus, partes. EPITH. Aliena, annua, antiquissima, fidelissima, proxima, apta, explicata, aptissima, aquaria, citerior, clarissima, corruptior, cuncta, egregia, expeditissima, fidelis et amica, fructuosissima et opportunissima, non tam gratiosa et illustris quam negotiosa et molesta, infesta alicui, legatoria, levis atque inops, libera a prædonibus, locuples, referta, vetus, longa, maxima, misera, perdita, nuda, officiosa, ornata, pacata per se et quieta, afflicta, plena laboris, periculi, detrimenti, propinqua, recens, salva, splendida, suburbana, plena optimorum sociorum, tribunitia, triumphalis, uberrima, vectigalis, urbana. Provinciæ consulares, dignissimæ aliquo, finitimæ, frumentariæ, novæ, gravissimæ, prætoriæ, totæ. USUS: 1. Provinciam obtinere consulari imperio. 2. TRANSL. Munus, partes, negotium, labor, opera, opus, emploi, charge, fonction, administration, gouvernement. Provinciam sibi deposcere, demander à être chargé d’une chose. Provinciam alicui aliquam decernere, dare, tribuere, conferre; provinciæ aliquem præficere, donner à qqn une charge. Provinciam capere, accipere, habere, sustinere, obtinere, gubernare, administrare, obire, obtenir une charge. Provinciam deponere; provincia se abdicare, abdiquer un emploi. Provinciam alicui abrogare, enlever à qqn un emploi. In provincia versari, être en charge. Provinciam finire, terminer sa gestion.

PRŌVINCĬĀLIS, e, gen. com. Relatif à la province, de province. USUS: Viri, negotia, hospitia provincialia.

PRŌVĪSĬO, ōnis, f. Empêchement, mesures préventives. SYN. Remedium, cautio. USUS: 1. Horum incommodorum summa cautio est atque provisio, ne nimis cito diligere incipiamus. 2. Præsensio, prévision, prescience. Multum potest provisio animi et præparatio ad minuendum dolorem.

PRŌVŎCĀTĬO, ōnis, f. Appel à un juge supérieur. USUS: Provocatio patrona illa civitatis ac vindex libertatis. Ad populum provocatio esto, qu’il y ait un appel au peuple.

PRŌVŎCĀTOR, ōris, m. Provocateur.

PRŌVŎCO, as, avi, atum, are, a. et n. Provoquer, défier; en appeler, faire appel. SYN. Lacesso, voco, tento. )( Respondeo. ADV. Vehementer. PHRAS. 1. Ad certamen provocavit, il provoqua au combat. Ad pugnam lacessivit; magna verborum contumelia ad pugnam evocavit, excivit; in certamen poposcit. 2. Provoco ad tribunos, j’en appelle au tribunal des tribuns. Tribunos appello; tribunis disceptatoribus uti volo. USUS: Aliquem ad pugnam provocare. Injuriis aliquem provocare. Ad Catonem provoco.

PRŌVŎLO, as, avi, atum, are, n. Voler, s’élancer, accourir. USUS: Ingenii clamore in locum aliorum ante signa provolant.

PRŌVOLVO, is, volvi, vŏlūtum, ere, a. Rouler;—se, Se jeter aux genoux, aux pieds de qqn. USUS: In mediam viam aliquid provolvere. Ad genua, ad pedes alicujus se provolvere.

PROXĬMĒ, Dernièrement. SYN. Nuperrime, postremo, paulo ante, nuper admodum; in proximo. USUS: 1. Litteras, quas ad te proxime misi. 2. Valde, prope, le plus près possible. Quam proxime hostem castra ponit. Equites ad senatorem quam proxime accedunt.

PROXĬMUS, a, um, Le plus proche. )( Maxime remotus. USUS: 1. Ratione temporis, le plus rapproché, le plus récent, le dernier. Consul anno proximo. 2. Ratione loci, le plus proche, le plus voisin. Proximus Pompeio sedebam. 3. Ratione dignitatis, meritorum, etc., qui se rapproche le plus. Eques senatori dignitate proximus. Cf. Vicinus. In proximo ædes conducere. Proximus a postremo, (penultimus, VULG.), avant-dernier.

PRŪDENS, entis, omn. gen. Prudent, sage, habile, expérimenté. RAD. contract ex Providens. SYN. Prudentia præditus, sapiens, multarum rerum peritus; magni usus, magni consilii. ADV. Satis superque. PHRAS. 1. Vir prudens est, cet homme est prudent. Et animo et consilio paratus; sapientia præditus prope singulari: quo consideratiorem vix reperias; ad perspicienda incommoda ac pericula insigni prudentia; qui consilio plus quam fortunæ confidat; qui prudentia, tanquam divinatione quadam utatur; qui considerate faciat omnia; sagax et cordatus; in existimando solers admodum ac prudens; consideratus idem ac ab ingenii acumine judiciique vi commendatus. 2. Esne prudens? Êtes vous sage? Mentisne te compotem esse dicam? mentene consistere, mente ego constare te credam? an ratione uteris? an sanum est consilium? an satis a temeritate remotum? consilione ac ratione satis firmatum est quod moliris? pectus tibi ego sapere existimem? USUS: Vir peracutus, gravis et ad consilia prudens. Cf. Provideo, Sapiens, Sapienter.

PRŪDENTER, Avec sagesse, prudence, habileté. SYN. Sapienter, provide. PHRAS. Prudenter agendum est, il faut agir prudemment. Consilio et ratione agendum, rationi hic dandus locus est; rationi parendum, obediendum; magna circumspectione hic utendum est. USUS: Multa prudenter prævisa. Cf. Sapienter.

PRŪDENTĬA, æ, f. Prudence, sagesse; connaissance, habileté. SYN. Sapientia, consilium, ratio; intelligentia, menus acumen, vis eximia mentis. EPITH. Civilis, communis, domestica, dulcis alicui, eximia, fidelis, grata, valde grata, non indiserta, mediocris moderatrix eloquentiæ, naturalis quædam, perspicua, præstans; non præstans sed prope vulgaris et communis, simillima rerum omnium, singularis, summa, tanta, vacua, vetus illa et excellens. USUS: Prudentia in delectu bonorum et malorum cernitur, la prudence se voit dans le discernement qu’on sait faire du bien et du mal. Prudentia in judicando et differendo. Hoc sentire prudentiæ est, facere fortitudinis. Cf. Consilium, Sapientia, Providentia.

PRŬĪNA, æ, f. Gelée blanche, givre, frimas. USUS: Aqua nive pruinaque concrescit. Obrigescere pruina.

PRŪRĬO, is, ire, n. Avoir un vif désir de faire qqche, griller, brûler de. USUS: Animus mihi prurit.

PSALLO, is, i, ere, n. Jouer d’un instrument à cordes. SYN. Fidibus cano, lyram pulso. Hinc Psaltria.

PSEUDŎTHȲRUM, i, n. Porte secrète ou dérobée, porte de derrière. SYN. Posticum; janua in aversa parte domus. USUS: Voluptates non janua, sed pseudothyro intromissæ.

PŪBERTAS, ātis, f. Age de puberté, virilité. SYN. Pili, qui primi puberibus efflorescunt.

PŪBES vel PŪBER, ĕris, omn. gen. Pubère, adulte, fait, déjà grand. SYN. Adolescens. USUS: Ad puberem ætatem. Nemo puber tum fuit qui arma non caperet.

PŪBES, is, f. Jeunes gens en état de porter les armes, adultes. USUS: Pube tenus. Omnis Italiæ pubes.

PŪBESCO, is, ere, n. Entrer dans l’adolescence, grandir, se développer. Adolesco. USUS: Cum primum pubesceret Hercules, in solitudinem abiit.

PŪBLĬCĀNUS, i, m. Publicain, fermier d’un impôt public. SYN. Qui vectigal exercet et exigit. EPITH. Paulo cupidior, fortissimus, maximus, novus, afflictus, amantissimus alicujus, non firmus, alicui amicissimus, levis in exigendis vectigalibus, miser, molestus. USUS: Ordo publicanorum.

PŪBLĬCĀTĬO, ōnis, f. Vente à l’encan, confiscation. SYN. Proscriptio bonorum.

PŪLĬCĒ, 1. Au nom de l’état, aux frais, dans l’intérêt de l’état. USUS: Is prætor publice interfectus est, fut mis à mort par l’ordre du gouvernement. Frumentum publice polliciti sunt, au nom de l’état. Nemini meus adventus labori aut sumptui, neque publice neque privatim fuit. Filiæ Aristidis publice alebantur, aux frais de l’état. 2. En public, publiquement. SYN. Palam, vulgo. )( Privatim. PHRAS. Res publice gesta, choses faites en public. Res in oculis omnium; ante oculos; in luce, in publico; palam populo; in propatulo; propalam gesta. USUS: Publice scripsit. Res tanta quæ publice gesta atque commissa sit. Cf. Conspectus.

PŪBLĬCO, as, avi, atum, are, a. Adjuger au trésor public, confisquer. SYN. Proscribo, præconi subjicio. PHRAS. Publicare bona alicujus, confisquer les biens de quelqu’un. Addicere bona in publicum; hastam ponere; hastæ subjicere; præconi vel præconis voci bona subjicere; facere bonorum proscriptionem; venditionem indicere; sub corona vendere. USUS: Agros, domum publicare.

PŪLĬCUS, a, um, Relatif au peuple, commun, public. SYN. Communis. PHRAS. 1. Prodire in publicum, paraître en public, sortir. In concionem populi prodire; in publicum cœtum prodire; in solem ac pulverem procedere; in civium conspectu, in luce habitare; velut in theatro versari; in foro versari. 2. In publicum consulere, s’occuper des affaires publiques. Ferre, proferre, quæ in rem communem sint, in medium conferre; in medium consulere, quid optimum factu reipublicæ. 3. Tune in publico comparere audes? Comment oses-tu te montrer? Tu lucem aspicere audes? Tu in foro, tu in urbe, tu in civium conspectu obversari audes? Quæ ista est audacia, in publicum procurrere, obsidere vias, occurrere in triviis, forum premere, in oculis habitare? Includi te domi, carere publico, lucem non aspicere te oporteret. USUS: Proponere epistolam in publico, rendre une lettre publique. De publico stipendium statuere. De publico est elatus, ses funérailles ont été faites aux frais du trésor public.

PŬDENS, entis, gen. com. Qui a de la pudeur, modeste, réservé, honnête. SYN. Verecundus. USUS: Est in eo liberale ingenium, pudens, pudicum.

PŬDENTER, Avec réserve, avec modération. SYN. Verecunde. USUS: Pudenter vivere; pudenter appellare aliquem et rogare.

PŬDET, dŭit dĭtum est, ere, imp. Avoir honte, rougir. SYN. Pudore afficior, erubesco. ADV. Sero et nequicquam. PHRAS. 1. Pudebat eum plura proloqui, il avait honte d’en dire davantage. Erubuit ora vestra; pudor eum pene subrusticus, ne plura diceret, deterruit, absterruit; ne pluribus ageret, verecundia impediebatur; pudore fractus, confectus, victus conticuit; plura dicendi verecundia fuit; verecundia motus, præpeditus, deterritus plura non addidit. Tot hominum conspectus ruborem ei incussit, loquendi verecundiam attulit; timentem jam et sui vix compotem pudor quidam obstupefecit. 2. Reputantem ista pudere cœpit, à ce souvenir il commença à rougir. Reputantem ista verecundia cepit; animum verecundia subiit; reputanti ista jam dudum pudor versabat animum; reputantem ista pudor facinoris angebat, nec aut vultum erigere aut loqui jam sustinebat; facinoris recordatio verecundiæ fuit; plura meminisse rubori fuit; facti recordatio hominem in ruborem dedit. 3. Nullius te rei pudet, vous avez perdu toute pudeur. Os dudum perfricuisti; perfrictæ frontis es; pudorem omnem abjecisti, exuisti, abstersisti; quidlibet audendi nulla tibi jam verecundia; quæ jam tanta est magistratuum auctoritas, quæ verecundiam tibi imponat? quæ te res, quis pudor a licentia revocet? Pudor omnis jam dudum exulat; pudorem vivendi licentia excussit; pudorem omnem non tam dimisisti, quam ejecisti. Cf. Impudens, Impudentia. USUS: Sunt homines quos infamiæ suæ neque pudeat, neque tædeat, il y a des hommes qui ne sont ni honteux, ni fâchés de leur infamie. Quem non pudet, hunc pœna dignum censeo.

PŬDĪCĬTĬA, æ, f. Pudicité, chasteté. SYN. Pudor. EPITH. Aliena summa. USUS: Parcat juventus pudicitiæ suæ, ne spoliet, expugnet, eripiat alienam. Hunc nec pudicitia a cupiditate revocavit. Erubescunt pudici etiam loqui de pudicitia. Cf. Verecundia.

PŬDĪCUS, a, um, Pudique, chaste, vertueux, modeste. SYN. Verecundus, castus; homo virginali verecundia, pudentissimus et optimus. USUS: Domus pudica. Cf. Verecundus.

PŬOR, ōris, m. Pudeur, réserve, modestie; honneur. SYN. Verecundia, rubor, ingenuitas, integritas, modestia. )( Petulantia, protervitas. EPITH. Honestus, mirificus, moderator cupiditatis, periculosus, singularis, subrusticus, summus. USUS: Pudor est moderator cupiditatis, ornamentum florentis ætatis. Si non famæ pudor, supplicii metus te absterreat. Pudorem dimittere. Cf. Modestia, Verecundia.

PŬELLA, æ, f. Jeune fille. SYN. Virgo, muliebris sexus liberi.

PŬER, ĕri, Jeune enfant, garçon; esclave, serviteur. SYN. Puerulus, filius; infans; servus. EPITH. Acerbus; carus et jucundus, clarus et nobilis; conscius, egregius, fatuus et non gravis, non continens, festivus, formosus, non grandis, humanissimus, infans, insignis, miser, modestissimus, suavissimus, nobilis, optimus, parvulus, parvus, patrimus, matrimus, prætextatus, pulchellus, pulcherrimus, sapientior, suavis, amans alicujus, supplex, teter et fœdus. Pueri delicati, festivi, formosi, ingenui, lepidi, regii, symphoniaci, venales. PHRAS. A puero, dès l’enfance. A teneris unguiculis, ab ineunte ætate; a primis temporibus ætatis nostræ; inde usque a toga pura; ab incunabulis; jam inde usque a pueritia; a parvo; a puero parvulo; ab adolescentulo; ab adolescentia; ab ineunte adolescentia; a prima adolescentia; a primo tempore ætatis; ab ineunte pueritia, a primo tempore adolescentiæ; a teneris; a pueris; a parvis; a primæ ætatis initio. USUS: His pueris nihil potest esse festivius. Infirma ætate puer imbecillaque vi mentis. Artes quibus a pueris dediti fuimus.

PŬĔRĪLIS, e, gen. com. D’enfant, enfantin, puéril. USUS: Ætas, exercitatio, delectatio, species puerilis.

PŬĔRĬLĬTER, En enfant, comme les enfants, naïvement. SYN. Stulte.

PŬĔRĪTĬA, æ, f. Enfance, bas âge. SYN. Primum tempus ætatis, ætas puerilis, prima ætatula, ætatis tirocinium, pueriles anni. EPITH. Extrema, iners, petulans. USUS: A pueritia mihi cognitus es. Cf. Puer.

PŬĒRŬLUS, i, m. Petit garçon. SYN. Pusio.

PŬGIL, ĭlis, m. Athlète qui lutte avec les poings, au ceste, au pugilat. SYN. Athleta. EPITH. Olympionices, cupidus olympiorum, inexercitatus.

PŬĬLĀTĬO, ōnis, f. Pugilat. Syn. Pugilum exercitatio. USUS: Pugilatio, luctatio.

PŬGĬO, ōnis, m. Poignard, stylet. SYN. Gladius brevis, sica. EPITH. Cruentus, plumbeus, præsens, stillans.

PUGNA, æ, f. Combat, lutte, rencontre, bataille. RAD. a pugnus: veteres ante armorum usum pugnis certabant. SYN. Prœlium, certamen. EPITH. Acerrima, calamitosa, equestris, gladiatoria, incredibilis, mala, navalis. Pugnæ innumerabiles, maximæ, præclarissimæ, mirificæ, pedestres. PHRAS. 1. Pugnam indicere in certum diem, fixer le iour du combat. Certum pugnæ diem constituere; pronuntiare prœlium in certum diem. 2. Ad pugnam elicere hostem, provoquer l’ennemi au combat. Ad pugnam evocare; ad prœlium, pugnam elicere; tumultuoso et minaci genere pugnæ hostem excire; hostem prœlio lacessere; pugnam, prœlium ciere. 3. Pugnam tentare, engager la bataille. Prœlio belli fortunam experiri; pugnæ copiam et potestatem hostibus facere, ire in pugnam; certamen tentare, experiri; dimicationem subire; pugnam subire; aleam universi certaminis adire, subire; in certamen descendere; certamen inire; rem prœlio committere. 4. Pugnam ordiri, commencer le combat. Pugnam capessere, manus conserere; certamen contrahere; armis congredi; prœlium inire; incipere, conserere; in prœlium ruere, ad certamen copias agere; signa conferre; arma conferre. 5. Pugnam facere, combattre. Acie decernere, dimicare acie; æquo campo collatisque signis certare; prœlium facere, edere, committere; decertare prœlio; prœlio contendere; confligere; pugnam facere, committere; pugnam edere; ad manus venire; armis contendere, disceptare. 6. Pugnis minoribus præludere, préluder par de petites actions. Parva sed frequentia certamina serere, conserere, facere, miscere; parvis certaminibus in summam totius spei proludere; levia prœlia facere; procursationes leviaque certamina inire; parvulis prœliis, minutis prœliis, pugna velitari; procursationibus cum hoste contendere, concurrere, discrimen universi belli experiri. 7. (Pugnam decretoriam facere, VULG.), livrer une bataille décisive. In discrimen summæ rerum pugnare; ad universæ rei dimicationem venire; ab ultima spe dimicare; in summam totius spei decertare; aleam universi certaminis jacere, subire; discrimen universi belli uno prœlio facere. 8. Pugna jam incipit, le combat commence. Hæret jam acies collato pede; undique jam pugna se movet; certamen accenditur, contrahitur; exardescunt prœlii initia. 9. Pugna adhuc anceps est, l’issue du combat est encore incertaine. Communis adhuc Mars est belli et fortuna necdum discrimen facit, qua datura sit vires; Marte adhuc incerto et dubia victoria pugnatur; pugna utrinque æquis adhuc stat viribus; æquo adhuc Marte nusquam inclinante victoria dimicatur; æquatum omnium periculum, æquata dimicatio; pari adhuc Marte certatur; æquo prœlio concurritur, disceditur. 10. Pugna quæ jam paulo erat lentior, iterum ingravescebat, le combat qui s’était ralenti recommençait de nouveau. Pugna, quæ jam laxabatur, senescebat, iterum recruduit, exarsit; renovatum, redintegratum, restitutum est prœlium. Cf. Certamen, Prœlium. USUS: Pugnæ locum quærere. Pugnam ciere. Ad pugnam procedere. In pugnam procurrere. Pugnam pugnare, combattre. Pugna laxata est, remisit, inclinata est, senuit, le combat s’est ralenti. Pugnam extendere, extrahere; in noctem conjicere; in noctem deducere, prolonger le combat jusqu’à la nuit. Pugnam detrectare; pugnam aliis delegare et eventum in virtute aliena ponere, refuser le combat, le renvoyer à d’autres. A pugna suos prohibere, continere, cohibere, empêcher ses soldats de combattre. Pugnam iterare, recommencer la lutte. Pugnam nox diremit, la nuit mit fin au combat. Pugna superiorem discedere, être vainqueur. Æquo Marte e pugna discedere, balancer la victoire. Pugna prœlio inferiore discedere; adversum prœlium facere, être vaincu. Denuo in pugnam succedere, retourner de nouveau au combat.

PUGNĀCĬTER, Obstinément, opiniâtrément. SYN. Pertinaciter. USUS: Pugnacissime defendere suam sententiam.

PUGNĀTOR, ōris, m. Combattant, guerrier. EPITH. Maximus, consideratus, lentus. USUS: Fortissimi quique pugnatores cecidere.

PUGNAX, ācis, omn. gen. Belliqueux, guerrier. SYN. Bellicosus, pertinax. USUS: Centurio pugnax et lacertosus. Oratio pugnax et contentiosa. Perpugnax in disputando.

PUGNO, as, avi, atum, are, n. Combattre, lutter; n’être pas d’accord. SYN. Dimico, certo, depugno, congredior; contrarius sum. ADV. Acriter, apertissime, cominus in acie, contra; magnopere, mirabiliter, mirifice, periculose, simulate, vehementer, vere. PHRAS. Pugnatum est acerrime, on combattit avec acharnement. Tumultuoso et minaci pugnæ genere exercitus hostis, cui potius in aciem descendere visum, quam inclusus de tectis mœnibusque decertaret; manus consertæ cominus cum hoste, signa collata, tandem ad universæ rei dimicationem ventum est; pugnam capessivere duces, suisque ipsi corporibus miscuere certamina; jam ad manus, ad gladios, ubi Mars est atrocissimus, ventum; aliquoties æquo campo collatisque signis certatum; infestis semper cuspidibus, infestis animis concursum; anceps prœlium multos utrinque et fortissimum denique absumpsit. Ubi ferro decernere visum, coorti omnes in pugnam, equestri inprimis prœlio contendere; peditum ibi acies ingenti vi conflixit, desideratis hostium quinque facile millibus, quos cruenta ex pugna sustulit. Procursationes primum leviaque certamina vario eventu inita; acie deinde decernere visum, sed inclinante in neutram partem victoria, cruenta pugna denique depugnatum est. Tumultuario prœlio ac procursu magis militum, quam ex parato aut jussu imperatorum atrox dimicatio fuit; hostes denique ingenti cæde prostrati sunt. Cf. Pugna, Prœlium, Certamen, Certo. USUS: 1. Pacem accipere malui, quam pugnare. Hæc inter se Stoici cum Peripateticis pugnant. 2. Curo, contendo, tâcher d’atteindre un but, s’efforcer d’arriver à, d’obtenir que... Illud pugna et enitere. Hoc non magnopere pugno. 3. Oppugno, repugno, contrarius sum, se contredire. In oratione tecum pugnas.

PUGNUS, i, m. Le poing. USUS: Pugnis et calcibus conscindere aliquem; verbis inter se et pugnis contendere. Pugnis, calcibus, morsu, unguibus certare. Pugnis cædere, pectere, contundere, percutere; pugnum in os impingere.

PULCHER, ra, rum, Beau. SYN. Formosus, decorus, egregia facie, eximia specie, formæ præstantia visendus. PHRAS. Adolescens pulcher est, cet adolescent est beau. Adolescens mira quadam suavitate et lepore, summa formæ dignitate, apta membrorum figura, mira coloris suavitate, insigni venustate et corporis pulchritudine, forma liberali, facie concinna et venusta. Scitus adolescens et longe festivissimus æqualium. Adolescens erat mira specie; eximius pulchritudine; forma excellens, unus ante alios specie ac pulchritudine insignis; pulchritudine est eximia; est in eo egregia oris vultusque dignitas; forma præditus est præstanti. Summa est in eo suavitas oris formæque dignitas; præcipuam laudem habet pulcherrima corporis forma in eo adolescente; inter multa alia decora, formæ commendationem habet præcipuam; omnium ætatis suæ multo formosissimus. Cf. Pulchritudo, Forma. USUS: Suum cuique pulchrum est. Hominem pulchre noram tam animo deformem, quam pulchrum corpore. Ne pulchrum te ac beatum putes.

PULCHRE, Bien, joliment; très bien, à merveille. SYN. Belle, decore. USUS: Mihi pulchre est. Pulchre hominem nosco. Pulcherrime ferre fortunam adversam.

PULCHRĬTŪDO, ĭnis, f. Beauté; excellence. SYN. Forma, species oris aut formæ dignitas, forma et species liberalis; venustas. EPITH. Excellens, formæ muliebris eximia, insatiabilis, mera, recens atque integra, tanta. PHRAS. Lucretia erat eximia pulchritudine, Lucrèce était très belle. Incredibili venustate, gratia, decore formæ dignitate; bellissima erat specie; efflorescebat in Lucretia mira coloris suavitas candorque eximius; una erat longe ante alias specie ac pulchritudine insignis; eximia erat corporis specie ac decore; Lucretia forma notissima et castimonia matrona; ætatis suæ feminas pulchritudine supergressa; luculenta ac festiva femina et pulchritudinis omnis exemplar erat Lucretia. Cf. Forma. USUS: Pulchritudo corporis, apta compositione membrorum movet oculos et delectat. Virtus tantam habet pulchritudinem ac splendorem, ut nulla species excogitari possit ornatior.

PULLĀRĬUS, ĭi, m. Celui qui donne à manger aux poulets sacrés et qui prédit l’avenir d’après la manière dont ils mangent. USUS: Oblata est religio pullariorum admonitu.

1. PULLUS, a, um, Foncé, brun, noirâtre. SYN. Ater, atratus, niger. USUS: Vestis tota pulla.

2. PULLUS, i, m. Petit d’un animal; pari, poulet. EPITH. Columbinus, milvinus, saturi. USUS: Attulit in cavea pullos.

PULMENTUM, i, n. Mets. SYN. Obsonium.

PULMO, ōnis, m. Poumon. USUS: In pulmonibus inest raritas quædam et similis spongiis mollitudo, ad hauriendum spiritum aptissima.

PULPĀMENTUM, i, n. Mets; princip. viande, ragoût. SYN. Cibus lautior. USUS: Mihi pulpamentum fames est.

PULPĬTUM, i, n. Estrade, tréteaux; chaire, tribune. SYN. Locus ante scenam editior, suggestum.

PULS, pultis, f. Bouillie de farine, de légume, purée. USUS: Offa pultis.

PULSĀTĬO, ōnis, f. Action de frapper, coups. SYN. Verberatio.

PULSO, as, avi, atum, are, a. Pousser, frapper, ébranler. SYN. Verbero, percutio. ADV. Vehementius, extrinsecus. USUS: Pueri tui modo me pulsabant. Januam pulsare.

PULSŬS, ūs, m. Choc, secousse, ébranlement. SYN. Motus, impulsus, agitatio. EPITH. Adventitius, alienus, externus, extremus. USUS: Intermisso impetu pulsuque remorum. Inanimum est quod pulsu agitatur externo.

PULVĔRŬLENTUS, a, um, Poudreux, couvert de poussière.

PULVĪNAR, āris, n. Coussin garni de riches couvertures que l’on plaçait devant les statues et les autels des dieux. SYN. Lectus in templo religionis ergo positus et diis consecratus. EPITH. Sanctissimum. USUS: Ad omnia pulvinaria deorum supplicatio decreta est.

PULVĪNUS, i, m. Coussin, oreiller. USUS: Sella cum pulvino rosa Melitensi farto.

PULVIS, ĕris, m. Poussière. SYN. Trita aridaque terra. EPITH. Eruditus, multus. PHRAS. (Præ pulveribus videri nihil poterat, VULG.), on ne pouvait rien voir à cause de la poussière. Prospectum ademerat pulveris nubes; ortus ex distantibus locis pulvis, velut nube inducta, omnia oppleverat; pulveris nubes, quæ ad cœlum ferebatur, prospectum abstulit; discrimen omne sustulit obducta cœlo nubes pulveris, donec rursum consideret. USUS: 1. Multus in calceis pulvis. Altior sublatus pulvis hostis adventum indicabat. 2. Publicum, carrière, arène. Educere orationem ex umbratili exercitatione in pulverem, id est, in forum et curiam, faire sortir un discours du cabinet dans l’arène, c. à d., le prononcer au forum, au sénat. 3. Pulvis nitratus, poudre.

PŪMEX, ĭcis, m. Pierre ponce, employée pour polir les livres. USUS: Pumice levi perpolitum. Aquam e pumice postulare, vouloir tirer de l’eau d’une pierre ponce, c. à d., demander à qqn ce qu’il n’a pas (PROV.).

PUNCTIM, En piquant de la pointe, d’estoc (opp. Cæsim, avec le tranchant, la taille). USUS: Hispani punctim magis quam cæsim feriunt.

PUNCTUM, i, n. Point; instant, moment. SYN. Lineæ extremum, quod magnitudinem nullam habet; momentum; rationum vel quæstionum capita; suffragia. USUS: 1. Uno puncto temporis tot cædes editæ. Minimis temporis punctis diligenter utere. Ne punctum quidem temporis oppugnatio respiravit. 2. Suffragia, vote, suffrage, voix. Quot in ea tribu puncta tulisti? Punctis singulis honorem colligere. Capita rationum, courte proposition. Minutis interrogatiunculis quasi punctis conficit quod proposuit, il arrive à son but par des interrogations concises et réduites, pour ainsi dire, en un point.

PUNGO, is, pŭpŭgi, punctum, ere, a. Piquer, percer. SYN. Ango, molestiam affero, perstringo, mordeo, stimulo, stimulum admoveo, stimulis fodio; aculeum relinquo in animo. ADV. Perleviter. USUS: Hunc mihi ex animo scrupulum evelle, qui me dies noctesque stimulat et pungit, délivrez-moi de ce scrupule qui me tourmente nuit et jour. Pupugit me tua epistola, votre lettre m’a fort tourmenté. Si paupertas momordit, si ignominia pupugit, spes te sustentet.

PŪNĬO, is, īvi vel ĭi, ītum, ire, a. Punir châtier, infliger une punition. RAD. a Pœna. SYN. Castigo, plecto, vindico, ulciscor, pœna vel supplicio afficio; supplicio constringo; animadverto, pœnam sumo; mulctam, pœnam, supplicium irrogo; exemplum in aliquem edo. ADV. Crudelius, levius. PHRAS. 1. Æquum est ut judices reos severe puniant, il convient que les juges punissent sévèrement les coupables. Animadvertendum est in homines nocentes; severa sit in nocentes animadversio et castigatio; id agendum est judicibus, ut pœnas a nocentibus severissimas exigant; improborum audaciam judices severissimis pœnis comprimere debent; æquum est, ut judices severa de nocentibus sumant supplicia; ut auctores facinoris ad piaculum noxæ objiciant; ut pœnas a nocentibus petant, expetant, repetant, quam gravissimis afficiant; ut manum admoveant nocentibus et pœnas ab iis quam severissimas judicio persequantur. Æquum est, ut judices reos non tantum verbis castigent, sed mulcta, vinculis verberibusque coerceant; severe in nocentes animadvertant; scelera acerrime vindicent; pœnas nocentibus irrogent; pœnas in sontes capiant. 2. Rei puniantur, que les coupables soient châtiés. Rei scelerum pœnas pendant, dependant, persolvant; pœnis legibusque judiciorum teneantur; pœnam habeant sceleribus parem; supplicium de se dent; in pœna sint; pœnas dent suorum scelerum; plectendi, castigandi, male mulctandi sunt; luant improbi dignas facinoribus pœnas; supplicium persolvant; digna eorum factis animadversione afficiantur. 3. Nondum puniti sunt, ils n’ont pas encore été punis. Nondum ad supplicium dati sunt; nondum pœnam suorum facinorum solverunt; nondum severe satis in illos vindicatum; nihil adhuc gravius in illos consultum; nondum expiata sunt eorum flagitia; nondum pœnam habent noxia capita. 4. Satis punimur, nous sommes assez punis. Satis pœnarum subimus, suscipimus, ferimus, sufferimus; satis pœnarum damus, habemus; satis superque pœnarum pendimus; satis supplicii innoxio præbemus sanguine; satis pœnarum est, quod in nos constitutum est. Cf. Pœna. USUS: Sontes, maleficium, peccata punire.

PŪNĪTOR, ōris, m. Celui qui punit, vengeur. SYN. Ultor, vindex, exactor supplicii.

PŪPILLA, æ, f. La pupille de l’œil. USUS: Feminæ visu nocent, quæ duplicem pupillam habent.

PŪPILLUS, i, m.; a, æ, f. Enfant, qui n’a plus ses parents, orphelin, orpheline, pupille. SYN. Impuber, qui desiit esse in patris potestate. Epith. Infans. USUS: Pupillum fraudare, cujus ætatem et solitudinem, etiam si tutores non essent, defendere prætor debuit.

PUPPIS, is, f. L’arrière du vaisseau, la poupe. SYN. Pars navis posterior. )( Prora. USUS: Gubernator sedens in puppi. Convertere navem ad puppim.

PŪRĒ, Purement, innocemment. SYN. Caste simpliciter, candide. USUS: Quiete, pure, eleganter acta ætas.

PURGĀTĬO, ōnis, f. Justification; purgation. SYN. Satisfactio, excusatio. USUS: Inedia, purgationibus, vi morbi consumptus. Purgatio est, cum factum conceditur, culpa removetur.

Purgātōrĭum, ĭi, n, Purgatoire. PHRAS. 1. Locus et regio apud inferos, in quo elapsi e coporibus humanis piorum animi, antequam in beatorum sedes transferantur, salutarium flammarum ignibus lustrantur et perpoliuntur. Locus expiandis post mortem peccatis destinatus. Animorum vitas noxas expiantium post mortem sedes. Locus ubi contracta piacula per ignem expiantur a morte. Piacularis animorum carcer. Piacularia demortuorum stativa. Piaculares, purgantes post mortem flammæ. Locus ubi contractæ per vitam animorum labes acerba sed salutari expiatione absterguntur. Pœnæ piaculares, quas solutæ corporibus animæ luunt, persolvunt. 2. (Liberare animas ex purgatorio, VULG.), délivrer les âmes du purgatoire. Expiatas lustrali igne animas cruciatibus eximere; ex piacularibus ignibus animas ad æterna gaudia transferre; addictos piacularibus flammis animos ad cœlum evehere; animos e piaculari carcere ereptos in libertatem asserere; lustralibus flammis eripere animas, quæ admissas in hac vita noxas illo in igne expiant.

PURGO, as, avi, atum, are, a. Rendre pur, purifier, purger, nettoyer. SYN. Expurgo; excuso. ADV. Diligenter, præcipue. PHRAS. (Purgare, VULG.), purger. Humores noxios extrahere, medicamentis abigere, discutere, dissipare; purgatione alvi, alvi ductione uti; purgare alvum, laxare, solvere, mollire; alvum ciere, medicamentis citare, movere. USUS: l. Alvum purgare. Educ tuos tecum, purga urbem. 2. Excuso, defendo, culpa libero, laver d’une accusation; justifier, disculper. Purgavit se mihi per litteras de negligentia scribendi. Cf. Excuso, Causor.

PURPŬRA, æ, f. Pourpre. EPITH. Demissa ad talos, plebeia ac pene fusca. USUS: Purpura fulget. Regali purpura ornatus.

PURPŬRASCO, is, ere, n. Se colorer en pourpre, prendre une teinte pourprée. SYN. Purpureum fieri.

PURPŬRĀTUS, a, um, Vêtu de pourpre; haut dignitaire. SYN. Conchyliatus, purpura ornatus. USUS: Illum regnantem, hunc illius purpuratum crederes.

PURPŬRĔUS, a, um, De couleur pourpre, pourpré. USUS: Vestis, pallium purpureum.

PŪRUS, a, um, Pur, sans tache, sans souillure, innocent. SYN. Mundus, castus, inviolatus, integer, nitidus. )( Concretus, crassus. USUS: Castus animus et purus, omni admistione corporis liberatus, l’âme pure et sans tache, libre de tout commerce avec la matière. Mens pura et integra. Aer tenuis et purus. Nihil in historia dulcius pura et illustri veritate. Cf. Mundus, Castus.

PUS, pūris, n. Pus, humeur blanche et visqueuse. SYN. Sanies.

PŬSILLUS, a, um, Très petit, faible, insignifiant. SYN. Parvus, brevis. ADV. Valde. USUS: Pusilla epistola, liber. Cf. Parvus.

PŪSĬO, ōnis, m. Petit garçon. Puerulus.

PUSTŬLA, æ, f. Pustule, cloche. SYN. Tuberculum in summo cutis nascens.

PŬTĀMEN, ĭnis, n. Coupure, rognure; écales, coquilles de la noix. SYN. Nucis durior cortex.

PŬTĀTĬO, ōnis, f. Action de couper, d’élaguer; d’émonder les arbres. USUS: Putatio vitium et arborum.

PŪTĔO, es, ere, n. Puer, sentir mauvais, SYN. Male oleo. Cf. Fœtor.

PŬTĔUS, i, m. Puits. USUS: Haurire aquam de puteo.

PŪTĬDĒ, Avec affectation, avec afféterie. SYN. Fastidiose, moleste, inepte, odiose dicere.

PŪTĬDUS, a, um, Puant, qui sent mauvais; incommode, insupportable; affecté, exagéré. SYN. Odoris mali, male olens, insuavis, molestus, gravis, fastidiosus. USUS: Hæc molesta fortasse tibi et putida videntur. Cf. Odiosus.

PŪTO, as, avi, atum, are, a. Penser, croire, juger, être d’avis; apprécier estimer. SYN. Reor; sentio, censeo, judico, existimo, æstimo, autumo, mihi persuadeo. ADV. Acute, ad extremum, etiam atque etiam, falso, plane ita, recte, non valde. PHRAS. 1. Certo putabam, je croyais. In animum induxi; in ea opinione eram; opinio mea ferebat; ea me opinio tenebat; pro certo habebam; in eam opinionem veni, incidi; in eam opinionem adductus sum; eam opinionem imbibi; ea opinione imbutus eram; opinio ea insedit animo. 2. Ut ego puto, ainsi que je pense. Ut mea fert opinio; quantum ego quidem assequi judicio possum; ut ego equidem sentio; quomodo ego quidem existimo; ut est opinio mea; ut ego quidem statuo; ut mihi videtur; quantum conjicio; quantum conjectura consequor. Cf. Opinio, Judico. USUS: 1. Primum illud debes putare, nihil esse, quod, etc. Pro nihilo putare aliquem. Ego te unum plurimi puto. 2. Discepto, débattre. Rem ipsam putemus. 3. Ineo, conficio, apurer un compte, le régler. Putare rationes cum publicanis.

PŬTRĔFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. Pourrir, gâter, corrompre. SYN. Corrumpo, dissolvo.

PŬTRESCO, is, cere, n. Se pourrir, tomber en pourriture. USUS: Sui, ne putresceret, anima pro sale data est.

PŬTRĬDUS, a, um, Gâté, pourri. SYN. Rancidus.

PŬTRIS, e, gen. com. Gâté, pourri. SYN. Putridus, corruptus.

PŬTUS, a, um, Pur, net, sans mélange. SYN. Purus, sincerus.

PYXIS, ĭdis, f. Boîte pour conserver les parfums, etc. USUS: Veneni pyxidem tradere, tenere.

Q

QUA, Du côté que, par où; aussi bien ... que, tant ... que, et ... et. SYN. Partim; qua parte vel ratione. USUS: Qua domini, qua servi, et les maîtres, et les serviteurs. Qua itineris, qua navigationis consilio. Licet mihi vagari, qua volo, il m’est permis d’aller où bon me semble.

QUĀCUMQUE, Partout où, en quelque endroit que. USUS: Quacumque velis vagari.

QUĂDRĀGĔNI, æ, a, Qui sont quarante. USUS: Quadragena millia.

Quadragesima, æ, f. Le Carême. Quadraginta dierum solemne jejunium; vernum jejunium; quadraginta dies solemnis jejunii; feriæ quadraginta dierum jejunio nobis statæ ac solemnes; feriæ in quas jejunium majus nobis constitutum est; hebdomades, quæ anniversarium Christi morientis memoriam præcurrunt. Cf. Jejunium.

Quadraginta horarum preces, Prières des quarante heures. Quadraginta horarum comprecatio; preces publicæ coram augustissimo Christi Corpore in horas quadraginta indictæ, extractæ; quadraginta horarum supplicatio ad sanctissimum Christi Corpus in ara propositum.

QUĀDRANS, antis, m. Petite monnaie qui valait la quatrième partie de l’as. SYN. Quarta pars assis.

QUĀDRANTĀRĬUS, a, um, Qui coute le quart d’un as. SYN. Qui quadrante nummi meret.

QUĀDRĀTUS, a, um, Carré. USUS: Quadrato agmine. Triangula illa Geometrarum et quadrata.

QUĂDRĬENNĬUM, ĭi, n. Espace de quatre ans.

QUĂDRĬFĀRĬAM, En quatre parts. USUS: Quadrifariam diviso exercitu.

QUĂDRĪGÆ, ārum, f. pl. Attelage de quatre animaux; quadrige. SYN. Rheda quatuor equis tracta. EPITH. Poeticæ, pomeridianæ. USUS: Bruti adolescentia per medias laudes, quadrigis vecta.

QUĂDRĪGĀRĬUS, garĭi, m. Cocher de quadrige. SYN. Qui quadrigas agitat.

QUĀDRĬJŬGUS, a, um, Attelé de quatre chevaux. USUS: Curru quadrijugo raptari.

QUĂDRĪMUS, a, um, Âgé de quatre ans. SYN. Quatuor annos habens.

QUĂDRINGENTI, æ, a, Quatre cents.

QUĂDRINGENTĒSĬMUS, a, um, Quatre centième.

QUĂDRINGENTĬES, Quatre cent fois.

QUĂDRINGĒNI, æ, a, Qui sont quatre cents.

QUĂDRĬPARTĪTUS, a, um, Partagé en quatre, quadruple.

QUĂDRĬRĒMIS, is, f. Quadrirème, galère à quatre rangs de rames.

QUĂDRO, as, avi, atum, are, a. et n. Rendre carré; convenir, cadrer, être séant. SYN. In quadrum redigo; convenio. ADV. Aperte. PHRAS. 1. Hæc optime in te quadrant, cela vous convient parfaitement. Hæc in te belle cadunt; ista nullum in hominem aptius, quam in te conveniunt, accidunt. 2. Calceus quadrat optime, ce soulier vous chausse admirablement. Calceus apte ad pedem vel optime convenit. USUS: Omnia turpia in hunc hominem quadrant. Hoc ad multa quadrat. Visum est hoc mihi quadrare ad multa, cela m’a paru convenir à beaucoup de choses, c. à d., j’y trouve mon compte de plus du d’une manière. Cf. Aptus.

QUĂDRUM, i, n. Carré, objet de forme carrée. USUS: Redigere sententias in quadrum numerumque, donner de la proportion et du nombre à toutes les pensées. Arripe inconditam alicujus sententiam et dissipatam, eamque verborum commutato ordine in quadrum redige.

QUĂDRŬPES, ĕdis, omn. gen. Qui a quatre pieds; quadrupède. SYN. Bestia. EPITH. Vasta, multæ. USUS: Nihil inter te et quadrupedem interest, entre toi et une brute.

QUĂDRŬPLĀTOR, ōris, m. Espèce de délateur qui recevait pour prix de sa délation le quart du bien de l’accusé. SYN. Index et accusator publicorum criminum, cui pars quarta cedit bonorum ejus quem detulit. USUS: Homo omnium quadruplatorum teterrimus.

QUĂDRŬPLEX, ĭcis, omn. gen. Quadruple.

QUĂDRŬPLUM, i, n. Le quadruple. USUS: Judicium in aliquem in quadruplum dare, condamner qqn à fournir quatre fois autant de la chose que la loi lui ordonnait de fournir. Quadrupli condemnari, être condamné à une amende du quadruple.

QUÆRO, is, sĭi vel sīvi, sītum, ere, a. Chercher. SYN. Scrutor, vestigo, indago, exquiro, requiro, aucupor. )( Respondeo. ADV. Aliunde, amplius, aperte, contumeliose, copiosius, curiose de aliquo, diligenter, extrinsecus, falso, foris, honeste, magnopere, multum diuque, otiose, non proprie, omnino, privatim, procul, recte, omnino, separatim, sigillatim, subtilius, usquequaque. Quæri commodius, comparate, communiter, generatim; obscure, secreto, simpliciter vehementer, maxime. PHRAS. 1. Undique hominem quæsivi, j’ai cherché partout un homme. Hominem oculis quærebam, voce poscebam, scrutatus sum omnia, circumspexi, lustravi, perquisivi omnia, neque tamen vestigium illius ullum apparebat. Defessus sum urbem totam pervestigando; omnia circumcursavi, omnes latebras perreptavi, ut hominem reperirem. Multum studii posui in perquirendo homine; quo non ivi, quo non accessi, ut hominem reperirem? perlustravi omnia, omnes latebras excussi, ut in hominem inciderem. 2. Quærit ubique gloriam, il cherche partout la gloire. Omnes umbras falsæ etiam gloriæ consectatur; omnem occasionem consectandæ gloriæ aucupatur; totus est in captanda populari aura. Cf. Gloria. USUS: 1. Rem mercaturis faciendis honeste quærere. 2. Interrogo, percunctor, sciscitor. Multa ex eo quæsivi. 3. Quæstionem habeo, faire un enquête judiciaire, une instruction. More majorum de servis in dominum quærere non licet. Quærere de cæde, de repetundis. Cf. Indago, Aucupor, Inquiro.

QUÆSĪTOR, ōris, m. Celui qui cherche; celui qui instruit une affaire, juge instructeur. SYN. Judex, prætor, qui judicium exercet, qui præest quæstioni rerum capitalium, cognitor causarum capitalium. EPITH. Æquus, gravis, firmus. USUS: Hunc quæsitorem et judicem fugiebant.

QUÆSO, Je vous prie. SYN. Obsecro, amabo te, rogo, peto. ADV. Magnopere, maximopere. USUS: Quæso, quid mihi faciendum? quid consilii das? quid agendum suades?

QUÆSTĬO, ōnis, f. Action de chercher; recherche, étude, information, question. SYN. Controversia, dubitatio, disceptatio. EPITH. Absoluta, acerrima, communis, definita, constituta, diffusa, ficta, incorrupta, infinita, iniqua, integra, judicialis, legitima, magna; nova, obscura, periculosa, perdifficilis, perpetua, plena catenarum, publica, pulcherrima, necessaria, superior, tota. Quæstiones crudelissimæ, maximæ, minimæ, salutares, naturales, perpetuæ, remotæ, universæ, modicæ et paucæ. PHRAS. 1. Non est quæstio de hoc, il n’est pas question de cela. Non id agitur, non id quæritur; non venit in quæstionem; non vocatur in controversiam istud. Hac de re non disceptatur, non quæritur, non contenditur; non est controversia; non versatur id in quæstione. 2. Hic occurrit difficilis quæstio, ici arrive une question, un problème difficile. Exsistit, oritur, nascitur hoc loco difficilis quæstio; acriter hoc loco disceptatur inter doctos; quæstio hac de re perdifficilis sapientum torquet ingenia; hic vero non parva contentio est inter doctos; incidit hoc loco res controversa et plena dissensionis inter doctos. USUS: 1. Aliquid in quæstionem ac disceptationem vocare. Id in quæstione versatur. Quæstionem ponere, afferre, movere; quæstionem explicare, enodare, dissolvere. In quæstionem venit; in quæstione est. (Est quæstio de nomine, VULG.), ce n’est qu’une question de mot. Omnis contentio est in verbi controversia posita. 2. Forensis inquisitio criminis, enquête publique, judiciaire; instruction criminelle. Quæstionem de injuria a judice postulare. Quæstionem decernere, constituere. Quæstionem habere, exercere de perduellione; in caput alicujus de furto quæstionem habere.

QUÆSTOR, ōris, m. Questeur, magistrat romain. SYN. Ærarii et pecuniæ publicæ præfectus. EPITH. Ædilitius, bonus, custos pecuniæ, dignus, infirmus et inops, levis, libidinosus, optatior, salax, sordidior, urbanus.

QUÆSTŌRĬUM, ĭi, n. Demeure du questeur. SYN. Domus quæstoris.

QUÆSTŌRĬUS, a, um, De questeur, appartenant au questeur. USUS: Vis, comitia quæstoria.

QUÆSTŬŌSUS, a, um, Âpre au gain, intéressé; avantageux, utile. SYN. Qui quæstum facit, et ex quo quæstus capitur. USUS: Homo quæstuosus; mercatura, prædia.

QUÆSTŪRA, æ, f. Dignité, fonction de questeur, questure. SYN. Quæstoris munus. EPITH. Funesta, grata et clara, hereditaria, nefaria, tota.

QUÆSTŬS, ūs, m. Acquisition, gain, profit. SYN. Lucrum, compendium, commodum, emolumentum. EPITH. Domesticus, paternus, fecundus, uber, totus, campestris, forensis, frumentarius, honestus, concessus, illiberalis, sordidus, immortalis, improbissimus, judiciarius, magnus, maximus, mediocris, nocturnus, precarius, quotidianus, turpis et odiosus. Illiberales et sordidi, immanes, immensi et intolerabiles, improbissimi, liberales, magni et uberes. PHRAS. Ubique quæstum suum spectat, il cherche partout son avantage. In re qualibet privatas utilitates, compendia, emolumenta, commoda sua spectat; suo privato compendio servit; quæstu suo, suis commodis omnia metitur; omnia refert ad utilitates et privata commoda; ex re qualibet, imo vel ex incommodo alieno occasionem petit; occasionem crescendi sibi datam censet; omnia quæstus ac compendii sui causa facit; res omnes quæstui habet. USUS: Rempublicam quæstui habet. Quibus fides, decus, pietas, postremo honesta atque inhonesta omnia quæstui sunt, qui trafiquent de tout, bonne foi, honneur, etc. Nullum in amicitia tua facio quæstum, je ne gagne rien à votre amitié, je n’en retire aucun avantage. Quæstui deditum esse, n’avoir que le gain en vue. In quæstu relinquere pecuniam, laisser son argent à intérêt, le laisser travailler. Cf. Lucrum, Commodum.

QUĀLIS, e, gen. com. Quel, de quelle nature, de quelle sorte ou manière. SYN. Cujusmodi, qui, quod genus. USUS: Qualis sit status rerum, inde cognosces. Quid hominis et cujusmodi, qui vir sit qualisque, nescio.

QUĀLISCUMQUE, qualecumque, gen. com. Quel qu’il soit, tel......tel. SYN. Qualis is cumque, cujusmodicumque, cuicuimodi, cujus modi, cujuscemodi, cujusquemodi.

QUĀLĬTAS, ātis, f. Nature, qualité, propriété. USUS: Qualitatum aliæ sunt principes, aliæ ex iis ortæ.

QUAM, Que. USUS: 1. Cum Ante, Post, etc. Duobus ante sæculis, quam Plato floreret. Tertio post die quam veneram. 2. Cum comparativo, plus.... que. Sed hoc majus est, quam ut a te postulem. Vehementior dolor, quam ut ferri possit. Suscipere plus, quam quantum præstare possis. 3. Cum Possum et Superlativo, le plus.... que. Dico ergo, quam possum, maxima voce. Nidos quam mollissimos struunt aves. 4. Contra, quam, autrement que, non comme. Supra, quam, plus que. Contra faciunt quam pollicentur, ils agissent autrement qu’ils ne promettent. Supra fere quam fieri possit, plus qu’il n’est possible. 5. Pro Valde, beaucoup, fort, grandement. Sunt vestrum quam multi. Sane quam gaudeo. Quam volueris, multa dicam. Oratio quam elucubrata.

QUAMDĬU, Aussi longtemps que, tant que; (avec interr.) combien de temps? SYN. Dum, quantum, quoad, quousque, usque dum, quem ad finem? USUS: Quamdiu nos furor iste tuus eludet? Quamdiu potuit, tacuit, tant qu’il l’a pu, il s’est tu.

QUĂMŌBREM, Pour quelle raison, par quel motif, pourquoi. SYN. Quare, quid ita, cur, quo. USUS: Quamobrem ita statuas velim.

QUAMPRĬMUM, Au plus tôt, le plus tôt possible. SYN. Primo quoque tempore, quam mox, nulla mora, quam maturissime, e vestigio, sine cuncatione, abjecta omni mora.

QUAMVIS, Autant que tu voudras; quoique, bien que. SYN. Quantumvis, quanquam, licet, etsi, tametsi.

QUANDO, Quand, en quel temps, à quelle époque. SYN. Cum, ubi; ecquando. USUS: 1. Quando tandem? 2. Cum, quia, quoniam, quandoquidem, postquam, quand, lorsque, puisque, vu que. Quando te video ita desiderare, obsequar voluntati tuæ.

QUANDŌCUMQUE, En quelque temps que, toutes les fois que, dès que. SYN. Quocumque tempore.

QUANDŌQUE, Quand, lorsque; un jour, quelque jour. SYN. Aliquando.

QUANDŌQUĬDEM, Puisque, vu que, comme. SYN. Nam, quia. USUS: 1. Quandoquidem potes, fac promissa. Quandoquidem honestum ipsa virtus est. Quandoquidem tu istos oratores tantopere laudas, puisque tu exaltes tant ces orateurs. Quandoquidem apud te nec auctoritas senatus, nec ætas mea valet, puisque rien n’a de pouvoir sur toi, ni l’autorité du Sénat, ni mon âge.

QUANQUAM, Quoique, bien que, encore que. SYN. Tametsi, etsi, scilicet, quamvis. USUS: Quanquam ea verba satis sunt impropria.

QUANTOPĔRE, Combien, à quel point. )( Tantopere. USUS: Non tantopere desiderabam, quantopere nunc delector.

QUANTŬLUSCUMQUE, quantulacumque, quantulumcumque, Quelque petit que, si petit que. USUS: Quantulum id cumque tibi est. De hac mea, quantulacumque est, quæritis, sur mon talent, quelque faible qu’il soit.

QUANTUM, Combien; que. SYN. Quam, ut maxime, quatenus. PHRAS. Enitar quantum possum, je ferai tout mon possible. Qua licebit; quoad fieri poterit; pro virili parte enitar; quam potero, studiosissime, quoad res patietur, contendam; operam dabo et quam dignum est amicitia nostra, elaborabo; laborabo, quantum maxime potero; quantum in me erit; quantum in me situm est, adnitar. USUS: Quantum ex illo cognovi. Quantum est in occasione, celeritate. Laborabo, quantum possum maxime.

QUANTUMVIS, Autant qu’on voudra; quoique, bien que. SYN. Licet, quamvis.

QUANTUS, a, um, Que grand, combien grand. USUS: Dixi tanta contentione, quantum forum est, autant... que. Ignoras quæ, qualis et quanta sit vis amicitiæ. Quanti quanti, à quelque prix que ce soit, coûte que coûte. Sed quanti quanti, bene emitur quod necesse est.

QUANTO, Plus.... d’autant plus que. SYN. Quo. USUS: Quanto magis philosophari delectabit.

QUANTUSCUMQUE, quantacumque, quantumcumque, Quelque grand que, si grand que. USUS: Totum hoc, quantumcumque est, tuum est.

QUAPROPTER, C’est pourquoi. SYN. Quare, quamobrem, quocirca. USUS: Quapropter vos oro judices.

QUĀQUĀVERSUS, De tous côtés.

QUĀRE, Pourquoi, pour quelle raison, par quel motif? c’est pourquoi. SYN. Quamobrem, quapropter, ex quo. PHRAS. Quare id consilii cepisti? Pourquoi avez-vous pris cette résolution? Quem in finem? quid erat, quod ita statueres? Ut quid, quid ita, quam ob causam ita apud te constituisti; quid erat, quamobrem; quid accidit, cur ista velles? Quibus rebus adductus, quid erat causæ, cur ita potissimum velles? Quo tandem nomine ita consuluisti? Qua gratia, quid erat, quapropter ita statueres? Quid tibi isthoc in mentem venit? Qua de causa, quibus de causis id consilium suscepisti? USUS: 1. Quare istud restat. 2. Cur? Quare hoc negasti? 3. ADV. Pour que, afin que. Permulta sunt, quæ dici possunt, quare intelligatur, etc., il y a beaucoup de choses à dire pour faire comprendre, etc.

QUARTĀNA, æ, f. La fièvre quarte. USUS: In quartanam conversa est vis morbi.

QUĂSI, Comme si. SYN. Tanquam, quodammodo, perinde ac si. PHRAS. Negotium tuum, quasi rem meam procurabo, je m’occuperai de vos affaires, comme si elles étaient les miennes. Tanquam mea res esset; perinde quasi de me ageretur? velut meam causam tractabo. Negotium tuum, instar rerum mearum, mearum rerum modo curabo; non secus ac res meas curabo; mearum rerum similem curam de tuis negotiis geram; sic tuam causam agam, ut si vel quasi si meam tuendam susciperem. USUS: Quasi desperatos eos relinquamus. Quasi in extrema pagina, presque à la fin de la page.

QUASSĀTUS, a, um, Ébranlé, fracassé. SYN. Fractus, debilitatus.

QUĂTĔFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. Ébranler, affaiblir. SYN. Concutio. USUS: Nullo præsidio quatefeci Antonium.

QUĀTĔNUS, Jusqu’où, jusqu’à quel point. SYN. Quantum (finis, termini, mensuræ ratione). USUS: 1. In omni re videndum et statuendum est, quatenus. Id videamus, quatenus amor in amicitiis progredi debeat. 2. Quod attinet, ex ea parte, quo, qua in parte, dans quelle mesure. Advertendum est, quatenus sermo delectat. Accipio excusationem ex ea parte, quatenus, etc.

QUĂTER, Quatre. Quaterdecies, quarante fois.

QUĂTERNI, æ, a, Qui sont quatre à quatre. USUS: Quaternos denarios in singulas vini amphoras exegit.

QUĂTĬO, is, quassum, tere, a. Secouer, agiter. SYN. Quatefacio. USUS: Est in animis tenerum quiddam, quod ægritudine, quasi tempestate quatiatur.

QUĂTRĬDŬUM, i, n. Espace de quatre jours. USUS: Quatridui abest. Quatriduo ante venit.

QUĂTŬOR, Quatre. PHRAS. 1. Quatuor anni tempora, les quatre saisons de l’année. Quadripartitæ temporum commutationes; annuæ commutationes temporum. 2. Les quatre-temps. Stati per quatuor anni tempestates jejunio dies; quadripartita per annum jejunia per leges instituta.

QUĂTŬORDĔCIM, Quatorze.

QUĂTŬORVĬRI, ōrum, m. pl. Collége de 4 magistrats romains chargés de surveiller la voie publique.

QUĂTŬORVĬRĀTŬS, ūs, m. Quatuorvirat, charge de quatuorvir.

QUE, encl. Et. SYN. Ac, atque, et. USUS: Quique optime dicunt, quique faciunt.

QUĔMADMŎDUM, Comment, de quelle manière. SYN. Ut, ita ut, perinde ut, sicut. USUS: 1. Interrog. Exquire, quemadmodum se nunc gerat. 2. Quomodo, qua ratione, qua via, relat. Semper providi, quemadmodum salvi esse possemus, comment nous pouvions être sauvés. Cf. Sicut.

QUĔO, is, quĭi et quīvi, quĭtum, quire, n. Pouvoir. SYN. Possum. USUS: Non queo ad te sine lacrimis scribere. Cf. Possum.

QUERCŬS, ūs, f. Chêne. SYN. Arbor querna.

QUĔRĒLA, æ, f. Plainte, grief. SYN. Querimonia, conquestio, lamentatio, questus. EPITH. Gravissima, iniquissima, inveterata, invidiosa, justa, magna, mira, misera, luctuosa, necessaria. Publicæ, assiduæ, inauditæ, multæ, quotidianæ. USUS: Nunc venio ad querelam et suspicionem tuam. Querelis quotidianis nihil proficio. Epistola plena stomachi et querelarum, lettre pleine de colère et de plaintes. Cf. Queror, Lamentatio.

QUĔRĬBUNDUS, a, um, Qui se plaint, plaintif, gémissant. SYN. Lamentabilis.

QUĔRĬMŌNĬA, æ, f. Plaintes, regrets, douleur exprimée. SYN. Querela lamentatio. EPITH. Communis, justa, magna, quotidiana, ficta, libera.

QUĔROR, eris, questus sum, queri, d. Se plaindre, exprimer sa douleur, son mécontentement. SYN. Conqueror, expostulo, deploro, querelam vel querimoniam habeo. PHRAS. 1. Jure de te queror, c’est à bon droit que je me plains de vous. Æqua est mea de te expostulatio; æquitatem querelæ meæ cognoscere ipse potes; jure te accuso; quod in me commeruisti, justam habet querelam; æquam de te querimoniam habeo. Locus hic est tecum expostulandi. 2. Omnes querebantur, tous se plaignaient. Plena erant omnia querelarum; lacrimantes questi sunt, dolorem suum nobis impertiverunt; fremebat urbs tota; querebantur cum luctu et gemitu; jactabantur tota urbe querimoniæ; querimoniæ de injuriis conventusque tota urbe habebantur; fuit communis omnium vociferatio deplorantium querelas suas; tempestas querelarum secuta est. Secuta est comploratio omnium; concursus plorantium magis magisque augescebat. Primo secretæ multorum indignationes exaudiebantur, dein ad criminationem et publicam querimoniam res excessit. Cf. Lamentatio. USUS: Quererer tecum atque expostularem, je me plaindrais à toi ou auprès de toi. Quid est, quod cum fortuna hoc nomine queri possis? Queri de injuriis aliorum. Multa de rege questus est.

QUESTŬS, ūs, m. Plainte, gémissement. SYN. Querela, lamentatio. USUS: Qui questus, qui mœror inveniri in tanta calamitate potest? Quelles plaintes, quels gémissements pourront égaler une si grande infortune? Cf. Querela.

QUI, QUÆ, QUOD, Qui, lequel, laquelle. USUS: 1. Qui Platonem superaret, nullus fuit. Misi, qui hoc tibi nuntiaret. Negat jus ei esse, qui miles non sit, cum hoste pugnare. 2. Quis, qui? quel? quelle? Qui erit rumor populi si id feceris? 3. Ut, pour que. Non sum tam demens, qui hoc credam. 4. Quia, quoniam, parce que, attendu que. Vatem te esse oportet, qui futura prædixeris. Vigilantem enimvero consulem, qui somnum toto consulatu suo non viderit. 5. Qualis, qui, quel. Eum te esse puto, qui esse debes. Qui vir ille fuerit, considera.

QUI? Comment, de quelle manière? SYN. Quomodo? USUS: Qui hoc esse poterit?

QUĬA, Parce que. SYN. Quod. USUS: Nemo dolorem, quia dolor est, amat.

QUĪCUMQUE, quæcumque, quodcumque, Quel ... que; quelque soit; quelque que. SYN. Quisquis, quivis, quisque.

QUID? Comment? pourquoi? USUS: 1. Quid est cur? Quid pecunia fiet? Quid ejus sit, video. Exponam vobis quid hominis, gaudii, consilii sit. Eloquere, quid venisti? Parle, dans quel but es-tu venu? 2. In quo, en quoi? Quid offendi? Quid ille indiget mei? 3. (Subaudito verbo), quoi? Quid multa? Quid multis? Quid plura? Quid pater? vivitne? 4. (Augendi causa), que dirai-je de ce que. Quid? quod sapientissimus quisque animo æquissimo moritur.

QUĪDAM, quædam, quoddam et subst. quiddam, Un certain, un, quelqu’un; qqche de. SYN. Aliquis, ullus, quisquam, certus, nonnullus, unus. USUS: Hoc majus est quiddam quam tu censeas. Quidam ex amicis.

QUĬDEM, Même; à la vérité; il faut l’avouer; du moins, certes, sans doute. SYN. Etiam, profecto. USUS: Cupio quidem certe. Hoc quidem verum est profecto. Non satis prudenter ille quidem.

QUIDQUID, Tout ce qui. SYN. Quodcumque, quod velis.

QUĬES, ētis, f. Repos, vie calme, tranquillité. SYN. Requies, tranquillitas, laxamentum, otium, vacatio, cessatio, remissio, finis, respiratio. )( Actio. EPITH. Diurna et nocturna, placidissima, sempiterna. PHRAS. Utimur summa quiete, nous jouissons d’un profond repos. Summa nobis pax, summa tranquillitas data; in summo otio vivimus; respiramus denique et acquiescimus; otiosam ætatem et quietam agimus. Loco vivimus quietis et tranquillitatis plenissimo; vitam tranquillam, remotam a procellis invidiarum et judiciorum anfractu sequimur; in viam beatæ, placatæ, tranquillæ vitæ deducti sumus. Sine vi, sine metu, sine periculo ad otium nos totos referimus; tranquillis rebus, tacitis et pacatis utimur; in utramque, ut aiunt, aurem dormimus. Animis vacuis, sine tumultu aut periculo jucundissime respiramus. Cf. Quiesco. USUS: 1. Excubabat animo, nec partem ullam quietis admittebat. Me non quies, non remissio delectabat, non labor ad quietem revocabat. Nunquam sibi quietem dabat aut otium. Quiete uti et suavitatibus nefas habebat. 2. Somnus, sommeil. Ad quietem eamus; quieti nos tradamus. Sumpta quiete. In quiete, secundum quietem sæpe nobis videre aliqua et audire videmur. Cf. Otium.

QUĬESCO, is, ēvi, ētum, ere, Reposer, se reposer. SYN. Acquiesco, conquiesco. )( Laboro. ADV. Contra, ita. PHRAS. 1. Post tot molestias quiescas licet, après tant de traverses, il vous est permis de vous reposer. A tot molestiis quiescas, respires licet; post tot molestias quietem capias; quieti te tradas; quieto animo vivas; quietus sis; vitam traducas quietam et otiosam; vitam traducas quiete; vitam in quiete degas, licet; otium sequi et clementem vitam licet; solutis animis esse licet; in otio esse licet 2. Paulum quievi, je me suis reposé, j’ai dormi un peu. Horam unam, duas quieti dedi; quietem sumpsi; quietem cepi; quieti me tradidi; lassitudinem brevi quiete sedavi. Cf. Quietus, Somnus, Dormio. USUS: Quiescamus denique et taceamus.

QUIĒTĒ, Tranquillement, en repos. SYN. Tranquille.

QUĬĒTUS, a, um, Qui reste en repos, calme paisible. SYN. Tranquillus, compositus. )( Agitatus, fluctuans. PHRAS. 1. Quieto esse licet a negotiis, il permis de se reposer des affaires. Quies nunc est a negotiis; negotiorum nihil est; quiescunt negotia; feriæ sunt a negotiis; forum silet, a cæteris etiam est silentium; conticescit negotiorum tumultus; nihil nunc geritur negotiorum; tranquillum nunc pacem agere licet; liberale nunc contigit otium; cura domesticarum ac forensium rerum omnis defluxit; vacatio est a rebus gerendis; quietem a negotiis, vacationem a rebus gerendis ipsum tempus concedit. 2. Nunquam quieto esse licuit, jamais je n’ai pu être tranquille. Usque ad extremum spatium nullum tranquillum atque otiosum spiritum ducere mihi licuit; nunquam per negotia quietus fui; curæ publicarum rerum nullam mihi partem neque diurnæ, neque nocturnæ quietis impertiunt; nunquam sinunt me respirare, nunquam acquiescere; nunquam licuit mihi animo consistere et ad otium me referre; nunquam conquiescere et animo vacuo esse mihi licuit. Cf. Tranquillus, Tranquillo, Paco. USUS: Quieta mente consistere. Vitam quietam sine ullo labore et contentione traducere.

QUĪLĬBET, quælibet, quodlibet et quidlibet, Celui qu’on voudra, quelqu’il soit, le premier venu. SYN. Quivis, unusquisque, unusquivis.

QUIN, Que ... ne; comment ne pas. SYN. Ut non, cur non, qui non. USUS: Prorsus nihil abest quin sim miserrimus. Nemo est quin acutius, etc. Nemo est quin malit. Quin etiam, et même, bien plus, que dis-je. SYN. Quin imo, atque etiam, quin præterea. USUS: Id meum dolorem non levabat, quin etiam augebat. Credibile non est, quantum scribam die: quin etiam noctibus, nihil enim somni, on ne saurait croire combien j’écris le jour: et même les nuits, je ne dors pas.

QUINCUNX, uncis, m. Les ⁵⁄₁₂ d’un tout; arbres plantés en formes de quinconce, c. à d., quincunx ⁙ les cinq points d’un dé. USUS: Proceritates arborum, et directi in quincuncem ordines.

QUINDĔCIM, Quinze. USUS: Dies circiter quindecim.

QUINDĔCĬES, Quinze fois.

QUINGĒNI, æ, a, Qui sont cinq cents.

QUINGENTĒSĬMUS, a, um, Cinq-centième.

QUINQUĀGĒNI, æ, a, Qui sont cinquante.

QUINQUĀGĒSĬMUS, a, um, Cinquantième.

QUINQUĀGINTA, Cinquante.

QUINQUE, Cinq.

QUINQUENNĀLIS, e, gen. com. Qui a lieu tous les cinq ans, quinquennal.

QUINQUENNĬUM, ĭi, n. Espace de cinq ans, lustre.

QUINQUĔVĬRI, ōrum, m. pl. Magistrats romains au nombre de cinq, chargés soit du partage des terres, soit des dettes et des constructions.

QUINQUĬES, Cinq fois.

QUINTĬLIS (subaud. mensis), Le cinquième mois de l’année (en la comm. en Mars), Juillet.

QUINTUS, a, um, Cinquième.

QUĪNUS, a, um, Cinquième.

QUIPPE, Oui, en vérité, assurément, en effet. SYN. Nam, etenim, nempe, nec mirum, utpote, videlicet. USUS: Tibi vero aliud videtur, quippe viro erudito.

QUĬRĪTĀTĬO, ōnis, f. Cris de détresse, d’effroi. SYN. Lamentatio. USUS: Fuga comitum, ut quiritatio facta est. Cf. Querela.

QUĬRĬTES, um et ĭum, m. pl. Les quirites, les Romains. SYN. Populus Romanus.

QUĬRĪTO, as, avi, atum, are, n. et a. Demander l’appui des citoyens romains; dire en criant. SYN. Fidem alicujus imploro. USUS: Quiritanti, civis Romanus sum, respondit; abi nunc, populi Romani fidem implora, à ce malheureux, qui criait dans ses angoisses: je suis citoyen romain, etc.

QUIS, quæ, quod vel quid? Qui? lequel? laquelle? quoi? USUS: Quis autem dubitet?

QUISNAM, quidnam? Qui donc? quoi donc? SYN. Quis? ecquisnam?

QUISPĬAM, quæpiam, quodpiam et quidpiam, Quelque, quelqu’un, quelque chose. SYN. Aliquis, quisquam.

QUISQUAM, quæquam, quicquam, Quelque, quelqu’un, quelque chose. SYN. Aliquis, quispiam. USUS: Si quisquam est, qui Ciceronem legit. Nec quemquam omnium pluris facit, quam me. Nec quisquam unus credet deinceps. Non est alter hodie quisquam me felicior. Nec melior vir fuit Africano quisquam nec clarior. Virtus, sine qua nihil quicquam egregium.

QUISQUE, quæque, quodque et quidque, Qui que ce soit, chaque, chacun, tout. SYN. Unusquisque, quivis, quilibet. USUS: 1. Pro se quisque vim queritur. Cum Comparativo. Quo quisque est solertior, hoc docet laboriosius, plus on a de talent, plus on se donne de peine pour enseigner. Ut quisque optime natus est, ita honoris cupidissimus.

QUISQUĬLĬÆ, ārum, f. pl. Tout ce qui est mauvais, déchet, rebut. SYN. Sordes.

QUISQUIS, quæque, quodquod et quicquid, Quel qu’il soit, qui que ce soit, quiconque. USUS: Quisquis ille est, si modo est aliquis.

QUĪVIS, quævis, quodvis et quidvis, qui vous voudrez, qui que ce soit, quiconque, quelconque. SYN. Quilibet, unusquisque.

QUO, Où? A cause de quoi, par conséquent; afin que, pour que. USUS: Quo tibi tantum opus erat? Quo tantam pecuniam? Quo facilius, hoc turpius. Non quo dubitem. Quo se miser vertet? Quo te agis? Quo te pedes? Quo magis cavendum est, ne quis introeat. Quo ditior, eo liberalior. Quo minus ingenio potest, hoc curiosior est.

QUŎAD, Tant que; jusqu’à quel point, jusqu’où; autant que. SYN. Donec, usque dum, ut. USUS: Quoad ejus fieri poterit. Eatenus progredere, quoad licebit. Commoda te ei, quoad tua fides patietur. Quoad fas erit, utque facultas foret, juvabo.

QUŌCIRCA, C’est pourquoi, en conséquence, donc. SYN. Unde, quare, quapropter, ex quo, quo, itaque, quamobrem. USUS: Quocirca bene majores nostri.

QUŌCUMQUE, Partout où, en quelque lieu que (avec mouv.). SYN. Quocumque veneris, quamcumque in partem te dederis. Quocumque res cadant, quoi qu’il arrive.

QUOD, Parce que. SYN. Quia. USUS: 1. Gratum est quod quieveris. Quod utinam minus cupidus vitæ fuissem. 2. Nam si, que si. Quodsi mihi permisisses.

QUŌDAMMŎDO, Jusqu’à un certain point, en quelque façon. SYN. Quasi.

QUŌMŎDO, De la manière que, comme, comment. SYN. Quo pacto, qua ratione, quemadmodum, qua via, qui, ut, quibus præsidiis et adjumentis. USUS: Quomodo nunc sum, miserrimus certe sum. Quomodo exsultat in victoria? Quomodo, si quis me roget, etc.

QUŌMŎDŎCUMQUE, De quelque manière que. SYN. Utut, utcumque, quo, quomodo, quocumque modo, quibus rebus possis, quoquo pacto, quoquo animo. PHRAS. Quomodocumque res sese habent, de quelque manière que les choses se passent. Utcumque erit; quocumque res cadant; quoquo pacto res se habebit; quocumque res evadat; quemcumque res exitum habebit. USUS: Quomodocumque se res habet, advola.

QUONDAM, Autrefois, jadis. SYN. Olim, alias, quodam tempore; fuit olim tempus cum, etc. USUS: Et alias sæpe et quondam in Hortensii villa.

QUŎNĬAM, Puisque, parce que; après que. SYN. Quia, pro eo, quod, quando. USUS: Moriendum fuit, quoniam homo erat.

QUŌQUAM, Vers un lieu quelconque, quelque part. SYN. Aliquo.

QUŌQUO, En quelque lieu que, partout ou (avec mouv.). SYN. Quocumque.

QUŌQUŌMŎDO, De quelque manière que. SYN. Quomodocumque, quocumque modo, quacumque ratione, omni ratione. USUS: Quoquomodo sis meritus. Tu quoquomodo hominem investiges velim, par tous les moyens possibles.

QUORSUM, Vers quel lieu, dans quelle direction, de quel côté; où, dans quel but, dans quel dessein? SYN. Quo, ad quid, quem in locum, quem in finem? USUS: Quorsum hæc oratio? Quorsum hæc spectant, pertinent? Quorsum hæc evadent, recident, erumpent?

QUOT, Combien, en quel nombre. USUS: Quot quantæque calamitates.

QUŎTANNIS, Tous les ans, chaque année. SYN. Singulis annis.

QUOTCUMQUE, En quelque nombre que, autant que.

QUŎTĒNI, æ, a. En quel nombre. USUS: Nescio quotenorum jugerum, je ne sais combien d’arpents.

QUŎTĬDĬĀNUS, a, um, Journalier, quotidien. SYN. Vulgaris, communis. USUS: Sermo victus, cultus vulgaris et quotidianus.

QUŎTĬDĬĒ, Chaque jour. SYN. Singulis diebus, in dies, in singulos dies, nulla non die, quovis die. USUS: Quotidie magis obdurescit. Quotidie vel potius in dies singulos litteras ad te mitto; quotidie enim te profectum suspicor.

QUŎTĬES, Combien de fois? toutes les fois que. USUS: Quoties et quot nominibus auferes? Quoties jam extorta est tibi sica de manibus? Illud soleo mirari, non me toties accipere litteras, quoties a Quinto mihi fratre afferuntur, j’ai coutume de m’étonner de ce que je ne reçois pas de lettres de toi aussi souvent que de mon frère Quintus.

QUŌTĬESCUMQUE, Toutes les fois que. Quocumque tempore, quandocumque.

QUOTQUOT, Tous, tant que. USUS: Duo vel quotquot fuerint, deux ou tous ceux qu’il y aura.

QUŎTUS, a, um, En quel nombre, le quantième, le combien. USUS: Quotus quisque est qui, etc. Quotus est ille denarius?

QUŎUSQUE, Jusques à quand? SYN. Quamdiu, quem ad finem, quoad, quatenus. USUS: Quousque, inquies? quoad erit integrum. Quousque ita dicis? Jusques à quand tiendrez-vous ce langage? Quousque tandem abutere patientia nostra.

QUUM, Quand, lorsque, dès que. SYN. Cum.

R

RĂBĬDĒ, Avec fureur, avec rage ou violence. SYN. Rabiose, furiose, furenter. USUS: Omnia rabide appetens cum inexplicabili cupiditate.

RĂBĬDUS, a, um, Furieux, enragé. SYN. Furens, rabiosus. USUS: Aspectu rabido. Cf. Furens.

RĂBĬES, ēi, f. Rage, fureur. SYN. Furor. EPITH. Inusitata. USUS: Hecubam propter animi acerbitatem et rabiem in canem versam putant, on pense qu’Hécube fut changée en chienne, sans doute à cause de la rage extrême que ses chagrins lui causèrent. Cf. Furor, Ira.

RĂBĬŌSĒ, Avec fureur, rage. SYN. Rabide, furiose. )( Leniter, quiete.

RĂBĬŌSUS, a, um, Furieux, enragé. SYN. Rabidus. Cf. Furens.

RĀBŬLA, æ, f. Avocat brailleur, chicaneur, robin. SYN. Causidicus rabiosus et ineptus; qui nimia verbositate aures obtundit. EPITH. Probabilis. USUS: Declamator de ludo, rabula de foro.

RĀDĪCĬTUS, En arrachant la racine. SYN. Stirpitus, funditus, omnino. USUS: Opiniones aliquas, religionem radicitus ex animis hominum extrahere, evellere, déraciner des opinions de l’esprit, arracher la religion du cœur. Cf. Omnino.

RĂDĬO, as, avi, atum, are, n. Briller, rayonner. SYN. Radios emitto, fulgeo.

RĂDĬŌSUS, a, um, Rayonnant, radieux. USUS: Sol radiosus.

RĂDĬUS, ĭi, m. Rayon. USUS: In radio solis cernuntur.

RĀDIX, īcis, f. Racine. SYN. Stirps. EPITH. Altissima. USUS: Radices agere; radices mittere, plonger ses racines. Vera virtus altissimis est defixa radicibus; firmissimis radicibus nititur, sic, ut nulla vi labefactari possit. Consuetudo altissimas habet radices. Non ramos solum amputare vitiorum, sed ipsas radicum fibras evellere necesse est, ne pas seulement couper les branches de nos vices, mais extirper jusqu’aux fibres les plus déliées de leurs racines.

RĀDO, is, rāsi, rāsum, ere, a. Râcler, gratter, raser. USUS: Superciliis rasis.

RĀMENTA, ōrum, n. pl. Ce qui tombe quand on râcle, copeaux, paillettes. USUS: Argenti, auri ramenta.

RĂMŌSUS, a, um, * Qui a beaucoup de branches, rameux.

RĀMUS, i, m. Branche, rameau. USUS: Arboris ramum defringere.

RĀNA, æ, f. Grenouille.

RANCĬDUS, a, um, Gâté, qui sent, rance. USUS: Caro rancida.

RĂPĀCĬTAS, ātis, f. Rapacité, penchant au vol. Rapiendi cupiditas.

RĂPAX, ācis, omn. gen. Rapace, ravisseur, enclin au vol. SYN. Prædo. USUS: 1. Iste crudelis, olim furunculus, nunc etiam rapax. 2. Citus, velox, qui entraîne tout. Rapax fluvius. Cf. Prædo, Rapio.

RĂPĬDĒ, Rapidement. USUS: Velociter et rapide ferri.

RĂPĬDĬTAS, ātis, f. Rapidité entraînante d’un cours d’eau. USUS: Rapiditate fluminis ad transeundum impediuntur.

RĂPĬDUS, a, um, Rapide, agile. SYN. Velox.

RĂPĪNA, æ, f. (Adhibetur tantum plurali.) Rapine, vol, pillage. SYN. Furtum vi factum. USUS: Spes prædæ et rapinarum.

RĂPĬO, is, pŭi, ptum, ere, a. Prendre par force, emporter. SYN. Abripio, aufero, eripio, prædor, furor; impello, ago. PHRAS. Hostis omnia rapuit, l’ennemi pilla tout. Rem nostram furore suam fecit; prædam omnem avertit; loca omnia diripuit; quidquid agi ferrique poterat, avertit. Cf. Diripio, Prædo. USUS: 1. Detrahere aliquid alteri et sibi rapere. 2. Impello, ago, allicio, emporter, entraîner en parl. d’une passion. Voluptas omnes ad se rapit. Quo te effrenata tua cupiditas rapiet? Cura omni ac studio ad philosophiam rapitur. Milites in aciem rapit. 3. Adduco, emmener. In invidiam, in odium aliquem rapere, rendre qqn odieux. Cf. Aufero.

RAPTIM, A la hâte, rapidement. SYN. Cursim, subsecivis operis. PHRAS. Raptim in hostem ducere milites, enlever ses troupes et les lancer contre l’ennemi. Manipulos in aciem rapere; raptare legiones; agmen in hostem agere; pleno gradu in hostem inducere, quam proxime ad hostem ducere. USUS: Raptim cum ageret ac turbulente. Hæc scripsi raptim, j’ai écrit ces lignes à la hâte.

RAPTO, as, avi, atum, are, a. (sæp. poet.) Emmener, entraîner de force. Quem vexastis, raptastis, omni crudelitate lacerastis.

RAPTOR, ōris, m. Voleur, ravisseur.

RAPTŬS, ūs, m. Vol, rapt. USUS: Raptus virginum. Cf. Abstractus, Alienatus.

RĀRĬTAS, ātis, f. Le peu d’épaisseur, la légèreté; faible quantité, rareté. USUS: In pulmonibus inest raritas quædam, la substance des poumons est rare et molle.

RĀRO, Rarement, peu souvent. SYN. Insolenter, rarenter, minime sæpe, non sæpe, minus sæpe. )( Frequenter. USUS: Acipenser raro admodum capitur.

RĀRUS, a, um, Peu serré, clairsemé; étendu, espacé; rare, qui arrive peu fréquemment. SYN. Paucus, singularis, quotus? )( Multus, frequens, confertus. ADV. Maxime. PHRAS. 1. Rariores jam hostes erant in acie, déjà les ennemis étaient moins nombreux dans la mêlée. Vanior jam erat hostium acies; infrequens jam erat hostilis acies; nudata erat jam magna sui parte acies; dissipaverat aciem hostilem equestris procella; in acie summa infrequentia; rarus erat ad signa miles; ex hostili exercitu magna pars defluxerat; ex acie dilapsa erat. 2. Rarum est, cela est rare. Raro, perraro accidit; ita rarum est, ut si quando auditum sit, portenti ac prodigii simile numeretur; infrequens illud ac omnino peregrinum; id si quando accidat, tanquam albam avem videre sibi homines videntur. USUS: In omni re optimum est rarissimum.

RĂTĬO, ōnis, f. Faculté de raisonner, intelligence, bon sens; méthode, règle. SYN. Vis cogitandi; judicium, mens, consilium; argumentum; modus. PHRAS. Hoc est contra rationem, cela est contre la raison. Hoc ne rationi quidem consentaneum est; id agere hominis est a tota mente et recta ratione deficientis; a præscriptione rationis aversi; id vero a sana ratione alienum est. Cf. Prudentia. USUS: 1. Mens, animus, âme, intelligence. Ratio præsit, appetitus obtemperet. 2. Judicium, intelligentia, consilium, prudentia, jugement, prudence. Ratio, dux lumenque vitæ, domina omnium et regina. Rationis participem esse; ratione uti, avoir la raison, être raisonnable. Rationi ac consilio locum dare; rationi parere, obedire, obéir à la raison. De ratione deduci, abire, discedere; a mente et ratione deficere, perdre la raison. 3. Argumentum, raisonnement, argumentation. Rationibus solum pugnas; veritatem rationibus exquiris, vous recherchez la vérité par le raisonnement. Rationes suæ sententiæ colligere, afferre, exponere, explicare, donner les raisons de son sentiment. Rationem suæ sententiæ reddere, ostendere; rationibus disputare, argumenter. Adversariorum rationes refutare, rejicere, réfuter les raisonnements de son adversaire. Probare suam rationem alicui, prouver son idée à qqn. 4. Modus, via, consilium, institutum, genus, conditio, méthode, procédé, manière, plan. Belli gerendi modus et ratio hæc solet esse. Meæ vitæ rationes me inde avocant. Tua ratio postmodum est commutata. Nunc alia ratio est rerum omnium, 5. Res, negotium, considération, souci, soin. Meas rationes semper tuæ saluti posthabui. Incumbe toto animo in eam rationem, qua adhuc usus es. Adjungere se ad rationes alicujus, se joindre au parti de qqn. 6. Commercium, societas, rapport, relation, commerce. Aliquem in suam rationem et consuetudinem inducere; rationem contrahere cum aliquo, lier des relations avec qqn. Quibuscum mihi ratio fuit; quibuscum mihi ratio intercessit, avec qui j’ai eu affaire. 7. Cura, respectus, état (que l’on fait) de, compte (qu’on tient) de. Habere, ducere rationem absentis. Sui commodi rationem ducere; alienæ dignitatis rationem habere. Habenda erat Tarenti ratio, sed vicit respectus Capuæ, il fallait tenir compte de Tarente, mais la considération de Capoue l’emporta. 8. Ratio administrationis et rei pecuniariæ, compte; calcul. Rationem vitæ ab aliquo deposcere; rationem vitæ suæ reddere, rendre compte de sa vie. Rationes cum aliquo putare, rationes subducere, inire, tractare, conficere; cum aliquo conferre, rendre ses comptes à qqn. Rationes alicui edere; ad ærarium referre, rendre ses comptes au trésor. Rationes in tabulas transferre, transcrire ses comptes sur des tablettes. Pecuniam in rationem inducere, faire entrer une somme en ligne de compte. Ad calculos vocare amicitiam ut par sit ratio acceptorum et datorum, faire de l’amitié un calcul et vouloir que la balance soit égale entre ce qu’on a reçu et ce qu’on a donné.

RĂTĬŌCĬNĀTĬO, ōnis, f. Raisonnement, syllogisme. EPITH. Diligens et considerata. USUS: Nullæ leges afferuntur e quibus ratiocinatio nascitur.

RĂTĬŌCĬNĀTĪVUS, a, um, T. de rhét., où l’on emploie le raisonnement syllogistique. USUS: Ratiocinativum genus orationis.

RĂTĬŌCĬNĀTOR, ōris, m. Calculateur; appréciateur. SYN. Rationum subducendarum peritus, (VULG. Calculator). EPITH. Hilaris. USUS: Boni ratiocinatores vident quæ reliqui summa fiat.

RĂTĬŌCĬNOR, aris, atus sum, ari, d. Calculer; raisonner. SYN. Rationem ineo. ADV. Recte. USUS: Ratiocinari quid in similibus fieri soleat. De pecunia ratiocinari sordidum est, faire des calculs d’argent. Cf. Arguo.

RĂTĬŌNĀLIS, e, gen. com. Raisonnable; où l’on emploie le raisonnement. SYN. Quod in ratione versatur. USUS: In causa rationali primum quæretur, ecquid, etc.

RĀTIS, is, f. Radeau. SYN. Genus navigii planum et trabibus tantum inter se nexis aptisque vinctum.

RĀTUS, a, um, part. v. Reor. Calculé, compté, d’où: Arrêté, déterminé, fixé, régulier, certain. SYN. Firmus, fixus. USUS: Astrorum rati et immutabiles cursus. Acta Cæsaris omnia rata habebantur, on ratifiait tous les actes de César. Hoc fixum et in perpetuum ratum firmumque sit. Rato tempore fieri aliquid debet. Pro rata parte, dans la même proportion. Cf. Firmus, Approbo.

RAUCUS, a, um, Enroué; rauque, bruyant, criard. SYN. Qui vocem obtundit dicendo, clamando fessus. USUS: Vox natura subrauca. Ipse rumor jam raucus est factus, déjà le tapage est devenu plus faible, est assoupi.

RAUDUSCŬLUM, i, n. Petit morceau de métal employé comme monnaie. SYN. Pecuniola.

RAVIS, is, acc. ravim, f. Enrouement. USUS: Ad ravim clamore poscere, s’enrouer à demander qqche.

RĒ, En réalité. SYN. Exitu. USUS: Non tam verbo quam re et exitu præstare aliquid, accorder qqche non seulement en paroles, mais en fait et en réalité.

RĔAPSE, En effet, en réalité. SYN. Reipsa. USUS: Formæ reapse nullæ sunt, speciem tamen exhibent, en réalité ne sont rien, mais présentent une apparence.

RĔBELLĀTRIX, īcis, f. Celle qui se révolte. USUS: Ingenio ferocem et rebellatricem provinciam conficere.

RĔBELLĬO, ōnis, f. Révolte, rébellion. SYN. Seditio, tumultus. Cf. Seditio.

RĔBELLO, as, avi, atum, are, n. Se soulever, s’insurger de nouveau. USUS: Plures diversis locis rebellare cœperunt. Cf. Deficio, Descisco, Seditio.

RĔCALCĬTRO, as, avi, atum, are, n. * Regimber, ruer; empêcher d’approcher. SYN. Calcitro.

RĒCĂLESCO, is, calŭi, escere, n. Se réchauffer, s’échauffer. SYN. Concalesco, refervesco.

RĔCANTO, as, avi, atum, are, n. Retirer, rétracter, désavouer. Jacta in aliquem probra recantare. Cf. Revoco.

RĔCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n. Reculer en arrière, se retirer, rebrousser chemin. SYN. Discedo, abeo, defluo, decedo. ADV. Longius, ne tantulum quidem, necessario, paulum. USUS: Ab armis, officio, causa, a veteri consuetudine recedere. Decedere de fide, defluere ex amicitia, ab officio recedere. Cf. Deficio, Discedo.

1. RĔCENS, Il n’y a pas longtemps, récemment, naguère. SYN. Nuper. USUS: Recens natus.

2. RĔCENS, entis, omn. gen. Nouveau, jeune, récent. SYN. Novus. )( Antiquus, vetus. USUS: Non ex recenti hominum sermone, sed annalibus. Aliter inveterata, aliter recentia. Est res in recenti memoria. Homo e schola, ludo, provincia recens. Recens ab illorum ætate. Cf. Novus.

RĔCENSĔO, es, sŭi, sum et sĭtum, sere, a. Parcourir, recenser, reconnaître. SYN. Percenseo, persequor, percurro. Cf. Numero.

RĔCENSĬO, ōnis, f. Revue, dénombrement, recensement. SYN. Census, recognitio.

RĔCEPTĀCŬLUM, i, n. Lieu où l’on met qqche, magasin, dépôt; refuge, asile. SYN. Locus receptator, perfugium. USUS: Templum illud fuit arx perditorum civium, receptaculum seditiosorum, castellum forensis latrocinii. Cf. Perfugium.

RĔCEPTOR, ōris, m. Qui sert de refuge. USUS: Ille latronum occultator et receptor locus.

RĔCEPTRIX, īcis, f. Celle qui reçoit, qui recèle. USUS: Messana furtorum receptrix.

RĔCEPTUM, i, n. Engagement, promesse. SYN. Promissum. USUS: Ille induxit ut peteret (consulatum): promissum et receptum intervertit ad seque transtulit, il le poussa à briguer le consulat; après le lui avoir promis et fait accepter, il s’en revêtit lui-même.

RĔCEPTŬS, ūs, m. Action de se retirer; retraite, recul; refuge, asile. SYN. Perfugium, avocatio ex pugna. USUS: Receptui canere, signum dare. Nullum receptum nisi ad te et tuam opem habeo. Tempus jam non erat ad receptum pertinacis sententiæ, il n’était plus temps de revenir sur un avis obstiné.

RĔCESSŬS, ūs, m. Action de se retirer, de s’éloigner. SYN. Digressus. )( Accessus. USUS: 1. Luna accessu et recessu suo maris accessum recessumque gubernat, la lune en s’approchant et en se retirant, produit le flux et le reflux de la mer. 2. Latebra, coin, cavité, retraite. Multi in hominum animis, latebræ, multi recessus.

1. RĔCĪDO, is, cīdi, cīsum, ere, a. Couper, retrancher. SYN. Incido. USUS: Recidere ornamenta superflua.

2. RĔCĬDO, is, cĭdi, cāsum, ere, n. Retomber. SYN. Convertor, cado, redundo, incido. PHRAS. In eadem scelera recidit, il est retombé dans les mêmes crimes. De integro in eadem flagitia revolvi, relabi, incidere; iterum in eamdem improbitatem incurrere; in eadem rursus flagitia se ingurgitare. Cf. Peccatum. USUS: Ex lætitia in luctum; in priorem fortunam recidere. Ea res ad hunc annum recidit. Mala consilia in auctorem recidunt. Huc tandem omnia recidere. Ad nihilum molitio tota recidit. Cf. Cado, Venio.

RĔCĬNO, is, ere, n. et a. Résonner, retentir. SYN. Resono.

RĔCĬPĬO, is, cēpi, ceptum, ere, a. Retirer à soi, ramener, reprendre; reconquérir. SYN. Accipio, recupero. ADV. Brevi, difficillime, tardius. PHRAS. In gratiam receptus est, il fut gracié. Supplici apud eum gratiæ locus fuit; restitutus est in antiquum gratiæ locum; reconciliata inter eos est ex inimicitiis gratia voluntatesque copulatæ. Cf. Gratia, Reconcilio. USUS: 1. Aliquem in fidem, gratiam, amicitiam recipere. Aliquem splendide, hospitio, ad epulas recipere. 2. Abeo, exeo, redeo, proficiscor, se retirer, s’en aller, quitter. Domum se, in castra, in Italiam e provincia se recipere. Ad mores pristinos, ad ingenium suum, ad meliorem frugem se recipere. Recepit se hostis. 3. Colligo, se remettre, revenir à soi, reprendre ses sens. Se a timore; animum e magno metu recipere. 4. Polliceor, s’engager à qqche, prendre un engagement. Mandata effice quæ recepisti. Scis quid tibi de me receperim. Recipere et confirmare aliquid alicui. Tibi spondeo in meque recipio, je promets et je garantis.

RĔCĬPRŎCO, as, avi, atum, are, a. et n. Ramener en arrière ou faire aller et venir. USUS: Quid Euripo in æstu reciprocando constantius, qu’y a-t-il de plus régulier que le flux et reflux de l’Euripe.

RĔCĬTĀTĬO, ōnis, f. Lecture à haute voix. SYN. Lectio. USUS: Litterarum recitatio.

RĔCĬTĀTOR, ōris, m. Lecteur. SYN. Lector.

RĔCĬTO, as, avi, atum, are, a. Lire à haute voix un acte, etc., donner lecture de. SYN. Percenseo, pronuntio, e memoria reddo. ADV. Clarius, denuo, identidem, palam. USUS: De tabulis publicis recitare. Epistolam, scriptum ex ordine recitare.

RĔCLĀMĀTĬO, ōnis, f. Cris improbateurs. SYN. Acclamatio. EPITH. Præclara, luculenta.

RĔCLĀMO, as, avi, atum, are, n. Se récrier contre, protester, réclamer. SYN. Repugno, adversor, contradico. ADV. Fortissime, vehementer. USUS: Tota theatra, omnes una voce reclamarunt, le théâtre entier protesta par ses cris. Cf. Adversor.

RĔCLĪNO, as, avi, atum, are, a. Incliner, appuyer, coucher sur. SYN. Reflecto, inclino.

RĔCLŪDO, is, si, sum, ere, a. Ouvrir un objet fermé, découvrir. SYN. Aperio.

RĔCŌGĬTO, as, avi, atum, are, n. Réfléchir, examiner, repasser dans son esprit. SYN. Meditor, tota mente repeto, recipio me ad cogitationem reliquam alicujus rei; priorum admoneor; rei præteritæ cogitatio me subit. Cf. Memini, Cogito.

RĔCOGNĬTĬO, ōnis, f. Examen, ressouvenir. SYN. Recensio. USUS: Ejus animus nunc in recognitione scelerum versatur. (Recognitio, reconnaissance, vulg. est); latine: referendæ gratiæ studium.

RĔCOGNOSCO, is, gnōvi, gnĭtum, ere, a. Reconnaître, se rappeler. SYN. Cognosco, considero, recenseo, recolo. ADV. Penitus, perlibenter. USUS: Nihil novi audietis, vetera solum recognoscetis. Recognosce mecum illam noctem. Reminiscendo recognosco aliquid. Cf. Considero.

RĔCOLLĬGO, is, lēgi, lectum, ere, a. Rassembler, recueillir. SYN. Colligo. PHRAS. Vix recollegi me, j’ai à peine repris mes sens. Vix animum recepi; vix animum paulisper laxavi; vix animum a mœrore allevavi; ad spem et fiduciam torpentem animum erexi; vix animum languentem revocavi; vix animum sollicitudine exoneravi; vix vitalem calorem recepi; vix rediit animus et sui compos factus est. USUS: Animum recolligere. Cf. Colligo.

RĔCŎLO, is, cŏlŭi, cultum, ere, a. Cultiver de nouveau; pratiquer, exercer de nouveau. SYN. Recognosco; memoria repeto. USUS: Pristina sua studia recolere, reprendre ses anciennes études. Pueritiæ nostræ artes inter nos recolimus.

RĔCONCĬLĬĀTĬO, ōnis, f. Rétablissement, réconciliation. SYN. Reditus in gratiam. PHRAS. Reconciliatio gratiæ ejus mihi curæ erit, j’aurai soin de me réconcilier avec lui. Ut ejus mihi voluntas reconcilietur, opera dabo; ut mecum in gratiam redeat; ut in antiquum gratiæ locum me restituat; ut mihi se restituat; ut si quid alienæ opinionis aut parum amicæ voluntatis adversus me susceperit, deponat, abjiciat, dimittat. Cf. Concilio, USUS: Cæsar agit de reconciliatione gratiæ suæ et Pompeii.

RĔCONCĬLĬĀOR, ōris, m. Celui qui rétablit.

RĔCONCĬLĬO, as, avi, atum, are, a. Ramener, rapprocher, réconcilier. SYN. Placo, in gratiam reduco; in veterem gratiam restituo, distractos in pristinam concordiam reduco; pacem concilio; gratiam inter aliquos compono; gratiæ reconciliationem efficio. PHRAS. Reconciliati sumus, nous sommes réconciliés. Ingratiam rediimus; odium amore commutavimus; depositis odiis mutuam benevolentiam suscepimus. Inimicitias, simultates, odia deposuimus, abjecimus, dimisimus; omnem veterum injuriarum memoriam, omnem ulciscendi voluntatem ex animo delevimus; odia misimus ac finivimus; dexteras fidemque de integro dedimus. Pulso odio successit amor pristinus. Orta est inter nos, vetere exstincto odio, mutua benevolentia. Animorum nostrorum mutua in amore consensio; animorum ac voluntatum similitudo diuturno tandem odio successit. Cf. Gratia, Amicitia, Concilio. USUS: Hic me meus animus cum Cæsare reducit, reconciliat, restituit in gratiam, c’est ce sentiment qui me ramène aujourd’hui vers César, qui me réunit à lui, et qui lui rend toutes les affections de mon âme. Inimici in gratiam reconciliabuntur.

RĔCONCINNO, as, are, a. Rajuster, raccommoder. SYN. Reficio.

RĔCONDĬTUS, a, um. Mis à l’écart, éloigné, caché, SYN. Occultus, abditus, abstrusus, retrusus. )( In promptu. USUS: Sepositum et reconditum habere aliquid. Interiores et reconditæ litteræ. Homo natura tristis et reconditus. Natura in specie oris reconditos mores effinxit.

RĔCONDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. Réunir; éloigner, cacher. SYN. Condo, sepono, abdo, abscondo. ADV. Nimium, penitus. USUS: Gladium in vaginam recondere. Mens visa arripit et recondit, inde memoria oritur. Cf. Abscondo.

RĔCŎQUO, is, coxi, coctum, ere, a. Faire recuire. USUS: Nomo me tanquam Pelian recoxerit.

RĔCORDĀTĬO, ōnis, f. Souvenir, mémoire. SYN. Memoria. EPITH. Acerba, apta, assidua, non satis explicata, grata, jucunda, sana, secura, suavis. USUS: Recordationes fugio, quæ quasi morsu quodam dolorem efficiunt. Repetere animo veteris memoriæ recordationem, rappeler en son esprit le souvenir d’une circonstance passée. Cf. Memoria.

RĔCORDOR, aris, atus sum, ari, d. Se souvenir. SYN. Reminiscor, memoria teneo. ADV. Diligentius, multum, vere. PHRAS. 1. Sæpe recordor præteriti temporis calamitatem, je me rappelle souvent les calamités du temps passé. Subit animum persæpe memoria temporis miserrimi; sæpe in memoriam redit calamitas temporis; animum persæpe refero ad præteriti temporis calamitates; tenet me persæpe memoria temporis calamitosissimi; infixa est animo calamitas temporis superioris; versatur identidem in animo calamitas; ex animo nunquam discedit tristissimi temporis recordatio; tangit persæpe animum memoria funestissimi temporis. 2. Recordor adhuc dictorum, je me souviens encore de vos paroles. Memoria teneo, memoria custodio dicta tua; in memoria mihi sunt, versantur dicta tua; memoria retineo, quæ dixeras; memoriam eorum habeo, teneo, servo, conservo, quæ tu mecum; resedit in animo memoria dictorum; animo teneo ac memoria, quæ tu ad me; scripta sunt in animo meo quæ tu mecum olim; persæpe in mentem venit eorum, quæ tu olim mecum; sæpe redeo in memoriam eorum quæ ex te audivi. Cf. Memoria. USUS: Recordor tua consilia, tuorum consiliorum, de tuis consiliis. Re ipsa admonitus recordor et reminiscor. Cf. Memoria.

RĔCRĔO, as, avi, atum, are, a. Remettre en bon état, rétablir; p. se ranimer. SYN. Reficio, relaxo, relevo; restituo, colligo. Adv. Necessario, ocius, paululum. PHRAS. 1. Libenter me a magnis curis recreo, je me repose volontiers de mes travaux importants. Tristitiam et severitatem ludo aliquo relaxo et mitigo; a contentione studiorum animos curasque laxo; ex diuturna perturbatione suavitate amicorum me recreo; vires amissas revoco; curam animi quiete aliqua remitto; me confirmo, relevo; requietem aliquam corpori et animo indulgeo; ad aliquam animi remissionem descendo; cum amicis me oblecto; varias a molestiis aberrationes ac velut diverticula quædam quæro; inter labores jam exhaustos et mox exhauriendos intervallum aliquod interjicio; ab assiduis contentionibus studiorum animum remitto. 2. Pratorum ac nemorum aspectus mirifice me recreat, la vue des prairies et des bois me délasse merveilleusement. Pratorum ac nemorum aspectus animum mirifice reficit; a molestiis abducit; mirifica voluptate animum perfundit; liquidissima voluptate animum complet; mirifice oculos animumque tenet, oblectat; pratorum aspectu suavissime aberrat animus a molestiis curisque; suavissimam animi voluptatem capio. 3. Recrea te parumper, récréez-vous un peu. A cæteris voluptatibus desertus, jucundo otio sustenta te paululum et recrea; da te jucunditati paululum; ad aliquam animi remissionem descende; habeat aberrationem quamdam a negotiis animus; animum liberali otio viresque revoca, ad ferendos novos de integro labores; relaxa animum et abducta contentione studiorum; da laxamenti aliquid contentioni studiorum; lassum pondere curarum animum ludo refice et instaura; excedant animo curæ paulisper, ut acriore deinceps impetu ad intermissa revertare. Cf. Delecto, Oblecto. USUS: Recreat me et reficit aspectus vester; afflictum erigere, perditum recreare. Litteris tuis sustentor et recreor. Cum animus se collegit et e mœrore se recreavit. E morbo recreari et convalescere. Cf. Relaxo.

RĔCRESCO, is, crēvi, crētum, ere, n. Repousser, croître de nouveau. SYN. Rursum cresco.

RĔCRŪDESCO, is, dŭi, escere, n. Redevenir saignant; aggraver, empirer. USUS: Illa quæ consanuisse videbantur, recrudescunt.

RECTA, En droite ligne, directement, tout droit. SYN. Recta via, directe. )( Oblique, per anfractus. USUS: Mihi recta iter Romam est. Recta e navi ad me venit.

RECTĒ, En ligne droite; bien, comme il faut. SYN. Bene, probe, præclare, jure, more, rite, ordine, ratione. )( Perperam, vitio, oblique, circuitione et anfractu. USUS: Recte atque ordine et e republica factum est. Si recte homines novi. Recte an secus, nihil ad nos. Recte an contra fecerint. Recte, ordine, ratione, ex æquo et bono fecisti. Atomi recte feruntur aliquæ, quelques atomes suivent la ligne droite, Cf. Bene.

RECTĬO, ōnis, f. Direction, gouvernement. SYN. Gubernatio, administratio. USUS: Non privatæ solum rei ratio, sed reipublicæ rectio.

RECTOR, ōris, m. Guide, directeur, chef. SYN. Gubernator, præses. EPITH. Comior, justus, summus. USUS: Rector publici consilii, gubernator urbis et conservator. Rector navis. DEUS, rector et architectus tanti operis.

RECTUS, a, um, Qui est en ligne droite, droit; convenable; bon, vertueux. SYN. Directus, bonus. )( Pravus, obliquus. USUS: Rectam instas viam. A recta conscientia transversum unguem discedere non oportet. Recta intelligentia, rectis oculis aliquid intueri. Rectissima sunt, quæ maxime conducunt.

RECTUM, i, n. Le bon, le bien, l’honnêteté, la vertu. )( Pravum. USUS: Rectum est quod cum virtute et officio fit. Rectum non solius laudis causa sequendum est. Te nihil scribere rectum vix est. Cf. Honestum.

RĔCŬBO, as, cŭbŭi, ĭtum, are, n. Se coucher, être couché. SYN. Recumbo, jaceo, quiesco. USUS: Molliter et delicate recubans.

RĔCUMBO, is, cŭbŭi, ĭtum, ere, n. S’appuyer, se coucher en arrière; être étendu, couché. SYN. Cubo. USUS: In herba recumbo.

RĔCŬPĔRĀTĬO, ōnis, f. Recouvrement. USUS: Ista præclara est libertatis recuperatio.

RĔCŬPĔRĀTOR, ōis, m. (t. de droit). Le récupérateur, chargé à Rome de juger les procès et d’accommoder les différends entre citoyens. SYN. Judex in causis civilibus et privatis. EPITH. Improvidus. USUS: Recuperatorem dare alicui.

RĔCŬPĔRĀTŌRĬUS, a, um, Relatif aux récupérateurs. USUS: Judicium recuperatorium.

RĔCŬPĔRO, as, avi, atum, are, a. Recouvrer. SYN. Recipio, redimo, reparo. USUS: Erepta recuperare. Recuperare existimationem perditam et in antiquum statum restitui. Cf. Restituo.

RĔCURRO, is, curri, ere, n. Courir en arrière, rebrousser chemin en hâte. SYN. Redeo, revehor; perfugio, ad opem alicujus confugio. USUS: Velim quamprimum ad nos recurras.

RĔCŪSĀTĬO, ōnis, f. Refus. EPITH. Justa. USUS: Omnes sine mora, sine ulla recusatione, summo etiam studio et alacritate negotium susceperunt, sans hésitation.

RĔCŪSO, as, avi, atum, are, a. Repousser, écarter, refuser. SYN. Abnuo, defugio, declino, aspernor, nolo, repudio, rejicio, aversor, tergiversor, abhorreo; a me amoveo, amolior, deprecor, ejuro. ADV. Diu, honeste, vehementer, valde. PHRAS. Si id crimen est, non recuso pœnam, si cela est un crime, je ne refuse pas le châtiment. Nihil de pœna recuso; pœnam non refugio, non deprecor, causam non dico quin quod meritus sum feram; causæ nihil est quin; causæ nihil dico quin pœnas, ut meritus sum, luam. USUS: Nihil quod homini accidere possit recusandum est. Cf. Nolo, Nego.

RĔDĂMO, as, avi, atum, are, a. Aimer réciproquement, rendre amour pour amour. SYN. Amori vel in amore respondeo.

RĔDARGŬO, is, ŭi, ere, a. Accuser. SYN. Coarguo, convinco. )( Probo. USUS: 1. Inconstantiam alicujus redarguere. 2. Increpo, accuso, réfuter, convaincré de faux, confondre. Redargue me, si mentior. Fallebat multos, quod nemo eum redargueret. Cf. Arguo, Reprehendo.

REDDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. Rendre. SYN. Restituo, refero, remunero, persolvo. Adv. Celeriter, commode, cumulate, diligenter, juste, latine, opportune, probabiliter, studiose, tarde, vicissim, verbosius. USUS: 1. Suum cuique reddere. 2. Recito, rendre, dire, raconter. Quæ quisque didicerit, totidem verbis reddat. 3. Verto, traduire. Quæ græce legeram, latine reddebam. 4. Do, tribuo, rendre, remettre à qqn ce qui lui est dû. Sententiæ suæ rationem reddere. Reddere vitam pro republica. Litteras alicui; honorem cuique suum reddere. 5. Similis sum, rendre, reproduire, représenter. Filius matrem reddit. 6. Efficio, præsto, rendre tel ou tel, faire. Cupiditas reddit homines cæcos.

RĔDEMPTĬO, ōnis, f. Rachat; corruption, marché. SYN. Conductio. USUS: Publicani temeritate redemptionis pene eversi.

RĔDEMPTOR, ōris, m. Entrepreneur de travaux publics; fermier. SYN. Operis faciendi vel vectigalium conductor, qui et Manceps a Cicerone dicitur. USUS: 1. Redemptor ille, qui Torquato columnam conduxerat faciendam. 2. Redemptor noster, rédempteur. SYN. Auctor parensque salutis nostræ. Vindex salutis humanæ; nostræ salutis restitutor. Redemptio nostra, Rédemption. SYN. Nostræ salutis restitutio; salus hominum Christi cruciatibus morteque parta.

REDĔO, is, ĭi, ĭtum, ire, n. Retourner, revenir. SYN. Reverto, revenio, me recipio. ADV. Gradatim, insidiose, peregre, sero, verissime. PHRAS. Cupio quamprimum ad vos redire, je désire revenir vers vous le plus tôt possible. Ad vos me recipere cupio; in optatis mihi est, ut me aliquando vestri ac patriæ compotem fortuna faciat; ut in patriam me pedes referant; in domum meam remigrem, revertar; domum me referam; reditu aut potius reversione mea vos exhilarem; ut ad vos recurrere, patriæ me reddere postliminio liceat; ut expeditum in patriam receptum habeam; urbem patriam repetam. 2. Domum redibo, je reviendrai chez moi. Domum me referam; domum repetam; domum me convertam, conferam; domum remigrabo, revertar; domum me recipiam. 3. Vix ad se rediit, il fut à peine revenu à lui, il eut à peine repris ses sens. Vix se, vix animum ex timore collegit; vix se, vix animum recepit a timore; vix recreatus est ex illo pavore; vix se recuperavit ex illa trepidatione; vix redintegravit animum. Cf. Colligo, Recolligo. 4. Rediisti ad pristinam consuetudinem, vous avez repris vos anciennes habitudes. Ad tuam te intemperantiam innovasti; in eamdem vitæ consuetudinem revolutus es; ad mores pristinos rediisti; ad tuam te consuetudinem moresque te retulisti. 5. Sed ut redeam eo unde cœpi, mais pour en revenir là d’où je suis parti. Sed ut ad prima redeam; ut redeam ad id, unde exorsus sum; ad ea quæ constitueram; sed ut ad superiora illa redeat, revertatur oratio; ut ad præterita revertamur; ut ad eam partem, unde digressa est, revertatur oratio; verum ad jurgium illud, quo loco digressus sum, revertar; sed adhibeat oratio modum et redeat illuc unde deflexerat. Ut eo, unde digressa est, se referat oratio; sed ut eo revocetur, unde huc declinavit oratio; sed redeamus ad inceptum; sed redeat unde aberravit oratio. USUS: Ad quos dies redibis? In gratiam redire cum aliquo, rentrer en grâce auprès de qqn, se réconcilier avec lui. Ad ingenium suum et mores rediit, il a repris ses premiers sentiments, son caractère. In pristinum statum res rediit, la chose a repris son ancien état. Parum ex agro illo redit, le revenu de ce champ est peu considérable.

RĔDHĬBĔO, es, ĭtum, ere, a. Rendre ce qu’on a reçu. SYN. Reddo. USUS: Rem emptam, cujus vitium venditor non dixerit, vendenti redhibere. Cf. Reddo.

RĔDĬGO, is, ĕgi, actum, ere, a. Faire revenir, faire rentrer, ramener; réduire à. SYN. Adduco, pertraho, cogo, conficio, colligo. PHRAS. Ad nihilum redactæ sunt opes meæ, mes richesses sont réduites à rien. Ad nihilum omnia reciderunt; rediit mihi res ad restim, ad rastros. Cf. Perdo, Gero. USUS: 1. Bellicosas gentes in ditionem suam et potestatem; sub imperium et jurisdictionem redigere. Cf. Conficio. 2. Colligo, faire rentrer une somme d’argent, percevoir, retirer. Ex præda, e bonis venditis magnam vim pecuniæ redigere. 3. Revoco, reduco, mettre dans tel ou tel état. Inventa redigere in ordinem, mettre en ordre les matériaux trouvés. Aliquid in memoriam redigere, disposer qqche dans sa mémoire.

RĔDĬMĪCŬLUM, i, n. Collier, diadème, ceinture.

RĔDĬMĬO, is, ĭi, ītum, ire, a. Ceindre, couronner, orner. SYN. Orno, corono. USUS: Rosis, sertis, coronis redimire se.

RĔDĬMO, is, ēmi, emptum, ere, a. Racheter; délivrer; affermer. SYN. Emo, recupero, conduco. ADV. Palam, publice, recte, male. PHRAS. Christus nos sua morte redemit, JÉSUS-CHRIST nous a rachetés par sa mort. Debitæ primi hominis culpæ pœnas suis cruciatibus exsolvit; salutem mortalibus finemque diuturnæ servitutis moriendo attulit; sua morte perditum genus hominum in possessionem cœlestis patriæ restituit; genus humanum afflictum ac perditum sua morte recreavit et erexit; pro communi salute suum caput in omnes cruciatus obtulit, ut amissam nostra primorumque parentum culpa cœlestem nobis patriam recuperaret. USUS: Re vilissima maximam redemit. Culpam redimere. Ego vitam omnium meo unius periculo redemi. Ista vel vita recte redimi possent.

RĔDINTĔGRĀTĬO, ōnis, f. Renouvellement, rétablissement. SYN. Renovatio, iteratio. USUS: Vehementer movet auditorem ejusdem verbi redintegratio, répétition du même mot.

RĒDINTĔGRO, as, avi, atum, are, a. Renouveler, rétablir, réparer. SYN. Renovo, instauro. USUS: Bellum, prœlium, vires, animum redintegrare. Memoriam redintegrare. Cf. Renovo.

RĔDĬTĬO, ōnis, f. Retour. USUS: Celeritas reditionis.

RĔDĬTŬS, ūs, m. Retour. SYN. Reditio, reversio. EPITH. Acerbus, capitalis, pestifer, celer, crudelis, difficilis, facilis, florens, gloriosus, gratuitus, illustris, constans, maturus. PHRAS. Valetudo reditum impedivit, sa mauvaise santé a empêché son retour. Reditu prohibuit; regrediendi facultatem non dedit; valetudo obstitit quominus iter domum flecteret, retro concederet; ne in patriam esset reditus, valetudo in causa fuit. USUS: Patet tibi gratiæ reditus. Gratiæ reditum tibi aperiam, conficiam. Nemo te reditu prohibebit. (Reditus pro fructibus annuis, vulg. est), revenu.

RĔDĬVĪVUS, a, um, Rafraîchi, rajeuni; qui revit. SYN. Renovatus, in vitam revocatus.

RĔDŎLĔO, es, ŭi, ere, a. et n. Être odorant, exhaler, sentir. SYN. Oleo. USUS: Ejus sermonis multa indicia redolent. Oratio redolens antiquitatem. Mihi ex illius orationibus redolere ipsæ Athenæ videntur, je ne sais quel parfum d’atticisme s’exhale de ses discours.

RĔDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Faire revenir, ramener. SYN. Restituo, redigo, reporto. USUS: Distractos aliquos in concordiam reducere. Aliquid in memoriam reducere, rappeler qqche. Medicina ægrum reducere ad salutem. De exilio aliquem domum reducere, reportare.

RĔDUCTĬO, ōnis, f. Action de ramener.

RĔDUCTOR, ōris, m. Celui qui ramène. USUS: Plebis in urbem reductor. Litterarum senescentium reductor, celui qui rétablit, qui fait revivre.

RĔDUNDANTĬA, æ, f. Le trop plein, la trop grande abondance. SYN. Profluentia.

RĔDUNDO, as, avi, atum, are, n. Déborder, être trop abondant, inonder. SYN. Supero, superfluo, effluo. ADV. Aliquantum. USUS: Pituita aut bilis cum in corpore redundat. Homo omnibus ornamentis redundans. Infamia majorum fere in posteros, amici laudes in amicum redundant. Nihil prætermittatur, nihil redundet. E tuo facto multum invidiæ in me redundabit. E rerum cognitione florescit et redundat oratio. Is redundantes nos et juvenili licentia superfluentes repressit, celui-ci réprima les écarts où nous entraînait la fougue de la jeunesse. Cf. Abundo.

RĔDŬVĬA, æ, f. Envie aux doigts. SYN. Ulcus digitorum. USUS: Capiti mederi debebam, reduviam curavi, je devais soigner la tête et je n’ai donné mes soins qu’à une envie aux doigts, c. à d., en m’occupant de vétilles, j’ai négligé l’important (PROV.).

RĔDUX, dŭcis, omn. gen. Qui est de retour, revenu. SYN. Ex periculo aut exilio revocatus. Cf. Redeo.

RĔFELLO, is, felli, ere, a. Prouver la fausseté d’une chose, réfuter. SYN. Redarguo, refuto. )( Confirmo. ADV. Palam, studiosissime. PHRAS. Ejus argumenta facile refellam, je renverserai facilement ses arguments. Criminationem totam nullo negotio dissolvam; diluam, quæ objecit; propugnaculum istud, quo contra impetus meos se usurum putat, facile dejiciam. Objecta facile infirmabo et convellam; eam illius opinionem ratio convellet, oratio labefactabit; veritas denique extorquebit; argumenta ejus facile obruam, proteram, prosternam. Sententiam hominis facile frangam; tela ista haud difficulter repellam; faxo brevi, ut argumenta ejus universa corruant, irrita reddantur. Cf. Refuto. USUS: Refellere et coarguere mendacium alicujus. Ea exemplis magis quam argumentis refelles, vous réfuterez cela plutôt par des exemples que par des arguments. Moribus oratio refellitur, il fait par sa conduite la critique de ses discours.

RĔFERCĬO, is, fersi, fertum, cire, a. Remplir, bourrer; entasser. SYN. Repleo. ADV. Peranguste. USUS: Animos vulgi superstitionibus, sermonibusque aures refercire, rebattre, assourdir les oreilles par ses discours.

RĔFĔRO, fers, tŭli, lātum, erre, a. Porter, placer; emporter; rapporter. SYN. Reveho, reporto, reduco. ADV. Aperte, callide, cumulatissime, identidem, magnopere, occulte, pariter, publice, recte, separatim, simpliciter, vere. USUS: 1. Pedes me referunt in Tusculanum. 2. Renuntio, rapporter, relater. Misit, qui nuntios exciperent et ad se referrent. 3. Revoco, réproduire, faire revivre. Veterum consuetudinem, laudem, legem referre. 4. Reddo, rendre, payer. Meritam debitamque gratiam referre. 5. Adscribo, describo, transcrire, enregistrer. Aliquid in commentarium, tabulas, volumen, codicem referre. Referre in deos, in deorum numerum. Rationes ad ærarium referre. 6. Ad deliberandum propono, faire un rapport, proposer; s’en rapporter à. De re aliqua ad senatum; de rebus obscuis ad Apollinem; de religionibus ad sacerdotes referre. Ad alium, ad alterius arbitrium referre. 7. Respondeo, répondre, répliquer. Hoc ego non ad meam defensionem attuli, sed illorum defensioni retuli. 8. Dirigo, rapporter. Omnia sua consilia ad gloriam; ad voluptatem referre omnia. 9. Similis sum, rappeler. Vultu patrem refert, moribus avum. 10. Converto, revertor, revenir. Se ad intermissa studia litterarum referre. Animum, oculos in aliquem referre, reporter ses regards et son attention sur qqn.

RĔFERT, n. et imp. Il est utile, il est bon, il importe. SYN. Interest, ad rem pertinet. PHRAS. Mea quidem id parum refert, cela m’importe peu. Rebus tuis sunt illa conjunctiora; ad rem meam nihil interest. In eo fortunæ meæ positæ non sunt. Nihil ad me ista. Non est, cur ea de re me angam, discruciem. Mihi isthic neque seritur, neque metitur; utcumque fuerit, haud in magno equidem ponam discrimine. Cf. Interest. USUS: Tua id maxime refert. Parvi refert abs te dici.

RĔFERTUS, a, um, part. v. Refercio. Plein, rempli, comble. SYN. Confertus, plenus. USUS: Locuples et referta domus, bonis omnibus abundans et affluens.

RĔFERVĒO, es, ere, et RĔFERVESCO, is, ere, n. Être très chaud; bouillonner, rejaillir. USUS: Jam quasi refervescit oratio. Sanguis refervet vel refervescit.

RĔFĬCĬO, is, fēci, fectum, ere, a. Refaire, rétablir, restaurer, améliorer. SYN. Reconcinno, recreo, restituo. PHRAS. Corpus reficere, remettre, ranimer le corps. Corpora curare; corpus cibo potioneque firmare; famem sitimque cibo et potione depellere; firmare cibo vires, instaurare. Cf. Cibus. USUS: Nihil est jam quo nos reficiamus, aut ubi lapsi resistamus. Cum animus se a forensi strepitu refecerit et recreaverit. Reficere ædes quæ vitium fecerant. Refecta spe, ayant repris espoir. Reficit me ac recreat tua epistola. Cf. Recreo.

RĔFĪGO, is, xi, xum, ere, a. Détacher; enlever; abroger, annuler. SYN. Rescindo, infringo, revello. USUS: Acta Antonii legesque refixistis. Num figantur rursus tabulæ quas vos decretis vestris refixistis.

RĔFLĀTŬS, ūs, m. Souffle; vent contraire. SYN. Contrarius, adversus, reflans ventus. USUS: Naves reflatu Uticam actæ. Fortunæ reflatus semper timendus.

RĔFLECTO, is, xi, xum, ere, a. Ramener, détourner, apaiser. SYN. Revoco, sedo. USUS: Animum ad vindictam incitatum reflecto et revoco. Cf. Flecto, Recordor.

RĔFLO, as, avi, atum, are, n. Souffler en sens contraire, être contraire (en parl. du vent). SYN. Contra flo. USUS: Cum fortuna reflarit, affligimur. Ventis reflantibus, cum aquilo mihi adversum teneret, in littus rejecti sumus.

RĔFLŬO, is, ere, n. Couler en sens contraire. * SYN. Retro fluo.

RĔFORMĪDĀTĬO, ōnis, f. Vive crainte, forte appréhension. SYN. Formido, metus. Cf. Metus.

RĔFORMĪDO, as, atum, are, a. Reculer de crainte, craindre, redouter. SYN. Refugio, horreo. USUS: Dolorem imbelles horrent et reformidant. Cf. Timeo, Abhorreo.

Reformare Religionem, Réformer un ordre religieux. Ad disciplinam severiorem revocare; lapsam disciplinam ad vetera instituta revocare; instaurare disciplinam; e solutiore disciplina ad veterem sanctimoniam revocare; veterem disciplinam, quæ jacet ætatis vitio perculsa atque prostrata, excitare; constituere leges, revocare instituta, abhorrentes a vitæ sanctimonia mores abususque comprimere ac abolere, omnia denique quæ dilapsa jam diffluxere, severis legibus vincire; dissolutam familiæ sacræ disciplinam arctius adstringere ac in veterem dignitatem vindicare; lapsam, prolapsam disciplinam erigere; solutam disciplinam coercere, ad arctiorem disciplinam erudire; pravarum consuetudinum stirpes, quæ caput tollebant, elidere, exscindere; a veteri sanctimonia declinantem, in semitam reducere.

RĔFRACTĀRĬŎLUS, i, m. Un peu chicaneur, qui aime la dispute. SYN. Concertatorius, contentiosus.

RĔFRĀGOR, aris, atus sum, ari, d. n. Faire opposition à qqn. SYN. Adversor. USUS: Sed nolui homini amicissimo refragari. Cf. Adversor.

RĔFRĒNO, as, avi, atum, are, a. Retenir par le frein; arrêter, maîtriser, dompter. SYN. Coerceo, reprimo, comprimo, cohibeo, circumscribo, retardo, restringo, contraho, sedo, debilito, edomo, frango, moderor, tempero, restinguo. Vinculum v. g. cupiditati injicio. Cf. Cohibeo, Coerceo, Comprimo. USUS: Refrenet prius libidinem, iram teneat, coerceat avaritiam, qu’il réprime d’abord ses passions, etc.

RĔFRĬCO, as, ŭi, atum, are, a. et n. Frotter de nouveau, rouvrir. SYN. Renovo, revoco, retracto. PHRAS. Noli mihi refricare memoriam casus acerbissimi, ne réveillez pas en moi le souvenir de ce cruel malheur. Noli mihi revocare in memoriam casum acerbissimum; noli animum meum revocare in memoriam casus tristissimi; noli renovare, redintegrare memoriam casus acerbissimi; noli obductam vixdum cicatricem refricare. Cf. Memoria. USUS: 1. Dolorem, cicatricem, vulnus refricare. 2. Iterum vexo, se renouveler, revenir, reparaître. Crebro refricat lippitudo.

RĔFRĪGĔRĀTĬO, ōnis, f. Rafraîchissement, fraîcheur.

RĔFRĪGĔRO, as, avi, atum, are, a. Refroidir ou rafraîchir. )( Calefacio. USUS: Stella Saturni refrigerat. Umbris et aquis refrigerari.

RĔFRĪGESCO, is, frixi, escere, n. Se refroidir. SYN. Refrigeror, defervesco. ADV. Plane, sane quidem. USUS: Belli apparatus, impetus illi animorum refrixit. Interpellata bello studia refrixere. Causa illa omnino refrixit. Cf. Remitto.

RĔFRINGO, is, frēgi, fractum, ere, a. Briser, ouvrir, enfoncer. USUS: Claustra illa nobilitatis refregi.

RĔFŬGĬO, is, fūgi, ere, n. et a. Fuir en arrière, s’enfuir, s’échapper, s’éloigner. SYN. Abhorreo, fugio, recedo, horreo, formido. )( Appeto. ADV. Prorsus, longe. USUS: Refugit animus ea commemorare. Ab impiorum consuetudine refugere. Refugit a dicendo animus. Cf. Abhorreo.

RĔFŬGĬUM, ĭi, n. Refuge, asile; lieu de refuge. SYN. Perfugium, portus, præsidium, arx. USUS: Nationum omnium portus et refugium senatus.

RĔFULGĔO, es, si, ere, n. Reluire, briller. SYN. Reluceo.

RĔFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. Verser de nouveau, répandre, vider. SYN. Rursus fundo.

RĔFŪTĀTĬO, ōnis, f. Réfutation. (t. de rhét.) SYN. Confutatio.

RĔFŪTO, as, avi, atum, are, a. Repousser, rejeter; réfuter. SYN. Aspernor, despicio, repello; confuto, refello. )( Complector, confirmo. ADV. Fortius, liberalius, gravius. PHRAS. Erroris magistrum refutavit egregie, il réfuta parfaitement ce docteur de mensonge. Quemadmodum erroris doctorem fregerit, quam docte illius fidem infirmarit, auctoritatem elevarit, quis satis deprædicet? ut illum strenue refellerit, coarguerit, vicerit; ut firmissima quæque propugnacula ex ejus errorum defensione dejecerit, quis ignorat? Cf. Refello. USUS: 1. Refutare et aspernari extera, dédaigner et repousser les choses extérieures. Libidinem alicujus et conatus refutare. 2. Refello, réfuter, contredire, répondre à. Nostra confirmare argumentis, aliena refutare, confirmer notre dire par des arguments, réfuter celui de l’adversaire.

RĔGĀLIS, e, gen. com. De roi, royal. SYN. Regius. USUS: Potestas, nomen, ornatus, purpura regalis.

RĔGĔRO, is, gessi, gestum, ere, a. Rejeter sur, renvoyer à. SYN. Oppono, objicio. USUS: Convicia regerere, répliquer par des injures.

RĒGĬA, æ, f. Palais d’un roi, cour. SYN. Domus, aula regia. EPITH. Maxima.

RĒGĬĒ, Royalement, en roi. SYN. More regio.

RĒGĬFĬCĒ, Avec un luxe royal, splendidement. SYN. Apparatu regio.

RĒGĬMEN, ĭnis, n. Conduite, direction, gouvernement. SYN. Rectio. USUS: Regimen totius magistratus penes Appium erat. Cf. Magistratus, Potestas.

RĒGĪNA, æ, f. Reine. SYN. Regni socia, domina. USUS: Omnium virtutum regina justitia.

RĔGĬO, ōnis, f. Pays; limites, bornes; étendue. SYN. Provincia, ora, plaga, tractus, fines, termini, spatium. PHRAS. 1. Regio fertilis, pays, contrée fertile. Regio tam ubere et pingui solo, ut a pastu repellantur pecudes, ne satietas perimat. Regio omnium rerum soli fertilis. Regio uberrimo agro, mitissimo cœlo, clementibus accolarum ingeniis; regio fertilis imprimis et omnium copia rerum opulenta; regio fidelis et fautrix suorum. Cf. Fertilis. 2. E regione curiæ domus nostra est, notre maison est située en face de la curie. Domus nostra curiæ respondet; contra curiam domus nostra est; domus nostra curiæ est adversa et contraria. Ex adverso, e regione curiæ nostra domus est. USUS: 1. Immensa et interminata in omnes partes regionum magnitudo. Regio lunæ. 2. Spatium, limites, bornes, frontières (ordin. au pluriel.) Vitæ spatium exiguis regionibus circumscriptum, des limites peu étendues circonscrivent l’espace de la vie. Officii regionibus se continere, rester dans les limites du devoir. Eregione tuæ villæ mea est sita.

RĒGĬUS, a, um, Royal. SYN. Regalis.

REGNĀTOR, ōris, m. Souverain, monarque, roi.

REGNO, as, avi, atum, are, n. Exercer le pouvoir royal, être roi, gouverner. SYN. Impero, dominor. PHRAS. Regnabat apud Persas, il régnait sur les Perses. Persidem tenebat; Persis imperitabat; summæ rerum apud Persas præerat; imperium Persarum tenebat; inter Persas regnum agebat; summa imperii apud Persas potiebatur; imperium gerebat apud Persas; Persicum dominatum imperio tenebat, summam rerum omnem apud Persas administrabat; regium principatum apud Persas gerebat, tenebat, obtinebat, habebat; imperii clavum tenebat; rerum potiebatur; regio jure ac potestate imperabat apud Persas. Cf. Impero, Rego. USUS: Hic vero regnat et triumphat oratio, ici vraiment l’éloquence est souveraine. Regnat in centuriis, il domine sur les centuries.

REGNUM, i, n. Pouvoir royal, royauté; royaume. SYN. Principatus, dominatus. USUS: Regnum non modo Romano, sed ne Persæ quidem tolerabile. Regnum appetere. Regnum alicui dare, deferre. Regnum occupare, obtinere; regno potiri. Sub vel in regno alicujus esse, degere, vivere. Regnum in cervices accipere, se soumettre à un roi. Regno aliquem pellere, expellere, ejicere; regnum adimere, regno spoliare. In regnum restituere, reducere. Regnum recuperare; in regnum redire.

RĔGO, is, xi, ctum, ere, a. Diriger, conduire; gouverner, régir. SYN. Guberno, moderor. PHRAS. Totam rempublicam regit, il gouverne toute la république. Rempublicam unus gubernat, administrat omnem; unius nutum tota civitas intuetur; summæ rerum unus præest; omnia unus temperat, moderatur; ei populus sui velut habenas tradidit; ad ejus ductum se applicuit; reipublicæ regimen penes eum est; ad gubernacula reipublicæ sedet, summa rerum illi tradita est; ad ejus arbitrium judiciumque summa rerum rediit; reipublicæ tenet gubernacula; moderator est totius consilii publici; omnia moderatur, movet, regit; jura dat unus reipublicæ; summæ rei præest; rempublicam cum imperio et potestate obtinet; reipublicæ arbiter ac moderator præsidet Cf. Impero, Regno. USUS: Animus regit corpus et moderatur. Versare suam naturam et regere ad tempus. Mundus regitur numine deorum. DEUS qui omnem hunc mundum regit, DIEU qui gouverne tout cet univers.

RĔGRĔDĬOR, eris, gressus sum, gredi, d. n, Rétrograder, revenir, retourner. SYN. Pedem refero. USUS: Regredi quam progredi malo, j’aime mieux rétrograder qu’avancer.

RĔGRESSĬO, ōnis, f. Retour. USUS: Exponam vobis consilium profectionis et regressionis meæ.

RĔGRESSŬS, ūs, m. Retour, marche rétrograde. USUS: Nihil errat quod in omni æternitate conservat progressus et regressus reliquosque motus constantes et ratos, ce nom d’errants ne saurait convenir à des astres qui de toute éternité s’avancent, rétrogradent, et font toutes leurs évolutions d’après des lois fixes et invariables. SYN. Recessus.

RĒGŬLA, æ, f. Équerre, règle; loi, règle. SYN. Norma, lex, exemplum, formula, præscriptio. EPITH. Notissima, optima, pravissima. PHRAS. Regulas præscribere, établir des lois. Privatam publicamque disciplinam, quæque alia cœtibus hominum regendis usui esse solent, præscribere; leges ferre; privatam publicamque vivendi rationem legibus constituere. USUS: Consilia sua omnia ad regulam virtutis dirigere et referre. Servare regulam de cœlo ad cognitionem omnium delapsam. Ab regula et præscriptione vitæ aberrare, s’écarter de la règle, des prescriptions de la vie. Studia sua naturæ regula metiri. Non utendum pravissima consuetudinis regula, il ne faut point se servir de la règle si fausse de l’usage. Non egemus perpendiculis, normis et regulis, nous n’avons pas besoin de perpendiculaire, d’équerres, ni de règles. Cf. Lex, Norma.

RĒGŬLUS, i, m. Roi d’un petit pays; roitelet.

RĔGUSTO, as, avi, atum, are, a. Goûter de nouveau. SYN. Iterum gusto, degusto. USUS: Crebro regusto tuas litteras, je relis fréquemment vos lettres, je les savoure.

RĔJECTĀNĔA, ōrum, n. pl. Choses de rebut, rebut. SYN. Rejecta.

RĔJECTĪO, ōnis, Rejet, dédain, mépris. USUS: Rejectio judicum facta est, récusation (des juges).

RĔJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. Rejeter; repousser, éloigner, écarter. SYN. Aspernor, repudio. ADV. Plane, feliciter. PHRAS. Ea sententia ab omnibus rejecta est, cet avis fut rejeté de tout le monde. Ea sententia irrisa est ab omnibus; explosa et ejecta est; respuere hanc sententiam omnes et pro nihilo putavere; eam sententiam plerique omnes ineptam judicavere, improbavere, refutavere; fuit ea sententia plerisque spreta et damnata. Cf. Amoveo. USUS: Deligere bona et rejicere contraria. Causam ad senatum rejicit. Ab iis libris obscuritas me rejecit. Cf. Abjicio.

RĔLĀBOR, eris, lapsus sum, labi, d. n. Couler en arrière, refluer. USUS: Relabuntur, refluunt, revertuntur flumina unde fluxerunt.

RĔLANGŬESCO, is, gui, ere, n. S’affaiblir, tomber en faiblesse. SYN. Oblangueo.

RĔLĀTĬO, ōnis, f. Rapport sur une affaire; question. EPITH. Salutaris, diligens. USUS: Quis audivit aut actionem, aut relationem tuam. Pro: ex certa relatione, par une relation, un récit certain, rectius dicitur: certis auctoribus comperi.

RĔLĀTOR, ōris, m. Celui qui fait des rapports, rapporteur. USUS: Te auctore et relatore.

RĔLAXĀTĬO, ōnis, f. Relâche, récréation. SYN. Remissio. USUS: Otii fructus est non contentio animi, sed relaxatio, repos de l’esprit.

RĔLAXO, as, avi, atum, are, a. Relâcher, distraire, reposer. SYN. Remitto, dissolvo, solvo. PHRAS. Rus cogito ut animum relaxem, je songe à aller à la campagne pour me reposer. Animi causa; ut animum parumper a molestiis abducam; ut animus parumper acquiescat a curis; ut animum curis distractum varieque dissipatum recolligam; ut animus sine cura quiescat; ut animus ex curarum tædio recreetur; ut, quam mihi negotiorum et curarum odiosa consuetudo hilaritatem ademit, abstulit, eripuit, in me exstinxit, eam rerum jucundissimarum aspectu atque usu recuperem; ut aliquid vernæ amœnitatis degustem; ut verna jucunditate fruar; ut amissam animi hilaritatem recipiam; ut ex laboris assiduitate me reficiam; ut aberrem a molestiis, aberrationem habeam. Cf. Remitto. USUS: Animum relaxare ac remittere. Risus tristitiam mitigat et relaxat. Longior dolor intervalla dat et relaxat. Se ab occupationibus relaxare et jucunditati dare. Cum se animus corporis vinculis relaxarit ac liberarit. Alvus aliquando vel adstringitur vel relaxatur Cf. Recreo.

RĔLĒGĀTĬO, ōnis, f. Exil dans un lieu déterminé. SYN. Amandatio. EPITH. Jejuna, rusticana.

1. RĔLĒGO, as, avi, atum, are, a. Éloigner, écarter, reléguer qque part. SYN. Amando, exilio mulcto, expello, ejicio. )( Reduco. USUS: Pater filium ab hominibus in prædia rustica relegarat, le père relégua son fils à la campagne loin du commerce des hommes. Cf. Exilium, Ejicio.

2. RĔLĔGO, is, lēgi, lectum, ere, a. Parcourir de nouveau, relire. USUS: Crebro tuas litteras relego et regusto.

RĔLĔVO, as, avi, atum, are, a. Relever, remettre sur pied, soulager. SYN. Levo, consolor, minuo, levationem affero. USUS: Jam tandem relevata et recreata respublica videtur. Communem casum relevare. Tu qui toties dolorem meum tuis sermonibus relevasti. Cf. Consolor, Recreo, Levo.

RĔLICTĬO, ōnis, f. Abandon, délaissement. SYN. Derelictio, desperatio, proditio.

RĔLĬGĀTĬO, ōnis, f. Action de lier, d’attacher. SYN. Colligatio.

RĔLĬGĬO, ōnis, f. Respect, crainte de DIEU, esprit religieux; culte extérieur. SYN. Pietas, sanctitas, cultus divinus, res divinæ, sacræ, religiones et cerimoniæ sacræ, cultus Divini Numinis. EPITH. Antiqua, communis, divina, domestica, externa, ficta, inexpiabilis, justa, magna, mira, nimia, perversa, pristina, privata, publica, pura, sancta, sempiterna, singularis, solemnis, summa, tanta, utilis. PHRAS. 1. DEUM summa religione colebat, il honorait DIEU très religieusement. DEO supremum cultum et honorem tribuebat, præstabat, exhibebat; summa DEUM religione venerabatur; DEUM pura, integra, incorrupta mente venerabatur; sacris impense dedebat animum DEUM que religione maxima colebat. Quæ divino cultu continentur ea ille caste integreque tractabat; in ejus animo Numinis assidua insidebat cura; exsistebat in eo mira religionum sanctitas cultusque divini ardor. Cf. Religiosus. 2. (Religionem ingressus est, VULG.), il est entré en religion. DEO sese in religiosam servitutem dicavit; totum se DEO religiosissima mente consecravit; DEO dicatorum hominum instituta complexus, professus est; abdicatis rebus omnibus, in religiosorum hominum familiam nomen dedit; sacræ militiæ se addidit, nomen dedit; inter sacræ familiæ candidatos nomen professus est; a profanis stipendiis, ad Christi vexilla convolavit. 3. (Susceptus est ad religionem, VULG.), il a été admis dans un ordre religieux. In sacram familiam cooptatus est; ad sacri ordinis alumnos aggregatus, adscriptus est; sacram familiam auxit; in numerum dicatorum DEO hominum relatus est. USUS: 1. Religio Numinis pio cultu continetur. Religionem pie colere; religioni servire. Religiones omnes polluere. Ab omni religione declinare; a religione abducere. Novas religiones inducere, suscipere. Negligere religiones. 2. (Scrupulus conscientiæ, VULG.), délicatesse résultant des sentiments religieux, scrupule de conscience. Religionem alicui afferre, injicere, inducere, inspirer des scrupules à qqn. Aliquid in religionem vertere, trahere, faire un scrupule à qqn de qqche. Religione quadam tangi, aliquid sibi religioni ducere, habere, se faire un scrupule de. Alicui religionem eximere, adimere, tollere, eripere, auferre; aliquem religione solvere, exsolvere, liberare, lever les scrupules de qqn. Ea res in religionem venit populo, le peuple se fit un scrupule de cette chose. 3. Sacramentum, loyauté, honneur, délicatesse; serment. In re aliqua religionem interponere, adhibere. Religione obstrictum, implicatum, impeditum esse; obligare se, aliquem alligare religione.

RĒLĬGĬŌSĒ, Religieusement; exactement. SYN. Bona fide, sancte, candide.

RĒLĬGĬŌSUS, a, um, Religieux, pieux. SYN. Summa religione præditus, sanctus, sacris deditus, animus religione perfusus. )( Impius. PHRAS. 1. Religiosissimus vir est, cet homme est très religieux. Magna est et antiqua religione; maxima cum religione vitam traducit; pius sanctusque vir est; pietatem imprimis colit; exemplar est religionis, vitam sancte pieque exigit. Is est, in quo tanquam in speculo intueantur qui religionem colunt; insigni est pietate erga DEUM. Ab ineunte ætate ad vitæ sanctimoniam incumbit; pectus omni pietate imbuit. 2. Vir religiosus optime sibi consulit, le religieux pourvoit parfaitement à ses propres intérêts. Qui se DEO dicat, addicit, dedit, totum tradit; qui se ad unum DEUM confert; qui suas omnes cogitationes, omnia studia sua in uno DEO figit ac locat, qui ab uno DEO pendere vult; qui divina studia, præterea nihil colit; qui Christianam pietatem non communi vulgarique instituto, sed proprio quodam studio, propria quadam mentis inductione complectitur; qui præter DEUM nihil animo spectat; qui suum animum, suas cogitationes, sua consilia ad unum refert DEUM; qui omnibus in rebus duce DEO utitur; cujus est vita cum pietate conjuncta; qui nihil non pium, nihil non cum religione conjunctum cogitat, is omnium optime suis rationibus prospicit. Cf. Probus, Pius, Professus. USUS: 1. Integer, innocens, religiosus, qui omnia, quæ ad cultum divinum pertinent, diligenter pertractat. Vir natura sanctus, in testimonio religiosus. 2. Scrupuli plenus, ce dont on se fait un scrupule. Religiosum erat lucum Marti sacrum exscindere.

RĔLĬGO, as, avi, atum, are, a. Lier en arrière; attacher, nouer. SYN. Vincio, colligo. ADV. Extrinsecus. USUS: Ad currum religatus Hector.

RĔLĬNO, is, ēvi, ere, a. Décacheter, ouvrir. USUS: Epistolam, dolium relinere.

RĔLINQUO, is, līqui, lictum, ere, a. Laisser en arrière, abandonner. SYN. Linquo, reliquum vel reliqui facio, missum facio; omitto, mitto; defero, dimitto. ADV. Admodum nihil, trepide, dissolute, feliciter, fortiter, in perpetuum, indigne, largiter, antequam, omnino, nihil scripti, omnino nullam memoriam, plane, prorsus nihil, sapienter, studiose, turpiter, intus, consulto. PHRAS. 1. Reliquit sua studia priora, il a abandonné ses premières études. Multam salutem bonis litteris dixit; deposuit cum libris litteras; discessit, descivit a pristino consilio; missa fecit studia sua; deflexit de curriculo suo; bona gratia dimisit doctrinarum studia; removit se ab honestis litteris; studia ab eo deserta obsolevere; segregavit a se penitus Musas; abjecit bonas litteras; a litteris alio operam industriamque transtulit, traduxit; a Musis, ut si bellum ipsis indixisset, se disjunxit. 2. Amici omnes me reliquerunt, tous mes amis m’ont abandonné. Ab amicis ita destitutus sum, ut nemo afflictum erigat; causam meam omnes deserunt; desunt amico amici; proditum, inductum, conjectum in fraudem jacere patiuntur. Ab amicis repudiatus, a propinquis nihil sublevatus in summa solitudine vivo; turpissima defectione deseruerunt et dereliquerunt me amici omnes. Cf. Desero, Descisco, Deficio. 3. Tuo hæc arbitrio relinquo, je laisse cela à votre gré, à votre liberté. Istam partem totam ad te defero; id omne ad arbitrium tuum libentissime confero; ejus rei æstimationem tibi remitto; hujusce rei arbitrum, disceptatorem ac judicem te volo, constituo; hujusce rei tuum esto arbitrium; hanc rem omnem in tua fide ac æquitate depono. USUS: Nullum precibus meis locum; desiderium sui magnum reliquit. Aliquem non solum relinquere, sed etiam prodere.

RĔLĬQUĬÆ, ārum, f. pl. Restes, restant, débris. SYN. Residua. EPITH. Angustæ, egentes, illustres, immortuæ, intermortuæ, magnæ, meliores, miseræ, pristinæ, seniles. USUS: In his miseris fortunæ reliquiis. Reliquias hostium persequi. Cibi reliquiæ. Voluptatum reliquias colligere.

RĔLĬQUUS, a, um, Ce qui reste, restant. SYN. Residuus, relictus, rejectus. PHRAS. Nihil mihi jam reliquum est, il ne me reste plus rien. Nihil mihi ex tantis opibus fortuna reliquum fecit; ne reliquiæ quidem ullæ veteris fortunæ restant; ne tenues quidem reliquiæ pristinæ felicitatis supersunt; nihil mihi e fortunis meis supererat; præter vitam, eamque miseram nihil mihi superest. Nihil est residui; nihil mihi reliqui ex tantis opibus fortuna fecit. USUS: Nullum mihi jam solatium est reliquum in omni vita. De reliquo quid dicam?

RĔLŪCĔO, es, luxi, cere, n. Reluire, briller. SYN. Refulgeo.

RĔLUCTOR, aris, atus sum, ari, d. Lutter contre, combattre, résister. SYN. Adversor. Cf. Adversor.

RĔMĂNĔO, es, mansi, ere, n. Rester, demeurer, séjourner. SYN. Maneo, resto, resideo. USUS: Nemo omnium apud me remansit. Cf. Maneo.

RĔMANSĬO, ōnis, f. Action de rester qque part, séjour. USUS: Tuam remansionem non probo.

RĔMĔDĬUM, ĭi, n. Ce qui guérit, remède, médicament. SYN. Medicina, medicamentum; cautio, provisio, fomentum. EPITH. Præclarum, præsens, præsentissimum. USUS: In adversis rebus sine remedio atque allevamento permanere. Quærere remedium ad rem aliquam. Suo malo, suis incommodis et vulneribus remedium comparare, invenire, afferre, adhibere. Acrioribus remediis huic malo occur rendum. Præsens remedium ægro adhibere. Cf. Medeor, Medicina.

RĔMĔO, as, avi, atum, are, n. Retourner, revenir. SYN. Redeo. USUS: Ex urbe remeare. Cf. Redeo.

RĔMĒTĬOR, iris, mensus sum, iri, d. a. Mesurer de nouveau; rendre en égale mesure. USUS: Iter remetiri.

RĒMEX, ĭgis, m. Rameur. SYN. Qui remos agit. EPITH. Vesanus. USUS: Remiges civitatibus imperare.

RĒMĬGĀTĬO, ōnis, f. Action de ramer, manœuvre à la rame. SYN. Impetus pulsusque remorum, remigium.

RĒMĬGĬUM, ĭi, n. Action de ramer. SYN. Remigatio; remigum multitudo.

RĒMĬGO, as, avi, atum, are, n. Ramer. SYN. Remis navem propello, remis incito navigium, mare pertinacius remis everbero. ADV. Paululum. Cf. Navigo.

RĔMĬGRO, as, avi, atum, are, n. Revenir habiter, retourner, rentrer. SYN. Redeo, remeo. USUS: Remigrare in domum suam.

RĔMĬNISCOR, eris, isci, d. n. et a. Repasser dans sa mémoire, se souvenir. SYN. Subit animum memoria rei. )( Obliviscor. USUS: Præterita reminisci. Cf. Recordor, Memoria.

RĔMISSĒ, Avec douceur, avec indulgence. SYN. Leniter, molliter, levi animo et remisso. USUS: Remisse, urbane, leniter dicere, agere.

RĔMISSĬO, ōnis, f. Action de relâcher, de détendre; relâchement. SYN. Languor, abjectio. EPITH. Humanissima, liberalissima. USUS: 1. Remissio animi et dissolutio, indulgence, faiblesse de caractère. 2. Quies, otium, solatium, repos. Ad omnem animi remissionem ludumque descendere, relâche, récréation, délassement d’esprit, divertissement. 3. Relevatio, imminutio, adoucissement, affaiblissement. Senescentis morbi remissio, affaiblissement, déclin de la maladie qui touche à sa fin; contentiones et remissiones vocis, élévations et abaissements de la voix. 4. Intermissio, relâchement. Tales amicitiæ remissione usus sunt eluendæ, de telles amitiés doivent être déliées par le relâchement des rapports. Cf. Relaxatio.

RĔMISSUS, a, um, Relâché, détendu, mou, lâche. SYN. Lenis, contractus, timidus. )( Acer, contentus. USUS: Animo esse leni et remisso. Sermo quietus et remissus. In ulciscendo, in bello gerendo, in disputando remissus. Dolor castigatus et remissus. Ventus remissior, vent plus doux. Dubitabam utrum remissior essem an summo jure contenderem, si je devais user de douceur ou agir dans toute la rigueur du droit. Cf. Laxus.

RĔMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. et n. Renvoyer, laisser aller; relâcher; diminuer. SYN. Retro mitto; relaxo; minuor. ADV. Aliquantum, dissolute, largiter, perscienter, nequaquam. PHRAS. 1. Ventus remittit, le vent cesse. Ventus cadit, concidit; ventus, tempestas se frangit; ventus ponit; minuit ventus. 2. Ira jam remittit, déjà sa colère s’affaiblit. Languescit ira; defervescit, resedit, consedit, conquiescit ira; ira senescit, cadit, concidit; deflagrat ira. 3. Industria remittit, le travail se relâche. Languescit, senescit industria et remittit. Cf. Minuo. 3. Remittere culpam, remettre une faute, la pardonner. Condonare crimen; gratiam delicti facere; veniam et impunitatem dare. Cf. Ignosco. USUS: 1. Librum, nuntium remittere. 2. Dimitto, éloigner, écarter. Opinionem ante conceptam remittere. 3. Condono, pardonner. Pœnam remittere. De meo tibi aliquid remitto. 4. Minuo, diminuo, detraho, relâcher, abandonner. De pristina severitate; de virtute remittere. Iracundiam remittere. Hiems, frigus, dolor remittit. 5. Relaxo, relâcher, détendre. Animum, vocem, arcum remittere. 6. Relaxo, Condono.

RĔMOLLESCO, is, ere, n. Se ramollir. USUS: Otio remollescunt homines.

RĔMŎRA, æ, f. Retard, délai. SYN. Retardatio. USUS: Multæ res obstant, remoramque faciunt rei privatæ et publicæ. Cf. Mora.

RĔMORDĔO, es, morsum, ere, a. Tourmenter, torturer. SYN. Crucio, sollicito, uro, pungo. USUS: Multæ me curæ remordent. Cf. Crucio.

RĔMĔROR, aris, atus sum, ari, d. Retarder, arrêter. SYN. Retardo, retineo, distineo. USUS: Quæ cæteros remorari solent, me nihil retardarunt, ces choses qui arrêtent les autres, n’ont pas été pour moi un obstacle. Ne quid pacem distineat ac remoretur vobiscum meam. Num unum diem postea L. Saturninum tribunum plebis, ac C. Servilium prætorem mors ac pœna remorata est? Le supplice s’est-il fait attendre un seul jour? Cf. Moror.

RĔMŌTĬO, ōnis, f. Action d’éloigner, d’écarter. USUS: Remotio criminis est, cum facti intentio in alium derivatur, la justification (l’action d’écarter une imputation) consiste à, etc.

RĔMŌTĒ, Loin. USUS: Stellæ aliæ propius, aliæ remotius.

RĔMŌTUS, a, um, Éloigné, écarté. SYN. Alienus, abhorrens. PHRAS. Locus longissime remotus est, lieu très éloigné. Locus a conspectu amotus longius; locus longius recedit ab urbe nostra; locus, quem natura longe submoverat, oculis subduxerat; locus extra terminos solis, atque in extremis terrarum finibus positus. Cf. Procul. USUS: 1. Hoc a moribus, sapientia, natura hominis optimi remotissimum est. Ab omni cupiditate remotissimus. Hæc a vulgari intelligentia remotiora sunt. 2. Distans, qui s’éloigne, qui s’écarte. Res a memoria nostra remotæ. Locus remotus.

RĔMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. Ramener en arrière; retirer; écarter, repousser, éliminer. SYN. Amoveo, dimoveo, submoveo, moveo, abduco, aufero, ejicio; deduco, abstraho, avoco, averto; deterreo, deprecor. USUS: Removere se ab aliquo negotio, ad otium perfugere. Ab amicitia alicujus se removere. Ex præsidiis militem removere. Cf. Amoveo.

RĔMŪGĬO, is, ire, n. Répondre par des mugissements, retentir, résonner. SYN. Resono.

RĒMULCUM, i, n. Cable pour remorquer. USUS: Submersam navim remulco multisque funibus reduxerunt.

RĔMŪNĔRĀTĬO, ōnis, f. Rémunération, récompense. SYN. Gratia, vicissitudo studiorum vel officiorum. EPITH. Expedita. PHRAS. Officiis tuis remuneratio nulla par erit, rien ne pourra récompenser vos services. Officia tua nunquam paribus officiis æquabor, nullam unquam meritorum tuorum partem assequar; nunquam non modo referenda, sed ne cogitanda quidem gratia tua beneficia consequar. Nunquam, ne minima quidem ex parte tuis in me meritis satisfaciam. Nunquam omnino tibi solvam quantum debeo, ac ne ulla quidem ex parte. Officia tua nunquam rependam, compensabo. Cf. Remuneror. USUS: Nihil remuneratione benevolentiæ, vicissitudine officiorum jucundius.

RĔMŪNĔROR, aris, atus sum, ari, d. a. Rendre service pour service, récompenser. SYN. Retribuo, compenso, beneficium reddo; mutuam gratiam reddo, refero; parem gratiam repono, mercedem do. PHRAS. Remunerabor merita in me tua, je récompenserai les services que vous m’avez rendus. Cumulatis tuis in me meritis satisfaciam; gratum ac memorem paribus officiis probabo; beneficia beneficiis compensabo. Quæ in me contulisti, eadem recipies aut majora; parem gratiam referam. Tuis beneficiis paribus officiis respondebo; quæ debeo, solvam, reddam beneficia. Qui tibi ex me fructus debentur, eos uberrimos colliges, capies, percipies, ex me feres. Eo quo premor, tuorum beneficiorum onere levabor; laxabo me vinculis quasi quibusdam, si plane solvere non potero, beneficiorum tuorum; in id incumbam, eo curæ cogitationesque intendentur, ut par pari referam; efficiam profecto, ut in me gratum animum desiderare non possis; omni studio enitar, ut officia tua paribus a me beneficiis compensentur; id in omni vita mihi erit antiquissimum, ut cumulate reddam gratiam tantis tuis in me promeritis; nihil agetur a me studiosius, quam ut de me optime meritum esse læteris. USUS: Quibus officiis tua beneficia remunerabo? Quo te munere remunerer, nescio.

RĒMUS, i, m. Rame. USUS: Remis navem propellere: Detergere remos, frangere.

RĔNASCOR, eris, natus sum, asci, n. Renaître, se reproduire, repousser. SYN. Denuo nascor, exorior; renovor. USUS: Renatum est bellum, nuper primo exstinctum.

RĔNĀVĬGO, as, avi, atum, are, a. et n. Revenir par eau, retraverser.

RĒNES, um, m. pl. Les reins. USUS: Ex renibus laborare.

RĔNĪDĔO, es, ere, n. Luire, briller, être riant, gai, se réjouir. SYN. Resplendeo, lætor, gaudeo.

RĔNĪTOR, eris, nīsus sum, niti, d. n. Faire effort contre, s’opposer. SYN. Contra vel adversum nitor. Cf. Adverso, Obsisto.

RĔNŎVĀTĬO, ōnis, f. Renouvellement, rénovation. SYN. Redintegratio. USUS: Renovatio timoris magnam molestiam affert.

RĔNŎVO, as, avi, atum, are, a. Renouveler, rétablir; reproduire. SYN. Instauro, redintegro, reficio, integro; refero, repræsento. PHRAS. 1. Nolo renovare dolorem tuum, je ne veux pas renouveler votre douleur. Non faciam ut, quæ coaluere vulnera, recrudescant; ut, quæ cicatricem duxerunt, refricentur vulnera; nolo dolorem tuum retractare, revocare; dolorem tuum jam senescentem irritare non cupio, nec enim novis vulneribus rumpendæ sunt cicatrices veteres. Nolo reviviscat, a longo intervallo se referat, redintegretur, renascatur dolor, 2. Renovare bellum, recommencer la guerre. Comparare de integro bellum; redintegrare bellum; instaurare belli reliquias ac renovare. Cf. Bellum. 3. Conspectus filii renovavit dolorem, la vue de mon fils renouvela ma douleur. Conspectus filii redintegravit lacrimas; vulnus refricuit et dolorem; conspectus filii renovatio erat doloris; conspectus filii veteres dolendi causas retexuit, retulit; obductam cicatricem, quæ consenuisse videbatur, refricuit; conspectus filii integravit luctum; veteres dolendi causas revocavit; conspectu filii redintegrata est memoria acceptæ fœdissimæ cladis. USUS: Renovare memoriam, amicitiam, bellum. Veterem curam ac molestiam mihi tuæ litteræ renovarunt. Jacta discordiæ semina efferent se, et ad renovandum bellum revirescent. Hic renovabo illud quod initio dixi, je répéterai ici ce que j’ai dit en commençant. Cf. Iterum.

RĔNUNTĬĀTĬO, ōnis, f. Action d’annoncer, de faire savoir, publication, annonce. SYN. Nuntiatio. USUS: Suffragiorum renuntiatio.

RĔNUNTĬO, as, avi, atum, are, a. Rapporter, annoncer, faire savoir, dire, exposer. SYN. Significo, nuntio, expono; nuntium remitto. ADV. Auspicato. USUS: 1. Legati rem gestam renuntiarunt. 2. Pronuntio, faire un rapport officiel, proclamer. Aliquem renuntiare consulem. 3. Remitto nuntium, congédier, abandonner, se dédire. Alicui hospitium, conductionem, refuser l’hospitalité, rejeter une adjudication. Societatem, pactionem renuntiare. Cf. Nuntio.

RĔNŬO, is, ŭi, ere, n. et a. Refuser, ne pas consentir, ne pas admettre. SYN. Aspernor, repudio, adversor. Cf. Nolo.

RĔOR, reris, rătus sum, reri, d. a. Avoir calculé, estimer, croire, penser. SYN. Puto, arbitror, censeo. USUS: Quos quidem plures, quam rebar, esse cognovi. Nam, reor, non ullis, si vita longior daretur, posset esse jucundior.

RĔPĀGŬLA, ōrum, n. pl. Verrou d’une porte; barrières, obstacles. SYN. Vectes, quibus januæ clauduntur. USUS: Omnia pudoris, juris repagula convellere, perfringere, effringere, toutes les barrières de la pudeur et du droit.

RĔPANDUS, a, um, Cambré, retroussé. SYN. Incurvus, reflexus.

RĔPĂRĀTĬO, ōnis, f. Rétablissement. USUS: Regni reparatio.

RĔPĂRO, as, avi, atum, are, a. Rétablir, réparer. SYN. Recupero, iterum acquiro. Cf. Renovo.

RĔPASTĬNĀTĬO, ōnis, f. Seconde façon donnée à la terre, second labour, binage. SYN. Secunda occatio.

RĔPĔDO, as, avi, atum, are, a. Reculer, rétrograder. USUS: Domum cum laude repedandum.

RĔPELLO, is, pŭli, pulsum, ere, a. Repousser, écarter, éloigner. SYN. Pello, rejicio, submoveo, impetum retundo; reprimo. )( Impello. USUS: Vim vi repellere; a se dolorem repellere. Homines a foro, templo repellere. Hostem rejicere ac repellere. Vim hostium reprimere ac repellere. Cf. Pello, Arceo.

RĔPENDO, is, di, sum, ere, a. Contrepeser; payer au poids. SYN. Reddo, repono, vicem reddo. USUS: Pro Gracchi capite aurum repensum, la tête de Gracchus fut payée au poids de l’or. Cf. Compenso.

RĔPENS, entis, omn. gen., Soudain, subit, imprévu. SYN. Repentinus.

RĔPENTE, Tout à coup. SYN. Derepente, statim, subito, repentino, ex tempore, extemplo. PHRAS. Repente iratus fui, soudain je me mis en colère. Repente exarsi; repens me ira incessit; præsente iracundia exarsi; e vestigio, repentino, de improviso ira succensus sum; vestigio temporis nec opinata et minime provisa ira me invasit. Cf. Subito. USUS: Repente amicitiam præcidere. Repente, præter spem agmen in conspectum venit, tout à coup et contre tout espoir.

RĔPENTĪNUS, a, um, Soudain, inattendu. SYN. Improvisus, insperatus, inexspectatus, repens, inopinatus. USUS: Omnia repentina et nec opinata graviora. Magna ex inopinato lætitia exstitit repente. Cf. Repente.

RĔPERCŬTĬO, is, cussi, cussum, ere, a. Répercuter, réfléchir. USUS: Valles clamoribus repercussæ, vallées où le son va se répercuter.

RĔPĔRĬO, is, pĕri, pertum, ere, a. Trouver, rencontrer. SYN. Invenio. ADV. Difficillime, nusquam, peregre, recte, usquam. USUS: Exitum rei, finemque reperiemus. Ineunda est ratio et via reperienda. Si quæras, reperies. Cf. Invenio.

RĔPĔTĪTĬO, ōnis, f. Répétition. EPITH. Crebra. USUS: Ejusdem verbi crebra repetitio.

RĔPĔTO, is, īvi vel ĭi, ītum, ere, a. Réclamer, revendiquer; rechercher; rappeler, répéter. SYN. Exigo, peto, reposco; resumo, retracto. ADV. Alte et a capite, amplius, inde usque, longe, recte. PHRAS. 1. Res ab initio est repetenda, il faut reprendre la chose à son principe. Altius rei initium petendum; longius exordium rei petendum; ab ultima antiquitate, alte et a capite; a fonte repetenda, arcessenda est; ab origine causisque primis res exponenda, repetenda est. 2. Humaniores litteras repetam, je reprendrai l’étude des belles-lettres. Humaniorum litterarum studia ex intervallo recolam; ad politiores litteras regustandas me referam, retractabo artes, quas ab ineunte ætate condidici; in gratiam cum bonis Musis ex intervallo redibo; secundis curis bonas artes perpoliam; intermissa tantisper litterarum studia revocabo; me ad pristinas artes revocabo; Latinitatis auctores ad manus revocabo. 3. Semper idem repetit, il redit toujours la même chose. Aures identidem iisdem vocibus obtundit; eamdem cramben recoquit; eamdem cantilenam iterat, canit, insusurrat; eadem chorda oberrat; eamdem tundit incudem; semper eodem revolvitur. USUS: 1. Jus suum, promissa; officii præmium et fructum, res ablatas ab aliquo repetere. Dignitatem repetere, réclamer une distinction. 2. Renovo, revoco, rappeler à la mémoire, se rappeler, se souvenir. Repetere memoriam superiorum temporum. Rem alte, a capite repetere. Sententiæ suæ gravitatem ab ipsa natura repetit. Repetere præcepta. Cogitanti mihi sæpenumero et memoria vetera repetenti, et me rappelant, évoquant le souvenir du passé. Mihi repetenda est veteris cujusdam memoriæ non sane satis explicata recordatio, il faut que je me rappelle un vieux souvenir confus. Cf. Iterum.

RĔPĔTUNDÆ, ārum, f. pl. Argent à réclamer parce qu’il avait été extorqué ou perçu contre tout droit; concussions exercées par un gouverneur. USUS: Lege pecuniarum repetundarum teneri, damnari, être condamné comme concussionnaire.

RĔPLĔO, es, ēvi, ētum, ere, a. Remplir, compléter. SYN. Impleo, refercio.

RĔPLĬCĀTĬO, ōnis, f. Action de feuilleter, d’ouvrir (un livre); révolution (du monde). SYN. Conversio. USUS: Ut replicatione quadam mundi motum regat atque tueatur, qui règle et conserve le mouvement du monde par une sorte de révolution.

RĔPLĬCO, as, avi, atum, are, a. Courber, replier; dérouler, déplier. SYN. Repeto. USUS: Si velis replicare annalium memoriam, invenies, si vous voulez compulser les anciennes annales. Memoriam temporum replicare, feuilleter, parcourir l’histoire.

RĔPO, is, repsi, reptum, ere, n. * Ramper, se glisser.

RĔPŌNO, is, pŏsŭi, pŏsĭtum, ere, a. Placer, mettre; replacer. SYN. Colloco. USUS: 1. In aliquo, in alicujus humanitate, opibus spem omnem et salutem reponere. 2. Annumero, recenseo, adscribo, reputo, mettre au nombre de, compter, inscrire parmi. Aliquem in numerum vel numero amicorum, proborum civium, in suis reponere. 3. Recondo, mettre en réserve, serrer, garder. Fructus, alimenta in hiemem reponere, garder des provisions pour l’hiver. 4. Rependo, rétablir, restituer, rendre. Næ, ego tibi reponam, cum veneris. Pro damno quid repones?

RĔPORTO, as, avi, atum, are, a. Reporter, rapporter, remporter, retirer. SYN. Refero, reduco, reveho; obtineo, consequor. USUS: 1. Exercitum a provincia reportare; laudem et benevolentiam omnium, victoriam de hoste reportavit.

RĔPOSCO, is, ere, a. Redemander, réclamer. SYN. Repeto. USUS: Bona sua reposcere ac persequi lite et judicio. Rationem (rei) ab aliquo reposcere, demander compte de qqche à qqn. Cf. Peto.

RĔPĔTĬA, ōrum, n. pl. Nouveau festin, nouvelle orgie, (le lendemain d’une fête).

RĔPRÆSENTĂTĬO, ōnis, f. Payement en argent comptant. SYN. Solutio pecuniarum.

RĔPRÆSENTO, as, avi, atum, are, a. Payer en argent comptant, solder de suite; représenter, reproduire; faire sans délai, effectuer tout de suite. SYN. Præsentem pecuniam persolvo; præsentem alicui gratiam refero; personam gero; aliquid re præsenti exhibeo, præsto. PHRAS. 1. Repræsentavit in theatro ducem, il fit au théâtre le rôle de général. Personam ducis in theatro gessit, retulit, sustinuit, repræsentavit; personam ducis sibi imposuit, induit, suscepit. 2. Repræsenta tibi in animo veterem Romam, représente-toi l’ancienne Rome. Finge te cernere, intueri animo veterem Romam; propone tibi, pone tibi ob oculos; cogitatione depinge veteris Romæ majestatem. Versetur tibi ante oculos; obversetur animo Romanæ majestas urbis. Romanam illam majestatem menti tantisper objice. Cf. Imaginor. USUS: 1. Reliquam pecuniam, cum dies promissorum advenerit, repræsentabimus. 2. Refero, exhibeo, speciem exprimo, rappeler, mettre devant les yeux. Templum illud repræsentabat memoriam consulatus mei. Restituo, recupero, payer, acquitter, solder. Ego corpus libenter in cruciatus obtulerim, si repræsentari morte mea libertas civitatis posset. 4. Antecapio, prævenio, exécuter sur le champ. Non exspectanda est temporis medicina quam ratione repræsentare possumus, il ne faut pas attendre du temps le remède que nous pouvons obtenir immédiatement de la raison.

RĔPRĔHENDO, is, di, sum, ere, a. Retenir, arrêter; reprendre qqn, gourmander, blâmer. SYN. Increpo, arguo, redarguo, accuso; verbis castigo, exagito, insector; aliquem asperius appello, objurgo, in crimen voco. ADV. Brevi, gravius, leviter, libere temeritatem, errorem male, magnopere, merito quid in aliquo, pergraviter, plane, recte, vere, commode, ita, valde, subtiliter, vehementer, vulgo judicium. PHRAS. 1. Cato vehementer reprehendit Pompeium, Caton blâma fortement Pompée. Graviter invectus est in Pompeium; magna vocis libertate Pompeium perstrinxit; verbis vehementer accepit Pompeium; gravioribus verbis insectatus est; gravioribus verbis exagitavit? Cato Pompeii ambitionem verbis atrocibus castigavit; Cato Pompeium jurgio adortus, vitio illi dabat immoderatam honoris cupiditatem; carpebat liberrime ambitionem Pompeii; increpitabat identidem Pompeium, magistratum plus æquo appetentem; Pompeius non effugit, vitare non potuit vituperationem Catonis. Pompeius non in paucas Catonis reprehensiones incurrit; Pompeius Catonis vituperationem subiit; in magnam vituperationem venit apud Catonem; Pompeii ambitio in vituperationem cadebat Catonis. Notavit Pompeium Cato persæpe, et gravi objurgatione conscidit, jurgiis laceravit; verbis increpuit, male verbis accepit. Cf. Alloquor, Objurgo, Vitupero. USUS: 1. Gravissimis verbis aliquem reprehendere et exagitare. Difficile est, in quo quis offenderit, alios reprehendere, il est difficile de reprendre les autres pour des fautes qu’on a soi-même commises. 2. Retraho, manu abduco, retenir, arrêter. Revocat virtus vel potius manu reprehendit, la vertu me rappelle ou plutôt elle m’arrête de la main. Cf. Reprobo.

RĔPRĔHENSĬO, ōnis, f. Action de reprendre, réprimande, correction; blâme, critique. SYN. Vituperatio. EPITH. Bella, difficilis et lubrica, familiaris, falsa, justa, levior, minima, nobilis. USUS: Culpæ reprehensio. Habet ea res justam reprehensionem. In varias reprehensiones incurrere. A reprehensione longe abesse. Caret ejus vita reprehensione. Omnem reprehensionem fugere.

RĔPRĒHENSOR, ŏris, m. Censeur critique. SYN. Exagitator, accusator.

RĔPRESSOR, ōris, m. Celui qui réprime. SYN. Vindex.

RĔPRĬMO, is, pressi, pressum, ere, a. Retenir, arrêter, réprimer. SYN. Contineo, comprimo, coerceo. ADV. Aliquantulum, valde, paulisper. PHRAS. Improbam ejus cupiditatem repressi, j’ai réprimé ses passions mauvaises. Cupiditatem retudi, fregi et abjeci; perfeci equidem, ut ne posset cupiditati suæ satisfacere, libidini obtemperare, inique cogitata perficere, improba consilia ad exitum perducere. Longius cupiditate processisset, nisi ego incurrissem, occurrissem, obviam ivissem, me objecissem, obstitissem, restitissem, impedivissem, impedimento fuissem, impedimenta objecissem. Rapiebat eum cupiditas, ego repressi; efferebat cum libidinis impetus, ego modum statui; indomitam ejus cupiditatem domui; effrenatæ ejus libidini frenos injeci; cum ab effrenata cupiditate refrenavi. Cf. Coerceo, Cohibeo. USUS: Vim, conatum, audaciam reprimere. Se a supplicio sumendo, ab ira reprimere et continere. Me horum aspectus in ipso orationis cursu repressit, leur vue m’arrêta court au milieu de ma harangue.

RĔPRŎBO, as, avi, atum, are, a. Réprouver, rejeter, condamner. SYN. Improbo, rejicio. PHRAS. Non video quid reprobare in vita ejus possint, je ne vois pas ce qu’ils peuvent condamner dans la vie de cet homme. Non video quæ pars vitæ ejus justam reprehensionem habere; quid incurrere in aliorum reprehensiones possit. Non video quid vitio illi dare, vertere; quid fraudi tribuere; quid culpæ in eum conferre; qua culpa eum condemnare; quid in eo carpere; quam culpæ notam ei inurere; quo crimine accusare; cujus culpæ insimulare eum possint. Vita ejus longissime abest a justa reprehensione; reprehensione caret. Non video quid sequius sit in ejus moribus, quod in justam reprehensionem cadat. Cf. Reprehendo. USUS: Reprobare alterius sententiam. Cf. Rejicio, Dissensio, Damno.

RĔPRŌMISSĬO, ōnis, f. Promesse réciproque. SYN. Restipulatio. EPITH. Recens.

RĔPRŌMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. Promettre en retour, prendre un engagement réciproque. SYN. Restipulor, stipulanti promitto, spondeo. USUS: In referenda gratia hoc vobis repromitto. Non mehercule tibi repromittere istud ausim, je n’oserais en vérité vous donner une pareille garantie. Cf. Polliceor, Promitto.

RĔPŬDĬĀTĬO, ōnis, f. Action de rejeter, refus, dédain. SYN. Rejectio. USUS: Repudiatio supplicum superbiam arguit.

RĔPŬDĬO, as, avi, atum, are, a, Rejeter, repousser. SYN. Nuntium remitto, rejicio. ADV. Certe, constanter, contumaciter, fortiter, funditus, ingrate, impie, plane, sapienter, superbissime, valde. USUS: Consilium alicujus, vota, preces repudiare. Conditionem æquissimam repudiavit. Cf. Rejicio, Abjicio.

RĔPŬĔRASCO, is, ere, n. Redevenir enfant. SYN. Ad puerilem ætatem redeo. ADV. Incredibiliter. USUS: Utinam repuerascerem.

RĔPUGNANTER, De mauvaise grâce, à contre-cœur. SYN. Invite.

RĔPUGNANTĬA, æ, f. Lutte, désaccord, opposition. SYN. Pugna, contentio. USUS: Tu tot rerum repugnantiam non vides?

RĔPUGNO, as, avi, atum, are, n. Lutter contre, résister, s’opposer. SYN. Adversor, obsisto, reclamo. ADV. Acriter, apertissime, leniter, multum, plane, valde, vehementer. USUS: Fortunæ, crudelitati alicujus repugnare. Age, quod lubet, nemo repugnat. Illud vehementer repugnat, eumdem et beatum esse et multis malis oppressum, il y a contradiction à ce que la même personne soit à la fois heureuse et accablée de maux. Cf. Adversor.

RĔPULSA, æ, f. Refus qu’éprouve un candidat, échec d’une candidature, refus, échec, mécompte. SYN. Offensio; repudiatio a magistratu. USUS: Repulsam ferre, accipere. Repulsam ferre et suffragiis præteriri.

RĔPULSŬS, ūs, m. Répercussion du son, reflet de la lumière. USUS: Scopulorum repulsu, par l’écho des rochers.

RĔPUNGO, is, ere, a. Signer à son tour, rendre piqûre pour piqûre. SYN. Vicissim pungo. ADV. Leviter. USUS: Possem lacessitus repungere leviter illorum animos, attaqué, je pourrais à mon tour leur effleurer légèrement l’épiderme.

RĔPŬTO, as, avi, atum, are, a. Mettre en ligne de compte, compter, imputer; examiner, peser, réfléchir. SYN. Cogito, expendo, animo agito, apud animum meum cogito. USUS: 1. Hæc ego assidue mecum reputo, je réfléchis souvent en moi-même à ces choses. 2. Statuo, constituo, decerno, intelligo, perficio, décider; proclamer. Non est facile reputare, utrum recte an perperam factum sit, il n’est pas facile de décider si cela a été bien ou mal fait. Hoc etiam reputo in senecta miserrimum. Cf. Cogito.

RĔQUĬES, ētis, f. (Acc. requietem et requiem; abl. requiete; deest dat. sing. et num. pl.). Repos. SYN. Quies. USUS: Animo defatigato otium quærere et requiem ab occupatione. Parum habeo requietis. Obiectationem animi requietemque curarum alicui afferre, donner à qqn un peu de plaisir et une trêve à ses soucis (un peu de tranquillité d’esprit). Quantum temporis conceditur ad requiem corporis et animi. Cf. Quies.

RĔQUĬESCO, is, ēvi, ētum, escere, n. et a. Prendre du repos, se reposer. SYN. Quiesco, conquiesco, acquiesco. ADV. Paululum, diu, satis. USUS: Curam animi remittere, in sermone alicujus requiescere. Sollicitudines amicorum consilio et sermone requiescunt. Cf. Quiesco.

RĔQUĪRO, is, sīvi vel sĭi, sītum, rere, a. Chercher, rechercher; demander. SYN. Quæro, postulo, flagito, deposco. ADV. Æque, nihil, diligenter, magnopere, multum, recte, valde, vehementer, ultra. USUS: Hominis in gerendo negotio fidem et prudentiam requiro. Verum quidem dicis, sed requiram diligentius. Qui beatus est, non intelligo quid requirat ut beatior sit, ce qu’il exige pour être plus heureux. Cf. Quæro.

RES, rĕi, f. Chose, objet, être. USUS: 1. Negotium, affaire. Rem alicui committere, credere. Rem libenter suscipit, naviter procurat, bene agit, gerit, obit. Rem expedire, conficere. Res est plurimi otii, cette affaire demande beaucoup de loisir. 2. Status rerum, conditio, état, condition. Rerum cursus. Rerum turba, perturbatio, motus, confusio, varietas, gravitas, asperitas status. Res perturbatæ, affaires en mauvais état, mauvaise situation. Res turbulentæ, incommodæ, adversæ, dubiæ, periculosæ, deteriores, contractæ, calamitosæ, desperatæ, perditæ, eversæ. Rerum interitus, occasus. Res salva, affaires en bon état. Res integræ, bonæ, secundæ, florentes, amplissimæ. Ut tum res erant, comme les choses étaient alors. Pro re ac tempore consilia capere, prendre conseil du temps et des circonstances. Consilium ex re natum, projet né des circonstances. 3. Causa, affaire, position. Ad rem accedere. Pertractare ea quæ rem continent. Ita res se habet. Eo loco res nostra est; in eum locum; in id discrimen res nostra adducta est. Res est in integro. Res bellissime ibant, processerant. Re inclinata; extracta, procrastinata, dilata, rejecta. 4. Bona, opes, utilitas, ce qu’on possède, bien, fortune. Res familiaris, domestica, pecuniaria, frumentaria. Rei familiari operam dare. Rem quærere, augere, amplificare. Rerum suarum satagere. Rebus suis providere, in rem suam aliquid convertere. Erit id in rem tuam vel e re tua, cela sera à votre avantage. Res tua hic agitur, c’est ton affaire, c’est toi que cela regarde. Rem suam conficere, diminuere, dissipare, dilabi sinere; naufragium rei familiaris facere, perdre tout son avoir. 5. Imperium, puissance, pouvoir. Rerum potiri. 6. Contentio, débat, contestation, procès. Res mihi cum hujusmodi portento fuit. 7. Occasio, opportunitas, occasion. Colloquium pro re nata non incommodum. 8. Factum, le fait, la réalité. Re præstare aliquid. Res, non verba ad purgandum attulit. Non tam re quam spe laudatus. Ut res ipsa demonstrat. 9. Promiscue, locutions diverses: Revera, en fait, au fond, en réalité. Nihil ad rem, cela ne fait rien à la chose, n’est d’aucune utilité. Reipsa de maleficio confiteri, s’avouer vraiment coupable, etc. Re ac ratione; non re, sed opinione; re non verbis. Re omissa tantum nomen tenere.

RĔSĂLŪTO, as, avi, atum, are, a. Rendre un salut. USUS: Neminem resalutavit.

RĔSARCĬO, is, sartum, cire, a. Réparer, raccommoder. SYN. Restituo, reficio. USUS: Vestem, damna resarcire. Cf. Restituo.

RĔSCINDO, is, scīdi, scissum, ere, a. Briser, abroger, annuler, anéantir. SYN. Reseco; dissolvo, infirmo, labefacto. USUS: Acta alicujus, leges, pactiones, instituta majorum rescindere. Cf. Valeo.

RĔSCISCO, is, scīvi vel scīi, ītum, ere, n. Venir à savoir, apprendre. SYN. Intelligo, cognosco. Cf. Scio.

RĔSCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. Récrire, répondre par écrit. SYN. Litteris respondeo. USUS: Non gravabor epistolæ tuæ rescribere. Antemeridianis tuis litteris heri statim rescripsi: nunc respondeo vespertinis, j’ai répondu hier immédiatement à ta lettre du matin; je réponds à présent à celle du soir.

RĔSĔCO, as, cŭi, ctum, are, a. Couper, tailler, retrancher. SYN. Excido, exscindo, exseco. USUS: Ad vivum resecare, couper jusqu’au vif. Libidinem resecare, réfréner la licence.

RĔSĔRO, as, avi, atum, are, a. Ouvrir. USUS: Reserare januam, Italiam hostibus.

RĔSERVO, as, avi, atum, are, a. Conserver, garder, mettre en réserve. SYN. Servo, conservo. ADV. In posterum. USUS: Non te urbi, sed carceri reservavi. Ad extremum reservatus. Aliquid sermoni præsenti reservare, réserver le reste pour se le dire de vive voix. Vitam ad meliora tempora reservare; reservare in diem pœnas præsentis fraudis, remettre ou renvoyer à un autre temps la punition de la faute présente. Cf. Servo, Differo.

RĔSES, ĭdis, omn. gen. Qui reste, immobile, oisif. SYN. Otiosus; ab opere, labore vacuus; cessator. USUS: Timebant patres residem in urbe plebem, le peuple qui était resté dans la ville. Cf. Piger.

RĔSĬDĔO, es, sēdi, ere, n. et a. Rester assis; séjourner, rester, s’arrêter, demeurer. SYN. Consisto, maneo, remaneo, moror; supersum. USUS: 1. In villa, in oppido residere. 2. Perduro, permaneo, supersum, rester, subsister encore. Non patiar eas inter vos inimicitias residere. Ne simultatis quidem ullæ reliquiæ in eo resident. Si quis in morte sensus residet. Etiam nunc residet spes in virtute tua, il me reste encore quelque espoir que je fonde sur ton courage. 3. Insum, vigeo, reluceo, résider, être placé, se trouver dans. In eo tota reipublicæ auctoritas residet. Tota spes mea in te residet. 4. Hæreo, retomber, demeurer. Cujus culpa in re residet. Res gestæ, in quibus nulla potest residere inertiæ suspicio.

RĔSĪDO, is, sēdi, ere, n. S’asseoir, s’établir, s’arrêter quelque part, s’affaisser. USUS: 1. Si montes resedissent, amnes exaruissent, si les montagnes se fussent aplanies, les fleuves se seraient taris. 2. Sedor, placor, se calmer, s’apaiser, s’éteindre. Cum iræ, cum timor animo resedissent. Cum bella pace resedissent ac deferbuissent. Cf. Remitto.

RĔSĬDŬUS, a, um, Qui est de reste, qui reste; subst. Reste, restes. SYN. Reliquus. USUS: Quid relatum, quid residuum sit. Cf. Reliquus.

RĔSIGNO, as, avi, atum, are, a. Rompre le cachet, ouvrir. SYN. Aperio, solvo, relino. )( Obsigno. USUS: Tabulas, litteras resignare. (Resigno officium, VULG.), résigner une charge, un emploi. Lat. Abdico me munere. (Resignatus, VULG.), résigné. Lat. Animo paratus.

RĔSĬLĬO, is, ŭi, ire, n. Sauter en arrière; rebondir; se retirer. SYN. Refugio. Cf. Refugio, Abeo.

RĔSĬPISCO, is, (ŭi, īvi et ĭi), ere, n. Reprendre ses sens, revenir à soi; rentrer en soi-même. SYN. Ad sanitatem, ad me redeo, me colligo, erroris me pœnitet. PHRAS. Tandem resipuit, il vint enfin à résipiscence, il revint à la raison. Tandem ad bonam, meliorem frugem se recepit; ad frugem rediit; ad sanitatem reversus est; ad officium rediit; ad mores et ingenium, quod a natura habuit, mite et tractabile se recepit; tandem se collegit. Cf. Converto, Conversio, Frugi.

RĔSISTO, is, stĭti, stĭtum, ere, n. S’arrêter; s’opposer à qqn, résister. SYN. Repugno, obsisto. ADV. Acriter, acutius, acerrime, aperte, fortiter, impudenter, necessario, studiosius, vehementer. PHRAS. 1. Resistam hominis audaciæ, je m’opposerai à l’audace de cet homme. Obsistam pro viribus; omni non contentione modo, sed dimicatione repugnabo; objiciam me quoad possum et ejus conatus refutabo; sceleri et audaciæ me opponam; luctabor cum homine improbo; vel inermis contra armatum resistam; improbis ejus consiliis occurram; audaciam frangam et debilitabo. Si quod in me telum contorserit, legum et judiciorum arma arripiam; lateris mei oppositu obnitar; ibo in hominem; obluctantem contundam, ferociam exsultantis frangam. 2. Miles irruenti hosti diu restitit, l’armée tint longtemps contre les attaques de l’ennemi. Fortiter excepit impetum hostium; rem Rom. iniquo loco, animo atque audacia diu sustinuit; itum egregie obviam hostium ferocitati; hostium impetum tardavit; miles non consistere modo adversus hostem ausus, sed reprimere etiam et in castra rejicere. Cf. Obsisto, Adversor, Obsto, Arceo. USUS: 1. Libidini alicujus, dolori, hostibus resistere. 2. Persisto, insisto, s’arrêter, tenir bon, se relever. Sed ego in hoc resisto, mais je m’arrête à cela. Nihil est jam unde nos reficiamus aut ubi lapsi resistamus, nous n’avons plus aucun moyen de réparer nos pertes et de nous relever de notre chute.

RĔSOLVO, is, solvi, sŏlūtum, ere, a. Détacher, ouvrir. SYN. Dissolvo, persolvo, numero. USUS: Resolvere oras, litteras, détacher les câbles attachées au rivage, ouvrir une lettre. Senatus quæ est pollicitus summo studio resolvet, payer, acquitter.

RĔSŎNO, as, avi, are, n. et a. Retentir, résonner. SYN. Persono, percrepo. ADV. Urbanius. USUS: 1. In hac vocum concordia dulce quiddam et amicum resonat. 2. Respondeo, répondre. Gloria virtuti resonat tanquam imago, la gloire est comme l’écho ou le reflet de la vertu.

RESPECTO, as, avi, atum, are, n. et a. Regarder derrière soi, regarder autour de soi avec attention. SYN. Respicio. USUS: Hæc ita prætereamus, ut tamen intuentes et respectantes relinquamus, laissons cela, mais laissons le de manière à y jeter un coup d’œil en le quittant.

RESPECTŬS, ūs, m. Regard jeté en arrière; asile, refuge. SYN. Aspectus aversus. EPITH. Mirabilis. USUS: 1. In suo quisque gradu obnixi, sine respiratione ac respectu pugnabant. Rex sine respectu effugit, le roi s’enfuit sans retourner la tête. Meus animus in aciem est, nec respectum ullum quærit. Quum respectum ad senatum et ad bonos non haberet, eam sibi viam ipse patefecit, n’ayant plus aucun recours auprès du sénat et des gens de bien, il se fraya lui-même cette voie. 2. Ratio, considération, égard à, compte. Sine respectu majestatis, sans égard pour la dignité. Cf. Ratio, Curo.

RESPERGO, is, si, sum, ere, a. Couvrir de liquide, arroser, mouiller. SYN. Aspergo, profundo, conspergo. USUS: Cum prætoris oculos prædonum remi respergerent, comme les rames des pirates faisaient jaillir l’eau jusque sur les yeux du préteur.

RESPERSĬO, ōnis, f. Action de mouiller, de verser. USUS: Sumptuosa respersio, action de verser du vin sur un tombeau.

RESPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, n. et a. Regarder par derrière, regarder autour de soi. SYN. Retro ad aliquem aspicio; os vultumque in aliquem converto; oculos ad aliquem refero, retorqueo; aspectum refero in aliquid; oculis redeuntem sequor. ADV. Jucundius, longe, retro, melius, morose. USUS: 1. E tenebris lucem aliquam respicere. Respexit et simul ad Consulem aspexit. Antiquam societatem respexit. Præteriti temporis memoriam cogitatione respicere. 2. Rationem habeo, curo, se préoccuper de, avoir soin ou souci de. Respicite salutem, reipublicæ commoda. 3. Adjuvo, aider, protéger. Nisi quis deus nos respiciat.

RESPĪRĀTĬO, ōnis, f. Respiration, pause. SYN. Interspiratio, interpunctio. USUS: 1. Alios intervalla, moræ, respirationes delectant. 2. Exhalatio, exhalaison. Aer oritur ex respiratione aquarum. 3. Spirandi actus, action de respirer. Sine respiratione animal intermoritur. Cf. Respiro.

RESPĪRO, as, avi, atum, are, a. et n. Rendre un souffle, exhaler. SYN. Spiro, spiritum duco; anhelo; animam reddo, quæ ducta est spiritu; recreor, quiesco. ADV. Libere, paulum. PHRAS. Nunc ægre, nunc liberius respiro, tantôt je respire avec difficulté, tantôt avec plus de facilité. Spiritus nunc ægre, nunc liberius meat; nunc arcte meat interclusus spiritus, nunc commodius ducitur; difficultas spirandi nunc fauces strangulat, nunc relaxat. Nunc difficilius, nunc commodius spiritus redditur. Noxius humor nunc spiritum intercludit, nunc reciprocare animam sinit. Noxius humor nunc animam comprimit, nunc laxat. Tametsi anhelitum nonnunquam recipiam, humor tamen, qui fauces obsidet, spiritum sæpius elidit. Vix æquabilem tantisper spiritum traho, cum interclusio animæ et solitæ spiritus angustiæ mox sequuntur. USUS: 1. Pulmones ductam animam respirant et reddunt, les poumons exhalent et rendent le souffle qu’amène l’aspiration. 2. Recreor, quiesco, animum recipio, respirer, se reposer, se remettre. Erigere animum, paululum a metu respirare. Respirabo, si te videro, et in his miseriis requiescam. 3. Cesso, intermitto, se ralentir, se calmer. Oppugnatio ne punctum quidem temporis respiravit. Cf. Recreor, Instauro, Colligo.

RESPLENDĔO, es, ere, n. Reluire. SYN. Refulgeo.

RESPONDĔO, es, di, sum, ere, a. Répondre, répliquer. SYN. Responsum do, refero, responsum reddo, rescribo. )( Interrogo. ADV. Absurde, acute, æqualiter, amice, argute, aspere, audacter, bene, benigne, commodissime, considerate, constanter, copiose, cumulate, demisse, dolenter, dilucide, falso, flebiliter, ferociter, graviter, honeste, honorifice, humane, impudenter, inhumane, inscite, lente, liberaliter, litterate, luculenter, male, memoriter, perbenigne, probe, recte, separatim, suppliciter, tristius, vehementer, venustissime, verissime, confuse. PHRAS. Respondit ad hæc alter, un autre répliqua à ces choses. Excepit sermonem alter, subjecit alter; ad hæc responsum dedit, reddidit alter; ad ea alter paucis; ad ea placide alter et benigne verba fecit; unum non amplius verbum retulit, reddidit. Responsi ratio hæc erat; reposuit alter ad hæc. Cf. Responsum. USUS: 1. Ad interrogata responde, extra ea cave vocem mittas. Aspere verbis vultuque respondit. 2. Convenio, congruo, correspondre, répondre à, être équivalent. Extrema primis; virtus tua hominum opinioni, majorum laudibus respondet. Optatis meis fortuna respondit; inter eos mutuo officiis respondetur. Ut verba verbis quasi demensa et paria respondeant, que les mots répondent aux mots, qu’il y ait entre eux correspondance, symétrie parfaite.

RESPONSĬO, ōnis, f. Réponse. SYN. Responsum. EPITH. Brevis, inimica. USUS: Indigna responsione quæstio.

RESPONSUM, i, n. Réponse. SYN. Responsio. EPITH. Liberale, præclarum, homine docto dignum. USUS: Responsum dare, reddere, edere, donner une réponse. Responsum ferre (ab aliquo), recevoir une réponse de qqn. Responsa jurisconsultorum.

RESPUBLĬCA, reipublicæ, f. La chose publique, les affaires publiques, état, république. SYN. Res communis, publici consilii societas. EPITH. Ægrota, afflicta, perdita, aliena, amantissima, clara, conjunctissima, florens, fortunata, germana, grata, imbecilla, infirma, ingrata, labens, libera, misera, municipalis perturbata, perdita, privata, quieta et prospera, sana, salva summa, tenuis, tota, tranquilla, turbulenta, vetus, universa. PHRAS. 1. Rempublicam condere, fonder une république. Rempublicam constituere, ædificare, serere; reipublicæ fundamenta jacere, ponere; statum civitatis et legibus et moribus de integro condere. 2. Ad rempublicam gerendam sero accessit, il parvint très tard au gouvernement de la république. Sero ad rempublicam se contulit; rempubl. capessivit, accepit, attigit; gerere, tractare, administrare cœpit. 3. Rempublicam strenue administrat, il gouverne parfaitement l’état, Rempublicam pulcherrime gerit; legibus optimis temperat, sustinet, gubernat. Totus in rempublicam incumbit, ejusque formam pulcherrimam effingit. 4. Magna ars est rempublicam recte gerere, c’est une grande science, que de bien gouverner un état. Ad gubernacula reipubl. sedere; custodem gubernatoremque reipublicæ agere; clavum imperii tenere; res communem utilitatem continentes administrare, gubernacula reipublicæ tractare. Cf. Rego, Regno, Impero. 5. Pœnas dabunt qui adversus rempublicam insurgunt, ceux qui se révoltent contre le pouvoir public seront punis. Qui rempublicam oppugnant, vexant, perturbant, labefactant, violant; qui rempublicam convellere, opprimere, delere, vastare nituntur; qui arma contra rempublicam ferunt; qui pestem patriæ moliuntur. Cf. Oppugno. 6. Respublica ruinæ est proxima, la république est sur le penchant de la ruine. Respublica inclinata præcipitat in exitium; haud longe abest ab exitio, interitu; labat respublica, et perditis jam prope rebus, omnia ad exitium præcipitia sunt, omnia ad perniciem profligata atque perdita videntur. 7. Rempublicam conserva, sauve la république. Rempubl. consiliis tuis excita, erige, fulci, contine, serva, restitue, ac si fieri possit ut resurgat ac reviviscat, effice atque elabora. USUS: Conversiones rerum publicarum naturales esse, e philosophia didiceram, la philosophie m’avait appris que les révolutions étaient l’état naturel des républiques.

RESPŬO, is, ŭi, ere, a. Rejeter, rendre; écarter, repousser, mépriser. SYN. Repudio, aspernor. ADV. Vehementer. USUS: Respuere aliquid ac pro nihilo putare. Respuere consolationem omnem ac consilium. Quod respuunt (aures) immutandum est, ce que l’oreille rejette, n’admet pas, doit être changé. Cf. Nolo, Recuso, Invitus.

RESTINCTĬO, ōnis, f. Action d’éteindre, étanchement (de ta soif). SYN. Sedatio. USUS: Restinctio sitis.

RESTINGUO, is, nxi, nctum, ere, a. Éteindre; apaiser; détruire. SYN. Sedo, comprimo. )( Inflammo. USUS: Ardorem restinguere. Eloquentia cupiditates restinguit. Ignem, sitim restinguere. Cf. Comprimo, Coerceo.

RESTĬPŬLĀTĬO, ōnis, f. Stipulation réciproque. SYN. Repromissio.

RESTĬPŪLOR, aris, atus sum, ari, d. a. Faire une stipulation réciproque ou nouvelle. SYN. Repromitto. ADV. Diligenter, porro.

RESTIS, is, f. Corde, cordage. SYN. Funis.

RESTĬTŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. Replacer, remettre en état; restituer. SYN. Instauro, corrigo, repræsento. ADV. Æque, dissolute, honorifice, perniciose, plane, turpiter, in integrum. USUS: 1. Pretium, veterem potestatem reipublicæ restituere. Pecuniam, libertatem restituere ac repræsentare. Restituere ac corrigere depravata. 2. Repono, rétablir. Aliquem in integrum, in antiquum gloriæ et honoris locum, in veterem possessionem gratiamque restituere. Vix sibi e gravi calamitate restitui cœperat. Quem auctoritate, studio, sententiis vestris restituistis, nunc manibus quoque vestris in suis sedibus collocate. 3. Veniam do, réhabiliter un condamné, réintégrer un exilé dans sa patrie. Condemnatum clementer restituit.

RESTĬTŪTĬO, ōnis, f. Rétablissement, réparation. USUS: Restitutio damnatorum, réhabilitation, rappel des condamnés.

RESTĬTŪTOR, ōris, m. Celui qui rétablit, restaurateur, sauveur. USUS: Lentulus salutis nostræ restitutor.

RESTO, as, stĭti, stĭtum, are, n. S’arrêter. SYN. Maneo, remaneo, resideo. ADV. Omnino. USUS: 1. Romæ restiti paulisper dum cœpta perficerem. 2. Relinquor, supersum, superat, reliquum est, residuum est, être de reste, subsister, survivre. Nihil ei præter hortos restat. Hæc reliqua pars est, hic restat actus. Unicus mihi amicus restat. Cf. Reliquus.

RESTRICTĒ, Strictement, rigoureusement; avec ménagement. SYN. Anguste, stricte. USUS: Cur id tam restricte parceque faciat, ignoro, je ne sais pourquoi il agit avec tant de réserve et du ménagement.

RESTRICTUS, a, um, Modéré, serré, avare. SYN. Tenax, parcus, avarus. USUS: Natura ad largiendum restrictior, la nature est trop avare de ses dons.

RĔSŬPĪNUS, a, um, Renversé, couché sur le dos. SYN. Supinus.

RĔSURGO, is, surrexi, surrectum, ere, n. Se relever, se rétablir; ressusciter. USUS: Resurgunt res Romanæ contra spem. Cf. Pascha, Christus.

RĔTARDĀTĬO, ōnis, f. Retard, délai. SYN. Mora, impedimentum.

RĔTARDO, as, avi, atum, are, a. et n. Retarder, ralentir; réprimer, arrêter. SYN. Moror, moram affero, moram facio, moram et impedimentum infero. USUS: Celeritatem alicujus, hostium animos et impetum retardare, comprimere, frangere. Ne animum tuum a scribendo defatigatio ulla retardet, qu’aucune fatigue ne vous empêche de m’écrire. Cf. Differo, Moror, Mora, Impedio.

RĒTE, is, n. Filet, rets. SYN. Plaga, laqueus.

RĔTĔGO, is, texi, tectum, ere, a. Découvrir, dévoiler, montrer. SYN. Aperio, evolvo. Cf. Aperio.

RĔTENTĬO, ōnis, f. Action d’arrêter, de suspendre. USUS: Assensionis retentio, action de suspendre son assentiment.

RĔTEXO, is, texŭi, textum, ere, a. Défaire un tissu; défaire, détruire. SYN. Dissolvo. USUS: Dialectica quasi Penelopes telam retexens. Num, quod adolescens præstiti, commutem et velut me ipse retexam? Retexo orationem meam, je rétracte mon discours, palinodiam cano.

RĔTĬCENTĬA, æ, f. Silence obstiné. SYN. Taciturnitas.

RĔTĬCĔO, es, cŭi, ere, n. et a. Se taire, garder le silence; taire qqche. SYN. Taceo, conticeo, obmutesco. ADV. Astute, prorsus, nullo modo. USUS: Silentio utor, tacitum relinquo, silentio prætereo, silentio involvo, abstineo me ab hujus rei sermone. Cf. Taceo, Sileo.

RĒTĬCŬLUM, i, n. Petit réseau, filet à petites mailles.

RĔTĬNĔO, es, nŭi, tentum, ere, a. Retenir, empêcher d’avancer. SYN. Retineo, cursum inhibeo; teneo. )( Dimitto. ADV. Diligenter, diutius, in perpetuum, mediocriter, melius, vehementer, vix. USUS: 1. Sui juris retinendi quisque cupidus. Retine hominem, ni profectus est. 2. Conservo, conserver, soutenir, défendre. Retinent tamen caritatem in pastores. 3. Delecto, tenir attentif, captiver. Ipse historiæ ordo nos retinet. Cf. Detineo, Moror.

RĔTORQUĔO, es, torsi, tortum, ere, a. Diriger en arrière, tourner, retourner. SYN. Reflecto. USUS: Retorquet oculos in hanc urbem, il retourne les yeux vers cette ville.

RĔTRACTĀTĬO, ōnis, f. Refus, résistance, hésitation. SYN. Revocatio, recognitio. USUS: Conficies igitur, idque sine dubitatione ulla et retractatione, sans hésiter. Sine retractatione ulla dicere libere audeo. Cf. Palinodia.

RĔTRACTO, as, avi, atum, are, a. Remanier, retoucher, revoir. SYN. Revoco. USUS: Locus ille a me retractabitur, je retoucherai ce passage. Retractando dolorem vulnerum augemus, nous augmentons notre douleur en y revenant. Sive retractabis, sive properabis, pereundum est, que tu le veuilles ou que tu ne le veuilles pas, il faut mourir. Cf. Revoco.

RĔTRĂHO, is, xi, ctum, ere, a. Retirer, reprendre, rappeler. SYN. Abstraho; revoco. ADV. Non sane, facile proficiscentem. USUS: Retrahere aliquem a cœpto. A turpi consilio, a scelere retrahere aliquem et revocare.

RĔTRĬBŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. Rendre, restituer. SYN. Rependo, refero. USUS: Retribue, quod debes. Cf. Reddo.

RĔTRŌ, Par derrière, derrière. SYN. A tergo, post tergum, ab tergo, post. PHRAS. Hostis retro cessit, l’ennemi recula. Hostis pedem retulit; se recepit; receptu sibi consuluit; retro abiit. USUS: Tam longe retro respicere non possum. Pergeret protinus; quid retro et a tergo fieret ne laboraret, qu’il continuât d’aller en avant, sans s’inquiéter de ce qui se passait par derrière.

RĔTRORSUM, En sens inverse, réciproquement. USUS: Retrorsum vicissim ex æthere aer oritur, de nouveau et réciproquement l’air se forme du feu.

RĔTRŪDO, is, di, sum, ere, a. Pousser en arrière, faire reculer. USUS: Deorum simulacra retrusa, statues des dieux cachés.

RĔTUNDO, is, tŭdi, tūsum, ere, a. Émousser; affaiblir, atténuer. SYN. Obtundo. ADV. Belle. USUS: Sermones, improbitatem alicujus, districtos in rempublicam gladios retundere. Cf. Repello.

RĔUS, i, m. Accusé, prévenu; coupable. SYN. Is qui causam dicit; qui lege aliqua tenetur; qui aliqua culpa erroris tenetur humani; qui arguitur; de cujus re disceptatur; qui de capite, civitate, fortunis dimicat; is unde petitur; sons, nocens. EPITH. Afflictus, humilis, improbus, innocens, invidiosus, locuples, mœstus, nobilis, nocens, perditus, turpis. PHRAS. Certe reus est, certainement il est coupable. Culpa tenetur; in culpa est; est quædam in illo culpa; culpa nonnulla in eo hæret, residet; culpa ejus facinoris in illo consistit; incurrisse in id crimen hominem dubitat nemo; in ea noxa fuisse hominem pro comperto est; versari in ea culpa; eo facinore contaminatum esse; in reos referendum nemo dubitat; haud expertem criminis, culpa non vacare certum habeo. Crimen non quisquam certius subiit; culpam sine dubitatione sustinet. USUS: Aliquem capitalis rei, de furto reum facere, agere, peragere. Inter reos referre. Criminis se reum pro aliquo supponere. Sontibus, reis opitulari.

RĔVĔHO, is, xi, ctum, ere, a. Ramener, transporter. USUS: Sed paulo longius ad superiorem ætatem revecti sumus, nous sommes remontés à une époque un peu ancienne.

Rĕvēlātĭo, ōnis, f. Révélation. SYN. Divinus admonitus. PHRAS. Ista per revelationem intellexit, il a compris ces choses par révélation. Divino admonitu; cœlesti admonitu, DEO aperiente, divinitus cognovit; ista DEO patefaciente, manifestante cognovit; ejus rei notitiam e cœlo hausit, accepit.

RĔVELLO, is, velli, vulsum, ere, a. Détacher, arracher; effacer, faire disparaître. USUS: De corpore saucii tela revellere. Claustra, januam revellere. Superiores injurias revellimus. Crucem, quæ ad portam fixa erat, revellistis, cette croix, dressée à la porte de votre ville, vous l’avez arrachée.

RĔVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. Revenir, retourner. SYN. Redeo. USUS: Cum domum revenero. Cf. Redeo.

RĒVĒRĀ, En réalité, réellement SYN. Reipsa, reapse. USUS: Cuius igitur hoc crimen est? revera nullius. Cf. Certe.

RĔVĔRENTĬA, æ, f. Crainte inspirée par le respect, respect, déférence, égard. SYN. Honor, observantia. PHRAS. 1. Reverentiam parentibus liberi debent, les enfants doivent le respect à leurs parents. Par est, ut liberi parentum auctoritatem vereantur, judicium sequantur; cavendum, ne parentum reverentia liberorum animis excedat unquam; æquum est, ut liberi parentibus præcipuum honorem habeant; præcipua observantia colant; reverentiam adversus parentes adhibeant; omni cultu ac veneratione prosequantur; ut aspectabiles quosdam deos observent et vereantur; secundum deorum immortalium numen, primo in honore ac caritate habeant; ut parentum quadam verecundia ducantur; pudore regantur; parentum quamdam verecundiam habeant; præcipuam parentum rationem habeant. Cf. Honor. 2. Nullam erga majores reverentiam habet, (VULG. irreverens est), il n’a aucun égard pour les gens âgés. Omnis excessit animo majorum reverentia; nulla majorum verecundia ducitur; majoribus nulla se verecundia obstrictum reputat; inofficiosus, illiberalis erga majores est; nulla illi majorum reverentia, verecundia nulla. Majorum nec auctoritatem veretur, nec vim pertimescit; nulla illum majorum verecundia a vitæ licentia arcet. Cf. Revereor. USUS: Adhibenda est quædam adversus homines reverentia, il nous faut témoigner une certaine déférence pour nos semblables. Cf. Revereor.

RĔVĔRĔOR, eris, ĭtus sum, eri, d. a. Respecter, révérer; avoir du respect, de la déférence, des égards, de l’estime pour. SYN. Vereor, colo, observo, cultu quodam et honore dignor. PHRAS. Quos maxime debuit, eos minime reveritus est, il n’eut aucun égard pour ceux qu’il devait le plus honorer. Quorum maxime debuit, eorum nullam rationem duxit; quibus præcipuum debuit, illis nullum honorem habuit. Quorum judicium sequi, voluntati parere, auctoritatem vereri debuit, eos nullo loco habuit, nullo honore cultuque dignatus est; illis minimum tribuit, honorem nullum detulit; eos observantia nulla prosecutus est; iis studium observantiamque nullam præstitit, exhibuit. USUS: Observantia est, per quam ætate aut honore antecedentes reveremur et colimus, on entend par respect (observantia) les marques de déférence et de vénération que nous donnons à ceux qui nous sont supérieurs par l’âge ou les honneurs. Cf. Honor, Reverentia, Observantia.

RĔVERSĬO, ōnis, f. Retour avant d’avoir achevé le voyage; retour, réapparition. SYN. Reditus. )( Profectio. USUS: Reversio et motus febrium. De reditu vel potius reversione mea lætantur, il se réjouissent en voyant que je vais revenir ou plutôt rebrousser chemin.

RĔVERTO, is, et RĔVERTOR, eris, versus sum, i, d. n. Revenir, retourner sur ses pas; rebrousser chemin. SYN. Reverto, revenio, redeo, refero me, remigro. ADV. Acriter, crebro, retro. USUS: Ad propositum revertor. Sed ad jus publicum revertor. Domum reverti. Ad superiorem consuetudinem revertit, il revient à son ancienne habitude. Cf. Redeo.

RĔVINCĬO, is, vinxi, vinctum, ire, a. Lier, enchaîner. USUS: Revinctis post terga manibus.

RĔVINCO, is, vīci, victum, ere, a. Vaincre de nouveau; réfuter victorieusement. SYN. Convinco. PHRAS. Manifeste eum revici, je l’ai réfuté victorieusement. Manifestis indiciis hominem tenui; jugulavi testibus et elinguem reddidi. Cf. Convinco. USUS: Nunquam is argumentis revinci se patietur, jamais il ne se laissera convaincre par les arguments.

RĔVĬRESCO, is, virŭi, escere, n. Redevenir vert; rajeunir, revivre. SYN. Fruticor, renovor, refloresco, revivisco. USUS: Reipublicæ vires senatorum virtute revirescunt, les forces de la république renaîtront par la vertu des sénateurs.

RĔVĪSO, is, ere, n. et a. Regarder; revenir voir, visiter. SYN. Iterum viso, inviso. USUS: Cum poteris, nos revises.

RĔVĪVISCO, is, vixi, iscere, n. Être rendu à la vie, renaître, ressusciter. SYN. In vitam redeo, renascor; respiro, recreor ex metu, e fluctibus emergo. ADV. Necessario. USUS: Ut tua causa toties jugulata facilius reviviscat. Ex metu mortis luce libertatis recreatus revixit, échappé aux terreurs de la mort, il se sentit renaître en commençant à respirer l’air pur de la liberté.

RĔVŎCĀTĬO, ōnis, f. Rappel. EPITH. Contraria. USUS: Receptui signum, aut revocationem a bello nondum audivimus, nous n’avons pas encore entendu sonner le rappel pour nous retirer du combat.

RĔVŎCO, as, avi, atum, are, a. Rappeler; éloigner, détourner. SYN. Removeo, avoco, abstraho. )( Voco. ADV. Acrius, arroganter, identidem. USUS: 1. Revocare mentem a sensibus. Aliquem a scelere, ab incepto, ab instituto cursu, a cupiditate et furore revocare. 2. Refero, rapporter à, appliquer, attribuer. Revocare omnia ad scientiam, ad veritatem. 3. Repeto, instauro, rappeler, reprendre. Studia longo intervallo intermissa revocare. Vires amissas revocare. Revocare se ad pristinam industriam. 4. Promiscue, locutions diverses. Aliquid in dubium, in memoriam, in animum revocare. Cum fortuna ex adverso in meliorem statum revocatur. Ad incertum revocabuntur possessiones omnium, seront remis en question. Actor sæpius revocatus, souvent rappelé sur la scène.

RĔVOLO, as, are, n. Revenir en volant. SYN. Retro volo.

RĔVOLVO, is, vi, vŏlūtum, ere, a. Faire rétrograder, faire remonter; pass: revenir, retourner, se reporter; revenir à. SYN. Rapio, reduco. ADV. Necessario. USUS: Identidem eodem revolvor, mon esprit se reporte de temps en temps en ce lieu. Imprudens eo quo minime vult revolvitur. Cf. Iterum.

REX, rēgis, m. Roi. SYN. Princeps, dominus. EPITH. Afflictus, alienus, clarissimus, doctissimus, generosus, ignobilis, impius, impudens, nobilis, opulentus, potentissimus, præstans. PHRAS. Rex erit, il sera roi. Regis fortuna in eum transitura est. Rectorterrarum earum erit; summam imperii obtinebit; civium omnium dominus erit; regiis insignibus conspicuus erit; regalem potestatem habebit; regali potestate præditus erit; regno præficietur; summæ imperii præerit; summa imperii potietur. Cf. Impero, Regno. USUS: Reges orbis terrarum domini.

RHĒDA, æ, f. Voiture de voyage à quatre roues. SYN. Essedum, vehiculum. USUS: Rheda vehor; in rheda sedere. Cum duobus essedis et rheda equis juncta.

RHĒDĀRĬUS, ĭi, m. Voiturier, cocher. USUS: Rhedarius Milonis occisus est.

RHĒTOR, ŏris, m. Celui qui enseigne la rhétorique, rhéteur. SYN. Orator, dicendi artifex, rhetoricæ disciplinæ doctor, qui dicendi præcepta tradit. EPITH. Antiquissimus, doctissimus, eloquens, magnus, nobilis. USUS: Vis et artificium rhetoris. Cf. Orator.

RHĒTŎRĬCA, æ, f. L’art oratoire, la rhétorique. SYN. Ars rhetorica, rhetorum ars, disciplina dicendi; vis oratoria, oratoris facultas, ratio dicendi, copia dicendi. EPITH. Forensis, paulo hebetior, similis palmæ. USUS: Scripsit artem rhetoricam Cleanthes. Rhetoricam palmæ, dialecticam pugno similem Zeno voluit.

RHĒTŎRĬCĒ, En orateur, en rhéteur. SYN. Rhetorum more, copiose, ornate, splendide. USUS: Rhetorice mavis, an dialectice disputem? Préféres-tu que nous discutions en rhéteurs ou en dialecticiens?

RHĒTŎRĬCUS, a, um, De rhéteur. USUS: Exercitationes, libri, artes rhetoricæ.

RHYTHMUS, i, m. Rapport, symétrie, nombre, cadence. SYN. Poetæ lyrici, musici, numerorum, qui Græcis ῥυθμοι (rhythmi), studiosiores.

RĪCĪNĬUM, ĭi, n. Petit voile. Vestimenti genus.

RICTŬS, ŭs, m. Bouche ouverte (surtout pour rire). SYN. Os minax et hians.

RĪDĔO, es, rīsi, rīsum, ere, n. et a. Rire; se moquer de. SYN. Risum edo; derideo, irrideo. ADV. Familiariter, docte, vehementius, valde. PHRAS. 1. Omnes ad hæc risere, à ces paroles, tout le monde se mit à rire. Maximus ad hæc omnium risus est consecutus; nemo tenebat risum; risus omnibus obortus est; cachinnos sustulere omnes; risu pene corruere; risu prope emortui sunt; risu excepere ista plerique; in risum effusi omnes. 2. Nos interea ridemur, cependant on se moque de nous. Interea fabula sumus; in ora hominum pro ludibrio abimus; deridiculo habemur. Cf. Irrideo. USUS: Risi imprudentiam hominis. Risi “nivem atram” teque hilariesse animo et prompto ad jocandum gaudeo, j’airi de ta “neige noire”, et je vois avec plaisir que tu es gai et disposé à plaisanter.

RĪDĬCŬLĒ, D’une manière plaisante; ridicule, risible. SYN. Facete, perridicule, joco. USUS: Quidam ridicule insanus.

RĪDĬCŬLUM, i, n. Plaisanterie, bouffonnerie, mot plaisant, spirituel. SYN. Jocus, facetiæ, digna res quæ omnium irrisione ludatur. EPITH. Civile, frequens, impatiens, lentum, subobscœnum. USUS: Vitabit ridicula quæsita nec ex tempore ficta, sed domo allata, quæ plerumque sunt frigida.

RĪDĬCŬLUS, a, um, Qui fait rire; plaisant, risible, comique. SYN. Jocularis. EPITH. Petulans. USUS: Facie magis, quam facetiis ridiculus, homme dont la personne (la face) est plus amusante que les facéties. Homo perridiculus.

RĬGĔO, es, ere, n. Être roide, dur, engourdi par le froid. SYN. Conglacio, congelo. USUS: Aut frigore rigent, aut calore uruntur. Vestes gelu rigent. Cf. Frigus.

RĬGĬDUS, a, um, Roide, droit, tendu; gelé, glacé. SYN. Durus, severus, austerus, ferreus, præfractus, acerbe severus. USUS: Aves rigidis cruribus, procero rostro. Cf. Severus.

RĬGO, as, avi, atum, are, a. Arroser. SYN. Respergo, irrigo, aquarum inductione terræ fecunditatem do. USUS: Isti cum se fontes esse dicant, et omnia rigare debeant ingenia, ceux-ci disent qu’ils sont les sources où doivent s’abreuver tous les esprits. Nilus Ægyptum rigat.

RĪMA, æ, f. Fente, crevasse. SYN. Hiatus. PHRAS. Paries rimas agit, le mur se lézarde. Vitium facit; labem ducit. Cf. Hiatus. USUS: Ne inferciat verba orator, tanquam rimas expleat, comme s’il bouchait des fentes.

RĪMOR, aris, atus sum, ari, d. a. Fouiller, sonder, rechercher, scruter. SYN. Scrutor, inquiro. Cf. Indago, Meditor.

RINGOR, eris, rictus sum, ngi, d. n. Grincer des dents.

RĪPA, æ, f. Rive d’un fleuve. SYN. Littus, ora. EPITH. Aversa, contraria, viridis, opaca. USUS: Fluvium extra ripas redundantem coercere. In viridi et opaca ripa obambulare. Viridissimi riparum vestitus. Impetus aquæ ripas alluentis.

RĪSŬS, ūs, m. Rire; moquerie. SYN. Cachinnus. EPITH. Magnus, maximus, mediocris. PHRAS. 1. Risum commovit, il excita le rire. Risum excitavit; cachinnum commovit; risum movit omnibus; risum fecit; risum omnibus excussit, elicuit; solutissimum risum movit; in risum convertit. 2. Risum comprimere non potui, je ne pus m’empêcher de rire. Risum tenere, continere non potui; non potui, quin risum ederem, cachinnum tollerem; obstinatum silentium in risum transferrem; in effusos risus solverer; temperare mihi a risu non poteram. Cf. Rideo. USUS: Risum captare, quærere. Risum edere. Risu corruere, emori.

RĪTE, De la bonne manière, avec raison, bien. SYN. Recte, modo ac ordine. USUS: Nihil rite, nihil more institutoque perfecit. Cf. Recte.

RĪTŬS, ūs, m. Coutumes religieuses, cérémonies, rites; usage, coutume, façon. USUS: Mos, consuetudo rata et firma, præcipue sacra, institutum vetus. EPITH. Optimi, patrii, USUS: Ex ritu patrio deos colere. Ritu pecudum vivere, vivre à la manière des brutes. Variis ritibus fana dedicantur. Cf. Cerimonia.

RĪVĀLIS, is, m. Rival. SYN. Æmulus, competitor. Cf. Æmulus.

RĪVĀLŬTAS, ātis, f. Rivalité. SYN. Æmulatio. Cf. Æmulatio.

RĪVUS, i, m. Petit cours d’éau, ruisseau. SYN. Rivulus. USUS: Rivorum a fonte deductio. Rivulus arcessitus et ductus ab ipso capite.

RIXA, æ, f. Dispute, querelle, différend. SYN. Turba, jurgium, verbosa et plena jurgii contentio. EPITH. Nova, magna. PHRAS. Rixam excitare, provoquer une dispute. Rixam concire, concitare; certamina serere; in disceptationem aliquos trahere. Cf. Contentio, Jurgium. USUS: Nostræ Academiæ cum veteri magna rixa est. In quorum rixam si quis incurrerit. Cf. Certamen.

RIXOR, aris, atus sum, ari, d. n. Se quereller, contester. SYN. Contendo, jurgor. USUS: De amicula rixantur. Cf. Contendo.

RŌBŎRO, as, avi, atum, are, a. Fortifier, consolider, corroborer. SYN. Corroboro, confirmo. USUS: Ut hæc auctoritate sua roboraret. Cf. Confirmo.

RŌBUR, ŏris, n. Dureté, solidité, force; chêne très dur, rouvre. SYN. Vis, firmitas, virtus, nervi, firmamentum; quercus, lignum durissimum. EPITH. Firmissimum, incredibile animi. USUS: Quantum in animo cujusvis roboris est et nervorum. Copiarum robur deletum est, nos meilleurs soldats ont été détruits. Milo incredibili animi robore septus. Animi invicti magnitudo et robur. Cf. Vires.

RŌBUSTUS, a, um, Dur, fort, solide comme le chêne. SYN. Fortis, valens, nervosus, lacertosus, maximis corporis viribus. ADV. Bene. PHRAS. Robustiorem illo vidi neminem, je n’ai vu personne de plus robuste que lui. In quo plus roboris, firmitatis, virium inesset; qui firmior esset a viribus; qui virium firmitate præstaret; qui corporis robore anteiret; qui viribus magis valeret; in quo tam eximia virtus virium; cui tantum roboris et nervorum, cognovi neminem. Cf. Fortis. )( Confectus. USUS: Robustioris jam impietatis est. Malum inveteratum fit robustius. Audax et robustus satelles. Cf. Firmus.

RŌDO, is, rōsi, rōsum, ere, a. Ronger. SYN. Corrodo, arrodo, exedo. USUS: 1. Mures noctem et diem rodentes aliquid. 2. Carpo, mordre, déchirer, attaquer, désigner. Qui aliquem in convivio rodunt, in circulis vellicant, ubique carpunt.

RŎGĀTĬO, ōnis, f. Demande, prière, sollicitation. SYN. Rogatus, obtestatio, preces. EPITH. Consularis, gratiosissima, justa, sceleratissima, similis, tribunitia. USUS: 1. Ego Curtium rogatione tua diligo. 2. Lex, loi proposée; proposition ou projet de loi. Rogationem ferre, perferre, promulgare. Rogationi intercedere. Rogationem abrogare. 3. Interrogatio, interrogation. Chrysippus quadam rogatiuncula delectatur.

RŎGĀTOR, ōris, m. Celui qui propose une loi, auteur d’un projet de loi; solliciteur de suffrages. SYN. Qui rogat, petit, quærit; qui cistas defert, colligendis per tribus suffragiis. EPITH. Justus. USUS: Vos rogatores, vos diribitores, vos custodes fuistis tabularum.

RŎGĀTŬS, ūs, m. (abl. sing. tantum) Demande, prière. SYN. Rogatio, oratus. USUS: Meo rogatu rem impetravit.

RŎGO, as, avi, atum, are, a. Demander en priant, solliciter, prier; interroger qqn au sujet de qqche. SYN. Oro, precor, quæso, deprecor, obsecro, obtestor, interrogo, ex aliquo quæro. ADV. Acrius, arroganter, auspicato, blande, breviter, diligenter, contumaciter, familiariter, etiam atque etiam, iterum et sæpius, magnopere, modeste, nominatim, penitus, precario, proprie, prorsus tacite, vehementer. PHRAS. 1. (Rogo te per omnia, VULG.), je vous en supplie par ce que vous avez de plus cher. Hoc te vehementer rogo, imo obsecro; hoc maxima obtestatione a te oro; hic ego imploro fidem tuam; hoc te summis precibus obsecro; ad pedes tuos stratus, jacensque supplico, supinas hic manus tendo infimisque a te precibus contendo; hic ego te flens obtestor, neque te unquam fatigare precibus desinam; rogo te, quam studiose possum; id a te maximopere pro summa nostra conjunctione peto quæsoque; id a te precibus etiam atque etiam exposco; valde hoc et ex animo a te contendo; hoc te infimis oro precibus. Hoc a te ita postulo, ut majore studio magisque ex animo petere non possim. Hoc ego per hanc te dexteram oro; per tuam te fidem oro atque obsecro. Hoc a te ita postulo ac contendo, ut nihil magis unquam; tanquam fortunæ meæ omnes in eo sitæ, positæ, repositæ, locatæ essent; tanquam id ejusmodi esset, ut rationes meæ ex eo unice pendeant; tanquam in eo mihi essent omnia. 2. Concede, quæso, quod te rogo, accordez-moi, je vous prie, ce que je vous demande. Sit, quæso, precibus meis apud te locus; facilem, oro te, precibus te meis præbe; ne me rogantem suppliciter a te rejice; sine me istud a te impetrare; da, largire hoc precibus meis. Sine te exorem, quodque a te singulari studio contendo, imperti. 3. Rogavit illum vehementer, il le pria avec beaucoup d’instances. Precibus cum illo egit quam diligentissimis; preces suppliciter admovit; magnis ab illo contendit precibus; ad ejus pedes supplicem se abjecit; in pedes abjectus supplicem vocem misit; passis manibus flens imploravit; infimis precibus obsecravit. Cf. Oro. USUS: Hoc beneficium ita te rogo, ut majore studio non possim. Sententiam ejus rogavi. Hæc ego de te rogo.

RŎGUS, i, m. Bûcher funèbre. EPITH. Ardens, exstinctus. USUS: Metellum filii in rogum posuere. Bona existimatio nos usque ad rogum comitetur.

RŌRO, as, avi, atum, are, n. et a. Tomber (en parl. da la rosée); arroser, mouiller. USUS: Rorantia pocula, coupes qui présentent le vin par gouttes.

ROS, rōris, m. Rosée. USUS: Nocturnum rorem excipiunt.

RŎSA, æ, f. Rose. USUS: Cum rosam videret, tunc incipere ver autumabat. Sertis redimiri et rosa, se couronner de roses.

ROSTRĀTUS, a, um, Garni, armé d’un éperon. USUS: Navis rostrata.

ROSTRUM, i, n. Bouche, bec, gueule des animaux. SYN. Os avium aut aliorum animalium. USUS: Avis corneo proceroque rostro. Aduncitas rostrorum. Sus rostro humi litteram impressit. Rostrum canis. Rostrum in camelis. Rostra navium. De rostris descendere, suggestu oratorum Romæ, descendre des Rostres, tribune aux harangues, ainsi appelée à cause des éperons qu’on y avait fixés et qu’on avait détachés des navires capturés l’an de Rome 416.

RŎTA, æ, f. Roue. SYN. Orbis. EPITH. Fervida. USUS: Fortunæ rotam pertimescere.

RŎTUNDĒ, D’une manière arrondie, achevée; élégamment. SYN. Concinne, explicate.

RŎTUNDO, as, avi, atum, are, a. Arrondir. SYN. Rotundum facio. USUS: Orbem rotundavit ad volubilitatem, (DIEU) arrondit l’univers pour lui permettre de tourner.

RŎTUNDUS, a, um, Rond, arrondi. SYN. Globosus. USUS: Stellarum rotundi ambitus, quarum motus in orbem circumferuntur. Forma urbis rotunda, quod eam flumen pene ut circino circumductum, ambiat. Forma rotunda ullam negat esse pulchriorem Plato. Rotundus orator Thucydides, élégant. Apta et quasi rotunda verborum constructio, structure pour ainsi dire ronde, arrondie.

RŬBENS, entis, omn. gen. Qui est rouge; qui rougit de pudeur et de modestie. SYN. Ruber.

RŬBĔO, es, ere, n. Être rouge; rougir de honte. SYN. Erubesco, pudet. USUS: Rubeo, mihi crede. Sed jam scripseram: delere nolui, j’en rougis, croyez-moi; mais ma lettre était finie, et je n’ai pas voulu effacer.

RŬBER, bra, brum, Rouge. SYN. Rubens. USUS: Mare rubrum.

RŬBĬCUNDUS, a, um, Rubicond, rouge. SYN. Rubore plenus.

RŪBĪGĬNŌSUS, a, um, Rouillé. SYN. Rubigine plenus.

RŪBĪGO, ĭnis, f. Rouille. SYN. Ærugo.

RŬBOR, ŏris, m. Rougeur; pudeur, modestie. USUS: Pudorem rubor consequitur. Fusus et candore mixtus rubor. Verborum obscœnitate vitanda præstare ingenuitatem et ruborem suum, faire preuve de décence et de délicatesse en évitant les expressions déshonnêtes. Rubore suffundi, être couvert de honte.

RŬBRĪCA, æ, f. Terre rouge. SYN. Terra rubra. USUS: Rubrica delibutus.

RŬBUS, i, m. Framboisier.

RUCTO, as, avi, atum, are, a. Roter de qqche, le vomir; exhaler en rotant l’odeur de qqche. SYN. Cruditatem exhalo. USUS: Ructans et nauseans. Alicui in os ructare.

RUCTŬS, ūs, m. Rapport, rot. SYN. Cruditatis exhalatio. USUS: Stoici aiunt crepitus æque ac ructus liberos esse oportere. Cruditatis signa sunt crebri ructus.

RŬDENS, entis, m.; gen. pl. rudentium, Câble, gros cordage. SYN. Anchorarius funis, ora. USUS: Rudentis explicatio. Oras et rudentes solvere.

RŬDĪMENTUM, i, n. Apprentissage, début, rudiments. USUS: Sunt hæc rudimenta et incunabula virtutis. Rudimentum aliquod ponere, achever son noviciat, son apprentissage.

1. RŬDIS, e, gen. com. Qui n’est pas travaillé, brut; inculte, grossier; inexpérimenté. SYN. Imperitus, indoctus, ignarus, inscius, tiro; hebes, tardus, stupidus, bardus, agrestis, impolitus. )( Exercitatus. ADV. Omnino, plane. PHRAS. Rudis es adhuc, vous êtes encore novice. Rudis es ac hospes in ea re; novus, plane peregrinus in rebus es; rerum insciens, ignarus es; in ea re adhuc tiro es; ab usu rerum imparatus; usu parum doctus; in tractandis rebus minime versatus es. Usum rerum nondum habes; ad hanc rem assuefactus, consuefactus non es. Nondum exercitatus in re; usu non bene firmatus, confirmatus; inexercitatus tantam rem aggrederis. Cf. Imperitus. USUS: Multitudo imperita et rudis. Rudis in jure civili. Rudis et ingenii expers. Homo sine sensu, sine sapore, elinguis, rudis, tardus. Rudem me et integrum discipulum accipe et ea quæ requiro doce, prenez-moi comme un disciple tout neuf, qui n’est imbu de rien, et apprenez-moi ce que je vous demande. Cf. Stupidus, Discipulus.

2. RŬDIS, is, f. Baguette. SYN. Virga, qua donabantur emeriti gladiatores, et qui vacationem a munere aliquo accipiebant. USUS: Tam bonus gladiator, tam cito rudem accepisti? Quoi, bon gladiateur comme tu l’es, tu as reçu si tôt la baguette (ton congé)? Rude aliquem donare, donner à qqn son congé. Gladiatores ad rudem compellere.

RŬDO, is, ere, n. Braire. SYN. Asinorum vocem mitto.

RŪGA, æ, i. Ride. SYN. Cutis a senectute contracta. USUS: Hic rugis nos et supercilio decepit.

RŪGŌSUS, a, um, Rugueux, ridé. USUS: Rugosi senes.

RŬĪNA, æ, f. Chute, écroulement, ruine. SYN. Casus, pernicies, pestis, exitium. EPITH. Magna, nimia, propria alterius legibus. PHRAS. 1. (Fortunarum omnium ruinam passus sum, VULG.), j’ai perdu tous mes biens. Mearum omnium fortunarum jacturam feci; fortunarum omnium, rei familiaris naufragium feci; perierunt omnes fortunæ meæ; afflictæ, eversæ, exstinctæ, perditæ, profligatæ sunt res omnes meæ; et industriæ et fortunæ fructus omnes perdidi; ex meis pristinis ornamentis ac commodis nihil reliquum est; actum est de fortunis meis; nihil mihi reliqui fortuna fecit; oppressæ jacent, eversæ fortunæ omnes. Res meæ eo loco sunt, ut eas servare nec salus ipsa possit; evertit me omnibus bonis meis fortuna. Eversus sum fortunis omnibus. Rerum mearum quid jam superest? Quid mihi reliquum fortuna fecit? 2. (Respublica in ruina est, VULG.), la république ruinée. Respublica periit, concidit, nulla est; formam respublica amisit; actum est penitus de republica. Formam, imaginem, simulacrum veteris reipublicæ nullum agnosces. Communis res ita dilapsa est, ut ne spes quidem ulla ejus restituendæ relinquatur. Rempublicam dudum jam habemus nullam. Deposita est reipublicæ salus. Non adversa tantum, verum etiam penitus eversa reipublicæ fortuna. Tractæ sunt opes, afflictæ vires, amissa dignitas, salus ipsa reipublicæ exstincta. 3. Urbes etiam ruina involvet, la ruine enveloppera aussi les cités. Vi fortunæ aliquando percussæ et prostratæ jacebunt urbes præstantissimæ. Fortunæ viribus perculsæ concident; præclaras etiam urbes florentesque vis fortunæ aliquando perdet, opprimet, affliget, tollet, evertet, exstinguet, delebit. USUS: Ruina nobis impendet, inferetur. Ruina oppressus interiit. Ingentes ruinas edet. Prætermitto ruinas fortunarum mearum, je ne parle pas du délabrement de ma fortune. Non fuit hoc judicium, sed vis, sed ruina ac tempestas, chute, ruine.

RŬĬNŌSUS, a, um, Ruineux, qui menace ruine. SYN. Quod ruinam minatur, quod vitium facit, rimas agit, labem ducit; casui, ruinæ proximus, caducus. USUS: Ædes male materiatæ et ruinosæ.

RŪMĬNĀTĬO, ōnis, f. Action de ruminer, desseins, projets qu’on médite. SYN. Recordatio. EPITH. Quotidiana. USUS: Ruminatio quotidiana.

RŪMOR, ōris, m. Bruit, rumeur publique, récit qui circule. SYN. Fama. EPITH. Bonus, falsus, firmus, inanis, jucundus, magnus, nuntius, secundus, raucus, plenus timoris. PHRAS. 1. Rumor est quidem, sed is incertus, il y des bruits qui courent, mais ils sont incertains. Rumores sunt satis illi quidem constantes, sed sine auctore. Sermones exaudiuntur, prorsus tamen incerti, inanes, orti ex voluntate. Sermones dissipantur, sed quibus haberi certa fides non possit. Jactantur hæc sermonibus incertis, et rumore ipso nuntio. Manat in vulgus rumor, sed nullo satis firmo testimonio; sermones audiuntur, sed qui nihil certum sequantur, qui neque nuntiis, neque litteris comprobentur; de quibus incertum, an veritate nitantur; sed quibus dubia fere fides; qui fidem tamen non faciunt. 2. Magnus ubique erat rumor ea de re, on faisait partout grand bruit de cette chose. Res ea in ore erat omnium; in ore omnium versabatur; serpebat hic rumor in dies latius; latius opinione disseminatus erat; manavit ea fama non solum per Italiam, verum etiam ascendit Alpes, et obscure primum serpens, multas provincias occupavit. Sermo per totam civitatem datus erat; manavit ea fama longius, nec jam obscure. Cf. Fama. 3. Sunt qui quemvis rumorem temere credant, il y a des gens qui ajoutent foi à n’importe quelle rumeur. Qui rumoribus incertis serviant; auditionem quamlibet pro re comperta habeant; rumores omnes colligant, excipiant, et res incertissimas pro visis renuntient. Sunt qui, quidquid rumoris afflavit, quidquid rumor incertus attulit, pertulit, pro certo habeant. 4. Rumor nunc augetur, nunc minuitur, tantôt la rumeur augmente, tantôt elle diminue. Rumor nunc calet, nunc refrigescit; late manaverat nuper fama, nunc perobscura est. 5. Rumores paulatim deficiunt, les bruits s’apaisent peu à peu. Refrigescit paulatim rumor, raucus fit, sedatur, exstinguitur, moritur. Ejus famæ vix tenues supersunt reliquiæ. USUS: Rumores aucupari; rumorum ventos colligere, rumores excipere, ramasser, recueillir les nouvelles. Rumores spargere, dissipare, répandre des bruits. Rumor ortus est, le bruit s’est répandu. Rumor crescit, calet, la nouvelle se confirme, se répand. Rumor refrigescit, le bruit tombe, disparaît. Cf. Fama.

RUMPO, is, rūpi, ruptum, ere, a. Rompre, briser, déchirer. SYN. Dissolvo, discindo. Fœdera rumpere. Testamentum rumpere, annuler, casser un testament. Dolore rumpi, mourir de douleur.

RŪMUSCŬLUS, i, m. Bruit, discours, bavardage. SYN. Rumor levis. USUS: Imperitorum hominum rumusculos aucupari.

RŬO, is, ŭi, ūtum, ere, n. et a. Se précipiter, tomber, crouler, se renverser. SYN. Cado, præceps agor vel feror, præcipito; ruinam edo. USUS: Ruere illa non possunt, nisi hæc eadem labefacta motu concidant. Ad interitum voluntarium ruunt, ils se précipitent à une mort volontaire. In agendo ruere et sæpe peccare. Quæ cum accidunt, nemo est quin intelligat ruere illam rempublicam, quand cela arrive, il n’est personne qui ne reconnaisse que c’est une cité perdue sans ressource. Cf. Cado, Præceps.

RŪPES, is, f. Rocher, roche. USUS: Cum ex omni parte altissimas rupes haberet, una ea parte aditus patebat. Ex magnis rupibus nactus planitiem, après ces immenses rochers ayant rencontré une plaine.

RUPTOR, ōris, m. Celui qui rompt. USUS: Ruptor fœderis, celui qui viole un traité.

RURSUM vel RURSUS, De nouveau, derechef. SYN. Iterum, denuo, de integro. PHRAS. Rursus pugnare, combattre de nouveau. Redintegrare prœlium, pugnam; retractare arma; instaurare certamen; prœlium intermissum reparare; revocare ad signa, novo impetu signa inferre. Cf. Iterum.

RUS, rūris, n. Les champs, la campagne. SYN. Locus extra urbem, ubi agri sunt et villæ; villa. EPITH. Amœnum, suburbanum. PHRAS. Ruri libenter habito, j’habite volontiers la campagne. Libenter ruri, et procul a cœtu hominum ætatem ago; otium et quies rustica mirum in modum delectat, oblectat, capit, afficit; ruri esse, habitare perjucundum est. Otio illo, quod rustica præbet habitatio, libentissime fruor; voluptatem ex rusticatione capio maximam. Si ulla re, otio capior et quiete rustica. Rusticari summæ voluptatis est; rus colere, rusticam agere vitam in deliciis habeo. Cf. Rusticor. USUS: Animi causa in sua rura venire. Ruri esse, habitare. Rus amœnum et suburbanum.

RUSTĬCĀNUS, a, um, Rustique, campagnard, grossier. SYN. Rusticus. USUS: Homines rusticani ex municipiis.

RUSTĬCĀTĬO, ōnis, f. Séjour à la campagne, vie des champs. EPITH. Communis. USUS: Labores pacis et belli, id est, rusticationis et militarium stipendiorum. Cf. Rus.

RUSTĬCĒ, En paysan, d’une manière grossière, incivile. SYN. Inurbane, duriter, importune. )( Urbane. USUS: Rustice aliquid urgere.

RUSTĬCOR, aris, atus sum, ari, d. n. Demeurer ou vivra à la campagne. SYN. Ruri habito; ruri ætatem ago; autumni otium ruri fallo, exigo, rusticani recessus amœnitate fruor, utor. USUS: Litteræ rusticantur nobiscum. Cf. Rus.

RUSTĬCUS, a, um, Champêtre, rustique; simple, naïf, grossier, impoli. SYN. Agrestis, rusticanus; inurbanus, insuavium morum, difficilis. )( Urbanus. EPITH. Mendiculus, non incautus. USUS: Vita rustica honestissima et suavissima. Homo morum imperitus, voce rustica. Rusticis vir moribus, vita inculta atque aspera. Homines urbis immemores, procul a foro et ambitione inter pecudes habitantes, operi rustico intenti. Vita agresti atque rustico cultu. Rustici Romani, les Romains campagnards, opp. urbani.

1. RŪTA, æ, f. Rue, plante amère. Herbæ amaræ genus. Ad cujus rutam puleio mihi tui sermonis utendum est, il faut que je tempère l’amertume de ses discours par la douceur des tiens (PROV.).

2. RŪTA, ōrum, n. pl. (t. de droit), Tout ce qui, dans une propriété, est ou extrait du sol (ruta) ou coupé (cæsa) sans être travaillé, et que le propriétaire se réserve à la vente, substances brutes, matériaux, mobiliers, meubles. SYN. Omnis generis supellex mobilis, lapides etiam et ligna. USUS: Ne in rutis quidem et cæsis.

RŬTĬLO, as, avi, atum, are, n. Briller, être éclatant. SYN. Splendeo. USUS: Rutilantia arma.

RŬTĬLUS, a, um, Rouge. USUS: Fulgor rutilus horribilisque terris quem Martium dicitis, cette étoile de couleur rouge.

S

SĂBURRA, æ, f. Lest de gravier pour les navires. SYN. Arena, qua naves onerantur. USUS: Onerarias duxit multa saburra gravatas.

SACCUS, i, m. Sac. USUS: Coria, saccos, cilicia imperavit, sacs à filtrer.

SĂCELLUM, i, n. Petit sanctuaire, chapelle. SYN. Ædicula, cella, templum. EPITH. Maximum, sanctissimum. USUS: Sunt loca publica urbis, sunt sacella.

SĂCER, cra, crum, Consacré à une divinité, voué, sacré. SYN. Religiosus, consecratus, habens religionem. )( Profanus. USUS: 1. Sacra et religiosa signa. Rem sacram facere. Sarta tecta ædium sacrarum tueri. Infula Jovi sacra dicataque. 2. Exsecrandus, diris devotus, maudit, détestable, abominable. Homo sacer et intestabilis. Ejus caput Jovi sacrum est, sa tête fut vouée à Jupiter.

SĂCERDOS, ōtis, m. Prêtre. SYN. Minister publicus DEI, sanctissimo sacerdotio præditus; antistes cerimoniarum et sacrorum; qui rebus divinis, qui sacris præest; qui sacrificia publica et privata procurat; sacerdotii religionibus venerandus. Flamen, fani antistes, sacrificulus, flamine, prêtre des faux dieux. EPITH. Castissimus, expulsus et exspoliatus sacerdotio, religiosus, sibyllinus. USUS: Præsto mihi fuere sacerdotes cum infulis. In collegio sacerdotum est. In numerum sacerdotum accipere.

SĂCERDŌTĀLIS, e, gen. com. De prêtre, sacerdotal. SYN. Quod ad sacerdotem pertinet.

SĂCERDŌTĬUM, ĭi, n. Sacerdoce, ministère sacerdotal, dignité sacerdotale. SYN. Sacerdotis munus. EPITH. Amplissimum, populare, sanctissimum. USUS: Sacerdotium alicui mandare, dare, conferre, tribuere, (VULG. Beneficium,) conférer la prêtrise. Sacerdotium amplissimum consequi, inire, ad sacerdotium eligi, in sacerdotium venire, être ordonné prêtre. Sacerdotium habere, sacerdotio præesse, sacerdotio præditum esse, être prêtre. Sacerdotio inaugurari, devenir prêtre. Expelli et exspoliari sacerdotio, être dépouillé d’un bénéfice ecclésiastique, être de sa charge et de sa dignité, exaugurari.

SĂCRA, ōrum, n. pl. Service divin, cérémonie religieuse. SYN. Religiones, sacrificia, res divina. PHRAS. Sacra peragere, faire les fonctions saintes. Res divinas facere; DEUM anniversariis sacris rite colere; sacra anniversaria facere, conficere; res divinas rite perpetrare; sacra obire; solemnia et stata sacrificia facere; sacra rite curare; perpetrare, quæ ad pacem DEUM pertinent; sacrificia publica et privata procurare; sacrum suscipere; solemnia suscipere; sacris operari.

SĂCRĀMENTUM, i, n, Serment militaire; (t. de droit) action judiciaire, procès. SYN. Solemne jusjurandum. EPITH. Justum, injustum. USUS: Obligare, adstringere aliquem militiæ sacramento. Sacramento teneri; solvere aliquem sacramento. Justo sacramento cum aliquo contendere, intenter à qqn un procès en forme. Injustis sacramentis fundos alienos petere, par des procès injustes.

Sacramenta, ōrum, n. pl. Saints mystères. SYN. Sacra mysteria. PHRAS. Sacra mysteria obire, s’acquitter des saints mystères. Sacra mysteria participare; divinorum mysteriorum usu animum procurare. Cf. Eucharistia.

SĂCRĀRĬUM, ĭi, n. Lieu ou l’on serre les objets sacrés, sanctuaire, sacristie. SYN. Locus, ubi res sacræ reponuntur aut asservantur. EPITH. Intimum, patrium, perantiquum. USUS: Sacrarium facere, constituere. Cf. Templum.

SĂCRĀTUS, a, um, Consacré, sanctifié, sacré. SYN. Consecratus, dedicatus, dicatus, sacer; inauguratus, cum religione tum lege inviolatus. USUS: Sacratæ leges. Cf. Sacro.

SĂCRĬFĬCĀTĬO, ōnis, f. Sacrifice, cérémonies religieuses. SYN. Sacrificium. EPITH. Extrema.

SĂCRĬFĬCĬUM, ĭi, n. Sacrifice. SYN. Sacrum, res divina, res sacra. USUS: Sacrificia statuere, facere, factitare. Sacrificia violare, polluere. Ad sacrificium hostias præbere. Cf. Missa, Sacra.

SĂCRĬFĬCO, as, avi, atum, are, n. et a. Préparer ou offrir un sacrifice, sacrifier. SYN. Sacris operor; sacra facio, conficio; facio absolute. USUS: Summo Jovi sacrificare. Cf. Sacra lito.

SĂCRĬFĬCŬLUS, i, m. Sacrificateur, prêtre. SYN. Qui sacra facit.

SĂCRĬLĔGĬUM, ĭi, n. Pillage d’un temple, vol dans un temple. SYN. Furtum rei sacræ. USUS: Sacrilegio se obstringere. Cf. Sacrilegus.

SĂCRĬLĔGUS, a, um, Qui dérobe des objets sacrés dans un temple. SYN. Impius, sacrorum omnium hostis ac prædo nefarius. PHRAS. Sacrilegus erat, c’était un voleur d’objets sacrés. Fana expilavit; simulacra sanctissima e delubris religiosissimis sustulit; per scelus et latrocinium signa sanctissima nefario ausu sustulit; religiones maximas violavit; templa depopulatus est; sacella suffodit, incendit, oppressit; fana depeculatus est; templis antiquissimis impias et sacrilegas manus afferre conatus est; templo sanctissimis religionibus consecrato manus sacrilegas admovit, admolitus est. Templorum spoliator et expugnator; sacrorum omnium hostis, religionumque prædo erat.

(Sacristia, æ, f. VULG.), Sacristie, lieu où l’on serre les objets sacrés et les ornements sacerdotaux. Latine: Vestiarium templi; sacrarium in quo reponitur sacer ornatus et instrumentum; locus instrumenti sacri vel supellectilis sacræ. (Sacrista vel Sacristanus, VULG.), Sacristain. Latine: Ædituus, custos ædis sacræ.

SĂCRO, as, avi, atum, are, a. Consacrer, sanctifier par la consécration. SYN. Consecro, dedico, inauguro; religiosis cerimoniis augustius aliquid facio.

SĂCRŌSANCTUS, a, um, Déclaré inviolable, sacré. SYN. Religione ac lege inviolatus. USUS: Sacrosanctum in republica esse nihil potest, nisi quod populus sanxisset, il ne peut y avoir de consacrées (inviolables) dans la république que les sanctions du peuple. Ut sacrosancti viderentur. Sacrosanctam vacationem habere.

SĂCRUM, i, n. Sacrifice. SYN. Sacrificium, res divina. USUS: Sacris initiari. Sacra polluere. Sacrum facere. Cf. Missa, Sacra.

SÆPE, Souvent. SYN. Frequenter, crebro, identidem, sæpenumero, frequens. PHRAS. Sæpe in foro est, il est souvent au forum. Multum in foro est; sæpenumero, totos dies, frequentissime in foro versatur; raro a foro abest; quam sæpissime in foro est; forum urget assiduus; frequens in foro est; forum frequentat assidue, aut ut rectius dicam, illic habitat. USUS: Sæpe et multum; semel et sæpius hoc mecum cogitavi. Semel atque iterum ac sæpius. Nimium sæpe id mihi venit in mentem.

SÆPĔNŬMĔRO, Souvent, plus d’une fois. SYN. Sæpe.

SÆVĬO, is, ĭi, ītum, ire, n. Sévir, exercer sa fureur contre qqn. SYN. Sævitiam in aliquem adhibeo, exerceo; crudelitatem in aliquem exerceo, adhibeo; in humiliores libidinose crudeliterque consulo; fœde in captos exerceo victoriam.

SÆVĬTĬA, æ, vel sævĭtĭes, ĕi, f. Fureur, cruauté, rigueur, dureté. SYN. Crudelitas. )( Clementia. USUS: Adhibere in famulos sævitiam. Cf. Crudelitas.

SÆVUS, a, um, Cruel, inhumain. SYN. Crudelis, ferus. USUS: Sævi turbines exstitere. Cf. Crudelis.

SĀGA, æ, f, Prophétesse, magicienne. USUS: Saga anus.

SĂGĀCĬTAS, ātis, f. Finesse, pénétration d’esprit, sagacité. SYN. Calliditas, solertia. EPITH. Incredibilis, tanta. USUS: Incredibili ad investigandum sagacitate præditus. Cf. Solertia.

SĂGĀCĬTER, Avec finesse, pénétration, subtilement. SYN. Callide. USUS: Tu illud sagacissime præsensisti. Sagacius odorari.

SĂGĀTUS, a, um, Vêtu d’un sayon. USUS: Galli sagati et togati.

SAGAX, ācis, omn. gen. Qui a l’esprit pénétrant, sagace, habile. SYN. Callidus, acutus, prudens. USUS: Sagax ad perspicienda pericula. Sagaces canes quod acute sentiant, chiens à l’odorat subtil. Homo, animal providum, sagax, multiplex. Mens acris et sagax. Cf. Ingeniosus, Acies, Perspicax.

SĂGĪNA, æ, f. Action d’engraisser, nourriture, aliments. SYN. Cibus, offa ad saginandum apta. USUS: Plebem non auctoritate, sed sagina sibi conciliat, il se concilie la multitude, non par l’autorité, mais par l’attrait des bons morceaux (plutôt par de bons repas que par de bonnes raisons).

SĂGĪNO, as, avi, atum, are, a. Engraisser. USUS: Sanguine saginatur.

SĂGITTA, æ, f. Flèche. SYN. Jaculum quod manu aut balista jacitur. USUS: Sagittas emittere. Ingentem vim sagittarum infundere ratibus. Ictus sagitta.

SĂGITTĀRĬUS, ĭi, m. Archer. SYN. Barbari sagittarii.

SĂGŬLUM, i, n. Petit manteau militaire.

SĂGUM, i, n. Manteau militaire. SYN. Vestis militaris index belli, ut toga pacis. USUS: Saga sumere; ad saga ire, quod fiebat tumultus causa, revêtir le manteau de guerre, c. à d., prendre les armes, s’armer en guerre (c’est ce que faisaient, en signe de guerre, tous les Romains, même ceux qui ne partaient pas, excepté les consulaires).

SAL, sălis, m. Sel. USUS: Multos modios salis simul edendos esse amicis aiunt. Commercium salis. Urbanitatis lepos, quo tanquam sale perspergatur oratio, grâce, finesse dont on assaisonne le discours.

SĂLĀRĬUS, a, um, Relatif au sel. USUS: Vectigal ex annona salaria statuerunt, du produit annuel de la vente du sel.

SĂLĔBRA, æ, f. Terrain raboteux, mauvais chemin; en parl. du style, inégalité, rudesse, aspérité. SYN. Locorum offensiones, loca aspera et inæqualia. USUS: Ejus oratio sine salebra, ut sedatus amnis decurrit, fluit. Hærere in salebra, demeurer embourbé. Incidere in salebram.

SĂLĔBRŌSUS, a, um, Raboteux, rude, inégal. SYN. Asper, multas salebras habens.

SĂLES, ĭum, m. pl. Finesse, bons mots, railleries mordantes. SYN. Joci, facetiæ, urbanitas. EPITH. Barbari, salsiores, veteres, urbani. USUS: Specimen humanitatis, salis, leporis et suavitatis, modèle de politesse, d’esprit enjoué, etc. Urbani sales in dicendo plurimum valent. Cf Facetiæ, Jocus.

SĂLĬCĒTUM, i, n. Saussaie, lieu planté de saules. SYN. Locus salibus consitus.

SĂLĪNÆ, ārum, f. pl. Salines, mine de sel. SYN. Loca ubi sal conficitur.

SĂLĪNUM, i, n. Salière. SYN. Salillum, vas in quo sal reponitur.

SĂLĬO, is, ŭi, saltum, ire, n. Sauter, bondir. USUS: Salire de muro. Cor mihi salit, mon cœur palpite.

SĂLĪVA, æ, f. Salive. SYN. Sputum.

SĂLIX, īcis, f. Saule. Genus arboris.

SALSĀMENTĀRĬUS, ĭi, n. Marchand de salaison. SYN. Qui salsamenta facit aut vendit.

SALSĀMENTUM, i, n. Poisson salé, salaison. SYN. Quod sale conditum est in diuturnum usum et cibum.

SALSĒ, Avec esprit. SYN. Facete.

SALSUS, a, um, Fin, spirituel, ingénieux, mordant. SYN. Facetus. ADV. Omnino. USUS: Accedunt salsiores joci quam veterum Atticorum, il faut ajouter ces saillies, ces traits d’esprit plus piquants que l’atticisme même. Homo salsus, facetus. Cf. Facetus.

SALTĀTĬO, ōnis, f. Action de danser, danse. USUS: Intempestivi convivii, multarum deliciarum extrema comes est saltatio.

SALTĀTOR, ōris, m. Danseur, mime, pantomime. EPITH. Calamistratus. USUS: Histrioni actio, saltatori motus est certus datus.

SALTĀTŌRĬUS, a, um, De danse. USUS: Cum saltatorium illum versaret orbem, ronde, danse en rond.

SALTĀTŬS, ūs, m. Danse religieuse. SYN. Saltatio.

SALTEM, Du moins, au moins. SYN. At saltem, at certe, tamen, minimum. USUS: Fratres saltem exhibe.

SALTO, as, avi, atum, are, n. Danser. SYN. Moveo me ad numerum; motus do non indecoros; choros agito; tripudiis solemnique saltatu me exerceo; choreas duco. ADV. Palam. USUS: Nemo fere saltat sobrius. Aiunt saltare eam commode et elegantius quam probam deceret.

SALTŬŌSUS, a, um, Riche en forêts. SYN. Saltibus plenus. USUS: In loca saltuosa recessit exercitus.

SALTŬS, ūs, m. Endroit boisé servant de pâturage, bois, forêt. SYN. Silva. USUS: De saltu agroque communi vi detruditur.

SĂLŪBRIS, e, omn. gen. Salutaire, salubre, sain. SYN. Salutaris, utilis, sanitatem afferens, incorruptus. )( Pestilens. USUS: Salubris an pestilens annus futurus sit, si l’année sera saine ou malsaine. Sententiam dixit saluberrimam et necessariam. Summa salubritate et amœnitate locus, sed aquis saluberrimus.

SĂLŪBRĬTAS, ātis, f. La qualité salubre, salubrité. SYN. Affectio sanitatem afferens. )( Pestilentia. USUS: Hostiarum exta, quorum ex habitu et colore tum salubritatis, tum pestilentiæ signa percipiuntur, les entrailles des victimes, dont l’étât et la couleur annoncent la nature salubre ou malsaine de l’air.

SĂLŪBRĬTER, D’une manière saine salutaire. USUS: Ubi refrigeraberis salubrius?

SĂLUM, i, n. Mer. USUS: Ærumnoso navigabam salo. In salum nave evectus, ayant cinglé en pleine mer.

SĂLUS, ūtis, f. Conservation de la vie, bien-être, santé; prospérité, salut. SYN. Incolumitas, sanitas, requies, bonum. )( Exitium. EPITH. Afflicta, bona, cara, communis, desperata, dubia, dulcis, prope fatalis, improvisa, infestior, integra, magna, multa, perpetua, perspicua, plurima, posterior, precaria, publica, summa, universa, utilis. PHRAS. Salutem tuam strenue defendi, j’ai défendu votre vie avec courage. Ut caput tuum incolume esset; ut capiti tuo famæque consuleretur; ut salvum te præstarem, quanta potui contentione, egi; salutem tuam pro virili parte tueri allaboravi; salutis tuæ tuta atque integra conservatio semper mihi cordi fuit; salutis tuæ semper primam rationem duxi, habui; nunquam non tuæ saluti studiose consului, servivi; saluti tuæ nusquam defui. USUS: 1. Agebatur ea in re salus reipublicæ. Petebat a te salutem respubl. Per te ejus salus afflicta est. Saluti ejus defuisti. Saluti consulere, servire, saluti esse, salutem dare, ferre, afferre. Salutem alicui reddere, restituere; ad salutem vocare, reducere. Salutem alicujus a principe deprecari. Salutem accipere, recuperare, retinere. 2. Salutandi ratio, salut, salutations. Tulliolæ meæ salutem dices, nuntiabis, mittes, imperties, adscribes. Salute accepta redditaque, après avoir échangé des compliments, après s’être mutuellement salués. 3. (Relinquo, valedico, VULG.), abandonner. Ego vero multam salutem et foro dicam, et curiæ.

SĂLŪTĀRIS, e, gen. com. Salutaire, utile, bon, efficace. SYN. Salubris. USUS: Consilium, remedium salutare. Civis beneficus et salutaris. Salutaris severitas. Cf. Salubris.

SĂLŪTĀRĬTER, Utilement, avantageusement. SYN. Salubriter, utiliter.

SĂLŪTĀTĬO, ōnis, f. Salutation, salut. SYN. Consalutatio, persalutatio. EPITH. Aptior, communis, grata, gratiosior. USUS: Salutationibus multum temporis consumitur. Salutatio inter exercitus facta. Ubi salutatio amicorum defluxit, litteris me involvo, dès que mes amis ont fini leurs salutations, je me plonge dans mes livres.

SĂLŪTĀTOR, ōris, m. Celui qui vient saluer, client. SYN. Deductorum magis officium est, quam salutatorum, ceci est plutôt l’office de ceux qui accompagnent le candidat, que de ses clients.

SĂLŪTO, as, avi, atum, are, a. Saluer. SYN. Salutem dico, nuntio; consaluto, persaluto, salutationem facio, salute aliquem impertio. ADV. Benigne, liberius, maxime, negligenter, plane. PHRAS. (Saluta illum meo nomine, VULG.), saluez-le en mon nom. Salutem illi meis verbis annuntia, nuntia; salute illum verbis meis imperti; salutem ei a me velim dicas; salvere illum verbis meis jube; amico a me multam salutem. USUS: Domus te nostra tota salutat. Salutare benigne, comiter appellare unumquemque.

SALVĔO, es, ere, n. (Formule de salutation.) Bonjour, saluer. USUS: Vale, salve. Dionysium velim salvere jubeas, salue Denys pour moi. Salvebis a meo Cicerone, salut de la part de mon cher Cicéron.

SALVO, as, avi, atum, are, a. Sauver (latin des bas temps). SYN. Cedo in tutum, in tutum me demigro; salutem do, fero, affero; salutem reddo, salvum præsto, saluti sum. PHRAS. 1. Salvavi patriam, j’ai sauvé la patrie. Patriam servavi; ab exitio vindicavi; patriæ incendium exstinxi; patriæ salutem attuli, peperi, dedi. Opera mea stat patria. Cadentem, labentem patriam sustinui, confirmavi, excepi. Ego salus patriæ fui; a me salutem accepit patria; patriam ab exitio, a pernicie, ab interitu, a peste eripui, liberavi, tutatus sum. Sanavi patriæ mala; incolumitatem patriæ attuli; pestem abstuli; graviter laboranti patriæ opem tuli; a patria perniciem depuli. 2. Salvavit se tamen, il se sauva enfin, il échappa. In tutum cessit; in tutum emigravit; discrimen effugit; e periculo elapsus est; in tutum evasit; discrimen evasit; receptum tamen in loca tutiora habuit; ex discrimine emersit; salutem expedivit; in loca tutiora se recepit. 3. (Pauci salvantur, VULG.), peu d’hommes se sauvent, font leur salut. Pauci salutem æternam consequuntur; cœlo potiuntur; salute æterna donantur; beatæ immortalitatis compotes fiunt; beatorum sedibus potiuntur. Cf. Cœlum, Beatus. USUS: Iterum salvabo rempublicam, si cessero.

SALVUS, a, um, Conservé, bien portant, sain et sauf. SYN. Incolumis, integer, conservatus. PHRAS. Salvo honore, salva venia, sauf votre respect, avec votre permission. Honos sit auribus; quod pace vestra dictum sit; verbo sit venia; si fas est ita loqui; præfandus mihi ea in re honos est. USUS: Salvis legibus, vectigalibus, sociis. Cæsar salvum te cupit. Status fortunarum salvus et incolumis mansit. Salva et integerrima sunt omnia ad exercitum, tout à l’armée est dans un état excellent.

SĀNĀBĬLIS, e, gen. com. Guérissable. SYN. Quod ad sanitatem reduci potest. USUS: Animus, morbus, malum sanabile.

SĂNĂTĬO, ōnis, f. Guérison. SYN. Sanitas, salus. EPITH. Certa, propria. USUS: Eorum malorum in una virtute posita est sanatio. Cf. Remedium.

SANCĬO, is, xi, nctum et sancitum, cire, a. Rendre inviolable, sanctionner. SYN. Fero, decerno, constituo, scisco, confirmo. ADV. Diligenter, in posterum, penitus. USUS: Solon capite sanxit, ne quis, etc. De servis acerbum supplicium sanxit Cæsar. Ut vestram in posterum auctoritatem sanciret. Edicto sanxit prætor. Id lege communi et jure gentium sancitum est. Cf. Decerno.

SANCTĒ, Religieusement. SYN. Auguste. USUS: Pie sancteque DEUM colere.

SANCTĬMŌNĬA, æ, f. Sainteté, honneur, probité. SYN. Sanctitas. EPITH. Summa. USUS: Quid mihi cum illa sanctimonia tua? Cf. Virtus.

SANCTĬO, ōnis, f. Sanction d’une loi. USUS: Sanctiones fœderum, pactorum.

SANCTĬTAS, ātis, f. Pureté de mœurs, piété, sainteté. SYN. Sanctimonia, sanctitudo. EPITH. Patria, vetus. USUS: Deos placatos efficit sanctitas, pietas, religio. Sanctitas est scientia colendi Numinis. Exemplum veteris sanctitatis Cato. Cf. Probitas, Virtus.

SANCTĬTŪDO, ĭnis, f. Sainteté. SYN. Sanctitas. USUS: Sanctitudo sepulturæ.

SANCTUS, a, um, Honorable, respectable, pur, saint; loyal, vertueux. SYN. Augustus, religiosus, castus, inviolatus; summa virtute, pietate, religione. PHRAS. Vir erat plane sanctus, cet homme était très religieux. Exemplum erat raræ innocentiæ, spectatæque virtutis; quo nemo integrior sanctiorque in civitate; summa erat in DEUM pietate ac sanctimonia; excellebat in eo rara morum sanctitas; vitæ sanctimonia in paucis eminebat. Cf. Pius, Probus, Religio, Virtus. USUS: Qui sancti? qui casti? nisi qui meritam diis immortalibus gratiam justis honoribus et memori mente persolvunt, quels sont les hommes pieux et religieux, sinon ceux qui témoignent leur gratitude aux dieux immortels par de justes hommages? Nullum est officium tam sanctum, tam religiosum, tam solemne, quod non avaritia violet. Nulla sancta societas, nec fides regni est.

Sancti, ōrum, m. pl. Les Saints du ciel. PHRAS. 1. Cœlo jam recepti; cœlestium agminibus inserti; quos in cœlum merita extulerunt; quibus ruinæ cœlestes instauratæ, et viduata magnam partem civibus suis urbs illa cœlestis ac beata, quasi deductis coloniis iterum completa est; quibus præmia, quæ exprimi nullis verbis possunt, eaque sempiterna in cœlo constituta sunt; quos ex infinita mortalium multitudine selegit DEUS, quo vitam puram et castam agentes in terris, postea beati ævo sempiterno fruerentur in cœlo; qui pro salute æterna decertantes, cœlestibus et immortalibus coronis digni judicati sunt; virgines quæ æstuantem in corporibus flammam restinguere, et pudicitiæ suæ florem illibatum cœlo intulerunt; purpurati suo sanguine victores qui per mortes et vulnera regi suo præclarum testimonium dederunt; innumerabiles alii, qui e domandis cupiditatibus afflictandisque corporibus quotidie desudarunt. Cf. Beatus, Anima. 2. Sanctos colere, honorer les saints. Præcipuo quodam cultu ac honore venerari; eximio cultu ac præcipua religione sanctis deservire; ad sanctorum opem, fidem, clientelam confugere; in eorum fidem ac patrocinium se conferre; præcipua erga sanctos religione ferri, teneri. Cf. Colo, Honos.

SĀNĒ, Sans doute, en vérité, certainement; beaucoup, extraordinairement. SYN. Oppido, sane quam, licet. USUS: Acutus sane homo et probatus. Sane quam illum puduit. Hæc sint falsa sane: invidiosa tamen non sunt.

SANGUĬNĀRĬUS, a, um, Sanguinaire, avide de sang. SYN. Sitiens sanguinem, crudelis.

SANGUĬNĔUS, a, um, De sang, sanglant, ensanglanté.

SANGUĬNŎLENTUS, enta, entum, (poet.) Sanglant, ensanglanté. SYN. Sanguine atratus, respersus, fœdatus; sanguine lubricus; cruentus.

SANGUIS, ĭnis, m. Sang. SYN. Vitalis in animante succus; cruor. EPITH. Ater, civilis, communis, decolor, domesticus, incorruptus, multus, paternus, plurimus, pristinus, quotidianus, timidus, tribunitius, verus. USUS: 1. Sanguinem incisa vena mittere, detrahere; venam ferire, solvere, incidere et sanguinem e brachio mittere, pratiquer une saignée. Sanguinis detractio, saignée. Cucurbitulis vitreis sanguinem extrahere, poser des ventouses. Sanguinis ex naribus cursus, saignement de nez. Sanguis emittitur, sequitur, manat, le sang coule. Sanguinis multum exasperatis faucibus reddidit, rejecit, il a vomi du sang. Sanguis suppressus est, stetit, constitit, arrêter, étancher le sang. Hauriendus aut dandus est sanguis. Respersæ fando nefandoque sanguine aræ. Plus in fuga sanguinis factum quam in dimicatione. 2. Cognatio, race, origine, descendance, liens de parenté. Magnam vim habet maternus paternusque sanguis. Transalpini sanguinis cognatio. 3. TRANSL. Iniquo judicio sanguinem exsorbere, enlever le sang, la fortune par un jugement inique.

SĂNĬES, ēi, f. Sang corrompu, humeur. SYN. Putridus corruptusque sanguis aut humor. USUS: Saxa sanie taboque respergere.

SĀNĬTAS, ātis, f. La santé (du corps comme de l’esprit). SYN. Salus, valetudo bona, integra valetudo, integritas valetudinis, corporis bona habitudo, firma corporis constitutio, firma corporis affectio. USUS: 1. Corporis temperatio, cum ea congruunt inter se quibus constamus, sanitas est. Homo integerrima et incorrupta sanitate. 2. Ratio, consilium rectum, raison, bon sens. Suum quemque scelus de sanitate deturbat. Oratione ad sanitatem aliquem revocare. Ad sanitatem redire. Sanitas animorum posita est in tranquillitate quadam ac constantia. Cf. Sanus.

SANNĬO, ōnis, m. Bouffon, plaisant. USUS: Quid tam ridiculum quam sannio? ore, vultu, imitandis moribus, voce, corpore denique ridetur ipso, quoi de plus risible que le bouffon? c’est sa bouche, son visage, ce sont ses imitations grotesques, sa voix, toute sa personne enfin qui provoquent le rire.

SĀNO, as, avi, atum, are, a. Guérir, rendre la santé. SYN. Curo, medeor, sanum facio, ad sanitatem reduco, revoco; salutem do, reddo, restituo; morbum depello; morbo libero. ADV. Celeriter. PHRAS. 1. Ego te sanavi, je vous ai guéri. Ego te ad pristinam valetudinem revocavi; ego te jacentem, male affectum ad pristinam sanitatem perduxi; meo beneficio ad sanitatem versus es; pristinas vires recepisti, recuperasti, confirmasti; ego sanitatem attuli; mea opera in pristinum valetudinis statum restitutus es. 2. Sanatus est tandem, il est enfin guéri. Cessit tandem morbus remediis; vis morbi levata est; morbo levatus est; concessit dolor medicamentis; recreatus a morbo est, convaluit; sanitatem recepit, recuperavit; morbus depulsus est. Cf. Morbus, Convalesco, Confirmo. Usus; Rempublicam ægram curare, confirmare, sanare. Horum voluntates nefarias nullis remediis sanare potui.

SĀNUS, a, um, Sain, en bon état, bien portant. SYN. Firmus, valens, integris viribus, qui firmo est corpore, qui incorrupta est sanitate; salubris, salvus; sanæ mentis, sani consilii. )( Ægrotus, insanus, furiosus. ADV. Bene, male, vix satis. PHRAS. 1. Sanum te ac integrum quamprimum videre cupio, je désire vous voir le plus tôt possible en bonne santé. Firmum te ac valentem; viribus integris sensibusque; morbo defunctum videre quamprimum cupio; vires tibi et colorem redire vehementer cupio; nihil laboro nisi ut salvus sis; belle habeas, corpus tuum allevetur; ut morbo defunctis corpus habeas salubrius; tanta prosperitate valetudinis utaris quæ medicamentis nullis indigeat; ne quæ diuturni morbi reliquiæ redeant; confirmatum e morbo videre quamprimum cupio. 2. Vide ut sanus permaneas, prenez soin de vous conserver bien portant. Non solum salutis, sed virium etiam et coloris rationem habere te volo. Valetudini tuæ diligenter consule; depone omnia, et corpori servi; indulge valetudini tuæ; cura ut firma sis corporis affectione; veterem imbecillitatem abjicias; ut quæ valetudini tuæ maxime conducunt, diligenter adhibeas; ut sanum te præstes et sospitem; ut bonam corporis habitudinem retineas; operam da ut etiam atque etiam valeas; valetudinem tuam cura diligenter; tu, velim, ut valetudinem tuam confirmes. Cf. Valetudo. USUS: Sanum aliquem facere. Sana ac salva respublica. Nihil in ejus oratione, nisi sanum et sincerum, il n’y avait rien dans sa diction qui ne fut sobre et sain. Homo sanæ mentis, sani consilii.

SĂPĔENS, entis, omn. gen. Sage, raisonnable, intelligent. SYN. Bene sanus, magni consilii, divina mente et consilio præditus; alta quadam mente et sapientia præditus; omnis divini humanique juris consultissimus. )( Stultus. ADV. Perfecte, plane, sero, valde. PHRAS. Sapientem, qualis tu es, decet veram laudem in una virtute collocare, un homme sage, tel que vous, doit placer la véritable gloire dans la vertu seule. Tuæ sapientiæ est; sapientis est, qualem te habemus, ad eam sapientiam spectat, pertinet, qua tu excellis; tuum est, qui sapientia præstas, in quo sapientiæ plurimum; pectus sapientia munitum decet pro certo habere, veram laudem ab una virtute nasci, fluere, exsistere, proficisci. USUS: Qui maxime perspicit quid in unaquaque re verissimum sit, quique et acutissime et celerrime potest videre et explicare rationem, is sapientissimus haberi solet, celui qui découvre la vérité en toute chose, qui peut la saisir d’un regard perçant et prompt, et tout aussitôt la faire comprendre, passe pour un modèle de sagesse. Sapientissimum esse dicunt eum cui quod opus sit, ipsi veniat in mentem; proxime accidere ad illum, qui alterius bene inventis obtemperet. Homo ad conjecturam sapientissimus. In sapientem non cadit, alieno gaudere malo. Sapiens aciem in omnes partes intendit, ut quemcumque casum fortuna invexerit, hunc apte et quiete ferat.

SĂPĬENTER, Prudemment, raisonnablement. SYN. Scite, persapienter, considerate. )( Temere. PHRAS. Ostendam sapienter a me factum, je prouverai que j’ai agi sagement. Factum meum rationibus tuebor; rationem probe reddam consilii mei argumentis; minime dubiis agam, tuebor, defendam, sustinebo, probabo causam meam; argumentis id agam, ut non casu, temere, inani quadam voluntate, repentino mentis impetu, nulla satis firma certaque causa impulsum, commotum, adductum id fecisse me homines intelligant. Quod feci, ostendam jure, consilio factum; optimis de causis, ratione suadente, ratione duce, certo judicio, recte et considerate factum; ita factum ut reprehendi non possit; factum meum ab omni reprehensione longissime abesse. Quod feci, ostendam ita factum ut temeritatem, imprudentiam, inopiam consilii reprehendere, objicere mihi nemo possit; ut non modo damnare, incusare, vituperare, exagitare, vitio dare facti mei consilium, sed ne in controversiam quidem, in dubium vocare quisquam possit. USUS: Sapienter et fortiter casus humanos ferre. Considerate quam sint provisa sapienter, voyez comme il a été pourvu à tout avec sagesse.

SĂPĬENTĬA, æ, f. Intelligence, raison, bon sens; sagesse. SYN. Prudentia, rerum cognitio, philosophia; lumen animi, ingenii, consilii. )( Temeritas. EPITH. Admirabilis ac singularis, callida, antiqua, carior, comes naturæ et adjutrix hominis, custos et procuratrix hominis, digna opinione et cognomine alicujus, erudita, excellens perfectaque, gloriosa, incredibilis, pene divina, jucunda, copiose loquens, magna, mater omnium bonarum rerum, moderatrix omnium rerum, nova. USUS: Sapientia est rerum divinarum humanarumque cognitio, ars vivendi, hominis custos et procuratrix, comes naturæ et adjutrix, mater omnium bonorum, moderatrix rerum omnium, qua nihil præstabilius hominum vitæ datum est, la sagesse est la connaissance des choses divines et humaines, etc. Magnam sapientiam consequi. Sapientia munitum esse; sapientia præstare.

SĂPĬO, is, ŭi vel īvi vel ĭi, ere, n. et a. Être intelligent, sage, judicieux. SYN. Intelligo, video, sapientia præditus sum. ADV. Sero, plane. PHRAS. Si saperes, hæc caveres, si vous étiez sensé, vous prendriez garde à cela. Si quid videres; si satis sanus esses ac sobrius; si via recta reputares tecum; si sana mente esses; si mentem gestares sanam ac sinceram; si mens tibi constaret; si sana mens esset; si quid non modo sapientiæ, sed vel sanitatis haberes; si quid sapientia posses consilioque; si pectus gereres sapientia munitum; si dispiceres satis ac provideres in quæ mala te induas, missa faceres ista. USUS: Puer cum primum sapere cœpit, plusquam cæteri sibi sapere videtur, l’enfant dès qu’il commence à avoir de la raison, à être raisonnable. Tibi semitam non sapis, et alteri viam monstras. Populus est moderatior, quoad sentit et sapit tuerique vult per se constitutam rempublicam, le peuple est assez modéré, tant qu’il conserve le sentiment et le bon sens, et qu’il veut maintenir la forme de gouvernement établie par lui-même. Cf. Prudens.

SĂPOR, ōris, m. Saveur, goût. SYN. Quod gustatu percipitur. USUS: 1. Voluptas, quæ sapore percipitur. Is non odore, non tactu, non sapore capitur. Cibus boni, grati, jucundi saporis (sapidus, VULG.). 2. Sal, urbanitas, plaisanterie fine, raillerie de bon goût. Homo sine lingua, sine sapore, sine sensu, stupidus. Sapor vernaculus, manières élégantes, polies.

SARCĬNA, æ, f. Bagage, fardeau. USUS: Alicui sarcinam imponere.

SARCĬO, is, sarsi, sartum, ire, a. Raccommoder, réparer, rétablir. SYN. Reficio, compenso; cursu tarditatem, officiis cessationem corrigo. USUS: Damnum illatum, injuriam sarcire. Crebritate et magnitudine officiorum priorem cessationem sarciam. Cf. Compenso, Renovo.

SARCŬLUM, i, n. Sarcloir. SYN. Instrumentum quo segetes sarciuntur, id est, a loliis repurgantur.

SĂRISSA, æ, f. Longue lance des Macédoniens. SYN. Hasta Macedonica.

SARMENTUM, i, n. (sæpius in plurali). Sarment, bois que pousse le cep et que l’on coupe. USUS: Sarmentorum amputatio. Vitis putanda est, ne sarmentis silvescat.

SARRĀCUM, i, n. Chariot de transport. Genus vehiculi.

SARTOR, ōris, m. Celui qui répare. USUS: Sartor satorque scelerum.

SARTUS, a, um, Amélioré, réparé. (Jungitur semper adj. tectus). SYN. Incolumis, salvus, integer. USUS: Imperium, rempublicam sartam tectam servare. Amicum ab omni periculo ac detrimento sartum tectum præstare. Cf. Integer.

SĂTĂGO, is, ere, n. Être dans l’embarras; donner tous ses soins à une chose. SYN. Elaboro, enitor, operam do, magno studio aliquid ago; industriam in re pono; animum in rem vel ad rem adjicio; omne consilium, opem ac operam, curam, studium, diligentiam, laborem ad rem confero; summa ope nitor; omni ope ac opera annitor, enitor; nervos omnes contendo; omnem lapidem moveo; omnes machinas adhibeo; manibus pedibusque conor; cogitationem omnem in re figo, loco; totus sum in ea re; hoc unum spectat mea industria; versor in hoc studio totus, hac in re mens tota ac studium versatur; id unum laboro; ad hoc nervos omnes intendo; id unum nervis omnibus contendo. USUS: Multum rerum suarum satagit. Cf. Studeo, Sollicitus, Applico.

SĂTELLES, ĭtis, m. Garde du corps, satellite; fauteur de, complice. SYN. Stipator, minister, apparitor, custos corporis, potestatis administer; assuetæ corporis custodiæ. EPITH. Diligentissimus. USUS: Manlius audaciæ administer et satelles. Scelerum satelles, administer cupiditatum.

SĂTĬĔTAS, ātis, f. Satiété, dégoût, ennui. SYN. Fastidium. )( Cupiditas. USUS: Satietatem afferre, parere, facere, dare; satietate afficere, remplir de dégoût. Satietas rei me cepit, tenet; satietate defatigatus, defessus sum, être accablé d’ennui, de dégoût. Satietati occurrere; satietatem relevare, prévenir la satiété. Satietatem vitare, fugere, fuir l’ennui. Satietatem depellere, vincere, superare, vaincre ses dégoûts. USUS: Studiorum omnium satietas vitæ facit satietatem, c’est la satiété de tous les goûts qui fait la satiété de la vie.

1. SĂTĬO, as, avi, atum, are, a. Rassasier, assouvir. SYN. Saturo, expleo, satietatem affero; satietate afficio; famem expleo, pasco. )( Exhaurio. PHRAS. Legendo satiari non potuit, il ne put se rassasier de lire. Infinita, inexhausta cupiditas saturari legendo non potuit; expleri mens ejus legendo non potuit; expleta a lectione recedere non potuit; a lectione depelli non potuit; satietatem nullam insaturabilis legendi cupiditas admisit; legendi nulla illum unquam satietas cepit, tenuit. USUS: Satiare odium, explere cupiditates. Auditor ne similitudinis fastidio satietur. Satiari delectatione non possum, je ne puis me rassasier de les contempler (ces merveilles). Frugali cœna naturæ desideria satiare et explere, satisfaire son appétit naturel par un frugal repas.

2. SĂTĬO, ōnis, f. Action de semer, semailles. SYN. Satum. EPITH. Æquabilis, perpetua. USUS: Jugera sationum suarum profiteri.

SĂTIS, Assez. SYN. Sat; satis superque; sane. PHRAS. Sed jocorum satis est, mais assez de plaisanteries. Sed de joco satis est; affatim prorsus; jocorum satis superque; abunde est; satietas nos tandem jocandi capiat. Satur sum jocorum, sed hic finis sit jocandi. USUS: 1. Hæc subtilius, quam satis est, disputantur. Laudis, plusquam satis est, avidus. Satis superque hæc audivimus. Satis est causæ, quare nolimus. 2. Satis accipio, satis do, recevoir, donner une caution. Quibus a prædibus satis accipiet, iisdem ipse, quod peto, satis det. Qui pro sociis transigit, satis dat neminem eorum postea petiturum.

SĂTISDĀTĬO, ōnis, f. Action de donner caution. SYN. Vadimonium. USUS: Sunt aliquot satisdationes secundum mancipium.

SĂTISFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, n. Satisfaire à, s’acquitter de. SYN. Impleo, placeo, morem gero; quod debeo, solvo; expleo odium vel cupiditatem; respondeo opinioni, exspectationi, judicio. USUS: Satisfacere officio suo erga aliquem, naturæ, legibus. Amori erga te meo satisfactum puto. Nunquam mihi pro tuis in me injuriis satisfacies. Cumulateque satisfactum est tibi. Vel ex supervacuo satisfecimus.

SĂTISFACTĬO, ōnis, f. Satisfaction donnée née à une personne qu’on a blessée, réparation, excuse. SYN. Purgatio. USUS: Satisfactionem meam non accipis?

SĂTĬUS EST, Il vaut mieux. SYN. Præstat, melius est. USUS: Mori satius est quam turpiter vivere. Cf. Potius.

SĂTOR, ōris, m. Semeur. SYN. Seminator.

SĂTUR, ŭra, ŭrum, Qui a pris suffisamment de nourriture, rassasié. SYN. Plenus, satiatus.

SĂTŬRĬTAS, ātis, f. Rassasiement, satisfaction des besoins physiques. SYN. Satietas.

SĂTŬRO, as, avi, atum, are, a. Rassasier, nourrir. SYN. Expleo, satio. USUS: Explevi animos invidorum, placavi odia imperitorum, saturavi perfidiam perditorum. Sanguine se saturavit civium, il s’est abreuvé du sang des citoyens. Cf. Satio.

SĂTŬS, ūs, m. Semailles; production, paternité, race. SYN. Satio. EPITH. Humanus, primus. USUS: Ex cœli satu terræque conceptu editus. Parentum optimorum satu editus adolescens. Philosophia extrahit vitia et præparat animum ad satus accipiendos, la philosophie déracine les vices et prépare les âmes à recevoir les semences (des vertus).

SAUCĬĀTĬO, ōnis, f. Action de blesser, blessure. SYN. Vulneratio.

SAUCĬO, as, avi, atum, are, a. Blesser. SYN. Vulnero, consaucio, vulneribus afficio. ADV. Graviter, leviter. Cf. Vulnus.

SAUCĬUS, a, um, Blessé. SYN. Vulneratus, vulneribus affectus, mortifero vulnere ictus. USUS: Medea amore saucia. Saucios et confectos ex acie efferre.

SAXĒTUM, i, n. Lieu pierreux. SYN. Locus saxis plenus.

SAXĔUS, a, um, De rocher, de pierre. USUS: Moles saxea.

SAXŌSUS, a, um, Rempli de pierres. SYN. Saxis impeditus. USUS: Loca saxosa.

SAXUM, i, n. Pierre, rocher. SYN. Silex, lapis, rupes, cautes. EPITH. Saxa aspera, prærupta. PHRAS. Saxa in eum conjecerunt, ils lui jetèrent des pierres. Saxis facta lapidatio; lapides in eum miserunt, jecerunt; lapidibus eum appetivere; lapidum ictu incessebant. USUS: Saxorum asperitates. Ventum ad rupem ita rectis saxis, ut, etc. Ingentis magnitudinis saxa per montium prona devolvunt. Exesæ fluctibus rupes, saxa invia et præruptæ cautes.

SCĂBELLUM, i, n. Petit banc, tabouret. SYN. Scamnum humile.

SCĂBER, ra, rum, Rude, raboteux; sale, malpropre. SYN. Asper. USUS: Pectus illuvie scabrum.

SCĂBĬES, ēi, f. Gale, lèpre. USUS: Scabies corpora invasit, et contagium mali etiam in alios vulgatum est.

SCĂBO, is, ere, a. Gratter, se gratter. USUS: Muli mutuum scabunt.

SCĀLÆ, arum, f. pl. Escalier, échelle. USUS: Sub scalas se conjecit.

SCALMUS, i, m. Cheville où se meut la rame. SYN. Lignum, quo nituntur remi.

SCALPO, is, psi, ptum, ere, a. Tailler, couper, sculpter. SYN. Incido (VULG. sculpo). USUS: Ad pingendum, fingendum, scalpendum. E saxo scalptus aut ebore dolatus.

SCALPELLUM, i, n. Scalpel, lancette. SYN. Chirurgi ferrum. USUS: Scalpellum sanæ parti adhibere.

SCALPRUM, i, n. Instrument, outil tranchant. Instrumentum artificum.

SCAMNUM, i, n. Banc, escabeau. SYN. Sedes, scabellum.

(Scandălum, i, VULG.), Scandale. SYN. Offensio, pravum exemplum; res mali, pessimi exempli. PHRAS. (Cave ne des scandalum, VULG.), prenez garde de donner le scandale. Cave, ne ætati maxime lubricæ atque incertæ vita tua nequitiæ exempla præbeat; ne periculosam exempli imitationem filiis prodas; ne tua perversitate offensionem præbeas; ne quid malo exemplo facias aut dicas; ne contagione morum alios evertas; ne quid offendas exempli pravitate; ne barbaræ licentiæ exemplum in mores hominum transferas; ne mores tuos in alios transfundas. Cf. Exemplum.

SCANDO, is, di, sum, ere, a. Monter à, grimper à, escalader. SYN. Ascendo, conscendo. PHRAS. Montem scandere, gravir une montagne. Superare montis verticem; in ardua evadere; superare iniquitatem loci; occupare montis jugum.

SCĂPHA, æ, f. Esquif, barque, canot. SYN. Linter longis navibus subserviens, navicula. USUS: E navi in scapham se conjecit.

SCĂPHĬUM, ĭi, n. Coupe en forme de nacelle. SYN. Scyphus in scaphæ modum formatus.

SCĂPŬLÆ, ārum, f. pl. Épaules de l’homme et des animaux. SYN. Humerus.

SCĂTĔO, es, ere, n. Sourdre, couler. SYN. Scaturio. Cf. Plenus.

SCĂTŪRĬO, is, ire, n. Jaillir, couler abondamment. SYN. Emano, effluo, erumpo. Cf. Origo.

SCĔLĔRĀTĒ, Criminellement. SYN. Per summum scelus, nefario scelere. USUS: Bellum scelerate susceptum, sceleratissime gestum.

SCĔLĔRĀTUS, a, um, Criminel, impie, infâme, scélérat. SYN. Consceleratus, scelestus, nefarius, improbus, impius, scelere contaminatus, omni scelere coopertus. PHRAS. Homo sceleratissimus, un scélérat. Homo post homines natos turpissimus, omni flagitio contaminatus; omnium scelerum flagitiorumque documentum; homo nefarius, ex omni scelerum colluvione natus; unus omnium latronum teterrimus; libidine et ira effrenatus; in omni genere flagitiorum volutatus. Homo omnium, quos terra sustinet, consceleratissimus; omnibus divinis humanisque obrutus sceleribus, nec pro scelere, sed monstro habendus. Homo crudelitate cæcus ac scelere, sacrilegus, perjuriis assuetus; vitiorum ac probrorum plenissimus; omnibus flagitiis nobilitatus; omnibus vitiis deformatus; affluens omni scelere; monstrum ex cœno et sanguine concretum. Homo summis sceleribus obstrictus; furens audacia, scelus anhelans, maximo furore inflammatus. Homo bipedum nequissimus; promptus ad vim, paratus ad seditionem, audax ad omne facinus, ad audendum projectus; ad omnem nequitiam educatus, eruditus, projectus; omnibus flagitiis coopertus. Homo in quo nihil est, præter maxima peccata maximamque pecuniam; qui multa in DEUM hominesque, impie, nefarie commisit, plurimis se sceleribus obstrinxit; qui maxima in se scelera concepit; omnia repagula juris et honestatis, pudoris et officii perfregit; qui in omnia se flagitia ingurgitavit, omnia divina et humana jura nefario scelere polluit. Fingi flagitium nullum potest, quo se ille non contaminaverit; ejus vita omnibus flagitiis est inquinata. Homo summorum facinorum, omnium flagitiosorum postremus et in quo omnia sunt ad perniciem profligata; scelerum omnium artifex et architectus. Homo insignite nequam; quo in portento cum summa turpidine summa impudentia est conjuncta. Homo immani natura, moribus feris ac omni vitiorum genere infamibus. USUS: Impurus homo ac sceleratus. Cf. Commaculo, Improbus.

SCĔLESTĒ, Criminellement. SYN. Scelerate.

SCĔLESTUS, a, um, Criminel, scélérat. SYN. Sceleratus. PHRAS. Scelestos homines urbe pellere, chasser les méchants de la ville. Scelerum sentinam ex urbe ejicere; vitiorum sentinam exhaurire. Homines furentes audacia, scelus anhelantes, pestem patriæ nefarie molientes ex urbe emittere, ejicere, depellere; monstris illis ac prodigiis scelerum, a quibus pernicies certa comparata esset civibus, ex urbe ejectis, rempublicam relevare ac recreare.

SCĔLUS, ĕris, n. Crime, forfait, attentat. SYN. Flagitium, facinus, fraus capitalis, atrocitas sceleris. EPITH. Acerbissimum, alienum, apertum, clandestinum, consulare, detestabile, domesticum, immane, impium, importunum, inauditum, incredibile, indignum, inexpiabile, insigne, intestinum, meditatum, nefandum, tantum, usitatum. PHRAS. 1. Scelus atrox admisit, il a commis un crime épouvantable. Nefarium ac scelestum facinus ausus est; atrox, singulare maleficium admisit, contraxit, grande piaculum admisit, contraxit; capitalem fraudem ausus est; inexpiabile facinus admisit; cupiditas effrenata præcipitem animum ad ultimum nefas impulit; maximo se scelere adstrinxit, contaminavit, devinxit, alligavit; scelus ingens admisit, suscepit, edidit; cum multa improbe, multa audacter ac perfectissime fecerit, gravissimum tamen scelus tum concepit, molitus est, fecit, perfecit, cum, etc. 2. (Sceleris complex est, VULG.), il est complice du crime. Sceleris societate conjunctus, culpæ socius, criminis conscius ac particeps; in eodem scelere versatus est; ejus facinoris satelles et administer fuit. 3. Non est simplex scelus hoc, ce crime est multiple. Nullum scelus abest ab eo scelere; in uno illo scelere insunt omnia scelera; multiplex in uno facinore crimen est; scelerum genus omne uno in facinore continetur. USUS: Scelerum architectus et machinator. Scelus atrox concipere, suscipere, commettre. Scelus scelere cumulare, se couvrir de crimes. Omnium scelerum genere imbutus. In scelere volutari. Abesse a scelere longissime; scelere solutus, a scelere liberatus est. Cf. Conscientia mala, Crimen.

SCĒNA, æ, f. Scène de théâtre, théâtre. SYN. Cavea; fabula. EPITH. Argentea, magna, referta sceleribus. USUS: Ludorum elegantia, scenæ magnificentia. In scenam redire. Scenæ servire, tempori se accommodare, s’accommoder aux circonstances. De scena decedere.

SCĒNĬCUS, a, um, Relatif au théâtre; subst. Acteur, comédien. USUS: Scenicæ personæ, ut mimi, histriones.

SCEPTRUM, i, n, Sceptre. USUS: Rex cum purpura et sceptro et insignibus regiis.

SCHĔDA, æ, f. Feuillet, page, manuscrit. SYN. Tabella; pagella.

SCHĒMA, ătis, n. Figure de rhétorique. USUS: Verborum ornamenta et sententiarum lumina quæ schemata Græci vocant.

SCHŎLA, æ, f. Lieu où l’on enseigne, école. SYN. Ludus litterarius, gymnasium. PHRAS. 1. Sunt ibi scholæ publicæ, il y a ici des écoles publiques. Patet ibi litterarum ludus, quo juventus in disciplinam convenit; est ibi doctrinarum sedes nobilis, ad quam disciplinæ causa juventus frequens concurrit; est ibi nobilium ingeniorum altrix gymnasium; est optimarum artium domicilium; litterarum, divinæ humanæque scientiæ officina fama nobilis; habent ibi et bonæ artes suum sacrarium, et quoddam quasi Musarum templum; nec scholasticæ palæstræ copia deest. 2. Multi hic scholam frequentant, ici bien des gens fréquentent l’école. Frequens hic juventus in disciplinam convenit; frequens hic juventus disciplinæ causa ad præceptores concurrit; frequentes hic magistris operam dant; multi hic studiorum causa in ludum eunt, scholas obeunt, gymnasium terunt. Cf. Frequento. 3. Scholam amplius non frequentat, il ne va plus à l’école. Ludo multam salutem dixit; manum ferulæ subduxit; bonarum artium disciplinis nuntium remisit. USUS: Homo e schola atque a magistro recens. Scholæ strepunt discentium vocibus. Schola soluta, dimissa, à la fin de la classe. Scholam explicare, in librum conferre, id est, quæstionem umbratilem, traiter une question, faire un livre, un traité.

SCĬENTER, Savamment, habilement. SYN. Scite, intelligenter, apte. USUS: Scienter versari in re aliqua. Iis, quæ habes, scienter utere et modice.

SCĬENTĬA, æ, f. Science, savoir, connaissance; art, habileté. SYN. Doctrina disciplina, rerum cognitio, intelligentia, prudentia. )( Inscitia, ignoratio. EPITH. Admirabilis et incredibilis, pene divina, certissima, civilis, excellens, eximia, finitima, litigiosa, necessaria obscurior, par, peregrina, externa, perfecta, potior, præstabilis, quæstuosa, similis, summa, tanta, tenuis, vicina, utilis. PHRAS. 1. Scientiæ in scholis cum virtute sunt conjungendæ, dans les écoles, il faut joindre la vertu à la science. In gymnasiis progressiones, progressus non in bonis tantum artibus, sed in virtutibus etiam juventus faciat, necesse est; in scholis non ingenuarum solum artium studia, sed virtus etiam divinusque cultus vigeat; juventus in schola disciplinis simul et virtutibus imbuatur et erudiatur; qui scholas frequentant, non doctrinæ modo, sed virtutis quoque studiosi sint; scholarum alumni diligentiam omnem ad comparandam tum doctrinam, tum virtutem adhibeant, necesse est. In scholis virtus a litteris abesse, segregari non debet; in societatem doctrinæ, virtutis studium se offerat necesse est. 2. Scientiam in geometricis non vulgarem habet, il est fort habile dans la géométrie. Geometricis litteris perfecte est eruditus; geometriam penitus cognovit, callet omnino; in geometria excellit, vincit omnes, nemini secundus est, parem habet neminem, superior est omnibus; geometricis disciplinis apprime excultus est; in geometricis litteris ita processit, ut ad summum pervenerit. USUS: Omnes trahimur ad scientiæ cupiditatem. Scientias facile percipere. Aliquid scientia comprehendere. Habere scientiam multarum artium. Scientias alicui tradere. Oratoris actio scientia non continetur, le débit, l’action oratoire n’est pas une affaire de science. Scientia rei militaris, oratoriæ, juris civilis.

SCĪLĬCET, Cela s’entend, bien entendu, naturellement, sans doute. SYN. Videlicet, nempe, nimirum, certo, profecto, nam, enim. USUS: Quis? tu ipse scilicet. Arma quærenda sunt scilicet, ut novum dominum patiamur. Brutus terram osculo contigit: scilicet quod ea communis mater omnium mortalium esset, Brutus baisa la terre, parce que la terre est la mère commune des mortels.

SCINDO, is, scĭdi, scissum, ere, a. Déchirer, diviser, séparer violemment. SYN. Conscindo, discindo, seco, reseco, amputo, cædo, findo, diffindo. USUS: Ipse dolorem meum ne scindam, pour ne pas rouvrir moi-même ma blessure. Comam scindere.

SCINTILLA, æ, f. Étincelle. SYN. Igniculus. USUS: Neque scintilla deterrimi belli relinquatur, pour anéantir jusqu’à la dernière étincelle de cette guerre infâme.

SCINTILLO, as, avi, are, n. Étinceler, briller. SYN. Splendeo, emico. USUS: En, ut oculi scintillant.

SCĬO, scis, scīvi vel scĭi, scītum, scire, a. Savoir, connaître; apprendre; pouvoir. SYN. Habeo, teneo, cognosco, cognitum habeo, non ignoro, non sum nescius, scientiam meam non fugit; me non latet, præterit; scientia comprehendo, scientiam habeo, perspectum mihi est, mihi conscius sum, mihi de re aliqua certum est; apertum mihi est, non obscurum, notum mihi est; patet mihi res, in promptu est, non est ignotum, liquet, exploratum perspectumque habeo. )( Nescio. ADV. Admodum, nihil, celeriter, certo, latine, græce, lente, luculenter, mature, mediocriter, melius, plane, probe. PHRAS. 1. Scio res tuas omnes et consilia, je connais vos affaires et vos desseins. Non sum rudis rerum tuarum; probe scio, non est occultum, exploratissimum mihi est; non me fallit non me fugit, quid agas, quid moliaris. Ad me quoque rerum tuarum conscientia pertinet, quando ipse me conscium voluisti. Patent res tuæ ac consilia, quando ipse me eorum participem fecisti. 2. Scio quid agam, je sais ce que je dois faire. Certum habeo, quid agam; exploratam et explicatam habeo rationem consilii, salutis meæ. Quemadmodum expediam exitium hujus rei, reperi. Deliberatum cum animo habeo meo, quæ consilii ratio mihi sit tenenda, ineunda. 3. Scio multos mihi esse perinfensos, je sais que j’ai beaucoup d’ennemis. Haud me fallit; haud ignarus sum; non sum nescius; satis gnarus sum, multos animo in me esse perinfenso. Compertum habeo; exploratissimum habeo; pro certo, pro comperto, pro explorato habeo; certum, cognitum, perspectum, exploratum habeo, multos periniquo esse in me animo. Cf. Cognosco. 4. Nihil adhuc scio de re, je ne sais encore rien de cela. Nihil comperti habeo; res etiamnum clam me est; fugit etiamnum, latet me res ea. Cf. Nescio, Ignoro. USUS: Latine luculenter scio. De iis nihil scire aut existimare queo. Sed non venerat, quod sciam, mais il n’était pas venu, que je sache, à ma connaissance. Prudens sciensque fecit, il l’a fait sciemment, de propos délibéré.

SCĪPĬO, ōnis, m. Bâton.

SCISCĬTOR, aris, atus sum, ari, d. a. S’enquérir, s’informer. SYN. Scitor, quæro, percontor. USUS: Ab vel ex aliquo sciscitari sententiam. Sciscitari de aliqua re. Cf. Interrogo.

SCISCO, is, scīvi, scītum, ere, a. Chercher à savoir, s’enquérir. SYN. Sancio, edico, scitum facio. ADV. Nominatim. USUS: Sciscere legem, sanctionner une loi.

SCĪTĒ, Habilement, avec goût, élégance. SYN. Scienter, non inscite. USUS: Statua scite et venuste facta, statue d’une beauté et d’un travail parfaits. Scite dicere aliquid, parler avec finesse.

SCĪTOR, aris, atus sum, ari, d. S’informer de qqche. SYN. Sciscitor.

SCĪTUM, i, n. Décret. SYN. Lex, jussum. USUS: Brutus scitum fecit, ne, etc.

SCĪTUS, a, um, Fin, délicat. SYN. Lepidus, elegans, festivus. USUS: Scito sermone et Attico loqui, dans un style savant et attique. Vetus illud Catonis admodum scitum est, qui mirari se aiebat quod non rideret aruspex, aruspicem quum vidisset, ce mot si spirituel de Caton, qui s’étonnait, disait-il, qu’un aruspice pût en regarder un autre sans rire. Cf. Venustus.

SCŌPÆ, ārum, f. pl. Balai. EPITH. Dissolutæ. USUS: Scopæ, ut est in proverbio, dissolutæ, balai tout défait, c. à d., homme bon à rien (PROV.).

SCŎPŬLŌSUS, a, um, Plein de rochers, semé d’écueils. USUS: Mare infestum et scopulosum. Intelligo quam scopuloso et difficili loco verser.

SCŎPŬLUS, i, m. Rocher, écueil. SYN. Saxum. USUS: Navis ad scopulum afflicta. Ad scopulum offendere. Nunquam tuas rationes ad eos scopulos appulisses, vous ne seriez point venu vous heurter contre ces écueils. Syrtim patrimonii scopulum libentius dixerim, je dirai plus volontiers l’écueil que la syrte d’un patrimoine.

SCŎPUS, i, m. But. SYN. Quo spectamus, finis, propositum. PHRAS. Hic scopus erat meus, tel était mon but. Hoc spectavi; hoc secutus sum; id egi; huc retuli mea consilia; huc retuli cogitationes omnes; huc mentem direxi; huc consilia contuli; hoc spectabat animus meus; hic animo meo meisque consiliis scopus erat; hic erat finis, hic terminus quo intendebantur cogitationes meæ; hæc erat quasi meta, quo ut pervenirem, laboravi atque vigilavi; huc me voluntas, huc judicium et ratio ducebat, ut, etc.; hic animus, hæc mihi lex erat; hoc mihi propositum erat; hoc unum habebam propositum, ut, etc. Cf. Consilium, Cogitatio, Propono. USUS: Sed neutri scopus est iste, ut beati simus, quo alioquin omnia vivendi recteque faciendi consilia sunt referenda.

* SCRĔĀTOR, ōris, m. Celui qui crache.

* SCRĔĀTŬS, ūs, m. Crachement.

SCRĪBA, æ, m. Écrivain public, greffier, secrétaire. SYN. Scriptor, librarius. EPITH. Ædilitius. USUS: Scriba, qui rationes ad ærarium retulit. Scribæ, qui nobiscum in rationibus monumentisque publicis versantur.

SCRĪBO, is, psi, ptum, ere, a. Écrire. SYN. Litteras pingo, formo; litterarum elementa conformo; litterarum formas effingo; litterarum figuras formo, écrire, former des lettres. Litteras conscribo, exaro, do, mitto, écrire une lettre. Litteris consigno, scriptis mando, litteris prodo, publicis monumentis consigno; memoriæ, posteritati prodo; monumentis mando, prodo; memoriæ, historiæ mando; memoriæ, posteritati propago; chartis prodo; litteris mando, consecro; in annales, fastos refero; hominum memoriæ sempiternæ trado; immortalitati trado, mando, commendo, faire une histoire, écrire pour les siècles futurs. Librum conficio, compono, efficio. PHRAS. 1. Elegante sane charactere scribis, vous écrivez très-bien, votre écriture est élégante. Elementa conformas venustissime, litterarum formas pingis tanquam typis æneis expressas; calamo ad venustissimam speciem typorum proxime accedis; litterarum elementa pingis, formas sane bellissimas; bella, venusta, exquisita, luculenta manus est, quæ ista scriptura persequitur. Nihil in tota scriptione non egregie concinnatum est, ductus bellissimi, litteræ tanta proportione et tam composite mutuo respondentes, versibus præterea paribus intervallis a summa pagina ad imam usque diremptis et nulla omnino in parte vacillantibus, ut velut ad amussim directi, nusquam a recto tramite deflectant lectoremque liberali quadam voluptate demulceant. Non inæquales litteræ, non vacillantes; litterarum formæ non illepidæ aut invenustæ; elementa non tristia ac deformia; figuræ litterarum non fœde, inscite, indecore pictæ, sed velut pictura bellissime concinnata oculis blandiuntur. 2. Scribe ad me sæpius, écrivez-moi plus souvent; (de litteris seu epistolis.) Ne, quæso, litteris parcito; crebris nos litteris appellaro, libet enim tecum garrire, et tametsi pagella altera procedat, tertiam etiam completo; res omnes litteris persequere; quoties ad amicos, eodem etiam oleo ac opera aliquid ad me exarato. 3. Livius res Romanas egregie scripsit, Tite-Live composa une magnifique histoire de Rome; (de libris.) Livius de rebus Rom. egregia scripta reliquit; res Rom. divinitus perscripsit; res Rom. litteris mirifice illustravit; litteris mandavit, consignavit; Rom. nomen scriptis celebravit et illustravit; Romanorum bella pulcherrime contexuit; rerum Romanarum commentarios confecit absolutissimos; res Romanas posteritati litteris prodidit. 4. Docte et erudite scribit, il écrit en savant et en érudit; (de modo et stili genere.) Scribendi laude excellit; raram quamdam laudem in scribendo consecutus est; præclara sunt, quæ ingenio studioque parit, quæ ejus industria elaborat; mirabiles minimeque vulgares sunt ingenii et industriæ ejus fructus; scribit ut pauci; quidquid ille ex se promit, delectat alios, ipsum vero laudibus illustrat; nihil scribit nisi perfectum ingenio, industria elaboratum; scripta ejus miro verborum cultu sunt perpolita, et omni elegantiarum genere ornatissima, refertissima. USUS: Alii rem versibus luculenter scripsere. Scribere de aliquo asperius. Liber de rebus rusticis scriptus, livre où l’on traite de l’agriculture. Cf. Littera, Litteræ, Epistola.

SCRIPTĬO, ōnis, f. Composition écrite, écrit. SYN. Stilus, scriptura. EPITH. Philosophica. USUS: Nihil ad dicendum magis proficit, quam scriptio, rien ne forme tant à l’art de la parole que les exercices de style sur le papier.

SCRIPTĬTO, as, avi, atum, are, a. Écrire des lettres, composer un écrit. USUS: Te quidem, Antoni, multum scriptitasse non arbitror.

SCRIPTOR, ōris, m. Écrivain; auteur, historien. EPITH. Astutus, sane bonus, doctus, ferreus, luculentus, peritus, politus, præstans, sanctus, egregie subtilis, vetustissimus. USUS: Ferreus scriptor, sed auctor bonus. Scriptor, ut temporibus illis luculentus.

SCRIPTUM, i, n. Écrit, ouvrage, livre. SYN. Scriptura, monumentum, litterarum monimentum. EPITH. Absurdum, inutile, indignum, ambiguum, antiquius, legitimum, necessarium, privatum, probabile. USUS: De scripto dicere, recitare, lire sur un manuscrit, débiter le manuscrit à la main. Plato scriptum vel in scriptis reliquit, Platon a écrit. Scriptis res suorum temporum mandare, celebrare, illustrare, écrire l’histoire contemporaine.

SCRIPTŪRA, æ, f. Écriture. SYN. Scriptum. EPITH. Assidua, contraria, diligens, superior. USUS: 1. Mendum scripturæ litura tollitur, une faute d’écriture se corrige par une rature. 2. Scriptio, composition écrite, écrit. Ea, quæ scriptura persecutus est, exscripta consignataque singulis attribuere. Genus scripturæ liberum ac incitatum, ce genre d’écrit au style non seulement libre, etc. 3. Ratio eorum qui portoria, pascua publica vel decumas redimebant, impôt sur les pâturages, droit de pâture. Per magistros scripturæ et portus et nostrarum diœcesium. Neque ex portu, neque ex scriptura vectigal conservari potest, texte de loi. Pro: Scriptura sacra, Écriture sainte, Latine: Libri divini, divinæ litteræ; divinarum legum, divinorum scriptorum monimenta; sacræ litteræ, codex sacer.

SCRŎBIS, is, m. Fosse. USUS: Scrobem facere, subigere, invertere.

SCRŪPŬLŌSUS, a, um, Très exact, minutieux, consciencieux. SYN. Asper, anxius, tristis, sollicitus, dubius, homo non intacti religione animi; simplex ac religiosus; religione attonitus; religione quadam obstrictus; qui in religionem trahit, vertit aliquid; æquo religiosior; qui religioni sibi ducit admittere quidquam, quod culpæ vel speciem præferat, scrupuleux. PHRAS. Scrupulosus est, il est scrupuleux. Assiduis ex recordatione vitæ prioris scrupulis pungitur, nullamque ægro saucioque animo quietem capit; animum gerit nescio quibus religionibus obstrictum; nimis exigue, exiliter religioseque omnia ad calculos revocantem; anxiis animi curis et sollicitudinum aculeis male accipitur, afficitur, torquetur. Pungunt hominem, diesque ac noctes stimulant nescio qui scrupuli ex superioris vitæ memoria relicti; torquent animum exeduntque nescio qui curarum sollicitudinumque stimuli ex latentis suspicione mali profecti; versant animum novæ identidem suspiciones, pavores, metus, fluctus æstusque sollicitudinum, nescio cujus piaculi conscientia excitati. Cf. Scrupulus, Anxius. USUS: Tandem e scrupulosis his cautibus enavigavit oratio, voilà enfin mon discours sorti de sa course périlleuse à travers les écueils.

SCRŪPŬLUS, i, m. Petite pierre pointue. SYN. Exiguus lapillus calceo injectus. TRANSL. Sollicitudo, dubitatio, suspicio, religio, Inquiétude, embarras, scrupule. PHRAS. 1. Injectus est populo scrupulus, on fit naître des scrupules dans l’esprit du peuple. Offusa animis oculisque populi religio; moti sunt in religionem animi populi; ea res populo in religionem venit; religioni sibi populus duxit; oblata, injecta est populo religio; hic vero nescio quæ superstitio mentes omnium occupavit, hic vero populum cepit religio; hic vero non magna res religionem incusserat hominibus, multitudinem justæ religionis implevit; religione hic nova obstrictus est populus; hic vero res nova cumulavit religiones populi; nova hic populum incessit religio. 2. (Facerem mihi scrupulum, VULG.), je me ferais un scrupule. Religioni haberem, mihi ducerem; religio mihi esset; haud sane liber religione animus esset; religione impediri, conscientia impediri me putarem; religione quadam tangerer; haud sane intactus religione futurus esset mihi animus, si, etc. 3. Scrupulum habeo, j’ai un scrupule. Scrupuli aliquid in animo residet, quod me dies noctesque stimulat ac pungit; morsus tamen et contractiunculæ quædam animi adhuc relictæ sunt; scrupulus restat unus qui me male habet; discruciat animum suspicio quædam latentis in tam speciosa cogitatione piaculi; angit me, sollicitat, torquet pungens hæc animi cura; discrucior animo, quoties in mentem venit præteritæ vita ætatis. Cf. Scrupulosus, Religio. 4. Scrupulum istum facile tibi eximam, je vous enleverai facilement ce scrupule. Scrupulum istum ex animo facile evellam; religionem hanc facile eximam; animum religione hac facile exsolvam; animum religione hac facile levabo; religionem istam adimam, auferam, tollam, eripiam; ista te religione liberabo. USUS: Hunc mihi ex animo scrupulum evelle, qui me dies noctesque pungit ac stimulat, arrachez-moi de l’esprit cette inquiétude qui me tourmente nuit et jour. Quem mihi odiosum de filio scrupulum injecisti, adhuc in me residet. Domesticarum sollicitudinum aculeos et scrupulos occultare. Cf. Anxietas.

SCRŪTA, ōrum, n. pl. Vieilles hardes, défroques. USUS: Vilia scruta vendere.

SCRŪTOR, aris, atus sum, ari, d. Visiter avec soin, rechercher. SYN. Inquiro, excutio. ADV. Furacissime. USUS: Libros reconditos scrutari. Cf. Indago, Meditor, Cogito.

SCULPTUS, a, um, Gravé, ciselé, sculpté. USUS: E saxo sculptus, alias scalptus.

SCURRA, æ, m. Bouffon. SYN. Sannio. USUS: Scurra facetus, omnibus modis risum captans. Scurra improbissimus, facie magis quam facetiis ridiculus, qui se tamen populi delicias vult existimari.

SCURRĪLIS, e, gen. com. Plaisant, qui sent le bouffon. SYN. Obscœnus. USUS: Risus, jocus, dicacitas scurrilis et mimica.

SCŪTĀTUS, a, um, Armé d’un bouclier long. USUS: Milites scutati, hastati.

SCŬTELLA, æ, f. Petit plateau, soucoupe. USUS: Demus scutellam dulciculæ potionis.

SCŬTĬCA, æ, f. Étrivières, cravache. SYN. Flagellum ex pelle. USUS: Dignus scutica.

SCŪTUM, i, n. Bouclier. SYN. Clypeus. USUS: Miles ignavus abjecto scuto fugit, quantum potest.

SCYPHUS, i, m. Vase à boire, coupe. SYN. Poculum.

SĒCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n. S’en aller, s’éloigner, se retirer. SYN. Decedo, recedo, ex turba me evolvo. USUS: Secedant improbi, secernant se a bonis.

SĒCERNO, is, crēvi, crētum, ere, a. Séparer, mettre à part. SYN. Separo, distinguo, disjungo. USUS: Secerne te a pravis. Secernere et internoscere unum ab altero. Salutaria a pestiferis, vera a falsis, animum a corpore secernere. Secernitur blandus amicus a vero, l’ami qui flatte se distingue de l’ami véritable. Cf. Separo.

SĒCESSĬO, ōnis, f. Désunion, révolte, insurrection. SYN. Discessio, abscessio, seditio. USUS: Secessionem facere. Secessionem credebam, non bellum, je croyais que c’était une scission, non une guerre. Cf. Seditio.

SĒCESSŬS, ūs, m. Retraite, solitude.

SĔCĪUS, Moins. SYN. Minus. USUS: Impedimento est quo secius lex feratur, il empêche que la loi ne soit portée.

SĒCLŪDO, is, si, sum, ere, a. Séparer, éloigner, isoler. SYN. Secerno. USUS: Domus seclusa a strepitu populari.

SĒCO, as, cŭi, sectum, are, a. Couper. SYN. Exseco, reseco. USUS: Corpus uri et secari patimur.

SĒCRĒTĬO, ōnis, f. Séparation, dissolution. SYN. Disjunctio. USUS: Est enim interitus quasi discessus et secretio earum partium quæ ante interitum junctione aliqua tenebantur, la mort n’est que la séparation de ces parties que quelque lien unissait pendant la vie.

SĒCRĒTO, Séparément, à part. SYN. Clam, remotis arbitris. USUS: Hæc inter paucos secreto narrantur. Cf. Clam.

SĒCRĒTUS, a, um, Séparé, éloigné, caché, secret. SYN. Separatus, sejunctus, seclusus, arcanus, a conspectu amotus, remotus. PHRAS. Quæ secreta esse voluisti, ex me nemo resciet, personne ne saura de moi ce que vous avez voulu que je tienne caché. Arcanorum fidem servabo, præstabo integram; premam fideli silentio, tacita relinquam, quæ tu in aurem mihi; nemo arcana tua consilia ex me exsculpet, exprimet, eliciet; nemo consilia, quæ tu occulta esse voluisti, ex me expiscabitur, eblandietur. Cf. Taceo. USUS: Succus secretus a reliquo cibo. Stellarum sphæra ab ætherea conjunctione secreta et libera.

SECTA, æ, f. Doctrine philosophique, école, secte. SYN. Familia, schola, disciplina; partes, factio, ratio vitæ, ratio philosophandi; hæresis. EPITH. Difficilis atque ardua. USUS: Horum nos hominum sectam atque institutionem prosequimur. Antonii sectam secutus est. Philosophorum hæresis, secta, disciplina. Cf. Hæresis.

SECTĀTOR, ōris, m. Partisan. SYN. Consectator, amator, æmulus. USUS: Gabinii comes est vel sectator.

SECTĬO, ōnis, f. Partage, vente à l’encan. SYN. Auctio. USUS: Prædæ sectio venit. Pecuniam pro sectione debere.

SECTOR, aris, atus sum, ari, d. a. Aller à la suite, accompagner. SYN. Assector, comitor. USUS: Sectari aliquem per omnia fora. Ejusmodi est, ut pueri eum sectentur, que les enfants le suivent dans la rue. Cf. Sequor.

SECTOR, ōris, m. Qui achète le butin au les biens confisqués. SYN. Qui proscriptorum bona in auctione emit. EPITH. Audacissimus. USUS: Antonius sector Pompeii.

SECTŪRA, æ, f. Mines. USUS: Secturæ ærariæ, ferrariæ, fodinæ.

SĒCŬLUM, i, n. Siècle, temps, époque. SYN. Ætas, multorum annorum spatium. USUS: 1. Sempiternis seculorum ætatibus non mutari. Omnium seculorum posteritas. Est hujus seculi labes quædam et macula virtuti invidere. Hujus seculi insolentiam vituperabat. 2. (Seculum, le siècle, la vie mondaine, VULG.), Latine: Res fluxæ, caducæ, infimæ. 3. (Unde et secularis, séculier, VULG.), Latine: Homo profanus.

SĔCUNDĀNI, ōrum, m. pl. Les soldats de la seconde légion. USUS: Milites secundani.

SĔCUNDĀRĬUS, a, um, Du second rang, secondaire. SYN. Secundus, proximus. USUS: Primum illud, secundarium vero istud, le point principal est ceci, et le point secondaire cela.

SĔCUNDŌ, Ensuite, en second lieu. SYN. Iterum, deinde.

SĔCUNDO, as, avi, are, a. Favoriser. SYN. Prosperum reddo. USUS: Dii incepta secundent, que les dieux favorisent notre entreprise.

SĔCUNDUM, Après, immédiatement après. SYN. Post. USUS: 1. Secundum hunc diem adero. Maximum secundum deorum opes imperium. Secundum DEUM parentes honorandi. 2. Pro, juxta, ex, selon, suivant, d’après; en faveur de. Prætor secundum me tulit sententiam. Secundum tabulas litem dare. Secundum naturam vivere, vivre d’après le vœu de la nature, selon la nature. Secundum Platonem aliter disserendum est. 3. Non procul, prope, penes, propter, ad, le long de. Secundum littus ambulare.

SĔCUNDUS, a, um, Suivant, second. SYN. Alter. USUS: 1. Omnium judicio secundus. 2. Prosper, ad voluntatem nostram fluens, propice, favorable, heureux. Exercitus noster secundo prœlio est usus. Secundis rebus; ventis secundis. Omnia secundissima nobis, illis adversissima accidere. Secunda concionis admurmuratione audiri. Cf. Felix.

SĔCŪRIS, is, f. Hâche. EPITH. Funesta, gravior. USUS: Aliquem securi ferire, percutere. Cervices securi subjicere. Securim infligere, injicere rebus alicujus, graviter lædere, porter un coup mortel.

SĒCŪRĬTAS, ātis, f. Exemption de soucis, sécurité. SYN. Requies curarum, tranquillitas, otium. EPITH. Blanda, maxima, mira, optata. USUS: Securitatem civibus præstare. Securitatem appello vacuitatem ægritudinis. Cf. Securus.

SĒCŪRUS, a, um, Qui est sans inquiétude, calme, tranquille. SYN. Sine cura. PHRAS. 1. Miror, qui in tanto motu securus sis adeo, je m’étonne de ce que vous soyez sans crainte au milieu de si grands troubles. Qui fieri possit, ut his tempestatibus prope solus in portu sis; in alteram aurem dormias; non modo sine cura quiescas, sed sine metu spirare etiam possis; omnia tuta et insidiis vacua arbitreris; aliorum naufragia velut ex terra intuearis; tempestatem adeo periculosam, insidiosam, infestam non formides; res tuas in tuto collocatas, te ipsum extra teli jactum positum existimes; nihil tot saxa, tot cautes timeas; ita sine metu ætatem agas; animo agas otioso et tranquillo; velut in portu naviges; in utramque aurem otiose dormias, velut res in vado, in tuto, in tranquillo esset. 2. Securos esse jussit, il leur rendit la paix. Spem affirmavit sociis; periculum, noxam, damnum præstitit; omnem securitatem præstitit; securos reddidit; metum curamque iis ademit, exemit. USUS: De ea re securus sum. Securum te reddo. Securum te esse jubeo.

SĔCUS, Autrement qu’il ne faudrait, c. à d., mal; le contraire. SYN. Contra, aliter. USUS: Recte an secus, nihil ad nos, est-ce à tort ou à raison, peu nous importe. Non dixi secus ac sentiebam. Secus existimare de aliquo, avoir mauvaise opinion de qqn. Longe secus, bien au contraire. Ne quid fiat secus quam volumus quamque opportet, que rien n’arrive contre notre désir et autrement qu’il ne faut. Fit obviam Clodio hora fere undecima aut non multo secus, vers la onzième heure ou à peu près.

SED, Mais. SYN. At, ac quidem, certe, autem, verumtamen, porro, verum, vero; haud scio, an. USUS: Non de me dixi, sed de sapiente.

SĒDĀTĒ, Avec calme. SYN. Tranquille, leniter. USUS: Imperare animo suo et injuriam sedate ferre.

SĒDĀTĬO, ōnis, f. Apaisement, calme. SYN. Tranquillitas, placatio. )( Perturbatio. USUS: Temperantia, modestia, sedatio perturbationum animi, ægritudinum, dolorum.

SĔDĔO, es, sēdi, sessum, ere, n. S’asseoir. SYN. Assideo. USUS: 1. Malo in tua illa sedecula sedere, quam illorum sella, j’aime mieux être assis sur ton petit siége que dans leur chaise curule. 2. Maneo, moror, séjourner s’arrêter. Totos dies in villa sedere.

SĒDES, is, f. Lieu où l’on est établi; siége banc; séjour, demeure, résidence. SYN. Sella: domicilium. EPITH. Alta, antiqua, celsa, domestica, certa, hospitalis, maxima, publica, stabilis. PHRAS. 1. Ligures ibi suas sedes habent, les Ligures ont là leurs habitations. Inter mare Alpesque incolunt; agrum, terras tenent inter mare Alpesque interjectas. 2. Romæ sibi sedem posuit, il s’est établi à Rome. Romæ sedem sibi ac domicilium collocavit, domicilium fixit; Romæ sedem suarum fortunarum constituit. Cf. Habito. USUS: 1. Pulvinos poposcit, et in iis sedibus sub platano consedit. Sedem capere. 2. Locus, gradus, rang, place. Virtus sola ponatur in summi boni sede. 3. Domicilium, siége, résidence, domicile. Urbs hæc sedes omnium nostrum, domicilium imperii. Sedes alibi ac domicilium collocare. Roma ipsa prope suis sedibus convulsa. Sedem omnium fortunarum Romæ collocavit.

SĒDĬTĬO, ōnis, f. Révolte, sédition, émeute, insurrection. SYN. Discordia, dissensio, secessio, vis, turba, motus populi vel militum, tumultus. EPITH. Commota, concitata, nocturna, domestica, perniciosa. PHRAS. 1. Seditionem molitus est, il excita une sédition. Sollicitavit ad defectionem animos; civitates concitavit; locum seditioni quæsivit; seditionem ciere ausus est; movit se ad sollicitandum statum civitatis; eo auctore ingens momento seditio concitata, excitata, facta, commota est. Motum molitus est, concitavit, attulit reipublicæ sane gravem ac periculosum; conflata per eum seditio ingens et perniciosa. 2. Videbatur inde seditio exstitura, on croyait que de là résulterait une émeute. Ad seditionem spectare res videbatur. Res ad ultimum seditionis eruptura videbatur; res ad vim spectare videbatur; prope seditionem rem esse facile apparebat; prope erat ut victo imperio sustollerent animos; in seditionem et discordiam verti omnia videbantur; gliscere jam seditio videbatur. 3. Seditio erat in urbe, la sédition, le trouble était dans la ville. Urbs repente ingenti seditione exarsit; magno tumultu arsit; urbanus repente motus et secessio populi facta est; conflata ingens est seditio, jamque ad manus prope ventum erat. 4. Omnia seditionibus plena sunt, tout est plein de trouble, de tumulte. Omnia seditionibus ardent; omnia turbulentis, seditiosis concionibus fervent; crebræ ex concursu multitudinis concitationes fiunt. Vulgus ingenio mobili, rerum novarum cupidum, quieti et otio adversum omnia discordiis miscet. 5. Seditionem composuit, il apaisa la sédition. Motus composuit; seditionem lenivit, sedavit, compressit, exstinxit. Motum rabiemque furentis plebeculæ coercuit. Cf. Sedo, Turba, Tumultus. USUS: Seditio in castris orta, quamvis sopita, recrudescebat. Castra tota seditione ardent. Duces seditionem vix sustinent.

SĒDĬTĬŌSĒ, Séditieusement, en excitant des troubles. USUS: Seditiosissime dicere.

SĒDĬTĬŌSUS, a, um, Séditieux, factieux. SYN. Turbulentus; turbæ ac tumultus concitator, fax seditionum, factiosus. PHRAS. Seditiosi homines, des séditieux, des factieux. Qui seditiosa coquunt consilia; qui turbas movent, concitant; qui seditiones commovent, conflant, seditionum faces per omnes urbis angulos spargunt. USUS: Seditiosus civis et turbulentus.

SĒDO, as, avi, atum, are, a. Apaiser, calmer, arrêter. SYN. Placo, mitigo, lenio, mollio, restinguo, sedationem affero. )( Incito. PHRAS. Sedata est ira populi, la colère du peuple s’est apaisée. Dies tempusque iras leniit; suppressa ira est; ira deflagravit; mitescere discordia cœpit; furor quo prius ardebant omnia, conticuit; ira consedit, deferbuit, conquievit. USUS: Discordias, animorum motus, bellum sine tumultu sedare ac componere. Cf. Placo.

SĒDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Conduire à l’écart, prendre à part, en particulier. SYN. Abduco, in aliam partem duco. PHRAS. (Cave ne seducaris, VULG.), prenez garde de vous laisser séduire. Latine: Cave, ne corrumparis aliena pravitate; ne te auferant aliorum prava consilia; ne de fide ac probitate deducant; de vetere pietatis laude dejiciant; ne animum tuum, nondum consilio ac ratione firmatum iis rebus pelliciant, quibus capi illa ætas ac deliniri potest; ne in errorem inducaris; ne ab recto et honesto transversum agaris. Cf. Corrumpo, Exemplo malo esse. USUS: Cum hæc disseruissem, seduxit me Brutus. Seduxit Crassum ad eumque retulit.

SĒDUCTĬO, ōnis, f. Action de tirer à l’écart, de prendre à part. USUS: Seductiones testium, successio subscriptorum.

SĒDŬLĬTAS, ātis, f. Activité, zèle; diligence, application. SYN. Officium, diligentia. EPITH. Arguta, digna aliquo præmio, insidiosa, simulata. USUS: Sedulitas nimium arguta non placet. Cornelii operam, sedulitatem laudo dignamque præmio censeo. Cf. Diligentia.

SĒDŬLO, Avec zèle, avec soin. SYN. Diligenter.

SĒDŬLUS, a, um, Diligent, soigneux. SYN. Diligens, officiosus, frequens in re quapiam. Cf. Diligens.

SĔGES, ĕtis, f. Champ, sol, terrain (qu’on exploite). SYN. Arva, ager. EPITH. Deterior, læta, secunda. USUS: 1. Seges spicis uberibus et crebris. Seges matura messi. Segetes fruges largiuntur, eædemque effundunt herbas inimicissimas frugibus. 2. Ipsæ fruges, moisson à couper. Læta seges. 3. TRANSL. Quid Clodium odisset Milo, segetem ac materiam gloriæ suæ? Pourquoi Milon eut-il haï Clodius qui devait être pour lui un moyen et une source de gloire.

SEGNIS, e, gen. com. Nonchalant, indolent, paresseux. SYN. Piger, languens. USUS: Ego si cui videor segnior, etc., si j’ai paru trop lent à qqn. Bonus segnior fit ubi negligas, l’homme de bien se relâche dès qu’on le néglige. Cf. Piger.

SEGNĬTER, Mollement, sans énergie. USUS: Segniter ac contumaciter omnia agere.

SEGNĬTĬA, æ, et SEGNĬTĬES, ēi, Nonchalance, apathie, paresse. SYN. Inertia. EPITH. Incertissima. USUS: Vir sine segnitia verecundus, modeste sans timidité. Cf. Pigritia.

SĒGRĔGO, as, avi, atum, are, a. Séparer, isoler. SYN. Sejungo, separo. )( Congrego. USUS: Eloquentia nos a vita agresti segregat. Scelus suum ipsum a republica segregavit, son propre crime l’a retranché de la république. Cf. Separo.

SĒJŬGĀTUS, a, um, (jugo), Séparé, placé séparément. SYN. Sejungo. USUS: Pars animi, quæ sensum habet, non est ab actione corporis sejugata.

SĒJUNCTĬO, ōnis, f. Séparation.

SĒJUNGO, is, nxi, nctum, ere, a. Désunir, disjoindre, séparer. SYN. Segrego, separo, semoveo. ADV. Privatim. USUS: Fortunam nemo ab inconstantia sejunget, personne ne saurait soustraire la fortune au reproche d’inconstance. Cf. Separo.

SĒLECTĬO, ōnis, f. Choix. SYN. Electio, secretio. USUS: Rerum selectione aliquem exspoliare. Vitiorum selectio.

SĒLĬGO, is, lēgi, lectum, ere, a. Choisir, élirer. SYN. Deligo. )( Rejicio. USUS: Exempla pauca e multis seligere. Omnia expendere ac seligere, nec copia (communione locorum) imprudenter uti, peser et choisir tout, et ne pas user à tout propos du lieu commun. Cf. Eligo.

SELLA, æ, f. Siége, chaise. SYN. Sedes. EPITH. Aurea, curulis, proxima, vacua. USUS: sedebat in sella aurea.

SELLŬLĀRĬUS, ĭi, m. Artisan qui travaille assis. USUS: De plebeia fece sellulariorum.

SĒMEL, Une fois; dès qu’une fois. USUS: Antonius semel induxit in animum, omnia sibi licere, etc., du moment qu’Antoine s’est mis dans l’esprit que tout lui était permis, etc.

SĒMEN, ĭnis, n. Semence, graine; germes. SYN. Materia serendi. TRANSL. Principia, rudimenta. EPITH. Perexiguum. PHRAS. Innata sunt virtutum nobis semina, nous avons en naissant les germes de toutes les vertus. Virtutum quasi scintillas quasdam jam in pueris videmus. Ingeniis nostris congenita quædam sunt virtutum principia. In parvis etiam vis quædam elucet et rudimenta virtutum. USUS: 1. Semen spargere, jacere. Prodit, exit, grandescit semen. Seminum vis ad gignendum plurimum valet. Aliquid hominibus a stirpe generis et seminis ingeneratur, race, souche, sang. Cum terra gremio mollita et subacta semen sparsum exceperit. 2. Principium, origo, materia, origine, cause, principe. Semen bellorum, malorum omnium.

SĒMENTIS, is, f. (acc. tim et tem), Semailles, semence. SYN. Satio. EPITH. Tanta malorum. USUS: Semente prohibita, messe amissa.

SĒMESTRIS, e, gen. com. De six mois, semestriel. SYN. Sex mensium.

SĒMĬĂNĬMIS, e, gen. com. et SĒMĬĂNĬMUS, a, um, A demi mort. SYN. Exanimatus, semivivus, sopitus vulnere ac nihil sentiens, exsanguis.

SĒMĬASSUS, a, um, A demi brûlé. SYN. Semiustus.

SĒMĬCIRCŬLUS, i, m. Demi-cercle.

SĒMĬDOCTUS, a, um, Demi-savant, faux savant.

SĒMĬGRO, as, avi, are, n. Quitter qqn, s’en séparer. SYN. Secedo.

SĒMĬHŌRA, æ, f. Demi-heure.

SĒMĬLĬBER, era, erum, A moitié libre.

SĒMĬNĀRĬUM, ĭi, n. Pépinière. SYN. Semen. USUS: Ex illo fonte et seminario triumphorum. Id erat principium urbis, seminarium reipublicæ.

SĒMĬNĀTOR, ōris, m. Semeur, père, auteur. SYN. Sator. USUS: Omnium rerum seminator, altor, educator est mundus.

* SĒMĬNO, as, avi, atum, are, a. Semer, ensemencer. SYN. Sero.

SĒMĬPLĒNUS, a, um, A demi plein, à moitié plein.

SĒMĬSOMNUS, a, um, A moitié endormi.

SĒMISSIS, is, m. et SĒMIS, indecl. Moitié d’un tout, la moitié, une demie. SYN. Assis dimidium.

SĒMĬTA, æ, f. Sentier étroit, ruelle. SYN. Trames, via. USUS: Qua via modo exivit, eadem semita revertatur; eamdem semitam teneat.

SĒMĬUSTUS, a, um, A demi brûlé, à moitié consumé. USUS: Se populare incendium priore consulatu semiustum effugisse, qu’il n’avait échappé qu’à demi brûlé à l’incendie populaire.

SĒMĬVĬVUS, a, um, A moitié mort. USUS: Ibi hominem ingenuum fumo excruciatum, semivivum reliquit.

SĒMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. Séparer, mettre à l’écart. SYN. Secerno, removeo. ADV. Fortissime, omnino, subtiliter.

SEMPER, Toujours, sans cesse. SYN. Omni tempore, in omni vita, dum genus hominum erit, in perpetuum, nunquam non, ab æternitate; omne tempus ætatis; memoria sæculorum omnium; dies omnes ac noctes; dies noctesque, totos dies, omnibus horis. )( Nunquam, paulisper. PHRAS. 1. Semper celebrabitur id factum, toujours on gardera le souvenir de cette belle action. Vigebit memoria sæculorum omnium; nulla erit tam surda posteritas, nulla tam ingrata fama, quæ non in cœlum laudibus factum istud ferat; nulla ætas de ejus facinoris laudibus conticescet. Cf. Fama, Laudo. 2. Semper tui memor ero, je me souviendrai toujours de vous. Manebit mihi tui memoria, dum anima superabit; punctum temporis nullum tui memoria vacuum abibit, sine tui memoria præterire patiar; dum anima spirabit mea, tui memoria erit infixa animo sempiterna. Cf. Synt. orn. USUS: Quod semper movetur, æternum est, ce qui se meut continuellement est éternel. Quibus studiis semper fueris tenemus, nous savons quelle a toujours été votre ardeur pour l’étude. Cf. Unquam.

SEMPĬTERNUS, a, um, Qui dure toujours, éternel, immortel, perpétuel. SYN. Æternus. USUS: Veræ amicitiæ sempiternæ sunt. Consilia nostra sempiternum spectare debent.

SĒMUNCĬA, æ, f. Une demi-once; la vingt-quatrième partie d’un tout. USUS: Fecit me hæredem ex deunce et semuncia, il m’a institué son heritier pour onze douzièmes et demi de la succession. Ne qua mulier plus semunciam auri haberet, qu’aucune femme ne possédât plus d’une once d’or, c. à d., le vingt-quatrième de la livre.

SĒNĀRIUS, a, um, Vers composé de six pieds, vers iambique. SYN. Versus iambicus sex pedum.

SĔNĀTOR, ōris, m. RAD. a Senex, quia prudentia senes in senatum olim legebantur. Sénateur. SYN. Pater conscriptus. USUS: Senator, qui consilio ac sapientia gubernat rempublicam, auctor publici consilii, et regendæ civitatis dux.

SĔNĀTŌRĬUS, a, um, De sénateur, sénatorial. USUS: Ordo, gradus, subsellia senatoria.

SĔNĀTŬS, ūs, m. Sénat. SYN. Ordo amplissimus, summus ordo, consilium senatus, consilium publicum, amplissimum consilium, magistratus, collegium senatorum, ordo reipublicæ, custos, princeps, præses, propugnator. USUS: Senatum convocare, vocare, cogere, convoquer le sénat. Senatum habere, avoir une réunion du sénat. Senatum dimittere, mittere, congédier le sénat, lever la séance. Senatum dare, præbere legatis, permettre aux ambassadeurs l’entrée du sénat. In senatum legere, cooptare aliquem, choisir un sénateur. Senatu aliquem movere, ex senatu rejicere, exclure, expulser du sénat. In senatum venit. Senatus discessit. Homo seditiosus senatum sibi ante omnia exstinguendum, delendum censuit.

SĔNĀTUSCONSULTUM, i, n. Sénatus-consulte, décret du sénat. SYN. Decretum senatus; lex, auctoritas senatus. EPITH. Honorificentissimum, magnificentissimum. USUS: Senatusconsultum factum fuit, exstat.

SĔNECTUS, ūtis, f. Grand âge, âge avancé, vieillesse. SYN. Prope acta jam ætas decursaque; ultimum tempus ætatis, maturitas ætatis, ingravescens ætas, exacta, extrema; ætas præcipitata jam et a diuturnis laboribus devexa ad otium; canities. EPITH. Animosa et fortis, calamitosa et præceps, gravis, honorata, jucunda, levis, severa. PHRAS. Senectus jam propinquat, déjà la vieillesse approche. Senectus obrepit; ætas ingravescit; quantulum mihi vitæ spatium restat, superest, reliquum est, relinquitur; ætate progredior, procedo, provehor longius, et jam ad exitum vitæ natura pene ipsa me perducit; senectus in proximo est. Cf. Senex, Senesco, Ætas. USUS: Senectus est occasus vitæ. Ad summam senectutem vivere. Homo senectute confectus. Magnam senectutem adeptus valetutudine optima.

SĔNESCO, is, nŭi, escere, n. Devenir vieux, vieillir. SYN. Consenesco, senex fio. ADV. Sensim. PHRAS. Ideone senui ut miserior essem? N’aurais-je vielli que pour être plus malheureux? In hoc me longa infelixque senecta traxit? Ea causa tam longe ætate processi? In hos fines tam provecta ætas, tam longæ ætatis usus mihi contigit? An igitur istud erat, cur vitam agerem, viverem tam diuturnam? cur ætatem extenderem? cur inter homines tamdiu agerem, versarer? cur vitæ spatia tam longa decurrerem? cur vitam ducerem, traducerem, transigerem tam diuturnam? cur lucis hujus usura tam diuturna fruerer? cur tantam senectutem adipiscerer? cur ad summam senectutem viverem, ut quidquid est in vita miseriarum, id in dies magis magisque persentiscerem?

SĔNEX, senis, m. Vieux, âgé. SYN. Ætate confectus, confectus senio vel senectute, exacta ætate, gravioris ætatis homo, per ætatem ad munia publica inhabilis, grandis natu, magno jam natu, annis obsitus; ætate provectior, provectus; præcipiti senectute; ætate gravis; annis provectus. EPITH. Debilis, desertus, pene agrestis, formosus, firmatus, imbecillus, miser, orbus, pudentissimus, optimus, stultus, credulus, obliviosus. ADV. Admodum, PHRAS. 1. Senex admodum sum et decrepitus, je suis tout-à-fait vieux et décrépit. Grandis natu sum; summa senectute confectus; exacta ætate; vir exacte ætatis; ætate jam gravis et ad munera corporis invalidus; senecta jam ætate sum; nomen et umbram ex me relictum videtis; vires corporis affectæ, sensus oculorum atque aurium hebetes, memoria labat, vigor animi obtusus est. Ætate fessus sum; ævo admodum processi; annis fractus, viribus defectus, exhaustus sum. Cursus mihi vitæ jam pene confectus est; decursum mihi prope est vitæ spatium; decursa propemodum ætas est; ad metam vitæ propemodum, tanquam a carceribus perveni; extrema pars vitæ agitur, restat; ad exactæ prope ætatis terminos consisto. Cf. Senectus. 2. Quis scit an tam senex futurus sim, qui sait si je deviendrai si vieux. Vitam quis mihi præstet ad illud tempus? Explorata ad eum diem vita non est; vereor, ne id ætatis homo, vitæ prius quam votorum metam contingam. 3. Senior sum illo, je suis plus vieux que lui. Ætate illum anteeo; natu major sum; annis præcedo illum; provectioris ætatis sum. USUS: Nemo est tam senex, qui se annum non putet posse vivere. Vetus laudatumque proverbium est quod monet, mature fieri senem, si diu velis esse senex. Ut de me aliquid more senum glorier.

SĒNI, æ, a, Qui sont six, au nombre de six.

SĔNĪLIS, e, gen. com. De vieillard, qui a l’air vieux. USUS: Specie puerili, sed senili prudentia, sous l’air d’un enfant, avoir une prudence de vieillard.

SĒNĬUM, ĭi, n. Vieillesse, caducité; affliction. SYN. Senectus. USUS: Civitas ista senio confecta, cette ville est plongée dans l’affliction. Cf. Senectus.

SENSIM, Insensiblement, peu à peu, graduellement. SYN. Pedetentim, leniter. )( Repente. USUS: Omnis mutatio sensim est facienda. Sensim ille dicebat causæ propria, tu cursim aliena, il disait posément des choses utiles à la cause, toi tu dis en courant des choses qui y sont étrangères.

SENSUM, i, n. sæpius SENSA, ōrum, n. pl. Sentiments, pensées, opinion. SYN. Sententia, sensus animi, consilium. USUS: Sensa mentis et consilia verbis explicare, exprimer ses pensées par la parole.

SENSŬS, ūs, m. Sentiment, sensation. SYN. Facultas corporea et exterior animi intelligentis, intima cogitatio; sententia, judicium. EPITH. Acerbissimus, æternus, carus, certus, communis, divinus, domesticus, extremus, gravis, humanus, intimus, liberior, moderatus, nimius, rectus, voluptuarius, vulgaris. PHRAS. 1. Mortui sensum non habent, les morts n’ont plus de sentiment. Sentiendi vis morte exstinguitur; morte sensus amittitur; mortui sensu carent; mortuis nullus sensus inest. USUS: 1. Sensus, interpretes ac nuntii rerum, in capite tanquam in arce mirifice ad usus necessarios collocati sunt. Sensus sunt velut viæ quædam ad oculos, nares, aures a sede animi perforatæ. Quod sensibus percipi non potest. Cum spiritu sensum jucunditatis amisit. Abstrahere a sensu mentis. Ab operis sensu aliquem avertere. 2. Sensum, sententia, animus, mens, cogitatio, sentiment, disposition, manière de voir. Quis est sensus tuus ea de re? quæ cogitatio? Vultus ostendit, quo sensu quidvis pronuntietur. Ego de meo sensu judico. 3. Existimatio, judicium, captus, sentiment, idée, bon sens. Est hic communis omnium sensus. Longe hoc est ab imperitorum intelligentia sensuque.

SENTENTĬA, æ, f. Avis, opinion; sentiment, volonté, jugement. SYN. Dictum et oratio brevis et præclara; consilium, mens, opinio, voluntas. EPITH. Accommodata, acuta, antiquissima, certa, communis, consularis, digna, dubia, firma, gravissima, illustris, libidinosa, ornatissima, perspicua, regalis, senatoria, virilis, utilis. PHRAS. 1. Omnium sententia eadem fuit, pacem bello præhabendam, tous furent de cet avis que la paix était préférable à la guerre. Pars major in hanc sententiam ivit, censuit, consensit, discessit, concessit, pedibus ivit. Stetere plerique omnes in eadem sententia; in pacem inclinavere plerique; haud dispar erat animorum habitus; nullius sententia in diversum tendebat; omnium sententiæ eo decurrebant, ut pax, si posset, æquis: sin minus, tolerandis conditionibus peteretur. Omnes in idem consilium descendere; una erat consentiensque vox omnium pacem bello præferendam; pax præ bello probata est, placuit omnibus. 2. Non permanes in tua sententia, vous ne persistez pas dans votre opinion. Non perseveras in sententia; non tenes, non retines tuam sententiam; non manes in proposito, in sententia tua; mutas sententiam, consilium, opinionem; animi sensum mutas, deponis; e proposito declinas, aberras, egrederis; tibi non constas; a te dissentis; labas in sententia; a sententia discedis, desciscis; de sententia facile decedis; ad sententiam aliorum abis. 3. Improborum artibus a sententia sua abductus est, les artifices des méchants l’ont fait changer d’avis. Improborum artibus factum est, ut abjecta vetere sententia novam susciperet; in alia omnia abiret; sententiam suam repudiaret; de sua sententia desisteret, decederet; improborum malevolentissimis obtrectationibus, infensa iniquaque opera de sententia depulsus, dejectus, deductus, motus, dimotus, deterritus, detrusus, deturbatus est; improborum culpa factum est, ut animum ab ea sententia abduxerit, institutæ cursum opinionis flexerit, mutarit, alio converterit; improborum artes fregere ejus sententiam; eum ad suam sententiam duxere, perduxere, traduxere. Cf. Opinio, Consilium, Propositum. USUS: 1. Sententia utraque optimos habet auctores. 2. Consilium, mens, opinio, voluntas, propositum, suffragium, sentiment, vue, disposition, volonté. Nihil nisi de tua sententia, statuam. Ex animi sententia hoc tibi confirmo ac juro. Rem ex sententia gessi et confeci. Vicit ea sententia. In Bruti sententiam senatus decrevit. 3. (Cum verbis: dico, fero, pronuntio), avis exprimé officiellement, sentence, suffrage. M. Cato sententiam rogatus, severam dixit, tulit, pronuntiavit. Ne plura prolocutus sententiam pergit. Reus omnibus sententiis damnatus, nullius absolutus est. 4. Argumenta, sens, signification. Epistolæ sententia hæc erat 5. Phrasis, phrase, période. Eas litteras dum recito, dumque de singulis sententiis breviter disputo.

SENTENTĬŌSĒ, D’une manière profonde, sentencieuse. SYN. Graviter, scite.

SENTENTĬŌSUS, a, um, Profond, sentencieux. USUS: Asiaticæ dictionis duo sunt genera: unum sententiosum, argutum alterum, l’un sentencieux, l’autre subtil.

SENTĪNA, æ, f. Sentine d’un navire; lie, rebut, ordures. SYN. Fundus seu ima pars navis. EPITH. Magna et perniciosa. USUS: Ejicere perniciosam sentinam urbis et exhaurire.

SENTĬO, is, si, sum, tire, a. Percevoir, sentir, remarquer, voir. SYN. Sensum accipio, sensibus percipio, sensum alicujus rei capio, sensum ex mœrore percipio; odore quodam suspicionis aliquid persentisco, sensu gusto, gustum alicujus rei habeo vel sensum; intelligo, audio; censeo, judico; agnosco. )( Sensu careo. ADV. Acerbissime, acute, amicissime, apertissime, constantissime, demisse, fortissime, humiliter, improbissime, admodum, peræque, sapienter, sero. PHRAS. 1. Dolores sentio gravissimos, je ressens de violentes douleurs. Sensum doloris capio acutissimum; doloris sensu afficior gravissimo; doloribus gravissimis discrucior, opprimor, conficior, exerceor. Cf. Dolor. 2. Nihil amplius sensi, je n’ai plus rien senti, je fus privé de sentiment. Alienato a sensibus animo eram; ab sensu doloris nescio quæ me cura nova avertit; jam dudum obduxi callum; percallui ad dolorem; obduruit animus; malis dudum obdurueram; sensus stupore doloris nihil percepi; a sensu sensus aberat; ejus rei sensus ad animum non pervenerat. 3. Omnes idem sentiunt, tous sont du même avis. Omnes idem volunt, idem defendunt; omnia consilia cum illius consilio conjuncta sunt; nulla varietas est opinionum, voluntatum; nulla in re dissentiunt; in unam omnes sententiam eunt, discedunt; summa est consensio ac societas consiliorum et voluntatum; omnium sensus congruunt; una mente omnes consentiunt. Cf. Consentio, Concordia. 4. Ego sic sentio, pour moi, voilà mon sentiment. Hic mihi de re sensus, hæc sententia est; ita de re statuo; hic mihi est animus; mihi sic videtur; mea sic est ratio. Uses: 1. Quidam sensus stupore quodam cibi suavitatem non sentiunt. 2. Judico, censeo, avoir un avis, penser, juger. Omnes idem sentiunt. Sentire cum aliquo. Quid sentiam habeo, quid dicam non reperio, je sais ce que je pense, mais je ne trouve pas le mot pour exprimer ma pensée. 3. Agnosco, intelligo, s’apercevoir, remarquer, reconnaître. Sentio quid velis.

SENTIS, is, m. Épines, ronces. SYN. Spina.

SĔORSUM, A part, séparément. SYN. Separatim. USUS: Seorsum hoc ab illo tractandum est, ces deux points veulent être traités séparément.

SĒPĂRĀBĬLIS, e, gen. com. Séparable. USUS: Anima a corpore separabilis.

SĒPĂRĀTIM, Séparément, à part, en particulier. SYN. Seorsum, singillatim, præter cæteros. )( Communiter. USUS: Dii separatim ab universis singulos diligunt, les dieux chérissent les particuliers, séparés de la totalité. Separatim semel, iterum cum universis. In aliqua re separatim elaborare, borner ses études à qque partie isolée de la science.

SĔPĂRO, as, avi, atum, are, a. Séparer, désunir, diviser. SYN. Sejungo, distinguo, secerno, sevoco, distraho, divello, distermino, discludo. )( Conjungo. ADV. Diligenter, paululum. PHRAS. 1. Separandi sunt, ne juncti noceant, il faut les isoler, pour qu’ils ne puissent nuire étant ensemble. Dirimenda est eorum conjunctio; segregandi inter se, dividendi ac distrahendi sunt; diducenda ea manus est hominum improborum; dissociandi illorum animi; alienatio ac disjunctio aliqua serenda; alius ab alio diversus aggrediendus est; avellendi, abstrahendi ex eorum societate aliqui, segregatique a cæteris invadendi sunt; dissidium et animorum quoddam divortium inter eos est procurandum. 2. Arx ab urbe modico amne separata est, la citadelle est séparée de la ville par un petit cours d’eau. Amnis modicus arcem ab urbe aquarum divortio dividit; arx ab urbe amne exiguo dirempta, disjuncta, discreta, secreta. USUS: Discrimine tenui separata maria.

SĔPĔLĬO, is, īvi vel ĭi, ultum, ire, a. Ensevelir, enterrer. SYN. Humo, in sepulcro condo, corpus terræ reddo; humo injecta contego, tumulo contego, sepultura afficio, ad sepulturam do, in sepulcrum infero; terræ, tumulo mando; compono; supremo officio fungor, funus duco, funero, funus effero, justa persolvo; in rogum impono. PHRAS. 1. Non omnes sepulti sunt, tous ne furent pas enterrés. Aliqui ex his honore sepulturæ caruerunt; insepulti jacent; nec sepulturæ honorem adepti sunt; inhumata cadavera aliquorum putrescunt. 2. Splendide sepultus est, on lui fit des funérailles magnifiques. Amplo funere elatus est; honesto funere humatus est; justa magnifice præstita, soluta sunt; nihil apparatus defuit, quo inferias illi quam magnificentissime darent; funus omni apparatu atque honore celebratum; suprema officia apparatissima pompa celebrata sunt; ossa tumulo contecta, sepultura donata sunt quam honorificentissima; curatum, ut funeris honore quam amplissimo honestaretur; propinqui funus ei apparatissimum faciendum curarunt. Cf. Funus, Exsequiæ. USUS: Qui vos in complexu liberorum trucidatos incendio patriæ sepelire est conatus, s’est efforcé de vous ensevelir sous les ruines fumantes de la patrie.

SĒPES, is, f. Haie, enceinte, clôture. SYN. Septum. USUS: Loca silvestribus sepibus densa.

SĒPĬA, æ, f. Sèche, poisson qui contient une liqueur noire. Genus piscis.

SĒPĪMENTUM, i, n. Clôture. SYN. Vallum. USUS: Atque hæc velut sepimento quodam vallabit eloquentia.

SĒPĬO, is, psi, ptum, ire, a. Entourer, enclore. SYN. Munio, vallo, septa facio, septis contineo. ADV. Sedulo, undique, religiose. USUS: Domicilia mœnibus sepserant. Ubi hæc omni cogitatione, memoria sepseris, déposer avec soin dans la mémoire. Oppidum castellis et operibus sepire. Armatus, septus, stipatus satellitibus. Cf. Munio.

SĒPŎNO, is, pŏsui, pŏsĭtum, ere, a. Placer à part, mettre de côté. SYN. Segrego, separo, reservo. USUS: Seponi ista et occultari possunt. Nullum mihi tempus ad ista negotia possum seponere. Aliqua prædæ pars seponi et in publicum secerni debet.

SEPTEM, Sept.

SEPTEMBER, ris, m. Septembre. USUS: Calendis septembribus.

SEPTEMVĬRĀTŬS, ūs, m. Dignité de septemvir.

SEPTEMVĬRI, ōrum, m. pl. Le collége des septemvirs.

SEPTĒNĀRĬUS, a, um, Qui contient le nombre sept, septénaire. USUS: Cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam, vers de sept pieds.

SEPTENDĔCIM, Dix-sept. USUS: Nos septendecim populis Siciliæ numeramur.

SEPTĒNI, æ, a, Qui sont sept. USUS: Duo fasces, candelis involuti, septenos habuere libros, deux paquets enveloppés de ficelles (enduites de suif ou de cire) renfermaient chacun sept livres.

SEPTENTRĬŌNES, um, m. pl. Le septentrion, le Nord, les contrées du Nord. USUS: Inflectens sol cursus ad septentriones.

SEPTĬES, Sept fois.

SĒPTĬMUM, Pour la septième fois. USUS: Marius tam feliciter septimum consul.

SEPTĬMUS, a, um, Septième. USUS: Roma condita est secundo anno Olympiadis septimæ, Rome fut fondée la seconde année de la septième Olympiade. Septimus decimus, dix-septième. USUS: Ut ipsius Stajeni sententia decima septima accederet, la dix-septième.

SEPTINGENTĒSĬMUS, a um, Le sept centième.

SEPTINGENTI, æ, a, Qui sont au nombre de sept cents. USUS: Atticus noster annorum septingentorum memoriam uno libro colligavit.

SEPTŬĀGĒSĬMUS, a, um, Le soixante-dixième.

SEPTŬĀGINTA, Soixante-dix. USUS: De exercitu romano septuaginta et tres amissi, l’armée romaine perdit soixante-treize hommes.

SEPTUM, i, n. Enclos, cloison, barrière, mur. SYN. Munitio, sepimentum, sepes. USUS: Quibus septis tam immanes belluas continebimus? Septa diruere, revellere. Omnes fori aditus ita septi, ut nisi septis revulsis introiri in forum nullo modo posset, toutes les avenues du forum étaient fermées, palissadées de telle sorte que, etc.

SEPTUNX, uncis, m. Les sept douzièmes d’un tout. USUS: Suptunx auri, sept once d’or.

SĔPULCRUM, i, n. Tombeau, sepulcre. SYN. Tumulus, bustum, monumentum. EPITH. Alienum, altum, disertissimum, nobile, operosius, ornatum, patrium, summum. USUS: Sepulcrum alicui decernere; constituere, ponere. Aliquem in sepulcro condere; in sepulcrum inferre. Sepulcri magnificentia et religio. Cf. Sepelio.

SĔPULTŪRA, æ, f. Ensevelissement, sépulture, inhumation. SYN. Humatio, bustum, sepulturæ honor. EPITH. Humilis, insepulta, optima. USUS: Sepultura aliquem afficere. Corpus ad sepulturam dare. Humili sepultura cremare. Honore sepulturæ carere. Cf. Sepelio, Funus, Exsequiæ.

SĔQUESTER, ris et ri, Tiers, entremetteur chargé de corrompre les juges. SYN. Apud quem pecunia corrumpendi judicii causa deponebatur. USUS: Quo sequestre in illo judicio corrumpendo est usus. Quid opus est judice sequestre? Apud sequestrum deponere pecuniam.

SĔQUOR, ĕris, sĕcūtus sum, sequi, d. Suivre, aller après; poursuivre. SYN. Comitor, excipio, consequor, insequor, comes sum, prosequor; agmen claudo, agmen cogo. )( Antecedo, præeo. ADV. Acerrime, belle, confestim, eleganter, facile, necessario, studiose, temere, vehementer, vitiose. 1. Te præcipue sequendum mihi statui, j’ai résolu de vous suivre, de marcher sur vos traces, de vous imiter. Te audiam, tibi obtemperabo, meum consilium ad tuum potissimum accommodabo, tuam auctoritatem sequar; tuis itineribus ibo; humanitatis tuæ exempla imitabor; tuarum vestigia virtutum persequar; ad tuam auctoritatem me conferam; tibi obsequar; tuam sectam et instituta persequar; judicio tuo stare decrevi; te assectabor; tibi in omnibus assentiar; meam tuæ vel ad tuam sententiam adscribam; tuo consilio utar; te ducem sequar; ad tuum me ductum applicabo. Cf. Imitor, Consilium. 2. Bellum secuta est pestilentia, après la guerre vint la peste. Bellum pestilens annus excepit; bello confestim continuabatur pestilentia; bellum pestilentia consecuta est; bellum inter ac pestilentiam exiguum temporis intercessit; funesti belli exitus principium cladis erat, quam pestilentia post paulo intulit. 3. Sequitur hinc, nihil esse, etc., il suit de là que, etc. Relinquitur jam, ut etc.; quo fit, ut; ex quo illud conficitur, nihil esse, etc.; colligitur ex his, etc.; ex quo illud efficitur, etc. USUS: Popularem viam sequi. Platonem in Philosophia sequor. Quæ pœna scelus illud sequetur, quelle peine punira ce crime.

* SĒRĂ, æ, f. Barre, verrou.

SĔRĒNĬTAS, ātis, f. Sérénité. SYN. Serenum tempus, serena tempestas, cœlum serenum. Cf. Serenum.

SĔRĒNO, as, avi, atum, are, a. Rendre serein. USUS: Tum ille serenata fronte, front rayonnant. Cf. Serenus.

SĔRĒNUS, a, um, Serein, pur, sans nuages; calme. SYN. Sudum. PHRAS. Repente serenum est factum, soudain le ciel redevint pur. Ex turbido die serena et tranquilla lux rediit; discussa repente caligine, liquidior lux cœlo apparuit; nitidior lux immensum camporum æquor aperuit, detexit, ostendit; detersis, disjectis, dissipatis, fugatis nubibus, alia repente sereniorque cœli facies rediit, serenior lux affulsit; fœdam tempestatibus diem vesper serenior excepit, consecutus est; post primam cœli perturbationem serenitate usi sumus stabili et constante; repente cœlo serenitas reddita est. USUS: Cœlum ibi tam serenum ut nullus unquam dies tam turbulenta tempestate sit, quin aliquo tempore ejus diei solem homines videant. Frons serena et tranquilla, front calme et serein.

SĒRĬCUS, a, um, De soie. USUS: Vestis serica.

SĔRĬES, ĕi, f. File, rangée, suite, enchaînement. SYN. Contextus vel quædam continuatio rerum, ordo. USUS: Fatum est ordo seriesque causarum, l’ordre et l’enchaînement des causes. Mirabilis series conciliatioque rerum, ut alia ex alia nexa et omnes inter se aptæ colligatæque videantur, admirable suite des choses, enchaînement qui fait que l’une conduit à l’autre et qu’elles paraissent toutes ensemble ne former qu’un même tissu.

* SĒRĬO, Sérieusement. PHRAS. 1. Serio rem agit, il fait sérieusement la chose. Minime ludibundus hic versatur; non per ludum aut negligentiam; non pro domestica et umbratili exercitatione, sed contentione magna, severe, acerrime, extra jocum res agitur. Vere severeque res tractatur; toto pectore in eam rem incumbit; in ea re tractanda severitatem adhibet omnem. 2. Nescio fictene an serio laudet, je ne sais s’il loue sérieusement ou pour plaisanter. Laudat rem, sed utrum fronte an mente, dubitatur; simulate an ex animo; vultu tantum an etiam animo, approbet, in incerto est; joco an serio laudet, ignoro. USUS: Serio rem dico.

SĒRĬUS, a, um, Sérieux, grave, réel. SYN. Gravis, severus. )( Jocosus. PHRAS. Res est seria admodum, la chose est très sérieuse. Gravis admodum res est; res ea multum habet ponderis et gravitatis; res est minime levis; inest in ea re gravitatis ponderisque multum, non mediocre pondus. Res est ejusmodi quæ continet omnia; in qua sunt omnia; in qua sita, posita, collocata, constituta sunt omnia; ex qua pendent omnia; quæ valet in omnes partes. Res est tanti ut omnia comprehendat; res est ejus ponderis ac momenti ut omnia complectatur. In hoc tota res agitur. Cf. Gravis. USUS: Si de rebus seriis loquatur, severitatem adhibeat, s’il parle de choses sérieuses, que son langage soit sévère. Sermo serius et jocus liberalis.

SERMO, ōnis, m. Conversation, entretien, causerie. SYN. Locutio, mentio, oratio. EPITH. Suavis, ludicrus, liberior, longus, multus, urbanus, commodus, præclarus, honorificus, vanus, obscurus, tectus, dubius, pervagatus, exploratus, quotidianus, malevolus, stultus, puerilis. PHRAS. 1. Incepit sermonem de tuis rebus, il commença à parler de vos affaires. Sermonem intulit, injecit, induxit de tuis rebus; sermonem de tuis rebus instituit; delapsus est in sermonem de rebus tuis; sermonem de tuis rebus arripuit; sermonem de rebus tuis habere cœpit. 2. Sermo multus est de te, isque satis malevolus, on parle beaucoup de vous et d’une manière peu bienveillante. Multum das sermonis hominibus malevolis; multam sermonis materiam, ansam præbes; sæpe in hominum malevolorum sermonem venis; frequenter eorum sermonibus vapulas; in ore ac sermone multorum res tuæ sunt; sermonis multum excitant res ac mores tui. 3. Varii sermones instituebantur, on parlait de différentes choses. Serebantur, habebantur sermones varii temporique potissimum apti; in varios sermones delabebamur. Cf. Loquor. 4. Sermones tacite auscultabat, il écoutait en silence ce que l’on disait. Sermones captavit nostros; sermonem ex insidiis aucupabatur; sermones nostros clam excepit. Cf. Ausculto, Auris. 5. Postquam ille ad colloquium accessit, sermo in multam noctem extractus est, dès qu’il fut arrivé, l’entretien se prolongea bien avant dans la nuit. Postquam ille ad sermonem accessit; se in sermonem istorum adjunxit, insinuavit; sermones cum illis contulit; sermonem cum illis copulare, consociare, miscere, sermones cædere, in colloquium venire cœpit; sermo in multam noctem ductus, productus, tractus, perpetuatus est; noctis pars magna inter colloquendum abiit, sermonibus consumpta est. 6. Sermo iste valde frequens est inter homines, on fait grand bruit de cette affaire, elle est l’objet de toutes les conversations. Is sermo in circulis, congressionibus omnium versatur; res est in ore ac sermone omnium; omnium sermonibus ea res usurpatur, celebratur; sermo is pervagatus est; sermo iste latissime dissipatur; pervulgatur, divulgatur ea res sermonibus omnium. Urbs iis sermonibus refercitur; latissime manat, emanat, permanat. 7. Sermo iste aliquando desinet, ce bruit s’apaisera enfin. Pervagatus hic sermo reprimetur utique, sedabitur, exstinguetur, exhaurietur, retundetur, refrigerabitur, obmutescet, morietur. Cf. Rumor, Fama. USUS: Sermonem cum aliquo communicare, causer avec qqn. Sermonem injicere, jeter une parole, proférer. Sermones hominum subire, affronter les propos des hommes. Sermones hominum ferre, sustinere, supporter les mauvais bruits qui circulent. Ab alicujus sermone se avertere, fuir l’entretien de qqn. Quis omnes hominum sermones vitet, effugiat? Qui peut échapper aux mauvais propos? Sermonem ordiri, in sermonem ingredi, commencer un entretien. Sermonem conficere, achever un entretien. Sermonem præcidere, incidere, abscindere, rompre l’entretien. Sermonem alio transferre, faire changer la conversation. Dare se sermonibus vulgi, donner matière aux propos publics, faire parler de soi. Mitte hos sermones, cesses ce discours. Cf. Loquor, Colloquor, Oratio.

* SERMŌCĬNĀTĬO, ōnis, f. Entretien, discussion, causerie.

SERMŌCĬNOR, aris, atus sum, ari, d. n. S’entretenir, converser, causer. SYN. Sermonem habeo, loquor. ADV. Diligenter. USUS: Diligenter cum eo sum sermocinatus.

1. SĒRŌ, Tard, trop tard. PHRAS. Sero admodum ad me venit, il vint me trouver très tard. Paulo antequam sol occideret; primis se intendentibus tenebris; post occasum solis; jam præceps in occasum sol erat; appetente jam nocte; jam serum diei erat, cum, etc.; sub solis occasum; sub primas tenebras; præcipite jam in noctem die; ad multam noctem; multum jam noctis erat cum ille ad me, etc. USUS: Sero, acto jam negotio venisti.

2. SĔRO, is, sēvi, sătum, ere, a. Semer, planter; répandre. SYN. Sementem facio, semen spargo, semino. USUS: Serere arbores quæ alteri seculo prosint, planter des arbres qui ombrageront une autre génération. Sere beneficium ut metere possis fructum. Sermones, discordias serere.

SERPENS, entis, m. Serpent. USUS: Repente te, tanquam serpens a latibulis, oculis eminentibus, inflato collo, tumidis cervicibus extulisti.

SERPO, is, psi, ptum, ere, n. Glisser, s’avancer lentement, se répandre peu à peu. SYN. Progredior. ADV. Longius, obscure, occulte, paulatim, sensim. USUS: Ea consuetudo, rumor, malum latius serpit, manat, funditur.

SERRA, æ, f. Scie. USUS: Ne stridorem quidem serræ audiunt.

SERRŬLA, æ, f. Petite scie. USUS: Serrula adunca ex omni parte dentium et tortuosa.

SERTA, ōrum, n. pl. Couronne, guirlande de fleurs. SYN. Corona. USUS: Sertis redimiti.

SĒRUS, a, um, Tardif, attardé. USUS: Sera gratulatio reprehendi non solet, une félicitation tardive ne peut être blâmée.

SERVĀTOR, ōris, m. Conservateur, sauveur, libérateur. SYN. Conservator. )( Perditor. USUS: Urbis, capitis mei servator et custos.

SERVĪLIS, e, gen. com. D’esclave, servile. SYN. Famularis. USUS: Metu servili debilitata respublica, la terreur qu’inspirent les esclaves. Manus, vestis, color servilis. Servilem in modum cruciari.

SERVĪLĬTER, En esclave, servilement. SYN. Abjecte, timide. USUS: Ne quid serviliter aut muliebriter faciamus.

SERVĬO, is, īvi vel ĭi, ītum, ire, n. Être esclave, serviteur; être dépendant, obéir, venir en aide à. SYN. Deservio, servitutem servio, servitutem patior; pareo, obsequor, morem gero, lenocinor; præsto sum, operam do, consulo. PHRAS. 1. Servit plebeio homini, il est l’esclave d’un homme du peuple. In famulatu est; in servitute plebeii hominis est; operam præstat, præbet plebeio homini. 2. Novit servire tempori, il sait s’accommoder aux circonstances. Servire commodis; commodare rebus suis; omnia ad utilitatem referre suam; commodare sibi in rebus omnibus. 3. Hoc eo servit, cela sert à. Hoc eo valet; hoc opportunum est ad illud; habet ea res opportunitatem istam; illud ex hoc commodi est; est ea ratio peropportuna ad illud, etc. USUS: 1. Populum Romanum servire fas non est. Tempori, corpori, auribus, gloriæ, laudi, cupiditatibus, valetudini servire. 2. Gravor, obligor, être assujetti à une servitude (cum ad prædia rustica refertur). Ædes, prædia non servient quæ servierunt, les terres qui ont eu des servitudes n’en auront plus.

SERVĬTĬUM, ĭi, n. Esclave; esclavage. SYN. Servus; servitus. USUS: Servitia ad cædem incitare. Abstrahere a servitio civitatem.

SERVĬTUS, ūtis, f. Esclavage, servitude, captivité. SYN. Famulatus, servitium. )( Libertas. PHRAS. 1. In servitutem abrepti sunt multi, bien des habitants furent emmenés comme esclaves. In servitutem dati, abstracti, traditi sunt; in durissimam servitutem venere; servitute oppressi sunt; servituti addicti sunt; sub jugum missi sunt; multis jugum servitutis impositum est; jugum subire compulsi sunt; jugum accepere permulti. Multi in servitutem homini feroci adjudicati sunt; multi in servitium abstracti; ex his multi dura servitute premuntur; in servitute tenentur; in servitutem asserti sunt; multis æterna servitus injuncta est. 2. Quis servitute nos liberabit? Qui nous délivrera de cette servitude? Quis a cervicibus nostris jugum servile dejiciet? Servitutis vincula quis rumpet? Servitutem quis propulsabit? Quis tandem hoc servitutis jugum a nobis depellet, repellet, rejiciet, demet? Quis servitute qua oppressi jacemus nos liberabit? USUS: Servitutem alicui afferre. In servitutem venire. Servitutem servire. Servitutis jugum exuere.

SERVO, as, avi, atum, are, a. Sauver, conserver, préserver, délivrer. SYN. Conservo, asservo, tueor, custodio, teneo; observo. ADV. Constanter, diligenter, diu, magnopere, optime, sancte. PHRAS. 1. Tu unus me servasti, vous seul m’avez sauvé. Tu unus parens, salus vitæ nostræ, fortunæ, nominis fuisti; tua unius opera salvus sum; tu unus sartum tectumque me, ut aiunt, ab omnique incommodo, detrimento, molestia sincerum integrumque conservasti; servatorem te meum et liberatorem semper prædicabo; parentem te fortunæ meæ statuo agnoscamque semper. Cf. Salvo, Salus. 2. Servabo quod promisi, je garderai ma promesse. Constabit fides promissis; promisso fides exstabit; servabo, liberabo, præstabo, solvam promissi fidem; fidem quam dedi colam integre. USUS: Servabo amicitiam, jus, leges summa fide. Servare se integrum et castum, se conserver chaste et pur.

SERVUS, i, m. Esclave, serviteur. SYN. Servitium, famulus, puer, mancipium, qui servit, qui libertatem perdidit, qui servi munere fungitur. USUS: Servi quorum vis et conditio infima. Servus a pedibus. Cupiditatum servus. Servulus percuriosus et minime mendax.

SESQUI, Une demie en plus. Sesquialter, sesquimodius, sesquioctavus, sesquiplex, sesquitertius, etc.

SESQUĬPĔDĀLIS, e, gen. com. * Qui a un pied et demi de long. USUS: Tigna sesquipedalia.

SESSĬO, ōnis, f. Action de s’asseoir; séjour, halte; session, séance. USUS: Status, incessus, sessio, accubatio, inclinatio, cursus.

SESTERTĬUS, ĭi, m. (HS), Sesterce, petite monnaie d’argent, valant 2 as et demi (21 centimes). USUS: Dicit Dionem H S decies centena millia numerasse, un million de sesterces. Sestertium (subaud. mille), mille sesterces. Sestertium decies, centies (subaud. centena millia), un million de sesterces, dix millions de sesterces.

SĒTA, æ, f. Poil épais et rude des animaux, soie, crin. EPITH. Equina. USUS: Gladium e lacunari, seta equina aptum, jussit demitti, un glaive suspendu au plafond par un crin de cheval.

SĒTŌSUS, a, um, Hérissé de poils, couvert de soies. SYN. Quod setis abundat.

SEU, Ou. SYN. Sive.

SĔVĒRĒ, Sévèrement, rigoureusement. SYN. Austere, stoice, graviter, duriter, duris legibus, conditionibus. USUS: Ætas severissime acta.

SĔVĒRĬTAS, ātis, f. Gravité, sévérité. SYN. Gravitas, duritas, tristitia. )( Comitas. EPITH. Acerba, censoria, magistra pudoris et modestiæ, incredibilis, patria, prisca, salutaris, singularis, non invidiosa, vetus. USUS: Summa severitas cum summa humanitate jungatur. Lenitate condiatur severitas, et gravitati comitas et facilitas aspergatur, il faut que la sévérité soit tempérée par la douceur et la politesse et l’affabilité par la gravité. Oratione mitigare patris severitatem et humanitatis condimentis. Laxare judicum animos atque a severitate ad hilaritatem traducere. Adhibere severitatem in aliquo. Senatum ad pristinam severitatem revocare. Mœstitia, severitas orationis.

SĔVĒRUS, a, um, Sévère. SYN. Gravis, austerus, asper, durus, vehemens, acerbus; tristis. )( Dissolutus, indulgens. ADV. Valde. PHRAS. Vir est admodum severus, cet homme est très sévère. In omnes se severum et vehementem præbet; tetrica ac tristi veterum disciplina imbutus; severissimi vir imperii; priscæ et nimis duræ severitatis; severe ac graviter agit omnia, nihil remisse, leniter, urbane. Natura implicatus ad severitatem est, pertristis censor, magister et quidam velut patruus. In judiciis cum assidet, Lycurgeus totus est vel Cassianus ac quidam velut reorum scopulus. USUS: Qui nuper indulgens in patrem, idem acerbus et severus in filium. Imperia sine acerbitate iracundiæ severa, commandements sévères sans aigreur ni colère.

SĒVŎCO, as, avi, atum, are, a. Appeler en particulier; détacher, séparer. SYN. Separo, abduco, avoco. ADV. Haud mediocriter. USUS: Mentem ab oculis sevocare. Animum a negotiis, a societate corporis sevocare, ne consulter que son esprit, indépendamment des yeux.

SEX, Six. USUS: Equitum centuriæ cum sex suffragiis.

SEXĀGĒNI, æ, a, Au nombre de soixante. USUS: Hæc sexagena millia modium quæ Mamertinis remiseras, addidisti, ces soixante mille boisseaux.

SEXĀGĒSĬMUS, a, um, Le soixantième.

SEXĀGĬES, Soixante fois. USUS: Sestertium sexagies.

SEXĀGINTA, Soixante. USUS: Minorem annis sexaginta de ponte dejecerit, âgé de moins de soixante ans.

SEXCĒNI, æ, a, Qui sont six cents. USUS: Sexcenos nummos constituere.

SEXCENTI, æ, a, Six cents; nombre indéterminé, infini. USUS: Venio ad epistolas tuas quas ego sexcentas uno tempore accepi, j’arrive à tes lettres dont j’ai reçu tout un paquet à la fois.

SEXCENTĬES, Six cent fois. USUS: HS sexcenties, soixante millions de sesterces.

SEXDĔCIM vel SĒDĔCIM, Seize.

SEXIES, Six fois.

SEXTANS, antis, m. Le sixième de l’as. USUS: Extulit eum (Menenium Agrippam) plebs sextantibus collatis in capita, le peuple pourvut aux frais de l’enterrement, en se cotisant à raison d’un sextant par tête.

SEXTĀRĬUS, ĭi, m. Setier, le sixième (d’une mesure, d’un poids).

SEXTĪLIS, is, m. Le sixième mois de l’année romaine (commencée en Mars), Août. USUS: Sextilis calendis, idibus, nonis.

SEXTŬLA, æ, f. La sixième partie d’une once. USUS: Facit hæredem ex duabus sextulis M. Falcininum, le trente-sixième de la succession.

SEXTUM, Pour la sixième fois. USUS: Marius sextum consul.

SEXTUS, a, um, Le sixième. USUS: Sextus ab urbe lapis, la sixième borne à partir de la ville.

SEXŬS, ūs, m. Sexe (masculin ou féminin) des hommes ou des animaux. USUS: Virilis sexus ac muliebris.

SĪ, Quand, toutes les fois que. SYN. Ut, cum, etiamsi. USUS: Si volo is esse, ero.

SĪBĬLO, as, are, n. Siffler. SYN. Vagire, murmurare, mugire, sibilare.

SĪBĬLUS, i, m. Sifflement; sifflet, huée. USUS: Non modo sibilis, sed et convitiis explodebatur. Sibilum metuis? Tu crains les sifflets? Nemo te sibilis consectabitur. Cf. Ludibrium, Explodo.

SIC, Ainsi, comme cela, tellement, de telle sorte. SYN. Eadem ratione, ita, item, in hunc modum, hoc modo, isto modo, perinde, similiter, æque. USUS: Locutus est Cæsar sic ut nullus æque. Aliis sic, aliis secus videtur. Sic vita hominum est. Sic vivitur Cf. Similiter, Æque.

SĪCA, æ, f. Poignard. SYN. Gladius. USUS: Sicam vibrare, distringere. Sicam de manibus furentis extorquere.

SĪCĀRĬUS, ĭi, m. Meurtrier, assassin. SYN. Gladiator, percussor, grassator. EPITH. Vetus, facinorosus, armatus. USUS: Non sicarium, sed crudelissimum carnificem in judicium adduximus.

SICCĒ, Fortement sainement. USUS: Presse, subtiliter, sicce dicere.

SICCĬTAS, ātis, f. Sécheresse. SYN. Aquæ vel pluviæ penuria. PHRAS. Magna fuit hoc anno siccitas, il y eut cette année une grande sécheresse. Siccitate hoc anno laboratum est, nec cœlestes modo aquæ defuerunt, sed terra quoque ingenito humore egens, vix ad perennes suffecit aquas. Sitiente solo omnique humore ventis solibusque deterso, fruges segetesque exaruere. USUS: 1. Siccitate accrescebant rerum pretia. 2. Gracilitas, absence d’humeurs, santé; absence d’ornements, sécheresse de style. Siccitas corporis sequitur continentiam in victu. Siccitas orationis et jejunitas.

SICCO, as, avi, atum, are, a. Sécher, dessécher. SYN. Exhaurio.

SICCUS, a, um, Sec; sain, solide, nerveux. SYN. Jejunus, sobrius, pressus. )( Vinolentus. USUS: Quædam terræ imbribus sicciores fiunt. Attici oratores sani et sicci.

SĪCŬBI, Si quelque part, si en quelque endroit. SYN. Si quo in loco.

SĪCUNDE, Si de quelque part, si de quelque côté. SYN. Si aliunde, si quo ex loco. USUS: Sicunde poteris, erues.

SĪCUT et SĪCŬTI, Comme, de même que. SYN. Ut, æque ut, item ut, ita ut, perinde ut, similiter atque, tanquam, velut. PHRAS. Te sicut parentem amo, je vous aime comme un père. Parentis numero te colo; filii ritu, caritate te colo ac complector; perinde te amo ut parentem; in modum parentis te amo, vice parentis mihi es. Parentis loco te habeo. USUS: Te ut parentem alterum amo.

SĪDO, is, di, ere, n. Se fixer, s’arrêter. SYN. Subsido.

SĪDUS, ĕris, n. Groupe d’étoiles, constellation; sing. astre, étoile. SYN. Stella, astrum; sempiterni ignes qui ex nobilissima et purissima ætheris parte gignuntur. EPITH. Radians. USUS: Sidera innumerabilia cœlo inhærentia. Forma cœli undique sideribus ornata.

SĬGILLĀTIM vide SINGILLATIM.

SĬGILLĀTUS, a, um, Orné de figurines, de reliefs. SYN. Signis et emblematis ornatus. USUS: Scyphi, simulacra sigillata.

SĬGILLUM, i, n. (Sæpius plurali numero adhibetur.) Petite figure, figurine; cachet, sceau. SYN. Parvum signum. USUS: Apposuit patellam in qua sigilla erant egregia. In cera centum sigilla impressero. Sigilla avellere.

SIGNĬFER, ĕri, m. Porte-enseigne; chef coryphée. SYN. Qui signum aut vexillum præfert. USUS: 1. Torquatus, signifer juventutis. Causæ dux et signifer. 2. Zodiacus, le zodiaque. Signifer orbis.

SIGNĬFĬCANTER, D’une manière expressive, clairement. SYN. Clare, aperte, acriter.

SIGNĬFĬCĀTĬO, ōnis, f. Puissance, énergie, force d’expression. SYN. Vis, notio, potestas, virtus, sententia. EPITH. Aperta, certa, clara, digna, exigua, magna, minima. USUS: 1. Digna est scriptoris prudentia significatio qua utitur. 2. Indicium, signum, argumentum, indice, signe, marque. Litteræ tuæ exiguam erga me voluntatis significationem habebant, dabant, præbebant. In hoc juvene magna significatio virtutis elucet, apparet. A diis profecta significatio et denuntiatio calamitatum. Observatis longo tempore significationibus futura prænuntiare. Morbi significationes.

SIGNĬFĬCO, as, avi, atum, are, a. Indiquer, manifester, faire voir, faire connaître; signifier, avoir tel ou tel sens. SYN. Indico, ostendo, declaro, demonstro, designo, noto, significationem tribuo, facio, conficio; signum do, signum mitto; aliquid argumenti habeo, signum sum; vim vel sententiam habeo, sono. ADV. Apertius, apte, ingenue, breviter, recte, plurimum, leviter, planius. PHRAS. 1. Expende diligenter quid hæc vox significet, examinez avec soin quelle est la signification de ce mot. Quid sonet hæc vox; quæ res huic voci subjiciatur; quæ sit vis hujus verbi; quid valeat vox ista; quæ sit illi subjicienda sententia; quæ sit hujus vocis potestas; quid sibi velit vox ista. 2. Crinita stella calamitates non significat, la comète ne pronostique aucune calamité. Cometæ contra quam veteres id opinabantur philosophi, calamitatum prænuntii non sunt; calamitates haud denuntiant, nuntiant; rerum conversionem minime portendunt, ostendunt; vanus est plebis timor somniantis. Cometas multorum malorum significationem facere, dare, præbere, tribuere. 3. Victoriam de hoste litteris significavit, il annonça par une lettre sa victoire sur l’ennemi. Certiorem eum de victoria fecit; victoriæ nuntium cum illo communicavit. Cf. Certus, Indico. USUS: Hoc non significandum solum sed declarandum arbitror. Idem verbum sæpe duas res pluresque significat. Inter se significare et colloqui cœpere. Ratio, potestas, mens, numen, sive quod est aliud verbum, quo planius significem quod volo. Dolorem meum non significarem?

SIGNO, as, avi, atum, are, a. Mettre une marque, une empreinte, un signe. SYN. Designo, consigno, imprimo. ADV. Publice. USUS: Objectum visum imprimit ac signat in animo suam speciem, l’objet de la perception imprime et grave en qque sorte son image dans notre âme. Signatur in animis nostris. Aurum, argentum signare, frapper l’or et l’argent.

SIGNUM, i, n. Signe, marque, empreinte. SYN. Indicium, nota, argumentum, vestigium, monumentum, insigne. EPITH. Æneum, marmoreum, eburneum, amplum, excelsum, brumale, certum, commune, grave, improvisum, pervetus. PHRAS. 1. Elucent hoc in puero multa probæ indolis signa, il y a dans cet enfant de nombreuses marques d’un bon naturel. Multa virtutis specimina; multæ et luculentæ notæ ac indicia probitatis; vestigia apparent excellentis indolis; elucent igniculi quidam, præclaræ mentis indices; species ipsa pueri nonnisi probitatem olet vultuque toto clamitat; produnt se non vulgaris virtutis semina in hoc puero; multa hic puer optimæ spei argumenta præbet. Cf. Indicium. USUS: 1. Puer iste magna ingenii signa dat. 2. Simulacrum, imago, statua, statue, figure en relief. Deorum signa fabricare, confiare, ponere, palam collocare. 3. Sidus cœleste, constellation, signe. Signum leonis oritur, occidit, obit. Signorum ortus et obitus definitum quemdam ordinem servant. 4. Sigillum, sceau, cachet. Nec signum epistolæ tuæ, nec dies apposita est. Non utar meo chirographo nec signo. Litteræ alieno signo obsignatæ, consignatæ. Librum tuum sub signo habeo asservoque diligenter, je garde sous scellés. 5. Vexillum, enseigne militaire, drapeau, étendard. Multas legiones sub signis habuit; multi ejus signa sunt secuti; sub ejus signis militarunt. Signa movere, aliquo expedire; signa convertere, tourner les enseignes, faire un mouvement de conversion; collatis signis pugnare, combattre, en venir aux mains en bataille rangée. Palantes ad signa revocare. Dilapsus a signis miles tandem ad sua signa convenit. 6. Nota militaris, signal donné par le général au moyen d’une trompette. Dato, edito, pronuntiato, accepto signo; canentibus signis; signa ubi concinunt, in hostem itur. Signum receptui dare, concinere, donner le signal de la retraite.

SĬLENTĬUM, ĭi, n. Silence; action de se taire, de ne point parler. SYN. Taciturnitas, reticentia. EPITH. Æternum, diuturnum, magnum, mirum, perpetuum, præsens, summum, tantum. USUS: Silentium fieri jussit. Consecutum est magnum silentium. Magno silentio est auditus. Gravissimos dolores silentio ferre. Ea de re vel ab ea re mirum nunc silentium est. Judicia diu jam in silentio jacent. Aliquid silentio transire, præterire, prætermittere, prætervehi, passer qqche sous silence. Facti memoriam a silentio vindicare, sauver de l’oubli, de l’obscurité.

SĬLĔO, es, ŭi, ere, n. Se taire, garder te silence. SYN. Taceo, reticeo, obmutesco, silentio prætereo, tacitum aliquid prætermitto, silentio utor, silentio aliquid tego vel premo, silentium habeo, aliquid celo summa fide, aliquid solerti consilio tego; silentio transeo, præterveho. USUS: Silent leges inter arma, au milieu des armes, les lois sont muettes, sont suspendues; silere de re aliqua. Cf. Taceo.

SĬLEX, ĭcis, m. Rocher, caillou, silex. SYN. Lapis durus ex quo ignis excuti solet. USUS: Non enim e silice nati sumus, nous ne sommes point nés d’un caillou, nous n’avons pas un cœur de rocher.

SĬLUS, a, um, Camus, camard. SYN. Naso bene exstante et repando. )( Simius.

SILVA, æ, f. Forêt, bois. SYN. Nemus, saltus. EPITH. Densa et aspera, infinita, magna, media, nobilis, publica, vindicata. USUS: 1. Multos nemora et silvæ commovent, les bois et les forêts. 2. Ubertas, copia, materia, amas, foule, abondance. Silvam rerum et sententiarum comparare, amasser un riche fonds de pensées et de connaissances.

SILVESCO, is, ere, n. En parl. de la vigne, pousser trop de bois. SYN. In silvam cresco. USUS: Vitis putanda est ne silvescat.

SILVESTRIS, re, gen. com. Couvert de forêts, boisé; sauvage. USUS: Loca silvestria, montuosa. Vita inculta et silvestris.

SĪMĬA, æ, f. Singe, guenon. SYN. Simiolus, simius. USUS: Simia, bestia turpissima, quam similis tamen nobis est!

SĬMĬLIS, e, gen. com. Semblable, pareil, ressemblant. SYN. Consimilis, parilis, æqualis, geminus, par, germanus, ejusmodi, instar, cui similitudo est cum aliquo, qui similitudinem gerit speciemque alicujus; qui ad aliquid habet similitudinem, qui exprimit aliquem, qui habent similitudinem inter se. )( Dissimilis, dispar, diversus. PHRAS. 1. Alter alteri simillimus est, ils sont tout à fait l’un à l’autre semblables. Par probitas, eadem virtus ac religio, simillima utriusque et maxime gemina indoles; proxime ad alterum accedit; respondet unus alteri; alter pene alter; moribus et natura perfecte congruunt; alter alterius imago est; alter alterius imaginem moresque præ se fert, ingenii, virtutis, fidei exemplum expressam ad imaginem reddit. 2. Canis leoni similis est, le chien ressemble au lion. Ad similitudinem leonis accedit; ore leonem refert, reddit; faciem leonis exhibet; oris specie feroci leonem adæquat; oris specie leonem æquat, exprimit; oris specie a leone non abludit, abhorret; speciem leonis ore reddit; effigiem, faciem leonis habet, gerit; speciem leonis præbet, repræsentat; non dissimilis est, non discrepat a leone. 3. Similis simili gaudet, qui se ressemble s’assemble. Nulla etiam bellua est quæ non sui generis bellua maxime delectetur; pares cum paribus, quod proverbio dicitur, facillime congregantur. Ea est jucundissima amicitia quam similitudo morum conjugavit. Similitudo celeriter amicos contrahit. Mater et conciliatrix amicitiæ æqualitas est. 4. Opifices et his similes, etc., les artisans et les gens qui leur ressemblent. Opifices et hujus loci atque ordinis homines; opifices et qui sunt generis ejusdem, ex eo genere, de genere hoc, de genere horum; opifices et id genus alii. USUS: Voluntate inter se similes et moribus et toto vitæ genere. Ingenium Romuli memor Tullo Hostilio erat et nequaquam Numæ simile. Cf. Par, Æqualis, Idem.

SĬMĬLĬTER, Semblablement, pareillement. SYN. Simili ratione, item, itidem, æque, pariter, simili modo, eodem modo, uno et eodem modo, sic. PHRAS. Ego similiter me geram, pour moi, j’agirai pareillement. Eodem pacto, eodem tenore, eodem instituto rem agam; juxta tecum rem geram; idem institutum tenebo; de moribus tuis mores effingam meos. Simili ratione atque ipse egeris acturum me scito. Cf. Sicut. USUS: Similiter facit ut si roget, il fait comme s’il me demandait.

SĬMĬLĬTŪDO, ĭnis, f. Ressemblance, analogie. SYN. Exemplar, forma, species, imago. )( Dissimilitudo. EPITH. Difficilis, insignis, levis, maxima, tanta. PHRAS. Magna est inter res nostras similitudo, il y a une grande similitude entre vos affaires et les miennes. Congruunt res tuæ cum meis; simillima est rerum nostrarum ratio; qui tuas res intuetur, meas intueri se dicet; tuis in rebus res meas agnosco. Rerum mearum imaginem in tuis rebus video; inter res nostras nihil interest; nihil est quo res tuæ a meis differant, discrepent. Cf. Similis, Discrimen, Differo, Convenio. USUS: Similitudinem quamdam gerunt speciemque sapientum, ils ont une certaine ressemblance avec le sage véritable. Ducere ex re aliqua similitudinem. Conferre, comparare similitudines. Ad similitudinem historiæ, orationem dirigere. Est homini cum DEO similitudo, l’homme est l’image de DIEU.

SĪMĬUS, ĭi, m. Singe. SYN. Simia. USUS: Simius, non semissis homo, contra me arma tulit.

SIMPLEX, ĭcis, omn. gen. Simple, candide, naïf, ouvert. SYN. Uniusmodi; apertus, sincerus, credulus. )( Multiformis, compositus, callidus. PHRAS. 1. Homo est simplex, cet homme est candide, ingénu. Vir bonus et simplicis veritatis amicus; homo est antiqui moris, qui nihil celat, nihil fingit; qui ex natura sua cæteros omnes fingit; homo minime malus, minime vafer; homo prisci moris; homo antiqua virtute, fide, moribus; homo apertus et simplex; fraudis imperitus, a quo nemo fraudatum se queratur; vir est antiquorum hominum, minime versutus; homo est antiquus, qui ex suo ingenio de quovis æstimat. Cf. Sincerus. 2. Simplicissimus homo et pene stupidus, homme tout à fait simple et presque sot. Homo non promptissimus; ingenio tardo; homo sine sensu, sine sapore; incallidus et elinguis. Cf. Stupidus. USUS: Quædam in rebus sunt simplicia, quædam copulata. Tuum hominis simplicis pectus vidimus. Simplex et absoluta necessitas. Cf. Apertus.

SIMPLĬCĬTER, Simplement, sans façon, bonnement; ouvertement. SYN. Aperte, candide, sincere; absolute, præcise. )( Dupliciter. PHRAS. 1. Id se facturum simpliciter negavit, il refusa positivement de faire cela. Id se facturum præcise negavit; aperte, diserte negavit. 2. Est homo simpliciter doctissimus, homme tout à fait savant. Est homo sine exceptione, sine dubio, sine dubitatione doctissimus; vir est, ut latine ac plane dicam, doctissimus; vir est, aperte ac sine fuco loquor, doctissimus. 3. Veritatem simpliciter proloqui, dire la vérité sans détour. Ad veritatem loqui; Latine, nullo apparatu, nude, plane, quod res est, dicere; sine fuco, sine simulatione veritatem patefacere. USUS: Simpliciter dicam et breviter. Vivere simpliciter vitæque hominum amice. Cum homine simplici simpliciter agam.

SIMPLUM, i, n. L’unité. USUS: Simplum aut duplum.

SIMPŬLUM, i, n. Petite coupe pour les libations. USUS: Excitare fluctus in simpulo, faire une tempête dans un verre d’eau, faire beaucoup de bruit pour rien. (PROV.) Vasis genus.

SĬMUL, En même temps, ensemble. SYN. Una, pariter, communiter, cum, in unum. PHRAS. Simul omnia perdidi, j’ai tout perdu à la fois. Totum repente avolavit; singillatim ac diu collecta, omnia uno tempore effudi; unam feci rerum omnium jacturam; una omnia interiere. USUS: Res quas tecum simul didici. Id signum simul aspectum et probatum est. Simul et illud cogita. Abjice voluntatem simul cum spe discendi, la volonté de.... avec l’espoir de.... Multos modios salis simul edendos esse, ut amicitiæ munus expletum sit, il faut avoir mangé ensemble bien des boisseaux de sel, pour que, etc.

SĬMŬL AC, Aussitôt que, dès que. USUS: Simul ac potero, veniam.

SĬMŬLĀCRUM, i, n. Ressemblance, image, portrait, statue. SYN. Imago, forma, effigies, species, exemplar, idolum. EPITH. Æternum, mutum, perantiquum, religiosum, sanctissimum, summum. USUS: Nullum superest simulacrum ac vestigium civitatis. Statuæ ac imagines simulacra sunt corporum, non animorum. Cupidinis simulacrum. Cf. Imago.

SĬMŬLĀTĒ, En apparence, avec feinte, d’une manière simulée. USUS: Sive ficte et simulate, sive ex animo loquaris.

SĬMŬLĀTĬO, ōnis, f. Artifice, mensonge, faux dehors, dissimulation. SYN. Species simulationis, species quædam assimulatæ virtutis. EPITH. Aperta, bella, difficilis, diuturna, ficta, inveterata, periculosa, summa, verbosa, vitiosa. PHRAS. Virum bonum simulatio non decet, l’homme de bien ne doit pas user de dissimulation. Non cadit in virum bonum simulatio; vir bonus abest ab omni simulandi studio. Aliud sentire, aliud loqui non est ejus qui vir bonus haberi velit. Viri boni non est fingere; artem simulandi qui sequitur, bonorum in numero non est, longe a bonorum consuetudine discedit. Cf. Astutia. USUS: Errant, qui simulatione, sermone vultuque ficto stabilem gloriam quærunt. Fronte ac vultu facillime simulatio sustinetur. Simulatio tollit judicium veri illudque adulterat. Summam prudentiam stultitiæ simulatione tegere, cacher une profonde sagesse sous les dehors de la folie. Æquitatis simulatione fallere. Nullæ insidiæ periculosiores quam quæ latent in simulatione officii. Ex omni vita simulatio dissimulatioque tollenda, il faut bannir de la vie la feinte et la dissimulation. Cf. Simulo, Fingo.

SĬMŬLĀTOR, ōris, m. Imitateur; dissimulé, hypocrite. SYN. Adulator, assentator. EPITH. Studiosus. USUS: Dulcis, faceti, festivi sermonis homo et in omni oratione simulator, qui feint toujours d’ignorer, qui joue l’ignorance.

SĬMŬLĀTUS, a, um, Feint, simulé, faux, apparent. SYN. Assimulatus, fictus, imitatione simulatus, fucatus, adumbratus, fallax, ad fallendum instructus. )( Verus, sincerus. USUS: Ficta omnia celeriter ut flosculi decidunt, nec simulatum quidquam potest esse diuturnum. Amor solers et simulatus. Cf. Astutus, Fictus.

SĬMŬLO, as, avi, atum, are, a. Imiter, copier; feindre, dissimuler. SYN. Assimulo, specie simulationis ostento, fingo. ADV. Facile, perbelle, solertius. PHRAS. 1. Nihil in illo nisi simulatum, tout est simulé en lui. Aliud spe, aliud specie simulationis ostentat; ad speciem et usurpationem virtutis fictus est; adumbrata virtute fallit; nihil in illo nisi fallax; imitatio simulatioque virtutis in fronte, intus scelus tegitur; personatus ambulat; multis simulationum involucris tegitur et quibusdam quasi velis obtenditur; assimulata virtute laudem captat; longe alius est ingenio quam cujus simulationem inducit; alienam personam fert; ex industria factus ad simulationem virtutis et probitatis; probi hominis speciem præ se fert; specie quadam occultat sese et virum frugi assimulat; vultum fingit et imaginem quamdam probitatis, sed quæ cum moribus non convenit. 2. Simula quantum vis, me profecto non falles, dissimule autant que tu veux, tu ne me tromperas pas. Indue quantam vis animo simulationem; frontem sermonemque ad fallendum instrue; præfer quam vis virtutis speciem; mentire fucata, adumbrata, adulterata virtutis specie, quantum vis ac potes; personam quam vis, composito in speciem probitatis vultu, ferre potes, fallere certe et judicium veri tollere non potes. Cf. Fingo. USUS: Perbelle simulat. Multa et simulavi invitus, et dissimulavi cum dolore. Furere se simulavit. Hannibal ægrum simulabat, Annibal faisait le malade.

SĬMULTAS, ātis, f. Débats haineux, vifs démêlés, inimitié. SYN. Inimicitia. EPITH. Vetus. USUS: Cum aliquo simultates nescio quas suscipere, habere, gerere, exercere, retinere. Simultatem bona fide deponere, se réconcilier, faire trève à ses ressentiments. Cf. Inimicitia.

SIN, Mais si, si au contraire, si toutefois, sinon. SYN. Si; si non. USUS: Educ tecum omnes, sin minus quam plurimos. Ego ut constitui cras adero: sin utique postridie. Sin autem id non sit ejusmodi, tum vero, etc.

SINCĒRĒ, Sincèrement, loyalement, franchement. SYN. Candide, vere, ingenue, sine fuco, sine fraude, sine assentatione, sine malo dolo, sincera fide, fraterne, genuine, ex animo, ex animi sententia, nihil alicui indulgens. USUS: Sincere tecum agam. Cf. Simpliciter.

SINCĒRUS, a, um, Pur, sain, fidèle, sincère. SYN. Purus, verus, integer, candidus, apertus. PHRAS. 1. Sincerus mihi animus est, je suis sincère, je ne veux pas tromper. Animus mihi est apertus, simplex, rectus, candidus; nulla simulatione tectus, purus ab omni fraude. Simulationem, simulandi artificium natura mea consuetudoque respuit. Abest a me simulandi perversum studium; simplicem, apertam veritatem amo; odi artes quibus veritas uti involucro quodam obtegitur; animo sum minime versuto. Cum ingenium meum perspexeris, nihil in me insidiosum aut fallax deprehendes; cum ingenium meum usu cognitum ac perspectum habueris, abesse me ab omni dolo ac fraude; esse me sinceri animi, simplicis ingenii, apertæ voluntatis, rectæ mentis; alienum ab arte fallendi, artificio simulationis agnosces. Cf. Affectus, a, um. 2. Sincerum judicium tulit, il a porté un jugement droit. Puram et a favore et odio et integrioris judicii sententiam tulit; rectum animi sensum purumque a partium studiis in dicenda sententia secutus est; litem ex animi sententia diremit; non partium studio, non malevolentia impeditus, ut quarum causas procul haberet, sententiam pronuntiavit dignam viro antiqua virtute ac fide. Cf. Judicium. USUS: Amicum mihi ab omni incommodo, detrimento, molestia sincerum integrumque conserva, faites en sorte que mon ami n’éprouve aucun tort, aucun dommage, aucune vexation. Prudens et sincerum judicium videt, quid in quaque re sanum sincerumque sit.

SĬNE, Sans. SYN. Absque, citra, extra. )( Cum. PHRAS. 1. Sine dubio ita est, cela est ainsi sans aucun doute. Sine controversia; sine ulla dubitatione res ita se habet; dubium mihi non est; nemo in dubium vocaverit, rem ita se habere. 2. Sine metu, sans crainte. Solutus omni timore; motus expers; remoto omni metu; propulso omni metu; metu vacuus; liber ab omni metu. 3. Sine præsidio, sans secours. Nudus amicorum præsidio; nullis amicorum præsidiis munitus; expers humanæ opis; inops auxilii; inops ab amicis; orbus amicorum præsidiis et inops relictus. USUS: Homo sine re, sine spe, sine sede, sine fortunis.

SINGILLĀTIM, Isolément, en particulier, un à un, l’un après l’autre. SYN. Singulatim. )( Generatim. USUS: Singillatim unamquamque rem attingere. Ad pedes omnium singillatim accidit.

SINGŬLĀRIS, e, gen. com. Remarquable, extraordinaire, rare; particulier. Maxime rarus, summus, inauditus, incredibilis, divinus; peculiaris, præcipuus. )( Vulgaris. ADV. Prope. PHRAS. Factum illud plane singulare est, cette action est tout à fait remarquable. Eximium illud consilii animique et neutiquam vulgatæ laudis; factum elegans ad existimationem, ad memoriam singulare, ad memoriam præcipuum; facinus post homines natos, post hominum memoriam, ex omni memoria præstantissimum. USUS: 1. Vir summus et singularis. Singulari in teamore feror. 2. Proprius, peculiaris, propre, particulier. Sunt quædam in illo singularia quæ in nullum alium convenire possunt, il a certaines qualités qui n’appartiennent qu’à lui.

SINGŬLĀRĬTER, Particulièrement, surtout. SYN. Unice, simpliciter, singulari modo. )( Communiter. USUS: Hunc singulariter semper dilexi.

SINGŬLI, æ, a, Chacun en particulier, chaque, chacun, un à un. SYN. Quisque, unusquisque. USUS: Bini milites in singulas domos. Militibus viritim ac in singulos magnam pecuniam polliceri. Crescit in dies singulos malum. In re publica singulorum dominatus esse optimos, pour les sociétés, l’empire d’un seul est de tous le meilleur.

SINGULTŬS, ūs, m. Sanglot, soupir. SYN. Gemitus. USUS: Fletus cum singultu. Cf. Fleo.

SĬNISTER, tra, trum, Gauche, à gauche. USUS: A sinistra. Cornu sinistrum, l’aile gauche.

1. SĬNISTRA, æ, f. La main gauche. SYN. Læva manus.

2. SĬNISTRA, A gauche. USUS: Supra, infra, dextra, sinistra.

SĬNISTRĒ, Mal, de travers; en mauvaise part. SYN. In malam partem, in pejorem partem. USUS: Sinistre cecidit.

SĬNISTRORSUS, Étant tourné vers la gauche, du côté gauche, à gauche. USUS: Sinistrorsus se flectere.

SĬNO, is, sīvi, sĭtum, ere, a. Laisser libre, souffrir, permettre. SYN. Permitto, patior, fero, locum do. USUS: Plebem senatui parere non sinunt. Istud ne dii siverint. Non patiar, non feram, non sinam, je ne le souffrirai pas, je ne le supporterai pas, je ne le permettrai pas. Cf. Patior.

SĬNŬS, ūs, m. Courbure, sinuosité, pli, sein, poitrine. SYN. Gremium, complexus; summa familiaritas; curvatum littus. USUS: 1. In sinu gaudere. In sinum alicujus se conferre, confugere. Aliquem in sinu gestare, porter qqn dans le cœur, l’aimer beaucoup, valde amare. Ex suo sinu homines submisit improbos. Aliquem ex suo sinu dimittere. Græcia in sinu ac gremio pacis posita. 2. Littoris flexus, golfe, anse, baie. Omnes maris sinus et portus.

SĬPĀRĬUM, ĭi, n. Rideau couvrant le fond du théâtre. SYN. Velum quo scena obtenditur.

SĪQUĬDEM, Si toutefois, si cependant. SYN. Si tamen, quippe si. USUS: Fortunatum te, siquidem qui es permanseris.

SĪRĒNES, um, f. pl. Les Sirènes. USUS: Multa Homerus de Sirenibus et earumdem vocis suavitate confinxit.

SISTO, is, stĭti, stătum, sistere, a. et n. a. Placer, établir; arrêter, retenir. n. S’arrêter. SYN. Exhibeo; cursum inhibeo, ante pedes destituo. USUS: Siste te nobis quamprimum. Aliquem in judicio sistere, faire comparaître qqn devant le tribunal. Vadimonium sistere.

SĬTELLA, æ, f. dimin. Sĭtŭla, Urne (de scrutin). SYN. Cista in qua colligebantur suffragia.

SĬTĬENTER, Avidement. SYN. Avide.

SĬTĬO, is, īvi vel ĭi, ire, n. et a. Avoir soif, être altéré; désirer ardemment. SYN. Sitis me urit, macerat, conficit; siti laboro; desiderium potionis accenditur; fauces siti arent; fauces siti ardent. ADV. Ardentius, gravius. USUS: Gloriæ, virtutis sitiens. Honores sitire, avoir soif des honneurs. Cf. Desidero.

SĬTIS, is, f. Soif. EPITH. Diuturna. USUS: Siti enectus Tantalus. Ardentibus siti faucibus. Cibo et potione famem sitimque depellere, expellere, sedare, restinguere. Levare sitim; eximere bibendi cupiditatem longa siti accensam. Cf. Desiderium.

SĬTUS, a, um, Situé, placé. SYN. Positus, locatus. PHRAS. 1. In hoc omnia sita sunt, tout repose sur cela. In hoc laus omnis considet; spes omnis residet; in eo res tota vertitur; in hoc laus tota consistit. 2. Arx sita est versus meridiem, la citadelle est situé au midi. Arx spectat ad meridiem; arx austrum accipit; arx contra septentriones est; arx ad meridiem vergit. USUS: In quo vitam beatam sitam putas? Sur quoi faites-vous reposer le bonheur de la vie? Hæc in nostra potestate sita sunt. Ante oculos situm est.

SĬTŬS, ūs, m. Situation, position. SYN. Positio, natura loci. PHRAS. 1. Urbs situ firma, ville fortifiée par sa position naturelle. Urbs valida muris ac situ ipso munita, sic ut fortunæ loci delegare spes suas dux tuto posset; urbs situ, mœnibus, natura adversus vim hostium egregie obsepta; urbs ingenio loci, mari undique et montibus vallata. USUS: 1. Urbs situ, mœnibus, descriptione ædificiorum præclara ad aspectum. 2. Illuvies, sordes, corruption, malpropreté. Situ ac pædore squalida.

SĪVE, Soit que.... soit que.... SYN. Seu. USUS: Sive discessu, sive potius fuga.

SŎBŎLES, is, f. Rejeton, enfant, fils. SYN. Propagatio, proles. USUS: Propagare sobolem.

SŌBRĬĒ, Sobrement, avec tempérance. USUS: Parce, continenter sobrieque vivere.

SŌBRĪNI, ōrum, m. pl. Cousins, cousines (issus de germains).

SŌBRĬUS, a, um, Sobre, tempérant. SYN. Siccus, moderatus. )( Vinolentus, ebriosus. PHRAS. Sobrius est in cibo et potu, il est tempérant dans le boire et le manger. Homo frugi ac sobrius; temperans, siccus, ab ebrietate alienus; sumptuosis cœnis minime amicus; frugalitate, victus moderatione, sapienti quadam in cibo potuque temperantia commendatus; parce, continenter sobrieque vivit; frugaliter, temperate naturæ desideria explet. Cf. Abstineo. USUS: Homines frugi ac sobrii; inter sobrios bacchari vinolentum.

SOCCUS, i, m. Chaussure. Calceamentum Græcorum.

SŌCER, cĕri, m. Beau-père.

SŎCĬĀBĬLIS, e, gen. com. Facile à unir, sociable. USUS: Bini Spartæ reges diu sociabilem consortionem inter se tenuere.

SŎCĬĀLIS, e, gen. com. Relatif à la société, social. USUS: Bellum, jus, fœdus sociale.

SŎCĬĔTAS, ātis, f. Compagnie, société, réunion. SYN. Consociatio, conjunctio, communio, communitas, consortio, commercium, comitatus; fœdus, pactio. EPITH. Captiosa, civilis, communis, conjunctior, copiosa difficillima, divina, firma, grata, hereditaria, humana, infirma, infinita, jucundissima, nefaria, sancta. PHRAS. Non est cum improbis jungenda societas, il faut fuir la compagnie des méchants. Coire societatem; coire in societatem cum perditis hominibus minime decet. Dare se in societatem perditorum; conferre se, applicare se, adjungere se ad homines perditos; conjungere se cum hominibus improbis; vinculo se societatis obstringere cum perditis hominibus, utilitatis vel maxima spe proposita, non decet. Qui se socium ad perditos homines adjungit; qui cum perditis hominibus societatem init; qui se perditorum hominum societate implicat; qui ad perditorum hominum societatem accedit, turpiter facit. Cf. Corrumpo. USUS: Aliquos ad societatem secum ineundam, faciendam, conflandam, coeundam, convocare, arcessere, rassembler des hommes pour former une société. Implicare se improborum societate, conferre se ad societatem improborum; societatem inire, coire, facere, pacisci, habere, se mêler dans la compagnie des méchants. Diu mihi cum illo vel inter nos intima est societas, multis pactionibus confirmata servataque, vieille union. Dudum ad illius societatem accessi; cum aliquo in societatem veni, je suis depuis longtemps son compagnon. Societatem nostram nullus casus dirimet, labefactabit, abrumpet; nullus nos casus a societate disjunget, société inséparable. Societatem renovare, in societatis veteris conjunctionis redire, renouveler une société, une union avec qqn.

SŎCĬO, as, avi, atum, are, a. Associer. SYN. Conjungo. USUS: Sapientiam sociare cum eloquentia, joindre la sagesse à l’éloquence.

SŎCĬUS, a, um, Compagnon, camarade; co-intéressé; confédéré, allié. SYN. Comes, sodalis; particeps, consors, gregalis. PHRAS. 1. Fidum te semper habui socium, je vous ai toujours regardé comme un compagnon fidèle. Veterem assectatorem et ex numero amicorum habui; te semper actionum, voluntatum rerumque omnium comitem, consiliorum auctorem, adjutorem laborum, periculorum socium, omni in cogitatione conjunctum, sodalem et contubernalem optimum expertus sum; omnia semper inter nos conjunctissima fuere; in rebus lætis æque ac adversis socium te ac consortem nactus sum. Convivam, compransorem, compotorem, collusorem ubique affixum lateri meo semper habui. 2. Socii nostri sunt, ils sont nos alliés. Communione rerum nobiscum conjuncti sunt. Communitate juncti sunt nobiscum; est nobis vetus ac diuturna conjunctio, Cf. Amicitia, Amicus, Conjungo, Conjunctio. USUS: Me voluntatum, sententiarum rerumque omnium socium habebis, je m’engage à m’associer à vos actes, à vos démarches, à vos désirs. Socium me tibi adjunxisti, adscripsisti. Socium me tibi profiteor. Urbem adjutricem scelerum, furtorum receptricem, flagitiorum omnium sociam, complice.

SŌCORDĬA, æ, f. Indolence; stupidité, sottise. SYN. Desidia, stupiditas. Cf. Pigritia.

SŌCORDĬTER, Avec négligence. USUS: Res ab Albanis socordius acta.

SŌCORS, dis, omn. gen. Négligent, lâche; sot, stupide. SYN. Deses, stupidus. Cf. Piger.

SŎCRŬS, ūs, f. Belle-mère. SYN. Uxoris aut mariti mater.

SŎDĀLIS, e, gen. com. Camarade, ami. SYN. Socius.

SŎDĀLĬTAS, ātis, f. Société, réunion. SYN. Collegium, societas. EPITH. Vera et plane pastoritia, honesta. USUS: Officia sodalitatis ab aliquo flagitare, réclamer les droits de la confraternité. Sodalitates constituere. Cf. Societas.

SŎDĀLĬTĬUM, ĭi, n. Réunion, assemblée. SYN. Sodalitas. USUS: Erat in ædibus sodalitium ea die futurum.

SŌDES, S’il vous plaît, je vous prie, de grâce. RAD. Si audes, contract. USUS: Libenter verba copulando jungebant veteres, ut sodes pro si audes.

SOL, sōlis, m. Soleil. SYN. Moderator et dux temporum; dux et princeps et moderator luminum reliquorum; sidus quod astrorum tenet principatum. EPITH. Adversus, æstivus, calidus, clarus, geminatus, igneus, inusitatus, lætus, magnus, nitidus, summus, tantus. PHRAS. 1. Sol oritur, le soleil se lève. Exoritur, diem effert; lucem terris infert; terras collustrat; exactis, dispulsis, fugatis tenebris mundo diem reddit; orbem suo fulgore illustrat; suæ lucis aspectu mortales recreat; sua luce perfundit et convestit omnia; sua luce lustrat et complet omnia. Cf. Aurora, Mane. 2. Sol occidit, le soleil se couche. Sol in occasum præcipitat; sol in occasum pronus est; in occasum festinat lucemque componit; sol obit, occumbit; sol in vesperum declinat. Cf. Vesper. 3. Sol nubibus obscuratur, le soleil est obscurci par les nuages. Solis caput obscura ferrugine tegitur; lumen suum pene mundo negat; intentæ cœlo nubes lucem condunt. Cf. Nubes. USUS: Solis accessus et recessus, le lever et le coucher du soleil. Sol ab ortu ad occasum commeat. Sol a meridie deflexus. Sol oriens, obiens. Sol ingenti æstu torret corpora. In solem procedere. In sole ambulare; a sole abesse. A sole collucent omnia. Cedat stilus gladio, umbra soli, que la plume le cède à l’épée, l’ombre au soleil, c. à d., la jurisprudence à l’art militaire. Nondum omnium dierum sol occidit, ce n’est pas encore demain la fin du monde. (PROV.)

SŌLĀRĬUM, ĭi, n. Cadran solaire. USUS: Solarium descriptum, quo horæ declarantur.

SŌLĀTĬUM, ĭi, n. Consolation, adoucissement. SYN. Consolatio, fomentum. EPITH. Extremum, magnum, miserum, unicum. PHRAS. Alterum solatium est amicorum fida conjunctio, une autre consolation, c’est le dévouement constant de mes amis. Altera ratio quæ mihi solatium affert, præbet, parit, quæ mihi solatio est, ex qua solatium reporto, habeo; qua sustentor in tantis molestiis, amicorum fida manus. Alterum est quo sustentor ac recreor, in quo conquiesco, amicorum sincera fides. Accedit ad animum meum sustentandum amicorum fides. Illo præterea solatio utor ac fruor, quod amicorum constantia mihi præbet. Cf. Recreor, Consolor. USUS: Solatium alicui dare. Solatiis quibusdam et dolorum fomentis servitutis mala levare. Illo me solatio consolor.

SŎLĔÆ, ārum, f. pl. Chaussures, sandales. SYN. Crepidæ.

SŎLĔĀTUS, a, um, Chaussé de sandales, signe de mollesse dans un homme. USUS: Soleatus prætor cum pallio purpureo.

SŌLEMNIS (solennis), e, gen. com. Religieux, solennel. SYN. Quod cum quadam cerimonia est consecratum, celebre, festum. USUS: Solemnes ac festi dies. Solemne, statum sacrificium. Prisca et solemnia verba. Observo solemne illud meum.

SŌLEMNĬTER (solenniter), Solennellement, conformément au rite. USUS: Omnibus solemniter peractis.

SŎLĔO, es, ĭtus sum, ere, n. Avoir coutume, être habitué. SYN. Consuevi, est meæ consuetudinis; in more habeo, assuevi. USUS: Omnes reprehendere solet. Ratio consuetudinis meæ qua quondam solitus sum uti. Cf. Consuetudo, Mos.

SŌLERS, ertis, omn. gen. Industrieux, habile, adroit, intelligent. SYN. Ingeniosus, perspicax, sagax. )( Iners. USUS: Provida et solers natura. Cf. Ingeniosus, Diligens.

SŌLERTER, Industrieusement, adroitement, avec sagacité, finesse. SYN. Sagaciter. USUS: Solertissime aliquid perspicere.

SŌLERTĬA, æ, f. Adresse, habileté, dextérité. SYN. Sagacitas, perspicax prudentia, animi motus incredibilis et celeritas ingenii. EPITH. Divina, pestifera, tanta. PHRAS. 1. Ad solertiam incitare, pousser à la finesse. Solertiam mercede evocare, invitare, eblandiri, elicere. 2. Paucos vidi pari solertia, j’ai vu peu d’hommes aussi adroits. Non possum ex tanto hominum numero quibus usus, quibuscum consuevi, multos recensere in quibus eam qua tu polles, qua præditus es qua præstas, excellis, effulges, qua ornatus es solertiam, sagacitatem, ingenii acumen perspexerim. USUS: Mundus sine divina solertia effici non potuit. Homines congregati adhibent agendi cogitandique solertiam, les hommes réunis en société développent leur activité et leur intelligence. Cf. Diligens.

SŎLĬDĒ, Complètement. SYN. Integre.

SŎLĬDĬTAS, ātis, f. Consistance, solidité. SYN. Firmitas. EPITH. Terrena. USUS: Soliditas corporis.

SŎLĬDO, as, avi, atum, are, a. Consolider, affermir. SYN. Roboro, firmo. Cf. Firmo.

SŎLĬDUS, a, um, Ferme, solide. SYN. Habens soliditatem; verus, eminens. USUS: 1. Solidum nihil quod terræ sit expers. Solida corpora. 2. Verus, constans, stabilis, certus, solide, durable, vrai, réel. Non tam solido, quam splendido nomine virtutis. Solida, gravis ac germana laus, non adumbrata et fucata. Solida bona, utilitas solida. Cf. Firmus.

SŌLISTĬMUM, i, n. Augure favorable tiré de ce qui tombait à terre, quand les oiseaux sacrés mangeaient avec trop d’avidité. Vox auguralis.

SŌLĬTĀRĬUS, a, um, Isolé, seul, solitaire, retiré. SYN. Solus, solivagus, remotus ab oculis hominum. )( Conjunctus et sociatus cum altero. USUS: Solitarius homo et in agris vitam degens. Non solitarium, neque simplex, sed, etc., être qui n’est pas un et simple, mais, etc. Cf. Solus.

SŌLĬTŪDO, ĭnis, f. Solitude, désert. SYN. Locus desertus, recessus, secessus, regio inculta et deserta. )( Frequentia, celebritas. PHRAS. 1. Abdere aliqua in solitudine me cuperem, je désirerais m’ensevelir dans quelque lieu solitaire. Vitam fugæ solitudinique mandare; discedere in aliquas solitudines; in asperas et densas silvas me abstrudere et ad saxa et scopulos mea mala deplorare cuperem. Vitæ genus inter feras solitarium et ab hominum societate disjunctum sectari animus esset. In loca abdita, ab arbitris remota et libera, in loca ab interventoribus vacua me abdere cuperem. Loca ego omni solitudine vasta atque sine humani cultus vestigio pererrare mallem quam diutius inter homines agere. Cf. Locus solitarius. 2. Solitudini aptior est quam civilis vitæ consuetudini, homme plus fait pour la solitude que pour la société. Rectius in agro, aut ubi nullum culti soli occurrit vestigium, vitam agat quam inter homines. Nudæ mutæque solitudines, non civilis frequentia tam abhorrentes a civilis vitæ consuetudine mores deceant. Abhorrent nimium quantum asperi et agrestes ejus mores ab urbanæ vitæ elegantia; ita aliorum mores ut nemo illo, ille nemine uti possit; ut neque is ferre quemquam, neque quisquam illum perferre possit; ut neque is consuetudine cujusquam, neque quisquam ejus amicitia uti possit. Ingenio moribusque ab ingenio reliquorum tam alieno est, ut solitudini non urbium frequentiæ natus esse videatur. Cf. Agrestis, Morosus. USUS: Audistis quæ solitudo in agris esset, quæ vastitas. Tibi solitudo erat pro frequentia.

SŎLĬUM, ĭi, n. Siége, trône. SYN. Sedes. EPITH. Fœderatum, paternum. USUS: Sedere in solio, ornatu regio.

SŌLĬVĂGUS, a, um, Qui erre seul, sauvage. SYN. Solitarius.

SOLLĬCĬTĀTĬO, ŏnis, f. Sollicitation, séduction. USUS: Illa Allobrogum sollicitatio.

SOLLĬCĬTO, as, avi, atum, are, a. Agiter fortement, troubler, inquiéter, tourmenter. SYN. Afficio, ango, sollicitum habeo; appello de pecunia vel flagitio aliquem. ADV. Summe, valde, vehementer. PHRAS. Hæc res me vehementer sollicitat, cette affaire m’inquiète beaucoup. Animum ea res versat assidue; anxiis pectus curis implet, res ea gravem mihi curam affert, injicit; multas mihi curas dat; vehemens me ejus rei cura tangit; ingentem ea res curam mihi et sollicitudinem conficit; ingentem animo sollicitudinem incutit; intempestiva sollicitudine turbat animum; gravi me cura implicat, efficit, conficit; magnam sollicitudinem affert; in magnos me metus et sollicitudines adducit. Cf. Angor, Cura, Sollicitudo, Sollicitus. USUS: Ea cura me vehementer angit et sollicitat.

SOLLĬCĬTŪDO, ĭnis, f. Inquiétude, souci, tourment. SYN. Angor, cura, metus, molestia, negotium. )( Securitas. EPITH. Assidua, incredibilis, ingens, sempiterna, summa. PHRAS. Plenus sollicitudinum sum, je suis rempli d’inquiétudes. Sollicitudo cum cogitatione multa me circumstat; multa me sollicitum habent; tot curæ vitam mihi vix reliquam faciunt sollicitudines meas quævis hora exacuit. Cf. Angor, Cura. USUS: Ea cura mihi magnam sollicitudinem affert, conficit; in magnos me metus ac sollicitudines adducit; sollicitudines mihi duplicat; magna me sollicitudine afficit; ingenti sollicitudini est, accabler d’ennuis. Tanta in me hæret sollicitudo; tantam de tuis rebus habeo, sustineo sollicitudinem; tot sollicitudinibus langueo, opprimor, misere exedor; in tanta sum sollicitudine, être accablé d’ennuis. Nihil est, quod sollicitudines allevet, demat; sollicitudini meæ subveniat; a sollicitudine animum abstrahat, abducat; sollicitudine me liberet, rien ne vient dissiper mes ennuis. Sollicitudines sibi struere, sibi arcessere, se tourmenter soi-même, se forger à soi-même des sujets d’inquiétude. Sollicitudinem omittere, bannir les soucis, ne pas s’en inquiéter.

SOLLĬCĬTUS, a, um, Inquiet, soucieux, troublé, agité. SYN. Anxius, suspensus, perturbatus, exercitus. )( Securus, solutus cura. PHRAS. 1. Vehementer sum sollicitus, je suis fortement inquiet. Multa subvereor; rebus meis valde metuo; non discedo, non oculos unquam dejicio de rebus meis; totos dies de rebus meis cogito; metus ille nunquam mihi decedit; tacita cura suspensum animum gero. Cura illa exonerare animum nequeo meum; multi me angores impediunt animumque in diversa trahunt; multi aculei pectus mihi compungunt, exedunt; magna in cura sum, versor; nullum tempus sine sollicitudine intercedit; multum animo de re mea laboro; magna est rerum exspectatio; multis quotidie curis urgeor, conficior; assidua occupor sollicitudine. Cf. Angor, Cura. 2. Sollicitus ero de rebus tuis, je m’occuperai de vos affaires. Curas omnes intendam ut rebus tuis quam optime consulatur; rerum tuarum rationem habebo præcipuam; curæ mihi erunt res tuæ; curæ res habebo tuas, cura erit de rebus tuis. Interiore cura, suspensiore animo res curabo tuas. Cum cura res tractabo tuas. USUS: Sollicita suspicione, suspensa metu civitas, cité inquiète et défiante, irrésolue, craintive. Res tuæ valde me sollicitum habent; de tuis rebus mirifice sum sollicitus. Sollicito animo et anxio sum.

SŎLŒCA, ōrum, n. pl. Solécisme. USUS: Multa in ejus scriptis solœca.

SŎLŒCISMUS, i, m. Solécisme, faute de grammaire qui consiste à mal observer les règles de la syntaxe. USUS: Solœcismus est, cum in pluribus verbis consequens verbum superiori non accommodatur, il y a solécisme, lorsque les rapports qui doivent unir les mots entre eux sont mal observés.

SŌLOR, aris, atus sum, ari, d. a. Consoler, rassurer. SYN. Consolor, animum erigo, sustento, solatium adhibeo, do, præbeo, affero; lacrimas alicujus comprimo; timentes animos consolatione sano. Cf. Consolor.

SOLSTĬTĬĀLIS, e, gen. com. Relatif au solstice d’été. USUS: Dies solstitialis, le plus long jour de l’année.

SOLSTĬTĬUM, ĭi, n. Le solstice d’été, le plus long jour de l’année.

1. SŌLUM, Seulement, uniquement. SYN. Tantum, modo. USUS: Non oratione solum sed et armis.

2. SŎLUM, i, n. Le sol, la terre. SYN. Terra. EPITH. Carum, commune, exile, incultum. USUS: 1. Patriæ solum omnibus carum. Exilii causa solum mutare. Quod solum tam exile et macrum. Sola terrarum ultimarum. 2. Pavimentum, area, fondement, base, qualité fondamentale. Solum et quasi fundamentum orationis est.

SŌLUS, a, um, Seul, unique. SYN. Solitarius, unicus, unus solus, solus per se, unus ex omnibus. PHRAS. Solus fere degit, il est presque toujours seul. Secum, ut aiunt, vivit; præter seipsum neminem habet secum; relictus et destitutus a cæteris, lucem conventumque vitat; in solitudinem, tanquam in portum se recepit; tempus prope omne in secreto, remotis arbitris terit; urbe et omni cœtu caret hominum; sine arbitris agit; rerum suarum neminem mortalium socium habet aut conscium. Cf. Solitudo. USUS: Abdimus nos et sæpe soli sumus. In locis solis mœstus errabat. Solus se in consilium vocat. Uno solo dissentiente.

SŎLŪTĒ, Librement, d’une façon dégagée. SYN. Expedite. USUS: 1. Solute et suaviter dicere. 2. Remisse, frigide, d’une façon relachée, nonchalante. Tam solute egit, tam oscitanter, avec tant de mollesse, d’abandon.

SŎLŪTĬO, ōnis, f. Dissolution; payement, solde. SYN. Repræsentatio pecuniæ, dissolutio. EPITH. Necessaria. USUS: Difficillima solutionis tempora. Solutio rerum creditarum. Solutio linguæ, langue déliée, bien pendue, parole facile.

SŎLŪTUS, a, um, Délié, dégagé, libre. SYN. Liber, dissolutus, promptus. )( Alligatus. USUS: Animo esse libero et soluto. Homo solutus cura; somno solutus. A natura ad dicendum satis solutus et expeditus.

SOLVO, is, vi, sŏlūtum, ere, a. Dissoudre, désunir, détacher, séparer, payer; mettre à la voile; résoudre une question. SYN. Persolvo, dissolvo, pendo, dependo, numero, repræsento, pretium do, pecuniam do, satisfacio, reddo, confero, ære alieno exeo vel me libero; explico, enodo; libero. ADV. Omnino, recte, præclare. PHRAS. 1. Fideliter te solvam, je vous payerai fidèlement. Satisfaciam quamprimum et fidem liberabo; nomina dissolvam; quod spopondi, dependam; cavebo ne solutione dilata mea apud te fides concidat. Arcæ meæ confidito; explicare vel repræsentatione (parata, præsente pecunia) me posse non dubito; ad diem cum fide solvam; pecuniam presentem numerabo; expeditum est unde solvam. 2. Solvere non possum, je ne puis payer. Solvendo non sum; unde solvam non habeo, non suppetit; impedita, nondum explicata est solutio, solvendi ratio; unde satisfaciam non est; expedire nomen non possum sine versura, sans emprunter. 3. Quis solvet? Qui payera? Impensam quis præstabit? Pecuniam quis numerabit, repræsentabit? Pretium quis dabit, persolvet. Cf. Æs. USUS: 1. Misimus qui æs alienum, qui pro vectura solveret. Ab aliquo (alicujus nomine) solvere. Solve quod patriæ debes. 2. Explico, enodo, résoudre (un problème), expliquer. Captiosa argumenta solvere. 3. Libero, délier, dégager, affranchir. Legibus aliquem solvere (VULG. dispensare). Animum metu, curis solvere. Religione solvere civitatem. 4. In re nautica: lever l’ancre, mettre à la voile. Anchoras, oras solvere; portu solvere, quitter le port. 5. Morem, disciplinam solvere, briser la tradition. Cf. Anxius.

SOMNĬCŬLŌSĒ, Nonchalamment, négligemment. USUS: Somniculose et negligenter aliquid facere.

SOMNĬCŬLŌSUS, a, um, Endormi, nonchalant. SYN. Somni plenus. USUS: Iners, ignava et somniculosa senectus. Cf. Piger.

SOMNĬO, as, avi, atum, are, a. Rêver, avoir un songe. SYN. Secundum quietem video, in quiete video, in somnis videre videor, in quiete mihi videtur; dormienti, secundum quietem mihi videtur; in somnis cerno. PHRAS. Somniavi de fratre meo, j’ai rêvé de mon frère. Species fratris mei per somnum, per quietem, in somno mihi oblata est; exagitabat me per somnum species fratris mei, quasi a latronibus circumventi. Nocturna fratris mei quasi a latronibus circumventi imagine confundebar. Per nocturnos visus oblata fratris interfecti species admodum me terruit. USUS: Si ea dormientes agerent quæ somniarent, alligandi essent omnes qui cubitum irent. Cf. Dormio.

SOMNĬUM, ĭi, n. Songe, rêve. SYN. Nocturnum visum, insomnium, imago nocturna, somnii visum, species per somnum oblata. EPITH. Clarum, illustre, recens, verum. USUS: Id mihi somnium objectum est. Somnio stimulatus. Somnia interpretari. Repente, tanquam somnio beatus. Ex earum rerum reliquiis inhærentibus quas vigilans gesserit aut cogitarit, mirabiles exsistant species somniorum, visa mendacia ac falsa, quibus tamen mens, cum languore corporis nec membris nec sensibus uti potest, vehementer concitatur. Animus in vana visa et somnia incidit.

SOMNUS, i, m. Sommeil. SYN. Sopor, quies. )( Vigiliæ. USUS: Vehementer me somnus urget; somnum vix teneo, ne pas tenir de sommeil. Somno me dabo; somnum capiam, videbo, prendre son repos. Arctissimus me somnus complectitur, dormir profondément. Somno opprimor, je suis accablé de sommeil. Curæ mihi somnum adimunt; somno me privant; e somno excitant, suscitant, réveiller, empêcher de dormir. Somnus est perfugium omnium laborum ac sollicitudinum. Nihil morti tam simile quam somnus. Somnus est imago vel simulacrum mortis. Animus per somnum curis vacuus. Cf. Dormio.

SŎNĬPES, ĕdis, m. Cheval. Vox poet. SYN. Equus.

SŎNĬTŬS, ūs, m. Son, bruit, fracas. SYN. Sonus, cantus. USUS: Hoc sonitu completæ aures obsurduerunt. Verborum inani sonitu fertur ejus oratio, un vain bruit de paroles.

SŎNO, as, nŭi, nĭtum, are, n. Rendre un son, résonner, retentir. SYN. Cano, sonum refero; sonum, sonitum reddo, efficio. ADV. Acute, graviter, male, numerose, optime. USUS: Non intelligit quid sonet hæc vox voluptatis, ce que signifie ce mot de volupté. Antiquitatem, si ita sonet, sermo eorum retinere videtur. In qua oratione nihil sonare aut olere peregrinum potest. Arma sonant. Natura fert, ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent, la nature a voulu, qu’aux deux côtés de l’échelle d’harmonie, retentît d’un côté un son grave et de l’autre une note aiguë.

SONS, sontis, omn. gen. Coupable, criminel. SYN. Nocens. USUS: Comprehendere sontes. Cf. Reus.

SŎNUS, i, m. Son, bruit. SYN. Vox, vocis sonus, vocis cantus, strepitus. EPITH. Absurdus, acutus, agrestis, certus, discrepans, gravissimus, inanis, incredibilis, inflexus, miserabilis, rusticus, tristis. USUS: Varietas sonorum, intervalla, distinctio, et vocis genera diversa. Cursus vocis per omnes sonos. Aures sono complentur; sonum recipiunt. Sonus in aures ac animos suaviter influit. Nervorum sonum elicere. Inanem sonum fundere.

SŎPHISMA, ătis, n. Sophisme. USUS: Contorta quædam et aculeata sophismata: sic enim appellantur fallaces conclusiunculæ.

SŎPHISTES, æ, m. Sophiste, rhéteur. USUS: Qui ostentationis aut quæstus causa philosophatur.

SŌPĬO, is, ĭi vel īvi, ītum, ire, a. Assoupir, engourdir. SYN. Soporem induco.

SŎPOR, ōris, m. Profond sommeil, engourdissement. SYN. Somnus. USUS: Sopore placans artus languidos. Noli nobis languorem et soporem exprobrare.

SORBĔO, ea, ŭi, ere, a. Avaler; absorber, engloutir, dévorer. USUS: Ista odio non sorbeo solum sed concoquo, dévorer (un affront).

SORDĔO, es, ere, n. Paraître sans valeur, méprisable. USUS: Antonio sordebat Macedonica provincia. Cf. Displiceo.

SORDES, ĭum, f. pl. Malpropreté; turpitude, bassesse; avarice, mesquinerie. SYN. Lutum, fex; avaritia; squalor. EPITH. Alienæ, domesticæ, ingentes, lugubres, miserrimæ, summæ, turpissimæ. USUS: 1. Populus non amat profusas epulas, sordes multo minus. 2. Avaritia, avarice sordide. Sordes hominis odi. 3. Dedecus, macula, nota, culpæ flagitium, bassesse, honte, ignominie. Virtus nullis unquam sordibus obsolescit. Sordes illæ elui non possunt. 4. Luctus, mœror, dolor, habits de deuil, deuil en gén. Mater squalore filii et sordibus lætatur; filium in squalore et sordibus jacentem; fletum ejus sordesque lugubres parum respicit. 5. Cœnum, fex, pro homine abjecto et vilissimo, per contumeliam, populace, lie du peuple. O lutum! o sordes! ô être ignoble, créature méprisable.

SORDĬDĀTUS, a, um, Vêtu négligemment, sale. SYN. Insignis sordibus et facie reorum. USUS: Mœstus et sordidatus senex.

SORDĬDE, Sordidement. SYN. Avare.

SORDĬDUS, a, um, Sale; bas, ignoble; avare. SYN. Squalidus, turpis; avarus. PHRAS. Est homo sordidus, cet homme est vil, repoussant. Parum splendidus; apud quem nihil lautum, nihil elegans; in quo nihil non sordidum et humile; lutulentus homo est; immundus illuvie; sordibus squalidus; pannis obsitus, sordidatus, neglectus, moribus ad hæc tam incultis ac corruptis, ut cruore et luto oblitus videatur. USUS: 1. Homo egens, sordidus. 2. Avarus, cupidus, avare, sordide, crasseux. Qui liberales habendi, qui sordidi. 3. Turpis, sale, impur. Sordidissima et levissima gens Parthorum.

SŌRĪTES, æ, m. Sorite, argument.

SŎROR, ōris, f. Sœur. USUS: Soror germana.

SORS, sortis, f. Sort. SYN. Fortuna, casus, fatum. PHRAS. Sorti res committatur, qu’on en appelle au sort. Sorti permittatur; ad sortem revocetur; sortes consulantur; in hydriam sortes conjiciantur; cujus nomen exiverit, cujus nomen sors ediderit, is primas ferat. Sortes educamur ut cuique sors ceciderit; ut cujusque sors exciderit, ut cuique sors evenerit, ita honoribus augeatur. Sortium beneficio dignitatem quisque auferat; nominibus in urnam conjectis, dejectis, quod primum sorte exciderit, id citari jubeatur. Sortitio fiat; res sorti committatur; sors cernat cujus in conferendis magistratibus habenda sit prima ratio. Cf. Sortior. USUS: Ex sortibus, ex oraculis. Sortes ducunt. Sortes eductæ in rem apte cadere possunt divinitus. Mea prima sors fuit. Sortis religio. Ea provincia mihi sorte obvenit; eam provinciam mihi sors dedit, cette province m’a été assignée par le sort. Quod sors obtulerit, acturus videtur.

SORTĬLĔGUS, i, m, Devin, prophète. SYN. Divinus, ariolus.

SORTĬOR, īris, ītus sum, iri, d., n. et a. Tirer au sort; obtenir par le sort. SYN. Sortito capio, sortes conjicio, sortitionem facio; sorti committo, permitto; fortunæ arbitrio, judicio committo. USUS: Sortiri paucos e multis ad pœnam. Sortiri bona cum aliquo. Provincias inter se sortiuntur.

SORTĪTĬO, ōnis, f. Tirage au sort. SYN. Distributio, quæ sortito seu ductis fit sortibus. EPITH. Ædilitia, contentiosa, præclara, religiosa, vespertina. USUS: Sortitione in aliquos animadversum est. Sapienter a majoribus sortitio magistratuum constituta est.

SORTĪTO, Au sort, par arrêt du sort. SYN. Sortitione, ductis sortibus. USUS: Sortito mittebantur in provincias.

SORTĪTŬS, ūs, m. Tirage au sort. SYN. Sortitio. USUS: Si pluribus de rebus uno sortitu retulisti, si dans un seul rapport, vous avez proposé au peuple plusieurs choses à la fois.

SOSPES, ĭtis, omn. gen. Sain et sauf. SYN. Salvus. USUS: Sospites omnes Romam pervenere. Cf. Salvus.

SOSPĬTO, as, are, a. Sauver; protéger. SYN. Incolumem servo, præsto. USUS: DEUM precibus exposcunt ut propitius suam semper sospitet progeniem. Cf. Salvo, Salus, Servo.

SŌTER, ēris, m. Sauveur, protecteur, libérateur. SYN. Servator, conservator.

SPARGO, is, sparsi, sparsum, ere, a. Répandre, jeter çà et là. SYN. Fundo. PHRAS. Rumor late spargitur, le bruit se répand au loin. Sermones dissipantur; rumor late diffunditur, disseminatur, in vulgus editur, effertur, sermonibus multorum divulgatur, differtur, circumfertur. Cf. Rumor, Fama. USUS: Nummos populo spargere. Res gestas in memoriam sempiternam spargere. Semina doctrinæ in suis libris spargit.

SPĂTĬOR, aris, atus sum, ari, d. n. Se promener, errer. SYN. Ambulo, deambulo. Cf. Ambulo.

SPĂTĬUM, ĭi, n. Espace, étendue; promenade. SYN. Loci intervallum, curriculum, cursus, regio. EPITH. Æquum, æternum, annuum extremum, immensum, liberum, longinquum, medium, menstruum, simile. USUS: In ambulatione duo spatia aut tria facere, faire deux ou trois tours d’allée en se promenant. Ingens spatium conficere, decurrere. De spatio deflectere. 2. Temporis intervallum, espace de temps, délai, loisir, occasion. Spatium ad deliberandum sumere; aliquid spatii sibi ad scribendum surripere. Meditanti spatium mihi non datur. Spatio aliquo interjecto redibo. Non habeo, non est mihi spatium scribendi.

SPĒCĬĀTIM, En particulier. SYN. Nominatim.

SPĔCĬES, ēi, f. Forme, figure, image; apparence. SYN. Forma, figura, facies; imago. EPITH. Admirabilis, æterna, beata, blanda; clara, consularis, divina, eximia, falsa, forensis, formosa, honesta, liberalis, pura, sancta, singularis. PHRAS. Vir est in speciem tantum bonus, cet homme n’a que les dehors de la bonté. Sub pietatis obtentu; per causam pietatis; per speciem pietatis multos fallit. Imaginem tantum probitatis et speciem fallacem præ se fert. Vir specie probus, re improbissimus. Cf. Simulator, Simulo. USUS: 1. Excellentis eloquentiæ speciem et formam adumbrare. Observentur animo species honestæ. 2. Imago, similitudo, apparence, semblant, mine, prétexte. Me species quædam inanis commovit. Boni viri speciem gerere, præ se ferre, tueri. Aliud moliri, aliud specie et simulatione ostendere. Clementiæ specie multos devinxit. Ea res speciem præbuit magni exercitus. 3. Forma, venustas, dignitas, brillante apparence, éclat, beauté, ornement. Pertinent hæc ad liberalem speciem et dignitatem. Natura formam in qua esset species honesta, in promptu posuit. 4. Aspectus, aspect, air, extérieur. Vir liberali, honesta specie. Species, statura ad dignitatem apposita. 5. Pars generis, espèce. Virtutes specie dispares prudentia conjunguntur.

SPĔCILLUM, i, n. Sonde, instrument de chirurgie.

SPĔCĬMEN, ĭnis, n. Marque, preuve exemple, image. SYN. Indicium, significatio; exemplum. PHRAS. Juvenis specimina dat multa virtutis, ce jeune homme donne des preuves de vertu. Optime se ostendit; documenta futuri judicii dat maxima; multa in eo specimina virtutis cernuntur, elucent; experimenta edit egregiæ virtutis. USUS: 1. Specimen virtutis dare, capere. 2. Exemplum, modèle, type, exemplaire. Cato specimen temperantiæ ac prudentiæ.

SPĔCĬŌSĒ, Magnifiquement, pompeusement. USUS: Speciose cum ornatu ingredi.

SPĔCĬŌSUS, a, um, Beau, brillant, magnifique. SYN. Illustris, eximius. USUS: Reversionis has speciosas causas habeo, j’ai de belles, d’excellentes raisons de mon retour.

SPECTĀBĬLIS, e, gen. com. Qu’on peut voir, visible; digne d’être vu. SYN. Aspectabilis. USUS: Corpus cœli spectabile effectum est, animus autem oculorum effugit obtutum, le monde est visible, l’âme fuit nos regards.

SPECTĀCŬLUM, i, n. Aspect, spectacle; représentation, jeux publics. SYN. Res ad spectandum proposita, præsertim cum pompa et apparatu, ut sunt ludi et alia ejus generis. EPITH. Acerbum, egregium, jucundum, luctuosum, miserrimum, præclarum. USUS: Res cœlestes quarum spectaculum ad hominem tantum pertinet Spectaculum dare, præbere. Magnus ex iis spectaculis plausus est excitatus. Cf. Ludus.

SPECTAT, impers. Cela regarde. SYN. Pertinet. USUS: Hoc ad singulos spectat, illud ad universos. Alio spectat vox Pythica. Cf. Attinet, Interest.

SPECTĀTĬO, ōnis, f. Aspect, spectacle. SYN. Inspectio. USUS: Animus levatur spectatione, l’âme peut se récréer par la vue.

SPECTĀTOR, ōris, m., Spectateur, observateur. SYN. Contemplator. EPITH. Diligens. PHRAS. Spectatores habebis plurimos, vous aurez de nombreux spectateurs. Theatrum magnum habebis; tu te quasi in aliquo theatro versari existima; res tuæ quasi magno in theatro spectabuntur; res tuæ quasi majoribus theatris erunt propositæ. USUS: Spectatorem se otiosum præbere alienæ calamitatis. Homo spectator rerum cœlestium.

SPECTĀTUS, a, um, Considéré, estimé. SYN. Cognitus, probatus. USUS: Vir spectatæ integritatis. Vir fortis et spectatus.

SPECTO, as, avi, atum, are, a. Regarder, observer; juger, estimer. SYN. Spectator sum, æstimo, cerno. ADV. Procul, alte, directe, ad extremum, foras, plane. USUS: Hominem non ex censu sed moribus spectare oportet. Alterius animum ex suo spectare, juger des autres par soi. Res ad arma, ad bellum spectat, les choses tournent à la guerre. Nil nisi gloriam laudemque spectat. Hoc spectant leges, ut, etc. Domus ad mare spectans. Cf. Propono.

SPECTRUM, i, n. Vision, spectre, fantôme. SYN. Idolum, visum. USUS: Quæ illi idola, nos spectra appellamus.

SPĔCŬLA, æ, f. Lieu d’observation, observatoire. SYN. Vigilum locus, vigiliæ. USUS: 1. Tanquam ex specula aliqua prospexi tempestatem futuram. Homines in speculis sunt, observant, ut vos geratis in retinenda religione, être en observation, aux aguets. Velut in specula collocatus, constitutus sum. 2. Parva spes, faible espérance, léger espoir. Hac specula me sustentabam unice.

SPĔCŬLĀTOR, ōris, m. Observateur, espion. USUS: Speculator venatorque naturæ, savant qui épie et cherche à surprendre les secrets de la nature.

SPĔCŬLĀTŌRĬUS, a, um, D’espion, d’éclaireur. USUS: Navigia speculatoria, navires d’observation.

SPĔCULOR, aris, atus sum, ari, d. a. Observer, être en observation, faire le guet. SYN. In specula sum, excubo, observo. ADV. Prope. USUS: Omnia ante speculabantur et scrutabantur. Multorum te oculi speculantur et aures. Cf. Prævideo, Observo.

SPĔCŬLUM, i, n. Miroir. PHRAS. Speculum aspicere, regarder, consulter, un miroir. Speculum consulere; speculum in consilium adhibere; semet in speculo contemplari; speculo uti; se in speculo intueri, spectare, videre; ad speculum explorare formam. USUS: Versus in quibus velut in speculo quisque se possit intueri. Comœdia est imitatio vitæ, speculum consuetudinis, imago veritatis.

SPĔCŬS, ūs, m. Antre, caverne. SYN. Spelunca.

SPĔLUNCA, æ, f. Antre grotte. SYN. Specus.

SPERNO, is, sprēvi, sprētum, ere, a. Repousser mépriser, dédaigner. SYN. Respuo, pro nihilo puto, contemno, dispicio, rejicio, repello, repudio, refuto. USUS: Spernit nos et pro nihilo putat. Cf. Contemno.

SPĒRO, as, avi, atum, are, a. Espérer. SYN. Spem habeo, spes est, in spe sum, in spe aliquid habeo, spe ducor, inducor in opem, exspecto, confido, ad spem erigor, spem propositam habeo, mihi spes proposita est. )( Despero, timeo. ADV. Bene, insipienter, optime, plurimum, recte, saltem, temere. PHRAS. 1. Bene de te spero, j’espère beaucoup de vous. Tantum in te confido ut omnia in te collocem, omnes in te sitas ac collocatas rationes habeam; ut tuis præcipue viribus nitar, nihil aliunde exspectem; præsidia ad omnes casus omnia in te uno constituam; spes omnes in te repono, defigo. Cf. Spes, Exspectatio bona. 2. Spero officia tibi mea grata fore, j’espère que mes bons offices vous seront agréables. Spes me tenet, sustentat, alit, fovet officia tibi mea grata fore; in spem venio, in spem ingredior, in spem adducor, spes aflulget, tua benevolentia spem mihi dat, spem facit, spem ostendit magnæ a te gratiæ ineundæ. 3. Omnia sic constitui ut sperare nihil non possim, j’ai tellement combiné les affaires que je puis avoir toute confiance. Jacta sunt a me fundamenta rei sic ut certa propemodum in spe sint reliqua. Rem, ut opinor, ita constitui, in eo statu collocavi, in eum statum adduxi ut omnia secunda, ut qualia volumus, ut omnia ex animi sententia sperare possimus. Rem, ut opinor, ita composui nihil ut adversum timere possim, ut delegare spes meas fortunæ possim; eo rem perduxisse mihi videor ut eventum sperare quam secundissimum liceat; hoc mihi videor consecutus ut optima spe niti possim. 4. Ego, ut spero, facile omnia impetrabo, pour moi, je l’espère, j’obtiendrai tout facilement. Pro mea quidem spe, nisi me spes fallit, ut animus meus auguratur, quemadmodum ipse mihi polliceor, nihil est quod a te non exspectem. Cf. Spes. USUS: 1. Spero et confido te jam valere. Jubeo te de me bene sperare et securo esse animo. 2. Timeo, vereor, craindre, redouter. Si a te, quod non spero, deserar.

SPES, ēi, f. Espérance. SYN. Boni exspectatio, fiducia, firmamentum, cupiditas. )( Timor. EPITH. Abjecta, bona, certa, explorata, exigua, fallax, firma, incerta, infinita, nova, perennis, pertenuis. PHRAS. 1. Litteræ tuæ mihi spem magnam faciunt, votre lettre me donne beaucoup d’espoir. Spem magnam afferunt, offerunt, faciunt, ostendunt, ostentant; ingentem mihi spem præbent, subministrant, dant, proponunt, injiciunt; in spem recuperandæ libertatis certissimam me vocant, inducunt; in spem meliorem me impellunt, ad spem me erigunt, rapiunt; spem mihi affirmant, inferunt; certioris me spei implent, quam quantam fides promissi, aut ratio ex fiducia rerum subjicere solet; tuæ litteræ augent, alunt, erigunt, confirmant spem meam; spei me bonæ plenum faciunt; spe ingenti me complent; fiduciam accendunt; securo me animo esse jubent. 2. Spem novam concipio, je conçois de nouvelles espérances. In spem ingredior; in spem venio; spes animum subit; spes animum cepit; in spem adducor; spes nova affulget; injecta mihi nova spes est; spem non ex incerto concipio. 3. Spem magnam habeo rem ex sententia cessuram, j’ai bon espoir que l’affaire se terminera selon mes désirs. Spes est; in magna spe sum; spe certa teneor; spes ea in me hæret, residet; spei plurimum habeo; plenus bonæ spei sum; animus spe ista calet; spes ampla despondetur; spes ea me tenet; spe et animo confido; spem habeo maximam, rem ex sententia cessuram. 4. Hæc una mihi spes superest, il ne me reste plus que cet espoir. Eam unam spem video; hac una spe nitor; hæc una spes sustentat, alit, consolatur; ex una spe illa pendet animus; in ea re una omnis fortunæ pono subsidia; res una mihi magnæ fiduciæ est; in una re spem omnem pono, repono, colloco; spes omnes sitas in ea re habeo; in ea re una spes meas omnes defigo, constituo, quod alias nunquam gratiæ esse locum ullum videam. Hanc unam spem sequor; in ea re una spes omnes repositas habeo; una in re salutis auxilium pono, spemque propositam habeo secundissimi eventus. 5. Parva res erat quæ hominem in spem tam insanam impulit, c’était un rien qui avait donné à cet homme cette folle espérance. Parva dictu res erat quæ hominis inconsultam fiduciam accendit; quæ solita vanitate spem ejus inflabat; qua homo inconsultus ad vanam fiduciam efferebatur; quæ illi tantum spei fecerat; parva dictu res erat et in qua nihil ad eam spem agnosceres, qua ille inflatus hereditati spe et animo incubabat; levissima impulsus causa, spe tamen devorabat hereditatem totam; cum causæ nihil esset cur in partem hereditatis is veniret, spem tamen ejus veluti in manibus se habere existimabat. 6. Sinister ille eventus spes omnium magnopere debilitat, cet accident a beaucoup amoindri l’espérance générale. Remoratur, infringit, labefactat; sinistro illo eventu spes omnium magnopere extenuatur, plane evanescit, magnopere concidit, pene inveterascit; spes prope omnis incisa, præcisa est; spes prope ad irritum cadit. 7. Hominis importuni furor nobis spem omnem prope ademit, les fureurs de cet homme cruel nous ont enlevé presque tout notre espoir. Spem prope omnem nobis eripuit, abstulit, sustulit funditus; de spe optima nos dejecit, depulit, deturbavit; a spe animos omnium avertit; spem probe omnem incidit, abrupit. 8. Spem omnem perdidimus, nous avons perdu tout espoir. De spe decidimus; spem omnem abjecimus; spem omnem deposuimus. Spes tota nos deseruit, destituit, defecit; nobis discessit; spem omnem amisimus. 9. Spes nos fefellit, nos espérances ont été déçues. Fortuna spes nostras destituit; spe frustrati sumus; irritos spei abire nos necesse est; ingenti spe destituimur; spe lapsi sumus; a spe dejecti, repulsi sumus; spes nos nostra fefellit, frustrata est, elusit. 10. Nulla spes superest, il ne nous reste plus d’espoir. Nullus jam spei locus est; spes nulla jam relinquitur; quæ porro spes reliqua esse potest? spe omni carendum est; spe prope omni orbati sumus; desperata spes est, incisa, abrupta. USUS: Certa se spes ostendit. Subito ad novam spem exarsi. In eam spem devolutus sum. Vana spe inflatur. Spem redintegrare. Spem omnium multum vicit, superavit. Neutro inclinata spe, l’espérance n’étant perdue ni d’un côté ni de l’autre.

SPHÆRA, æ, f. Sphère, globe, boule. SYN. Globus. USUS: Habent suam sphæram errantes stellæ, les étoiles fixes ont leur sphère à part. In sphæra maximi orbes medii inter se dividuntur, dans une sphère les grands cercles se coupent par le milieu.

SPĪCA, æ, f. Extrémité de la tige de blé, épi. EPITH. Uberes et crebræ. USUS: Seges spicis crebris et uberibus.

SPĪCĬLĔGĬUM, ĭi, n. Glanage. SYN. Collectio spicarum.

SPĪCŬLUM, i, n. Dard, aiguillon; trait, fer. SYN. Telum, sagitta. USUS: Crassus spiculis prope scrutatus est Alpes, Crassus fouilla, pour ainsi dire, les Alpes avec des fers de lances.

SPĪNA, æ, f. Épine. EPITH. Valida. USUS: 1. Spinas vellere. 2. Subtilis ratio, quæstio acuta, ambages, subtilités, détours dans un discours. Spinæ dialecticæ.

SPĪNŌSUS, a, um, Épineux; difficile, plein de difficultés, captieux. SYN. Durus, asper. PHRAS. Aggredienda tibi est spinosa illa dialectica, il vous faut affronter cette dialectique entortillée, hérissée de difficultés. Tortuosum illud disputandi genus tibi omnino complectendum est; compelleris vel invitus in angustias illas et dumeta dialecticorum; vellendæ tibi erunt dialecticæ disserenti spinæ. Illæ argumentorum contorsiones, breves illæ et acutæ conclusiunculæ negotium tibi nunc facessent. USUS: Spinosum et subtile disputandi genus. Spinosa et exilis oratio.

SPĪRA, æ, f. Spirale, nœuds, anneaux, replis. USUS: Anguis se in spiram colligit.

SPĪRĀBĬLIS, e, gen. com. Qu’on peut respirer, respirable. SYN. Flabilis, animalis. USUS: Hæc spirabilis animalisque natura cui nomen est aer, cet élément respirable et vivifiant qu’on appelle l’air.

SPĪRĀTĬO, ōnis, f. Respiration. USUS: Animalia spiratione æris sustentantur.

SPĪRĬTŬS, ūs, m. Souffle, haleine; vent. SYN. Vapor purissimus sanguinis; spiratio, vita; aer. EPITH. Angustior, cœlestior, cœlestis, communis, contaminatus, divinus, extremus, infinitus, liber, minimus, tranquillus, regius, jucundus, vilis, vitalis, tribunitius. USUS: 1. Spiritus per omnes arterias funditur. Vita corpore et spiritu continetur. 2. Respiratio, spiratio, anhelitus, air aspiré, souffle, respiration. Nullum unquam tranquillum et otiosum spiritum duxi, je n’ai pas respiré une seule fois tranquillement. Contaminatus spiritus. Animæ interclusio et angustiæ spiritus. Longissima est complexio verborum quæ volvi uno spiritu potest, tout d’une haleine, tout d’un trait. Aer spiritu ductus. Legiones uno spiritu difflare. 3. Vita, souffle vital, vie. Patriæ spiritum reddere, spiritum alicui eripere et auferre. 4. Aer, air (qui nous environne). Potestne tibi hujus cœli spiritus esse jucundus? 5. TRANSL. Elatio animi, tumor, fastus, inflatio, présomption, arrogance, fierté, orgueil. Res gestæ nescio quos spiritus ei attulerunt. E rebus gestis magnos spiritus sumere. Gestientes et ferociter exsultantes hominis spiritus comprimere, contundere, rabattre la fierté, l’audace. Cf. Fastus, Superbia.

Spiritus Sanctus, Le Saint Esprit. PHRAS. Immensus ille ac sempiternus spiritus, cujus afflatu atque numine omnia sustinentur et conservantur; cujus numine humanæ mentes divinis sensibus afficiuntur; qui animis nostris cœlestis gratiæ rorem instillat; cœlestium munerum largitor. Spiritus; interioris vitæ auctor ac parens atque, ut ita dicam, anima animæ; sanctitatis omnis fons et origo.

SPĪRO, as, avi, atum, are, n. Respirer, vivre. SYN. Spiritum duco, animam duco, vivo, anhelitum duco. PHRAS. Ægre spirat, il respire difficilement. Interclusus spiritus arcte meat; animam ægre ducit; fatigatos anhelitus trahit; angustior illi est spiritus. Vis morbi animam comprimit; spirandi difficultate laborat. USUS: Mens Platonis adhuc in ejus scriptis spirare videtur. Non modo sine cura quiescere, sed ne spirare quidem sine metu possum.

SPISSĒ, Lentement, à grand’ peine. SYN. Ægre, difficulter, vix.

SPISSUS, a, um, Épais, compact; difficile. SYN. Densus, difficilis. USUS: Spissum sane opus et operosum. Omnia adhuc tarda et spissa.

SPLENDĔO, es, ŭi, ere, n. Briller, être brillant, distingué. SYN. Luceo, fulgeo, mico. USUS: Virtus splendet in tenebris per seque lucet, la vertu brille même au sein des ténèbres.

SPLENDĬDĒ, D’une manière brillante, avec éclat, magnificence. SYN. Ample, magnifice. USUS: Splendide et amplo funere efferre. Splendide accipere aliquem.

SPLENDĬDUS, a, um, Brillant, éclatant, magnifique, remarquable. SYN. Magnificus, elegans, ornatus. USUS: Vir ornatissimus et splendidissimus. Nihil in Curii domo ornatum vel splendidum præter ipsum. Cf. Magnificus, Splendor.

SPLENDOR, ōris, m. L’éclat, le brillant; beauté, ornement, gloire, considération. SYN. Nitor; claritas, dignitas. PHRAS. Homines summo splendore præditi, hommes environnés d’une grande considération d’un grand luxe. Quorum dignitas omnium oculos perstringit; sumptibus et publica magnificentia prope extra modum exeuntes; lectis cælatis, laqueatis ædibus, omni luxu et opulentia instructis magnifici; ample et magnifice exornati. USUS: Imperii nostri splendor gentibus omnibus lucet. Omnia ad splendorem et gloriam revocare. Dignitatis suæ splendorem obtinere. Habet maximum splendorem virtus. Antiquæ virtutis splendor obsolevit moribus nostris deformatus. Splendore nominis ejus et virtutis capti cives.

SPŎLĬĀTĬO, ōnis, f. Pillage, spoliation. SYN. Direptio, privatio. USUS: In tanta spoliatione omnium rerum.

SPŎLĬĀTOR, ōris, m. Spoliateur, pillard. SYN. Prædo, direptor.

SPŎLĬO, as, avi, atum, are, a. Dépouiller qqn; piller, voler. SYN. Exuo, nudo, orbo, despolio, privo; spolia detraho; eripio, detraho. )( Orno. PHRAS. Spoliaberis, nisi auxilia circumspexeris, si vous ne demandez du secours, vous serez pillé. Prædæ eris hostibus; hostes in fortunas tuas invadent; fortunis te evertent; de fortunis te deturbabunt, sanguinem exsorbebunt tuum, nisi, etc. USUS: Apollonium omni argento spoliasti. Nihil illo spoliatius, nihil egentius. Cf. Privo.

SPŎLĬUM, ĭi, n. Dépouille, butin. SYN. Exuviæ, præda. EPITH. Cruentum, novum, pulcherrimum. USUS: Cruenta alicui spolia detrahere. Magna spolia ex hoste capere. Aliorum spoliis suas opes augere. Cf. Præda.

SPONDA, æ, f. Bois de lit. SYN. Lectilatus.

SPONDĔO, es, spŏpondi, sponsum, ere, a. Promettre solennellement, faire vœu de. SYN. Promitto, sponsionem facio, sponsionem interpono. ADV. Vehementer. USUS: Tibi dependendum est quod pro alio spopondisti. Id spondeo inque me recipio. Honores et præmia spondere alicui. Cf. Promitto.

SPONGĬA, æ, f. Éponge. USUS: Spongia extergere sanguinem.

SPONSA, æ, f. Fiancée. USUS: Sua cuique sponsa.

SPONSĀLĬA, ĭum, n. pl. Fiançailles. SYN. Sponsio et repromissio nuptiarum. USUS: Sponsalia alicui præbere; sponsalia facere. Sponsalia dissolvere.

SPONSĬO, ōnis, f. Promesse, engagement. SYN. Sponsum, omnis stipulatio et promissio. USUS: Sponsionem facere. Sponsione aliquem lacessere, faire un pari avec qqn. Sponsionem vincere, gagner un pari. Sponsione vinciri. Voti sponsio. In angustissimam sponsionis formulam aliquem includere.

SPONSOR, ōris, m. Caution, garant, répondant. SYN. Præs. USUS: Pompeius idem mihi de voluntate Cæsaris sponsor et de mea testis. Tulliola præmium flagitat, me sponsorem appellat. Marcellus pro Mario sponsor est factus.

SPONSUM, i, n. Promesse, engagement, contrat. Cf. Sponsio.

SPONSUS, i, m. et sponsa, æ, f. Fiancé, fiancée. Cf. Nuptiæ.

SPONTE, Spontanément, librement, volontairement. SYN. Ultro, suapte natura, suapte, vi sua, sua voluntate, suo indicio. PHRAS. 1. Sponte venit, il est venu de son plein gré. Sua sponte, nullius coactu, hortatu, invitatu, impulsu venit; ultro se mihi obtulit; voluntarius adfuit; sciens prudensque voluntate adfuit. 2. Lapis sua sponte deorsum cadit, par sa propre vertu la pierre tombe sur la terre. Suapte natura, vi sua, innata vi, suopte nutu ac pondere, nullius adminiculo in terram fertur. USUS: Sua sponte quo impellimus inclinat. Si sponte ac voluntate nollet, vi extrudetur. Cf. Libenter.

SPORTA, æ, f. Corbeille. SYN. Fiscina, fiscella.

SPŪMA, æ, f. Écume. USUS: Spumas agebat in ora. Spumis os circumfluit.

SPŪMŌSUS, a, um, Plein d’écume, écumant, écumeux. USUS: Spumosum littus.

SPŪMO, as, avi, atum, are, n. et a. Écumer; respirer, exhaler. USUS: Spumans ex ore scelus, anhelans crudelitatem, respirant le crime, suant le crime par tous les pores.

SPŬO, is, ŭi, ūtum, ere, n. Cracher. SYN. Salivam emitto.

SPŪTUM, i, n. Crachat.

SPURCĒ, Salement, d’une manière dégoûtante. SYN. Obscœne, fœde, turpiter, flagitiose.

SPURCUS, a, um, Sale, malpropre, immonde. SYN. Lutulentus, impurus, obscœnus, turpis. USUS: Tempestas spurcissima, temps affreux (de pluie et de boue). Cf. Turpis.

SQUĀLĔO, es, ŭi, ere, n. Être malpropre; être en deuil, porter des habits de deuil. SYN. Sordeo; mœreo, afflictor. )( Niteo. USUS: Squalebat civitas, erat in luctu senatus.

SQUĀLĬDĒ, Sans ornements, d’une manière négligée.

SQUĀLĬDUS, a, um. Sale, malpropre, négligé. SYN. Horridus, incultus, sordidus. PHRAS. Homo squalidus, homme malpropre. Obsitus squalore; obsita erat squalore vestis, fœdior corporis habitus pallore ac macie perempti: ad hæc promissa barba et capilli efferaverant oris speciem; homo veste obsoleta sordidatus, præferens in vultu habituque calamitatis suæ imaginem, corpus vero reliquum ingluvie veternoque et sordibus squalidum. USUS: Domus, oratio squalidior et sine nitore. Cf. Sordidus.

SQUĀLOR, ōris, m. Malpropreté; deuil, affliction, douleur. SYN. Sordes; mœror. USUS: In luctu et squalore jacere. Squalore obsitus reus. Spectaculum tanti squaloris, luctus, sordium. Cf. Sordes, Squalidus.

SQUAMMA, æ, f. Écaille.

SQUAMMŌSUS, a, um, Couvert d’écailles.

SQUILLA, æ, f. Squille, sorte d’écrevisse marine. USUS: Pinna cum squilla coit societatem comparandi cibi.

STĂBĬLĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Affermir, appuyer, rendre stable. SYN. Firmo. USUS: Rempublicam, leges, libertatem stabilire. Pedem stabilire in suo. Cf. Firmo, Confirmo.

STĂBĬLIS, e, gen. com. Ferme, consistant, solide, durable. SYN. Firmus, constans, immutabilis, multum firmitudinis habens, fixus, fundatus, optime constitutus, certus, proprius, perpetuus, perennis, immortalis. )( Lubricus, incertus. USUS: Nulla domus tam stabilis, nulla civitas tam firma est, tanta temporis diuturnitate confirmata, quæ non possit odiis dissidiisque everti. Maneat hæc stabilis et fixa sententia. Cf. Constans.

STĂBĬLĬTAS, ātis, Stabilité, consistance, fermeté. SYN. Firmitas, constantia. USUS: Respublica quassata multa amisit præsidia stabilitatis suæ. Quis corporis firmitate aut fortunæ stabilitate confidat? Qui pourra compter sur la stabilité de la santé ou sur la constance de la fortune? Amicitiam non adolescentulorum more, ardore quodam et impetu amoris, sed stabilitate et constantia judicemus. Cf. Constantia.

STAĂBŬLOR, aris, atus sum, ari, d. n. (de animantibus solis dicitur.) Habiter, séjourner, parquer. USUS: Pecus stabulatur melius ad hibernos exortus.

STĂBŬLUM, i, n. Parc, étable. USUS: Pastorum stabula.

STĂDĬUM, ĭi, n. Stade, mesure itinéraire d’une étendue de 125 pas. SYN. Spatium cxxv passuum; curriculum. USUS: 1. Is locus citra Romam est stadia triginta. Multa stadia confecit. 2. Curriculum, spatium, studium, carrière, lice. Qui stadium ingreditur, eniti maxime debet ut vincat. In stadium artis rhetoricæ prodire non audet.

STAGNO, as, avi, atum, are, n. Être stagnant, séjourner. De aqua quæ nec effluit, nec sorbetur.

STAGNUM, i, n. Eau stagnante, étang, lac, marais.

STĂTĀRĬUS, a, um, Qui reste en place, immobile, fixe; calme, posé, qui gesticule peu. SYN. Firmus, stabilis; item: Qui in dicendo agendoque, gestu motuque utitur moderato. USUS: Pugna stataria. Statarius et sermonis plenus orator.

STĂTĒRA, æ, f. Balance, trébuchet. SYN. Libra, trutina. USUS: Non aurificis statera, sed populari judicio rem examinare.

STĂTIM, Sur-le-champ, aussitôt. SYN. Continuo, illico, mox, quam mox, protinus, jam jamque, quamprimum, confestim, actutum, e vestigio, repente, sine mora, nulla interposita mora, abjecta omni cunctatione, primo quoque tempore, extemplo, haud cunctanter, propere; sine excusatione, nulla interposita dubitatione. PHRAS. 1. Mandata tua statim exsequar, j’accomplirai immédiatement vos ordres. Omni mora abjecta; ne minimo temporis spatio interjecto; simul ac potero rem perficiam. Punctum temporis non morabor; sine mora mandata exhauriam. 2. Statim concidit, il tomba aussitôt. E vestigio temporis, momento temporis concidit. USUS: Litteras scripsi statim ut tuas legerem.

STĂTĬO, ōnis, f. Poste, quartier, station navale, mouillage. SYN. Mansio ac locus in quo naves aut milites tuto stare possint. USUS: Stationes disponere; cohortes in statione habere; in stationem educere; stationes ingruente hoste in castra subducere; stationes agere; submissis manipulis aliquot stationes firmare. Athenis nunc statio placet. Cf. Præsidium, Portus.

STĂTĪVA, ōrum, n. pl. Cantonnements, quartiers, garnisons. SYN. Statio. USUS: Stativa miles noster habet optima. Militem in stativis habere.

STĂTĪVUS, a, um, En t. de guerre: De poste militaire. USUS: Hæc mea custodia est, hoc præsidium stativum, c’est mon poste militaire, c’est ma faction.

STĂTOR, ōris, m. Esclave employé aux messages. SYN. Apparitor, nuntius, tabellarius. USUS: 1. Litteras stator tuus mihi attulit. 2. Ad Iovem refertur: Jupiter stator, Jupiter qui fonde, qui consolide.

STĂTŬA, æ, f. Statue. SYN. Signum, imago, simulacrum. EPITH. Equestris, pedestris, nuda, palmaris, persimilis, aliena, publica, turmalis, inaurata. USUS: Senatus ei statuam auream decrevit, posuit, statuit, fixit, locavit, collocavit, consecravit. Statuam alicujus evertere, affligere, deturbare, dissipare.

STĂTŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. Établir, arrêter, régler, décider. SYN. Constituo, decerno, sancio, delibero. ADV. Certe, exploratius, facilius, honestius, omnino, prorsus; recte, regie. PHRAS. 1. Firmiter statutum est, il est fermement arrêté. Ratum ac firmum est; certum id mihi atque obstinatum est; stat sententia; certum est hoc agere; illud manet et fixum est; stat illud stabitque mihi; deliberatum cum animo habeo meo; statutum habeo; fixum et statum est; fixum id, ratum firmumque; stabile decretumque hoc consilium est; hic animus, hæc mihi lex est. 2. Statui Romam proficisci, j’ai résolu d’aller à Rome. Animus in eo erat ut Romam peterem; in animo erat in animo habebam; animum suscepi proficiscendi Romam. Deliberatum cum animo habebam; cum animo, apud animum statueram Romam petere; consilium erat Romam me conferre; animum induxi ad longinquam profectionem. USUS: 1. Rerum omnium jura statuere. De Cæsaris actis ut statueretur, placuit. 2. Censeo, puto, judico, se mettre dans l’esprit, s’imaginer, croire, estimer. Ego quidem ita statuo, nihil esse. Ego te parentem statuo fortunarum mearum. 3. Pono, edo, colloco, élever, dresser, ériger. Statuite documentum ne quis, etc. Victori statuam, tropæum statuere et collocare. Cf. Constituo, Decerno.

STĂTŪRA, æ, f. Stature, taille, grandeur. SYN. Corporis habitus, figura. PHRAS. Staturam habet egregiam, il a une taille magnifique. Corporis habitu præstat; statura corporis illi est apposita ad dignitatem; corpus illi magnitudine eximium; proceritate corporis insignis est. Visu et specie æstimantibus vir magnus. USUS: Corporis figura, forma, statura apposita ad dignitatem.

1. STĂTUS, a, um, Fixe, solennel. SYN. Solemnis, statutus, certus. USUS: Stati dies; statæ et solemnes cerimoniæ.

2. STĂTŬS, ūs, m. État, position, situation. SYN. Conditio, fortunæ conditio, locus; casus, præsentis fortunæ habitus, articulus rerum. EPITH. Amplissimus, bonus, certus, moderatus et concors civitatis, tranquillus, tolerabilis, pristinus, quietus et placatus, erectus et celsus, reipublicæ deterior, perturbatus, mediocris, incertus fortunæ. PHRAS. 1. vide quis sit rerum nostrarum status, voyez quel est l’état de nos affaires. Vide quanta rerum sit varietas; res nostræ ut habeant; quem in locum deducta res sit; qui cursus rerum, qui exitus sit futurus; quemadmodum se res nostræ habeant, quo loco res nostræ sint; quæ sit forma reipublicæ, quæ fortuna, quæ conditio; quis sit præsentis fortunæ habitus; quanta rerum facta sit commutatio. Cf. Conditio. 2. Pessimus est rerum nostrarum status, nos affaires sont dans un état déplorable. Omnem non modo succum et sanguinem, sed etiam colorem et speciem dignitatis pristinæ amisimus; tanquam si nox quædam effusa esset rebus nostris, ita in tenebris ruunt et miscentur omnia; quanta in rerum conversione ac perturbatione, quo temporum motu versemur, vides. Deterrimo statu sumus; in propinquo est servitus vel interitus. In tanto discrimine civitatis, rebus omnibus aut inclinatis, aut eversis; in hoc incendio reipublicæ; rebus tam trepidis, arctis et dubiis; in tanta fortunæ iniquitate; in extremis rebus nostris; in extrema spe salutis; in tam atroci ac difficili reipublicæ tempore parum abest quin miserrimi simus. Non sane tranquillo navigamus, sed jam aliquot procellis pene submersi sumus. 3. Status civitatis pristinus restitutus est, l’ancien état des choses a été rétabli dans la république. E superiorum temporum caligine et tenebris lucem aliquam in republica respicere cœpimus; respublica in veterem dignitatem ac libertatem vindicari; respublica respirare, reflorescere videtur. Res nostræ suum rursus statum tenent, melius fluunt; æquabilius et constantius se habent. Respublica turbata in tranquillam redigitur, reviviscit, caput attollit. USUS: Scio quis rerum nostrarum status sit; nihil in suo statu semper manet. Reipublicæ statum fundare, collocare. Eumdem vitæ statum usque ad senectutem tenere, retinere, tueri; in eo statu consistere, rester dans le même état. Vir sapiens de statu se suo dejici, deduci, dimoveri non patitur. Virtutis statum mali mores labefactant, convellunt, convertunt. Nunquam de statu dignitatis meæ decedam, discedam, declinabo. Ex incertis et perditis rebus in meliorem statum respublica revocatur, restituitur, redit, pristinum statum recuperat, être rétabli dans son premier état.

STELLA, æ, f. Étoile. SYN. Sidus, astrum; flammæ cœlestes, lumen, lucidi stellarum globi. EPITH. Illustris, perlucida, micans, salutaris, præclara, infima terræque proxima, obscurior et caliginosa, parva; terris finitima. USUS: Stellæ immutabilibus spatiis ab ortu in occidentem commeant. Chaldæi studiose stellarum magnitudines, intervalla, cursus inquirebant.

STELLĀTUS, a, um, Étoilé, constellé.

STELLĬFER, ĕra, ĕrum, Parsemé d’étoiles, étoilé. USUS: Stelliferi cœli cursus.

STERCŎRO, as, avi, atum, are, a. Fumer (une terre). SYN. Fimum agris adhibeo; fimum, stercus agris ingero, arvo fimum reddo; fimum, stercus per agros spargo.

STERCUS, ŏris, n. Fumier, excrément. USUS: Nolo stercus curiæ dici Glauciam.

STĔRĬLIS, e, gen. com. Stérile. SYN. Nihil ferens. Cf. Sterilitas.

STĔRĬLĬTAS, ātis, f. Stérilité. SYN. Frugum inopia. PHRAS. Magna hoc anno sterilitas fuit, il y eut cette année une grande stérilité. Adversus annus frugibus fuit; annus erat inopia frugum ac siccitate insignis; frumentum angustius provenerat; noxia hoc anno frugibus intemperies inciderat. USUS: Sterilitas agrorum et annonæ caritas. Cf. Annona.

STERNO, is, strāvi, strātum, ere, a. Couvrir; terrasser, abattre. SYN. Consterno; prosterno. USUS: Genialem lectum sternere.

STERNŪTĀMENTUM, i, n. Éternument. USUS: Superstitiosi etiam sternutamenta observant.

STERQUĬLĪNĬUM, ĭi, n. Fumier. USUS: Heus tu leno, sterquilinium publicum!

STERTO, is, ŭi, ere, n. Ronfler. SYN. Arcte et graviter dormio. Cf. Dormio.

STIGMĂTĬAS, æ, m. Esclave stigmatisé. SYN. Servus compunctus notis Threiciis.

STILLA, æ, f. Goutte. SYN. Gutta.

STILLĬCĬDĬUM, ĭi, n. Eau de pluie, de toit ou de gouttière. USUS: Jura stillicidiorum.

STILLO, as, avi, atum, are, n. Tomber goutte à goutte, dégoutter. USUS: Stillantem sanguine pugionem protulit.

STĬLUS (stylus), i, m. Stile des Romains, poinçon pour écrire; travail du style, composition. SYN. Instrumentum aut ratio modusque scriptionis. EPITH. Censorius, exercitatus, impurus, effector ac magister optimus dicendi. USUS: Stilus optimus dicendi effector et magister; dicendi opifex et artifex, la plume est le meilleur maître d’éloquence (c’est surtout en écrivant qu’on apprend à parler). Exercitatione et stilo limanda, formanda, ornanda est oratio. In summa ubertate inest luxuries quædam quæ stilo depascenda est. Oratio Attico stilo scripta.

STĬMŬLO, as, avi, atum, are, a. Aiguillonner; stimuler, exciter. SYN. Stimulum adhibeo vel admoveo; pungo, excito, incito, curam affero. PHRAS. Ille stimulare milites non desinit, il ne cesse d’exciter les soldats. Acuere animos; animos militum ad æmulandum decus accendere, incendere; admovere stimulos; stimulis concitare; animis militum calcar addere; fortitudinem inspirare; animos militibus addere; currentes incitare et admotis velut calcaribus urgere non desinit. Cf. Calcar, Incito, Excito, Impello. USUS: Evelle mihi hunc scrupulum qui me dies noctesque pungit ac stimulat, soulagez-moi de ce poids qui m’oppresse et me fatigue le jour et la nuit. Cessantem ad agendum stimulo. Cf. Excito, Animo.

STĬMŬLUS, i, m. Aiguillon, excitation, encouragement. SYN. Aculeus, incitamentum. USUS: Industriæ et laboris stimuli. Stimulos alicui adhibere, ignes admovere. Stimulo fodere, concitare aliquem. Cf. Incitamentum.

STĪPĀTĬO, ōnis, f. Entourage, cortége, escorte. SYN. Comitatus.

STĪPĀTOR, ōris, m. Garde du corps, satellite. SYN. Apparitor, satelles. USUS: Armatis ac stipatoribus corpus circumsepit.

STĪPENDĬĀRĬUS, a, um, Tributaire. SYN. Vectigalis. USUS: Vectigales et stipendiarios populos multos habemus.

STĪPENDĬUM, ĭi, n. Tribut; solde, paie. SYN. Tributum, vectigal; æs viritim in milites distribuendum. EPITH. Annuum, menstruum. PHRAS. 1. Stipendia militi rite solvuntur, on paie exactement la solde des soldats. Militaria æra rite procedunt; assignatus æris numerus recte dependitur, dividitur; miles stipendio afficitur; stipendia militi dantur, numerantur, persolvuntur; miles stipendia rite recipit. USUS: 1. Tribut. Civitatibus Galliæ stipendium imposuit Cæsar. Solvunt, pendunt, dependunt stipendia singulæ civitates. Multis stipendium remissum est. 2. Ad rem militarem pertinet, service militaire. Stipendia bello merere. Stipendio afficere, remunerare militem. Bene meritos suo stipendio fraudare. Emeritis confectisque stipendiis. Pecunia in stipendium opus est.

STĬPES, ĭtis, m. Tronc, souche, pieu. SYN. Truncus. USUS: Homo sit an stipes, dubites, ou une bûche, un imbécile. Teretes stipites ab summo præacuti et præusti, pieux, palissades.

STĪPO, as, avi, atum, are, a. Presser, serrer, entourer. SYN. Constipo, circumvallo. USUS: Antonius senatum armis stipavit. Amicorum, armatorum gregibus stipatus.

STIPS, stĭpis, f. Faible don, aumône. SYN. Pecunia quæ vel in ærarium reponitur, vel diis offertur, vel mendicis erogatur. USUS: Stipem colligere, cogere; stipem spargere.

STĬPŬLA, æ, f. Chaume, paille du blé. USUS: Stipula levior.

STĬPŬLĀTĬO, ōnis, f. Promesse, engagement, stipulation. SYN. Promissio in jure. USUS: Pacta, conventa, stipulationes. Pecunia ex stipulatione debetur.

STĬPŬLĀTOR, ōris, m. Celui qui stipule.

STĬPŬLOR, aris, atus sum, ari, d. Exiger, demander un engagement. SYN. Postulo mihi aliquid promitti solemni formula restipulandi. Cf. Polliceor.

STIRPĬTUS, Radicalement. SYN. Radicitus. USUS: Stirpitus aliquid extrahere.

Spotted a typo or a problem in this chapter? Tell us