Lexicon Latinum (part 2 of 9)

Lexicon Latinum (part 2 of 9)

CAUSA, æ, f. Cause. SYN. Caput origo, fons, radix, principium, occasio, ratio, nomen. EPITH. Absoluta et perfecta per se, absurda, adjuvans aliquid et socia quædam efficiendi, adversa, æqua, æquissima, æterna, Alexandrina, aliena, anceps et gravis, antecedens, antiquior memoria alicujus; antiquior et pulchrior, et magis a natura ipsa profecta, antiquissima, aperta, assumptiva, bona, bona immo optima, certa, certa definitaque, certissima, civilis, clarissima, communis, communis ambitus, communis civitatis et libertatis, conjecturalis et definitiva, translativa, consimilis, consularis et senatoria, damnata, deliberativa, demonstrativa, judicialis, deterior, difficilis, manifesta, difficilior, difficillima, digna patrocinio alicujus, dispar, dissimilis, dubia, efficiens, expeditissima, externa, facilis atque explicata, facilior, falsa, firma, per se stabilis, firmissima, fœdissima, frumentaria, grata alicui, gratiosa arrogationis, gratissima, gravis, gravior, gravissima, honesta, necessaria, probabilis, honestior, honestissima, idonea quam maxime, tam illustris, tam gravis, tam impia, impudentissima, inferior, integra, infima, judiciaria, justa atque magna, justa atque maxima, justæ necessitudinis, etsi non justa, gravis tamen. PHRAS. 1. Multas causas habebam te reprehendendi, j’avais bien des motifs de vous réprimander. Justas magnasque rationes habui; magna ratione factum; multa erant, quæ afferrem, si reprehensionis ratio mihi danda esset. Multos titulos habebam; non longe quærenda erat materia reprehensionis. Non uno nomine; non uno ex capite; multis nominibus ea tibi reprehensio debebatur. Non una, nec temere oblata mihi causa erat te reprehendendi. Magno judicio, ac certo consilio ad istam reprehensionem descendi. 2. Amici ipsi horum causa malorum fuere, les amis eux-mêmes furent la cause de mes maux. In hanc me calamitatem induxere; ex illo fonte et seminario hæc mala fluxere. Ea calamitas ab amicis conflata, contracta, confecta est; eorum opera factum, ut miser sim; in hanc miseriam amicitia me detrusit. Ab his malum erupit; hinc illæ lacrimæ; hanc segetem ac materiem ægritudinis meæ amici præbuere, illi viam patefecere hostibus meis. Horum persuasu ac inductu hæ mihi calamitates importantur. Ab iis est natum istud mihi incommodum; illi periculum invexere; hi quidquid malorum est, mihi conscivere; horum amicitia me in hanc perditam causam imposuit. Horum omnium malorum fons unus amici sunt; hi mihi, quidquid malorum nunc sustineo, conflavere, contraxere. Principium malorum ex amicorum perfidia, velut pestilenti radice exstitit, profectum est, prodiit, provenit. Hæ calamitates principia sua amicis debent: referenda in amicos est tota hæc malorum acerbitas; ii ansam præbuere; ii occasionem dedere; horum e perversa amicitia, hoc quidquid est, exstitit; manavit, emanavit, profluxit; amicorum corrupta fides ista nobis incommoda accersiit, peperit, attulit; his malis aditum aperuit. Horum inconstantiæ ac levitati id, quidquid malorum mihi incubuit, tribuendum est, adscribendum, assignandum. Cf. Adscribo, Assigno. USUS: 1. Ut semina arborum, ita tu hujus belli causa ac auctor fuisti. Helena Trojanis causa exitii fuit. Rerum causæ quærendæ, inveniendæ, exponendæ, explicandæ, aperiendæ sunt. Quam facti causam affert? Quis causam dedit, occasionem? Qui en a été la cause? Causæ nihil est, quin abeas. Id faciendi nullas causas habui, rationes, je n’avais aucune raison de faire cela. II. Lis, controversia, procès, cause. 1. Incipere causam, commencer un procès. In causam se demittere; in causam descendere, ingredi; causam recipere, suscipere, accipere. 2. Causam agere, plaider une cause. Tractare, actitare, tueri, tutari, defendere, sustinere. Causam ipse meam informabo, orabo, declamabo; causam capitis dicam. Jus meum ipse persequar. 3. Causam perdere, perdre son procès. Causam amittere, causa cadere; causam adversariis tradere. Cadere in judicio. 4. Causam obtinere, gagner son procès. Causam tenere, obtinere. Causa illi adjudicata est; secundum illum judicatum est; pro illo pronunciatum. 5. Causam negligenter tractare, s’occuper peu d’une cause. Indormire causæ suæ. 6. Causa est valde dubia, la cause est tout-à-fait douteuse. Fluctuat ejus causa. 7. Causam relinquere, abandonner un procès. Causam deposuit. 8. Amicabilem compositionem causæ facere, faire une transaction amicale. Causam cum altero componere, controversiam sedare, dirimere litem, tollere, transigere. III. Negotium, onus, provincia. Hanc mihi causam dedit, negotium demandavit, parti, action, cause, intérêt. Suam causam, non reipublicæ curat. Exeundum tibi illa causa, dum adhuc integra est, abandonnez cet intérêt tandis qu’il est encore intact. IV. Excusatio, raison. Accipio causam, j’accepte vos raisons. V. Propter, à cause de moi. Non mea, sed omnium salutis causa abfui. Tua causa debeo, cupioque omnia. Cf. Auctor, Origo, Lis, Negotium.

CAUSĀRĬUS, a, um, Infirme. USUS: Causaria missio, congé de réforme, pour raison de santé.

CAUSĬDĬCUS, i, m. Avocat, défenseur. SYN. Causæ patronus. EPITH. Non amplus atque grandis, subtilis tamen et elegans. USUS: Non causidicum nescio quem, nec proclamatorem aut rabulam; sed amplum, grandem, vehementem et qui in forensibus causis possit præclare consistere, oratorem. Cf. Patronus, Advocatus.

CAUSOR, aris, atus sum, ari, d. Donner pour raison, alléguer. SYN. Causam affero. USUS: An ætatem causabitur? an ignorantiam? an morbum? (VULG. Pro prætextu afferre.) Cf. Excuso.

CAUTĒ, Avec précaution, prudemment. SYN. Callide, prudenter. USUS: Caute dic.

CAUTES, is, f. Roche, rocher. SYN. Saxum asperum et abruptum.

CAUTĬO, ōnis, f. Précaution. SYN. Provisio. EPITH. Communis, diligens, facilis, græcula, multa, summa. USUS: A malis natura declinamus, quæ declinatio, si cum ratione fit, cautio appellatur. Rebus tuis cautionem adhibe et diligentiam, usez de précaution et d’habileté dans vos affaires. Ita bonus divinator, et ad prædictionem cautionem adhibeat. Cautio pecuniarum. Chirographi cautio, la garantie de ma signature. (VULG. Securatio, quitantia.) Cf. Prudentia, Providentia, Caveo.

CAUTOR, ōris, m. Celui qui garantit. USUS: Cautor alieni periculi, celui qui veille sur un autre.

CAUTUS, a, um, Prudent, circonspect, défiant. SYN. Providus, prudens. PHRAS. Homo multæ cautionis et providentiæ; qui nihil nisi caute et pedetentim, nihil non ex certa animi provisione suscipit. Quis illo consideratior? quis tectior? quis prudentior, qui nihil nisi explorate agat. Alienis malis eruditus, aliena calamitate doctus, cautissime omnia, omni cautione agit. Cf. Providus, Prudens, Caveo.

CĔDO, Donne, dis, parle. SYN. Da, dic, exhibe. USUS: Cedo tabulas; cedo, quid affers?

CĒDO, is, cessi, cessum, cedere, n., nonnunquam a. Céder, laisser la place, se retirer. SYN. Concedo, locum do, me retraho. )( Maneo. ADV. Honeste, male, non multum, aut nihil omnino. Cessisse omnino a gladiatore. PHRAS. 1. Cessit denique hostium machinationibus, il céda enfin devant les machinations de ses ennemis. Ita tractus ac debilitatus est, ut succumberet fortunæ; tandem manus dedit fortunæ; victus, et abjecto scuto exterritus campo cessit. Defecit hominem constantia, et labescere cœpit. 2. Hostes retro cesserunt, les ennemis reculèrent. Pedem retulere, se in castra recepere, receptu fugæ simillimo in castra retro iere, se abstulere. 3. Uni cedit Homero, il ne le cède qu’à Homère. Uni concedit Homero. Poetarum, præterquam Homero, nemini secundus est. Ab Homero proximus est. Homero collatus, haud ægre in secundo se gradu continet. 4. Cedite omnes de via, allons, quittes tous le chemin. Abscedite; date viam; fugæ totæ plateæ pateant; ne quis mihi obstiterit obviam. Concedite, decedite de via. Illuc este; auferte vos hinc. Declinate paulum extra viam; viam facite. 5. Hoc consilium bene tibi cedat, puisse votre dessein réussir. Res ea tibi bene, feliciter vertat, opto; res ex sententia tibi succedat; feliciter eveniat; procedat bene ac prospere, exopto; optatis, votis fortuna subscribat, annuat, respondeat, faveat, aspiret; cadat feliciter, ut exoptas; ex animi sententia geratur, opto. 6. Male cessit conatus iste, ses efforts ne réussirent pas. In perniciem vertit; abfuit fortuna cœpto, exitus non respondit; eventus non satisfecit; contra cecidit, aliter, secus cecidit ac optabam; exitum res sortita a destinatione animi longe alienissimum; optatum exitum res consecuta non est; ad exitum optatum res non pervenit; pro voluntate non successit; non is, quem volebam, exitus consecutus est; speratum eventum sortita, nacta, adepta res non est. Cf. Succedo, Evenio, Accidit. 7. Cedendum est tempori, il faut céder aux circonstances. Consilii est, cedere tempori, temporibus servire; necessitati parere; rationem temporis habere; confirmare se ad temporis rationem; consilia et actiones tempore moderari; res ad tempus accommodare; temporibus assentiendum est; tempestati obsequendum. 8. Cur ego cedam minori? pourquoi céderai-je à un homme qui ne me vaut pas? Quamobrem, qui infra me est, mihi patiar anteponi? cur ei cedam loco, vel locum cedam, qui nihil ad me est, qui comparandus, æquandus, conferendus, par omnino mihi non est? Quid est causæ, cur primas ei partes concedam; primas ad eum partes deferri sinam; præponi; priore eum loco statui; collocari ante me patiar, quem nulla res mecum æquat; cujus meritis mea merita antecellunt? Quid est causæ, cur honore superior habeatur, qui virtute, ætate, rebus omnibus inferior est. Cf. Antepono. USUS: 1. Nihil Græcis cedunt Romani. Cesseram invidiæ, tempori, armis, pactioni, reipublicæ. Cessit tandem precibus, malis, oneri, succubuit. Ingenii laude nemo est, qui cuiquam cedat. 2. Abeo, discedo, s’en aller, quitter. Foro, urbe, Italia cessit. E vita cessit, mourir. 3. Remitto, céder, concéder. Nihil de jure suo cedere, concedere, remittere.

CĔDRUS, i, f. Cédre.

CĔLĔBER, bris, bre, Célèbre, illustre; fréquenté. SYN. Præclarus, laudatus, clarus, honestus, honorificus. Quod celebratur, frequentatur et colitur. )( Desertus, ignotus. PHRAS. 1. Victoria celebris erat, la victoire était fameuse. Omnium sermonibus celebrata; in luce Asiæ, in oculis Europæ reportata; illustri laude celebrata; primi nominis erat victoria; victoria ea maximam inter cæteras tulit laudem; celebritatem habuit; clara apud omnes gentes fama erat. Victoria ea non terras solum, sed mare etiam rerum gestarum fama implevit; omnes provinciarum ac regionum sinus fama ejus victoria complevit. 2. Vir est celeberrimus, c’est un homme très-célèbre. Summo propter egregias virtutes honore et nomine; amplissimus vir et clarissimus; summum splendorem sua virtute consecutus; vir est, cujus virtutes majoribus quasi theatris expositæ, qui fama nominis sui non terras solum, sed et maria implet; omnium studiis celebratus; quem fama conspectissimum facit; quem rerum gestarum gloria mirifice illustrat. Vir est, qui non modo honestis artibus, sed bellicis laudibus summum inter suos splendorem est assecutus; publice privatimque celebratus. Non sermonibus modo, sed omnium gentium litteris celebratus; clarus vir ac illustri laude conspicuus; spectatus vir, et primi inter suos nominis, fama inclitus, et claro inter suos nomine; vir, qui magnam rebus gestis celebritatem consecutus; qui in summa celebritate vivit; qui celebritate floret inter suos maxima; in gloria ingenti apud suos est; cujus ingens nomen et gloria; celebritate nominis insignis; ingens haberi cœptus. Cf. Gloria, Fama, Egregius. USUS: Celeberrima et frequentissima urbis pars. Res celeberrima est, totaque urbe notissima. In foro, concione celeberrima, frequentissima.

CĔLĔBRĀTĬO, ōnis, f. Distinction, gloire; renom. SYN. Laudatio. EPITH. Quotidiana. USUS: 1. Nihil equidem commemoravi in ea celebratione mearum rerum. 2. Frequentatio, assemblée nombreuse. Quæ domus? quæ celebratio?

CĔLĔBRĬTAS, ātis, f. Affluence, concours de monde. SYN. Hominum cœtus, concursus, frequentia. )( Solitudo. EPITH. Domestica, frequentissima, magna, maxima, quinquennalis, tanta. USUS: Odi celebritatem, fugio homines, lucem aspicere vix possum. Nunquam comitia tanta omnis generis hominum celebritate floruere. Mercatus celebratus summa totius Græciæ celebritate. Theatri, judiciorum, fori celebritas et frequentia. 2. Fama, laus, splendor, dignitas, célébrité, renommée. Vir summa famæ celebritate. Summam celebritatem sermonis hominum consequi. Judiciorum celebritate distineri. Funeris celebritate aliquem spoliare.

CĔLĔBRO, as, avi, atum, are, a. Honorer, célébrer, louer, rendre fameux. SYN. Orno, honesto, laudo, comitor. ADV. Celebrari maxime, privatim, publice, vicatim, descriptionem servorum tota urbe. USUS: 1. Celebrare nomen, memoriam alicujus post mortem. Celebrata hæc sunt omnium litteris. Vir publice privatimque celebratus. Populus magna frequentia me ad Capitolium usque celebravit. 2. Frequento, fréquenter. Est hoc omnium sermonibus celebratum. Viam illam suo comitatu celebrat. Cf. Laudo.

CĔLER, eris, ere, Prompt, rapide. SYN. Velox, volucer, incitatus. )( Tardus, segnis, lentus. PHRAS. Celeres sunt, ils marchent avec rapidité. Ea velocitate sunt ut eos volare, non iter facere crederes; tanta incitatione feruntur, ut celeritas, quanta sit, ne cogitari quidem possit. Utuntur festinatione, pernicitate, et velocitate præpropera; maximo vigore ac levitate corporum veloces juvenes. Levium corporum et multa exercitatione pernicium homines; juvenes summa agilitate corporum; ad summam celeritatem nihil reliqui sibi facere soliti; celeritates suscipiunt incredibiles.

CĔLĔRĬTAS, ātis, f. Rapidité. SYN. Velocitas, pernicitas, festinatio. )( Tarditas. EPITH. Admirabilis, divina ingenii, expedita et profluens quodammodo, gratior, ignea, incredibilis, ingens, major, maxima, mirabilis, præceps dicendi, prompta et parata in agendo et respondendo, summa. Celeritates dispares, et inter se dissimiles, nimiæ, pares. USUS: Expedita ac profluens in dicendo celeritas. Rapida et celeritate cæcata oratio. Homo volubili, præcipiti dicendi celeritate. Celeritate opus est; celeritas in eo negotio adhibenda, suscipienda; celeritate utendum est. Cf. Celer.

CĔLĔRĬTER, Rapidement. SYN. Cito, brevi tempore, mature, quamprimum, propediem. USUS: Celeriter de ea re scribam, transigam. Cf. Cito.

CĔLĔRO, as, avi, atum, are, a. Accélérer, presser. SYN. Accelero, celeritate utor, celeritatem suscipio.

CELLA, æ, f. Cellier, magasin. SYN. Locus, ubi aliquid conditur et asservatur, ut granum, oleum, vinum, carnes et quidquid ad penum pertinet. Item: sacellum, ædicula sacra. EPITH. Mellaria, olearia, penuaria, vinaria, cellæ plenæ. USUS: Semper boni domini referta cella vinaria, olearia, penuaria est. Sicilia cella penuaria reipub. Romanæ. Frumentum in cellam emit. In cella Concordiæ. In cella Jovis. (Pro cella Monastica. VULG.) Cellule. Cubiculum, conclave.

CELLĀRĬUS, ii, m. Esclave chargé de l’office, économe. * SYN. Qui præest cellæ, penui promendo, vel condendo. USUS: Cibus et potus sine fraude a cellariis præbeatur. Prome quodvis, te facio cellarium.

CĒLO, as, avi, atum, are, a. Cacher. SYN. Occulto, obscure fero. PHRAS. Celat consilia sua, il cache ses projets. Clam fert consilia; premit animi sui sensa; ab hominum conscientia solertissime removet. Ut cochlea abscondit, et retentat se tacitus. Cf. Abscondo, Taceo, Tego. USUS: Si Deos omnes, hominesque celare possemus, nihil injuste faciendum esset. Aliquem de consilio celare.

CELSĬTAS, ātis, f. Élévation, hauteur. SYN. Altitudo, excelsitas. USUS: Celsitas animi et magnitudo. Cf. Altitudo.

CELSUS, a, um, Élevé, haut; fier, superbe. SYN. Sublimis, altus, erectus, elatus. USUS: Vir celsus et erectus ad omnia, quæ accidere possunt. Celsa dignitatis sede. Cf. Altus, Sublimis.

CENSĔO, es, ui, censum, ere, a. Être d’avis, juger, penser. SYN. Arbitror, puto, existimo, statuo, decerno. ADV. Amplius, ita, uti et republ., magnopere, nominatim videnda, plane prorsus, ita simpliciter. USUS: 1. Magnopere censeo tibi abeundum. Quid senserim, quid censuerim, scis. 2. Decerno, décréter. Consules censeant quid agendum. 3. Censum ago, faire le recensement. Quinto quoque anno Sicilia censetur, tous les 5 ans on fait le recensement de la Sicile. Cf. Judico, Puto, Opinio, Æstimo.

CENSOR, ōris, m. Censeur, magistrat romain. SYN. Qui præest censui, et moribus populi; magister morum; præfectus moribus. USUS: Magister veteris disciplinæ, severitatis censor.

CENSŌRĬUS, ii, m. De censeur; qui a été censeur. SYN. Quod censoris est. Qui censor est, vel fuit. USUS: Censorium judicium, notatio, animadversio. Censoria gravitas. Censoriæ severitatis nota aliquem inurere.

CENSŪRA, æ, f. Dignité de censeur. SYN. Censoris dignitas, munus. EPITH. Egregia, tota. USUS: Censura morum severissima magistra. Censura Ecclesiastica. Cf. Pœna sacra.

CENSŬS, ūs, m. Cens. SYN. Bonorum æstimatio et ipsa bona. USUS: In censum venire. In censu habendo potestas omnis æstimationis habendæ censori permittitur. Aliquem spectare ex censu, æstimare, estimer qqn d’après sa fortune. Homo sine censu. Censum peragere, perficere. Aliquæ civitates censu liberatæ sunt. Census annuus ex mutuo, locatione. Cf. Fœnus, Fructus.

CENTĒNUS, a, um, Cent (dans le sens distributif). USUS: Centena sestertia, cent mille sesterces.

CENTĒSĬMÆ, ārum, f. pl. Intérêt de un pour cent par mois. USUS: Centesimis contentus non est. Tributum ex centesima collatum, l’impôt du centième sur les ventes à l’encan.

CENTĬES, Cent fois.

CENTO, ōnis, m. Vêtement grossier, couverture. * SYN. Stragula crassiora filis passim pendentibus. USUS: Centones injecerunt, ne tela contabulationem præfringerent.

CENTRUM, i, n. Centre. SYN. Locus medius in sphæra. USUS: Terra in medio mundi sita centrum obtinet.

CENTUM, Cent.

CENTŬRĬA, æ, f. Centurie, division du peuple romain. SYN. Centum homines. Ita erat populus Rom. in centurias distributus. EPITH. Prærogativa, centuriæ cunctæ, paucæ. USUS: Omnium prope centuriarum voce consul factus, creatus.

CENTŬRĬĀTIM, Par centuries. Per centurias. USUS: Tributim, et centuriatim descripti ordines.

CENTŬRĬĀTUS, a, um, Réparti par centuries. SYN. In centurias distributus, descriptus. USUS: Centuriata, et curiata comitia.

CENTŬRĬĀTŬS, ūs, m. Grade de centurion. SYN. Munus centurionis. USUS: Centuriatus in castris palam vendidit.

CENTŬRĬO, as, avi, atum, are, a. Distribuer en centuries. SYN. In centurias distribuo, tribuo, describo; centurias conficio. USUS: Vidi conscribi homines et centuriari.

CENTŬRĬO, ōnis, m. Centurion, qui commande 100 hommes. SYN. Centuriæ præfectus, dux, ductor; qui ordines ducit. EPITH. Nobilis sui generis. Centuriones pugnaces, lacertosi. USUS: Nihil sibi ex ista laude centurio, nihil præfectus decerpit.

CĒRA, æ, f. Cire. EPITH. Commutabilis, extrema, infamis et nefaria, legitima, mollissima. USUS: Mollem ceram ad nostrum arbitrium formamus et fingimus.

CĒRĀRĬUS, ii, m. Marchand de cire. SYN. Qui ceram tractat.

CĒRĂTUS, a, um, Enduit de cire. SYN. Cera inductus, illitus. USUS: Tabella cerata, tablette pour écrire.

CĔRĔBRŌSUS, a, um, Emporté, bouillant. SYN. Cui durum et pertinax cerebrum. USUS: Senex hic cerebrosus est certo, ce bonhomme perd assurément la tête. Cf. Obstinatus, Pertinax.

CĔRĔBRUM, i, n. Cerveau, cervelle. USUS: Alii dicunt in cerebro esse animæ sedem.

CĒRĔUS, a, um. De cire. SYN. E cera fictus. USUS: Cereæ figuræ.

CĒRĔUS, i, m. Chandelle de cire, bougie, cierge. SYN. Fax cerea. USUS: Ad illas statuas tuas et cerea adhibentur.

CĒRĬMŌNĬA, æ, f. Cérémonie, rit, coutume religieuse. SYN. Ritus sacer, cultus religiosus, religio sacrorum. EPITH. Incredibilis, maxima, summa. USUS: Cerimonias prodere, instruire des cérémonies, les transmettre. Cerimonias polluere, profaner les rites sacrés. Cerimoniis præesse. Ea sacra maximis et occultissimis cerimoniis continentur. Sacra Cereris summa religione cerimoniaque conficiuntur. Cerimoniæ ludorum, sepulcrorum. Cerimonias sacras ex majorum instituto sancte obire; sacros in rebus divinis ritus diligentissime tueri, retinere. In adhibendo ritu sacrarum cerimoniarum diligentem operam ponere; præceptas sacrorum cerimonias rite colere.

(Cerimoniale, Cerimoniarius, VULG.) SYN. Sacrorum rituum liber; liber, quo sacræ religionis cerimoniæ continentur. Rituum, officiorum in divino cultu magister; sacrarum cerimoniarum moderator, sacris cerimoniis præpositus, præfectus. Cerimoniæ politicæ. Cf. Officium, Officiosus.

CERNO, is, crēvi, crētum, ere, a. Voir, distinguer. SYN. Video oculis, sed sæpius animo. ADV. Civiliter, sine armis, melius, plane, penitus, subtilius, tacite. Cerni bipertito, extrinsecus. USUS: 1. Aut superum nihil, aut obscure admodum cernimus. Ne nunc quidem oculis cernimus. 2. Cerno animo, comprendre, remarquer. Cerno jam animo, mente video, quæ futura sint. Verecunde tu quidem, sed tamen ut cernerem tuum animum. 3. Adeo, æstimo, faire acte d’héritier, accepter une succession. Ex testamento hæreditatem hodie crevi. Me quasi falsam hereditatem alienæ gloriæ cernere sinas, laisse moi jouir à un faux titre d’une gloire qui ne m’appartient pas. (VULG. Dividere cum aliquo hæreditatem). Cf. Video.

CERNŬUS, a, um, Courbé, penché vers la terre. SYN. Inclinatus, quasi quod terram cernat.

CERTĀMEN, ĭnis, n. Combat; rivalité, conflit. SYN. Contentio, pugna, certatio. EPITH. Æquum, difficile, extremum, forense, gladiatorium vitæ, grave belli, gymnicum, honestum, improbum, magnum, majus, mediocre, præsens. USUS: 1. Acre mihi tecum est pro aris et focis certamen. Descendam tecum in certamen honoris et dignitatis. Nihil me ab hoc certamine gloriæ removebit. In certamen et discrimen rerum omnium veniendum erit. 2. Prœlium, bataille, lutte à main armée. Certamen instat, oritur, accenditur, le combat commence. Exardescunt prælii initia; pugna capessitur; ad certamen descenditur; in certamen venitur; pugna, certamen, manus conseruntur. Certamen tentat, experitur, dimicationem subit, en venir aux mains. Ea res certamen præbuit, injecit, telle fut la cause de la lutte. Certamen serere, miscere, facere, combattre. Certamen extrahere, prolonger la bataille. Certamen sedare, dirimere, terminer la lutte. Certamen abnuere, defugere, refuser la bataille. Cf. Pugno, Contendo, Prœlium, Pugna.

CERTĀTIM, A l’envi. USUS: Omnes certatim accurrent.

CERTĀTĬO, ōnis, f. Lutte. SYN. Contentio. EPITH. Honesta, iniqua, magna, parva. USUS: Virtuti cum voluptate certatio est. Sit hæc inter eos honesta certatio. Cf. Certamen.

CERTĒ, Certainement. SYN. Scilicet, certo, profecto, sine dubio, sine ulla controversia. USUS: 1. Si me tanti facis. 2. Concedentis, oui, certainement. Epicurus parabiles dixit divitias, certe, nisi etc. 3. At certe, certe, i. e. saltem, du reste, au moins. Res fortasse veræ, certe graves. Victi sumus, at fracti certe et abjecti.

CERTO, Certainement. USUS: Id certo scio; id sane constat; id sine ulla dubitatione affirmem.

CERTO, as, avi, atum, are, n., nonnunquam a. Lutter, combattre. SYN. Decerto, contendo, belligero; certamen, certatio est mihi cum aliquo. ADV. Plane de sponsione, pugnaciter. PHRAS. Certet necesse est, qui victoriam cupit, celui qui désire la victoire doit combattre. Victoriam non aufert, nisi qui fortiter dimicat; nisi qui certamen nullum fugit; nisi qui cum hostibus conflictatur, depugnat, armis disceptat; ferrum et manus cum hoste conserit, prœliis utitur secundis; confligit, signa confert; ad manus venit; certamina ferit; nisi qui in certamen venit, descendit; dimicationem subit; in dimicationem venit Cf. Pugno, Prœlium, Pugna, Contendo, Arma.

CERTUS, a, um, Certain, assuré, indubitable. SYN. Non dubius, non incertus, compertus, apertus, manifestus, notus, exploratus, minime dubius, ratus, quod nihil habet dubitationis; in quo nulla dubitatio esse potest; quod manu tenetur; in manibus habetur; quod in præsentia est, atque ante oculos. PHRAS. Certum est rem ita evenisse, il est certain que la chose s’est passée ainsi. Exploratum habeo, mihi pro vero constat; pro inquisito et comperto habeo rei exitum. Certissimis indiciis comperi; ita animo video, quam quæ oculis cernimus; persuasissimum mihi est, rem ita se habere. Perspectum exploratumque habeo; perspicuum, non obscurum est; explorata res est; vocari in dubium non potest; venire in dubium, ambigi, dubitari non potest; nemini dubium esse potest, quin res ita evenerit. Cf. Notus, Manifestus. USUS: 1. Nihil certi et definiti habeo, quod nuntiem. Pro certo habeo, Pompeium abiturum. Certi cœlorum motus. 2. Ratum et constitutum est, décidé, résolu. Certum est, deliberatumque, omnia palam edicere. Certum mihi est, ad Brutum transire. 3. Fidus, securus, éprouvé, sûr. Habebam certos homines, quibus litteras dare poteram. (VULG. Proprium nuntium, messager particulier). 4. Quidam definitus, peculiaris, proprius, fixe, déterminé. Habet certos sui studiosos. Sunt certa vitia, quæ nemo libenter fugit. Rem aliquam in certas partes dividere. 5. Commonefactus (in comparativo), informer. Utinam ejus rei certior factus essem. Fac me certiorem de consiliis tuis, informez-moi de vos projets. Significa mihi, expone, aperi, explica, qui sit rerum tuarum status, qui tuus animus, qui sensus, quæ tua sint consilia. Fac, ut te tuis consiliis cognoscam, intelligam, certior fiam, reddar; imaginem rerum tuarum, cogitationumque litteris exhibe, ostende. Cf. Indico, Declaro, Significo, Nuntio.

CĒRŬLA, æ, f. Petit morceau de cire.

CĒRUSSA, æ, f. Céruse. Genus pigmenti ex ramentis plumbi compositum. USUS: Cerussa malas oblinere.

CERUSSĀTUS, a, um, Blanchi avec de la céruse. SYN. Cerussa illitus, fucatus.

CERVĪCŬLA, æ, f. Petite tête. USUS: Cerviculam jactare, balancer la tête, se dandiner.

CERVIX, īcis, f. Cou, tête. SYN. Aversa pars colli; audacia. EPITH. Anguina, dextera, longa, teres, cervices cruentæ, nefariæ, tumidæ, validæ. USUS: Imposuistis in cervicibus nostris dominum. Tyrannum a cervicibus nostris avertit. Rempublicam vestris cervicibus sustinetis. Cladem a cervicibus omnium avertere, repellere, depellere. Qui erunt tantis cervicibus, qui audeant prætori resistere? Quels seront les hommes assez hardis pour oser résister au préteur?

CERVUS, i, m. Cerf.

CESPES, ĭtis, m. Motte de terre couverte de gazon. Arva aut sunt cespites, aut glebæ.

CESSĀTĬO, ōnis, f. Loisir, relâche. SYN. Intermissio, otium. EPITH. Libera atque otiosa. USUS: Epicurus nihil cessatione melius existimat. Petit sibi liberam cessationem. Cessationem alicui dare. Damnare suam cessationem, vel excusare. Cf. Otium.

CESSĀTOR, ōris, m. Fainéant, paresseux. SYN. Otiosus, qui cessat, nihil agit. USUS: Non soleo esse cessator, præsertim in litteris. Nequam et cessator Davus. Cf. Otiosus.

CESSĬO, ōnis, f. Action de céder, cession (en t. de droit). Abalienatio est rei, quæ mancipi est, aut in jure cessio, aut etc.

CESSO, as, avi, atum, are, n. Être oisif, se reposer. SYN. Nihil ago, vaco, cessator sum, conquiesco, langueo. PHRAS. 1. Cassemus a scriptione, cessons d’écrire. Manum de tabula; conquiescamus a scriptione; supersedeamus tantisper molesto scribendi labore; intermittamus paululum cœptum scribendi laborem. A molesta scriptione respiremus. Remittamus aliquantum de scribendi contentione. Cessationem aliquam fatigatæ longa scriptione dexteræ demus; otium concedamus. Cf. Desino. 2. Cessavit jam ea cura, ces soucis l’ont enfin quitté. Defluxit jam ea cura, conquievit, habet jam animus aberrationem quamdam a curarum molestiis; cura ea jam consedit, resedit; exempta jam animo est ea cura; sollicitudo conquievit. Cf. Quies. USUS: 1. Pueri, etiam cum cessant (vacant) exercitatione aliqua, delectantur. Scribo, ne tibi, plane cessasse videar. (VULG. Feriari.) 2. Desino, finem facio, desisto, cesser, s’abstenir. Litteras scribere nec cessavi, nec cesso. In opere ac studio nihil cesso. Cf. Otio, Desino, Desisto, Piger.

CĒTĀRĬUS, ii, m. Marchand de gros poissons. SYN. Qui magnorum piscium mercaturam exercet. USUS: Cetarii, lanii, coqui, fartores, piscatores.

CĒTUS, i, m.; pl. CETE, dat. cetis, n. Cétacé, monstre marin. SYN. Pistrix, bellua marina.

CHĂRACTER, ēris, m. Caractère, genre de style. SYN. Nota, figura, forma, genus dicendi. USUS: Num te orationis meæ character delectat? characterem optimi exponere difficillimum, quod aliud aliis optimum videatur.

CHARTA, æ, f. Papier. SYN. Chartula, membranula, macrocolum. USUS: Num charta tibi deest, quod non scribas. Impensam feci in macrocola, j’ai acheté du papier royal, papier grand format. Charta regia, papier royal. Scapus chartæ, main de papier. Chartæ pagina; plagula, page de papier. Charta bibula, papier buvard. Charta transmittit litteras.

CHĂRYBDIS, is, f. Charybde, gouffre dans le détroit de Sicile. Immanis, infesta, vorax. USUS: Charybdis bonorum voraginem potius dixerim; nulla charybdis tam infesta, quæ tot res tam cito absorbere potuisset.

CHĒLE, es, f. Bras d’une catapulte.

CHĬRŎGRĂPHUM, i, n. Manuscrit, autographe. (VULG. Manu propria scriptum.) EPITH. Chirographa falsa. USUS: Quo me teste convinces? an chirographo? Chirographum imitari. Misi tibi cautionem chirographi mei. Chirographa, testificationes, judicia, quæstiones. Falsum chirographum scripsit.

CHĪRURGĬA, æ, f. Chirurgie. SYN. Medicinæ pars, quæ manu medetur. USUS: Chirurgiæ tædet, diæta curari malo, je suis las des remèdes violents, je préfère des traitements plus doux.

CHLĂMYDĀTUS, a, um, Vêtu d’une chlamyde. USUS: Sylla Imperator chlamydatus.

CHLĂMYS, ĭdis, f. Chlamyde. SYN. Vestis militaris et regia, paludamentum. USUS: Chlamys purpurea, coloribus variis intexta.

CHŎRĀGĬUM, ii, n. Mobilier, décors, costumes. SYN. Scenicus apparatus et pompa. Ponitur pro thrasonica aliqua ostentatione. USUS: Fragile falsæ gloriæ choragium comparat.

CHORĀGUS, i, m. Chorège, entrepreneur des spectacles. SYN. Dux chori, qui subministrat instrumentum ludicrum, et impensas. USUS: Ornamenta a chorago sumere.

CHORDA, æ, f. Corde d’un instrument de musique. * SYN. Nervus. USUS: Voces ut chordæ sunt intentæ, quæ ad quemvis tactum respondeant.

CHŎRUS, i, m. Chœur, assemblée, troupe. SYN. Corona, multitudo, sodalitium, numerus. EPITH. Totus comessationis. USUS: Choro juventutis stipatus, entouré d’une troupe de jeunes gens. Epicurus e Philosophorum choro tollendus est. Chorus canentium, nisi numeris et certis modis præeuntis magistri consentiat, dissonum quid, et tumultuosum canit; at si certis numeris ac pedibus, velut facta conspiratione consensit, ac concinuit, etc. Chorus musicus pro loco vulg. est; rectius dicitur odeum, aut statio musicorum.

Christianus, i, m. Chrétien. SYN. Qui Christi nomen profitetur, Christo initiatus, addictus, auctoratus, Christi disciplinam professus, Christi sectator, qui Christo nomen dedit; Christi cultor, Christianis sacris imbutus. PHRAS. Christianus factus est, il devint chrétien. Christo nomen dedit; christiana sacra suscepit; christianam doctrinam amplexus est; christianæ militiæ adscriptus; ad sanam religionem ab impia superstitione traductus est; rejecto simulacrorum cultu ad Christi Ecclesiam se aggregavit; damnatis erroribus ad Christianæ veritatis lucem respexit; ad Christum se adjunxit; Christi nomen professus est; Christo fide professioneque auctoratus est; christianis mysteriis inauguratus; initiatus est sacris christianis; christiana sacra suscepit; ad Christi signa transivit; christianorum cœtum auxit; christianæ militiæ nomen dedit; signa secutus est; christianæ militiæ castra secutus est; Christi legem professus est; Christo duce stipendia merere constituit.

Christus JESUS, m. Jésus-Christ, fils de DIEU et de Marie. PHRAS. 1. Redemptor generis humani, mundi liberator, vindex ac servator; sequester noster, qui extra omnem culpam vixit, et humanorum delictorum nulla contagione fœdari potuit, qui inter cœlum et terram, inter DEUM et homines placidissimam firmissimamque pacem composuit, cujus dira morte a sempiterna morte vindicati sumus; legatus, nuntius et sacerdos summi Patris, qui interclusum in cœlum aditum nobis aperuit, patefecit; qui, ut nos liberaret, durissimis cruciatibus excarnificandum sese deridendumque objecit; pro salute nostra vindicanda excarnificari se ac dilaniari passus est; ut Patrem nobis propitiaret, concidi se et dilacerari, tanquam a feris immanissimis sustinuit; qui fuso pro nobis sanguine interceptam et interclusam ad cœlum viam aperuit; servile jugum a cervicibus nostris dejecit, hominum mentes expiavit; Patris Numen humano generi infensum placavit; qui Divinæ severitatis tela in homines intenta, unus pro universis excepit, sanguineque suo omne humanum nefas exstinxit. Mens divinæ mentis. Filius DEI, Verbum Patris, speculum sine macula Majestatis DEI; fulgor sempiternus solis sempiterni; incorruptissimus judex, et flagitiorum scelerumque vindex justissimus, atque acerrimus; a quo exanimes ad vitam excitati, mutorum linguæ in sermones solutæ, surdorum aures ad audiendum patefactæ, claudis libera gradiendi data facultas, iis, qui omnibus capti membris, totius corporis firmitas restituta; in quo Christiani habent omne salutis præsidium constitutum. 2. Christus incarnatus, le Christ incarné. Mysterium augustissimum et arcanissimum; quo rerum universarum, adeoque hominum rector ac opifex humanis se membris cooperuit, et salvis utriusque naturæ discriminibus tam conjuncta DEUM inter ac hominem est instituta consociatio. Verbumque et caro tam arcto ac indissolubili nexu in unam personam coierunt, ut quiquid ibi DEI est, non sit ab humanitate; quidquid autem hominis, non sit a Divinitate divisum. Mysterium, quo humana divinis, terrena cœlestibus, ima summis, pereuntia sempiternis nexu omnium arctissimo devincta et copulata sunt; interque nos ægros ac miseros, et beatos immortalesque spiritus, fœdus inviolabile percussum ac sancitum est; quo natura divina humanis se artubus vestivit, velavit; corpoream indutus naturam DEI Filius, humanis se artubus, humana se specie amicivit. 3. Christus Natus, le Christ naissant. Faustissimus post natos homines Christi Servatoris nostri ortus, quo idem reparationis nostræ auctor, ac humanæ salutis restitutor, humana carne circumdatus, in has luminis auras prodiit; quo generis humani vindex, et salutis nostræ assertor, hominum parens DEUS, mortalibus artubus e virgine nasci voluit. 4. Christus passus, le Christ souffrant. Funestissima Christi Servatoris cædes, qui, ut nos sempiternis apud inferos suppliciis eriperet, in cruciatum ac necem se obtulit; immanissimis cruciatibus excarnificandum se objecit, et divinæ severitatis tela, nostris jugulis intenta, in se unum avertit Christi e cruce pendentis acerba supplicia, cruciatus, tormenta; mors pro genere humano obita. Singulare divinæ caritatis, humanique sceleris certamen Christo DEO moriente editum. Asserta mortalium generi vita, et victoria per necem immeritam Conditoris. Cf. Passio Christi. 5. Christus Resurgens, le Christ ressuscitant. Christi devicta morte reviviscentis triumphus, triumphalis Christi in vitam reditus. Redivivus a morte Servator noster. Christus ab inferis existens. Cf. Pascha. 6. Christus ascendens in cœlum, le Christ montant aux cieux. Triumphi pompa, qua Christus se in cœlestia templa transtulit, a nobis super astra in locum altissimum emigravit; in beatissimas illas sedes stupentibus Angelis ascendit, in oras felicissimas sese intulit. Cf. Ascensio Domini.

CĬBĀRĬA, ōrum, n. pl. Aliments, nourriture, vivres. SYN. Omnia, quibus animantes vescuntur, et aluntur. EPITH. Menstrua, uberiora. USUS: Cibaria coquere, conficere, petere, dare, præbere. Ex alienis cibariis liberaliter hospites tractare. Cf. Annona.

CĬBĀRĬUS, a, um, Qui concerne la nourriture. USUS: Cibarius panis, pain commun, (pain des esclaves).

CĬBUS, i, m. Nourriture, repas, mets. SYN. Esca, pastus, epulæ. EPITH. Animalis, gravis, divisus, modificatus, suavissimus, terrestris. PHRAS. 1. Cibum capere, manger. Cibaria sumere; cibo curare corpora; liberaliore victu, obsonio corpora firmare, vires firmare. Moderato cibo naturæ desideria explere; cibo se reficere; corpora curare, reficere. Cf. Edo. 2. Cibo se onerare, se charger de nourriture. Cibo immodico se ingurgitare, obruere; abdomen distendere; alvum degravare. Cf. Vorax. 3. Cibos inferre, porter les mets sur la table. Mensam cibis instruere; ornare, adornare mensas, exquisitis epulis exstruere. 4. Cibi parcus. Cf. Abstineo. USUS: Epicurus utebatur eo cibo, qui suavissimus esset, et ad concoquendum facillimus, qui inflationem nullam haberet. Cibo et potione onustus esse, indigestion.

CĬCĀDA, æ, f. Cigale.

CĬCĀTRIX, īcis, f. Cicatrice. SYN. Signum relictum ex vulnere. USUS: Ne obductam reipublicæ cicatricem refricem. Exceptæ adverso corpore cicatrices. Coit jam cicatrix.

CĬCER, ĕris, n. Pois chiche. (Genus leguminis).

CĬCUR, ŭris, omn. gen. Apprivoisé. SYN. Mansuetus, mansuefactus. )( Ferus, immanis. PHRAS. Cicurem reddere hominem alioquin barbarum, adoucir un barbare, un sauvage. Inveteratam barbariem ex hominis moribus delere; ex agresti immanique vita ad humanitatem, mansuetudinemque traducere; ex feritate ad mansuetudinem transferre; ad humanitatem informare; mansuefacere hominis ingenium agreste et disciplina formare. USUS: Bestiarum immanes aliæ, aliæ cicures.

CĬĔO, es, cīvi, cĭtum, ciēre, a. Soulever, déterminer; mouvoir. SYN. Commoveo. USUS: Id venenum sævos cruciatus ciere solet. Animatum est, quod motu cietur interiore. 2. Excito, provoquer, appeler. Bella, pugnam, motus, lacrimas ciere.

CĬLĬCĬUM, ii, n. Étoffe grossière de poil de chèvre. SYN. Vestis e pilis caprarum contexta. USUS: Coria, cilicia, saccos imperavit.

CINCINNĀTUS, a, um, Qui a les cheveux bouclés. USUS: Cincinnatus ganeo.

CINCINNUS, i, m. Boucle de cheveux. SYN. Capillus ad ornatum intortus. USUS: Erant illi capilli compti, et madentes cincinnorum fimbriæ.

CINGO, is, cinxi, cinctum, ere, a. Ceindre, entourer. SYN. Coerceo, circumdo, munio, tueor, contineo, sepio. ADV. Diligentius. USUS: Urbes diligentius religione, quam mœnibus cingendæ. Ea septa porticu cingemus. Regio mari cincta et periculis. Mare montibus cingitur, continetur. Cf. Circumdo.

CINGŬLUS, i, m. Ceinture (de la terre). SYN. Zona. EPITH. Australis, medius et maximus. USUS: Videmus terram quasi quibusdam cingulis redimitam, e quibus duo maxime inter se diversi.

CĬNIS, ĕris, m. Cendre. USUS: 1. Cur hunc dolorem cineri et ossibus parentis inuris? Videbitis miserandum patriæ cinerem. 2. (VULG. Cineres benedicti,) cendres bénites. Cineres sacri, lustrales, piaculares. 3. (VULG. Dies Cinerum,) jour des cendres. Dies, cui sacris cineribus capiti aspersis nomen est, qui a sacro cinere frontibus aspergi solito nomen traxit, reperit. Postridie Hilariorum, Dionysiorum.

CIRCA, Autour de. Ad locum refertur. SYN. Circum. USUS: 1. Circa Capuam. Circa omnes portus misi exploratores. 2. Ad personas: Multos circa se habebat, il avait beaucoup de monde autour de lui.

CIRCENSES, ium, m. Jeux de cirque. USUS: Ludi circenses.

CIRCĬTER, Environ, à peu près. SYN. Ad, non multo secus, prope, fere. USUS: 1. Refertur ad tempus: Hora sexta circiter. Circiter noctem, meridiem. 2. Ad numerum: Pars tertia circiter, le tiers à peu près.

CIRCŬĔO, is, īvi, ĭtum, ire, a. Faire le tour de. Cf. Circumeo.

CIRCŬĬTĬO, ōnis, f. Ronde; détour; détour de parole, circonlocution. SYN. Circonscriptio, anfractus, periphrasis. USUS: Quid circuitione opus est et anfractu? rem palam edicito.

CIRCŬĪTUS, ūs, m. Circuit, contour, enceinte; révolution; période. SYN. Conversio, periodus, comprehensio et ambitus verborum, continuatio, circumscriptio, orbis. EPITH. Brevior verborum, longior, sapientissimus atque optimus, incitatior, naturalis, totus orationis. USUS: Circuitus solis diem et noctem efficit. Circuitus orationis, quem Græci periodum vocant.

CIRCŬLĀTOR, ōris, m. Charlatan. SYN. Circumforaneus, vagus. EPITH. Notissimus. USUS: Notissimus quidam circulator.

CIRCŬLOR, aris, atus sum, ari, d. Se réunir en cercle. SYN. Circulos facere, in circulum cogere homines colloquendi gratia. USUS: Oscitans judex, cum alio colloquens, nonnunquam etiam circulans.

CIRCŬLUS, i, m. Cercle. SYN. Orbis forma plana in orbem acta, gyrus, ambitus rotundus, corona hominum colloquentium. EPITH. Exiguus vitæ, immensus gloriæ, lacteus. USUS: Quidam circulis describendis delectationem capiunt. Circulum describere; orbem circumscribere, faire un cercle. 2. Conversio, cercle céleste, révolution. Stellæ circulos suos et orbes mirabili celeritate conficiunt. 3. Cœtus, corona, cercle, assemblée, réunion. Circulo se subduxit. Sermo in circulis et conviviis liberior.

CIRCUM, Autour. SYN. Circa. USUS: Refertur ad locum, auprès de, dans, chez. Prætorem circum omnia fora sectabantur. Circum hæc loca morabor.

CIRCŬMĂGO, is, ēgi, actum, ere; a. Tourner, faire tourner; s’accomplir. * USUS: Equum freno circumagere. Jam se annus circumegerat. Hostis se ad dissonos tumultus circumegerat.

CIRCUMCĪDO, is, cīdi, cīsum, ere, a. Couper autour; retrancher. SYN. Amputo, reseco, demo, aufero. USUS: Multitudinem sententiarum circumcidere; luxuriem sermonis stilo depasci. Locus omni aditu circumcisus. Hinc derivatur circumcidaneus, a um. * Mustum circumcidaneum, vin de taille.

Circumcisio Domini. (VULG. Circoncision de N.-S.) Dies circumcisi Infantis DEI memoria sacer. Octavis a natali dies, quo nato Servatori nostro nomen impositum est.

CIRCUMCIRCA, Tout autour, de tous côtés. SYN. Ab omni parte, undique. USUS: Cœpi regionem circumcirca prospicere. Contra citraque omnium hostium plena erant.

CIRCUMCLŪDO, is, clusi, clusum, ere, a. Environner, enfermer de toutes parts. Veritus, ne duobus exercitibus circumcluderetur. Mira diligentia circumclusus, ne commovere se posset. Cf. Claudo.

CIRCUMCŎLO, is, colui, cultum, ere, a. Habiter autour, le long de. Multi populi eam paludem circumcolunt.

CIRCUMCURSO, as, avi, atum, are, a. et n. Courir çà et là, s’agiter. * USUS: Obit, circumcursat villas suas.

CIRCUMDO, as, dĕdi, dătum, dăre, a. Mettre autour. SYN. Cingo, sepio, vallo, stipo, circumsepio, circumfundo, vestio, circumplico, circumplector, circumjicio, circumligo, circumsisto, circumveho, circumvenio, circumsideo, circumvallo, ambio. PHRAS. Circumdare urbem, environner, entourer une ville. Turmas circumfundere; circumjicere multitudinem mœnibus; circumplecti, circumvenire locum opere; circumvallare; medium ab utroque latere concludere; sinu quodam, flexuque frontem aversamque oppidi partem circumire. Cf. Obsideo. USUS: Non egrediar cancellis, quos ipse mihi circumdedi, je ne sortirai pas des limites que je me suis tracées. Milites ignem oppido circumdederunt. Oppidum fossa circumdatum. Fossa oppido circumdata.

CIRCUMDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Conduire autour. USUS: Aratrum circumducere, tracer avec la charrue l’enceinte d’une ville. Aliquem, ædes et conclavia circumducere.

CIRCŬMĔO, is, ĭvi, vel ĭi, ĭtum, ire, a. et n. Faire le tour, tourner autour de, cerner, envelopper. SYN. Circueo, eo circum. USUS: Circumit veteranos.

CIRCUMFĔRO, fers, tŭili, lātum, ferre, a. Faire mouvoir autour. SYN. Circumgesto. USUS: Humani corporis sanguinem in pateris circumtulit, il fit circuler une coupe remplie de sang. Sol circumfertur ad brumale signum, le soleil fait sa révolution du côté du tropique.

CIRCUMFLECTO, is, flexi, flexum, ere, a. Décrire en tournant. USUS: Cursum circumflectere.

CIRCUMFLO, as, flavi, flatum, are, n. et a. Souffler de tous côtés. USUS: Ab omnibus ventis; a ventis invidiæ circumflari, être battu par tous les orages de l’envie.

CIRCUMFLŬO, is, fluxi, fluxum, ere, a. Couler autour; regorger, être riche, abonder. SYN. Abundo. USUS: Circumfluit gloria, rebus omnibus, copiis abundat. Oratio circumfluens.

CIRCUMFŎRĀNĔUS, a, um, Qui est autour du forum. SYN. Qui circum forum spatiatur, aliquid venditans. USUS: Pharmacopola circumforaneus, médecin ambulant, charlatan. Æs circumforaneum, non Corinthium, dettes (les banquiers et les usuriers habitaient autour du forum).

CIRCUMFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. Répandre autour. SYN. Ambio. ADV. Undique. USUS: Terra mari circumfunditur. Latent omnia tenebris circumfusa.

CIRCUMGESTO, as, avi, atum, are, a. Colporter. SYN. Circumfero.

CIRCUMJĂCĔO, es, cui, ere, n. Être étendu, situé autour. USUS: Reliquæ regiones, quæ circumjacent Europæ.

CIRCUMJECTUS, us, m. Enceinte. SYN. Qui terram vasto circumjectu amplectitur.

CIRCUMJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. Placer autour; entourer. USUS: Circumjecta muris ædificia, campi circumjecti.

CIRCUMLĬGO, as, avi, atum, are, a. Lier, attacher autour; entourer. SYN. Implico, complico. USUS: Anguis eum circumligavit.

CIRCUMLŬO, is, ere, a. * Baigner. USUS: Peninsulæ in modum pars major circumluitur.

CIRCUMLŬVĬO, ōnis, f. Atterrissement. USUS: Jura circumluvionum et alluvionum.

CIRCUMMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. Envoyer de tous côtés. USUS: Hostis suorum multos post montes circummisit. Circummissi senatores delectus habuere.

CIRCUMMŬNĬO, is, īvi, ītum, ire, a. * Entourer, fortifier une place; investir. USUS: Pene ut feminas, circummunitos se prohiberi aqua fremebant.

CIRCUMPĔDES, um, m. pl. Laquais. SYN. Servi a pedibus. USUS: Circumpedes formosi et litterati.

CIRCUMPLECTOR, eris, plexus sum, plecti, d. Embrasser, entourer. SYN. Circumplico.

CIRCUMPLĬCO, as, avi, atum, are, a. Envelopper. SYN. Circumplector.

CIRCUMPŌTĀTĬO, ōnis, f. Action de boire à la ronde. USUS: Omnis circumpotatio, qua pocula in circulum redeunt, est sublata.

CIRCUMRŌDO, is, rosi, rosum, ere, a. Ronger autour. SYN. Arrodo. USUS: Dudum circumrodo, quod devorandum est, je tourne autour de ce qu’il faut aborder franchement (PROV.).

CIRCUMSCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. Définir, expliquer. SYN. Determino, constituo, definio, concludo. ADV. Scelerate senatum. Circumscribi brevi, et definiri numerose verba. USUS: 1. Natura exiguum vitæ curriculum nobis circumscripsit, æternum gloriæ. 2. Constringo potestatem, borner, limiter, restreindre. Senatus Prætorem circumscripsit. 3. Concipio, concevoir. Mente circumscribenda est prius sententia, et verba confestim concurrent. Cf. Definio.

CIRCUMSCRIPTĒ, D’une manière précise. SYN. Paucis, definite, breviter. USUS: Singulas res definimus, et circumscripte complectimur.

CIRCUMSCRIPTĬO, ōnis, f. Limite; définition. SYN. Definitio, circuitio. EPITH. Aperta. USUS: Æternitatem nulla circumscriptio temporis metitur.

CIRCUMSCRIPTOR, ōris, m. Trompeur, fripon. USUS: Quis testamentorum subjector? quis circumscriptor? quis ganeo?

CIRCUMSĔCO, as, cui, sectum, are, a. Couper autour. SYN. Circumcido.

CIRCUMSĔDĔO, es, sēdi, sessum, ere, a. Être assis autour de; assiéger, investir. SYN. Circumsideo, obsideo, circumvenio, corona cingo, incingo. USUS: Urbs ab hostibus circumsedetur. Oppidum interclusum circumsedere. Cf. Obsideo, Circumdo.

CIRCUMSĒPĬO, is, sepsi, septum, ire, a. Entourer. SYN. Circumdo. USUS: Senatus armatis circumseptus.

CIRCUMSESSĬO, ōnis, f. Siége d’une ville. SYN. Obsessio. USUS: Circumsessionis causam in alium transtulit.

CIRCUMSĬDĔO, es, sēdi, sessum, ere, a. Assiéger. SYN. Obsideo. Cf. Obsideo, Circumdo.

CIRCUMSISTO, is, stĕti, stĭtum, ere, n. Entourer. USUS: Circumsistunt eum lictores valentissimi.

CIRCUMSŎNO, as, ui, ĭtum, are, n. Retentir tout autour. ADV. Undique vocibus talibus. USUS: Vocibus tuis aures meæ circumsonant.

CIRCUMSPECTĬO, ōnis, f. Vigilance. SYN. Accurata consideratio. USUS: Circumspectione utendum est. Cf. Cautio, Cautus.

CIRCUMSPECTO, as, avi, atum, are, n. et a. Regarder tout autour. SYN. Circumspicio.

CIRCUMSPECTŬS, ūs, m. Action de voir autour. USUS: Facilis est circumspectus, quo eam, etc., je puis voir aisément où je vais, etc.

CIRCUMSPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, a. Observer, examiner. SYN. Adverto, perpendo, oculis obeo, collustro, accurate considero. ADV. Celeriter animo, diligenter, diligentissime, magnifice se, paulisper. PHRAS. Aciem mentis in omnes partes intendere, chercher à pénétrer. Circumferre oculos; oculis aliquem requirere. Prospectum in urbem et agros captare. USUS: Circumspicite paulisper mentibus vestris. Circumspicite procellas imminentes. Magnifice se circumspicere, sibi placere, s’admirer, (avoir une haute idée de soi-même).

CIRCUMSTO, as, stĕti, stătum, are, n. et a. Se tenir en cercle; entourer, assiéger. SYN. Circumdo, circumsisto. USUS: Noctes et dies omnia nos fata circumstant. Circumstant te summæ auctoritates, quæ te oblivisci domesticæ laudis non sinant. Frequentes me circumstetere. Cf. Circumdo.

CIRCUMVĀDO, is, vasi, ere, a. Envahir. USUS: Anceps terror circumvasit barbaros, hinc arce capta, illinc urbem scandente hoste.

CIRCUMVALLO, as, avi, atum, are, a. Entourer d’un retranchement. SYN. Munio vallo. USUS: Oppidum bidui labore circumvallarunt.

CIRCUMVECTĬO, ōnis, f. Transport; mouvement circulaire. USUS: Solis circumvectio. Portorium circumvectionis.

CIRCUMVECTUS, a, um, Qui s’est porté autour. USUS: Equites jubet circumvectos ab tergo invadere aciem, il ordonne à la cavalerie de tourner et de prendre à dos l’armée ennemie.

CIRCUMVĔHO, is, vexi, vectum, ere, a. Mener autour, côtoyer, doubler. USUS: Equo circumvectus Dictator. Classe circumvehi insulam.

CIRCUMVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, a. Accabler (par force et par ruse), circonvenir. SYN. Decipio. ADV. Acute testes, indigne. USUS: Subvenire alicui, qui potentum opibus circumveniri urgerique videtur. Innocentem judicio circumvenire et opprimere. Cf. Decipio.

CIRCUMVESTĬO, is, ire, a. Revêtir autour, envelopper. USUS: Dictis circumvestire consilia sua, cacher sa pensée sous ses discours.

CIRCŪS, i, m. Cirque, arène. SYN. Campus, in quo populus ludos spectans considebat. EPITH. Candens, elucens candore, magnus, maximus. USUS: Ludi publici sunt cavea circoque divisi.

CIS, En deçà de. SYN. Citra. )( Trans. USUS: Cis Euphratem.

CĬSĬUM, ii, n. Chaise à deux roues, voiture légère. Genus vehiculi velocis.

CISTA, æ, f. Corbeille, cassette; armoire. SYN. Arca, fiscina, canistrum. USUS: Cistas dejicit.

CĬTĔRĬOR, ōris, gen. com. Plus rapproché; plus récent. SYN. Propinquior. )( Ulterior. USUS: Atque ut ad citeriora et notiora veniam.

CĬTHĂRA, m, f. Cithare. SYN. Lyra. USUS: Cithara canere.

CĬTHĂRISTA, æ, m. Joueur de cithare. USUS: Saltatores, citharistæ. De eo, qui tantum pulsat citharam, non accinit.

CĬTHĂRŒDUS, i, m. Qui chante en jouant de la cithare. SYN. Qui cithara canit; pulsat citharam, et canit.

CĬTĬMUS, a, um, Très-proche. SYN. Proximus. )( Ultimus. USUS: Luna cœlo ultima, citima terræ.

CĬTĬUS, Plus vite. SYN. Ocius, prius. USUS: 1. Citius repentinus morbus oculorum, quam diuturna lippitudo sanatur. 2. Potius, verius, magis, aptius, plutôt. Eum citius veteratorem quam oratorem dixeris.

CĬTO, Vite, rapidement. SYN. Celeriter, mature, quamprimum, sine mora, brevi tempore, mox. )( Tarde. PHRAS. Cito rem conficiam, j’aurai bientôt terminé l’affaire. Quamprimum, perceleriter, citius quam æstimas; protinus, mature, momento rem confectam dabo; impigre, propere, præpropere rem festinabo. Quam ocissime, quam maturrime; solertissime, temporis puncto conficiam; summam celeritatem adhibebo. Prius tua opinione, actutum, subito, prompte, strenue rem agam. Cf. Celer, Statim. USUS: Puer cito arripit, l’enfant saisit facilement.

CĬTO, as, avi, atum, are, a. Citer en justice. SYN. In jus voco, adesse jubeo, diem alicui dico, laudo, nomino. USUS: 1. Testem citabo totam Siciliam. Aliquem capitis reum in judicium per præconem citare. Citavit testes, il assigna des témoins. 2. Citato equo illuc contendit, il se rendit en ce lieu à bride abattue. 3. Citare auctores, invoquer l’autorité d’un auteur; rectius: Laudare auctorem, testem; afferre testimonium auctorum.

CĬTRA, En deçà de; en avant de. SYN. Cis. )( Ultro. USUS: 1. Exercitum habuit citra flumen. 2. Citra fastidium, sans dégoût.

CĬTRĔUS, a, um, De citronnier. USUS: Mensa citrea.

CĬTUS, a, um, Prompt, rapide. SYN. Celer, maturus. Cf. Celer, Propero.

CĪVĬCUS, a, um, De cité, civique. USUS: Corona civica.

CĪVĪLIS, e, omn. gen. De cité, de citoyen; civil. USUS: Bellum civile, studium; jus civile; mos, consuetudo civilis. Pro civili parte rempublicam salvam cupio, en ma qualité de citoyen, je désire le salut de la république.

CĪVĪLĬTER, En citoyen, comme il convient à un citoyen. USUS: Civiliter vivere, cum aliquo civiliter contendere.

CĪVIS, is, m. Citoyen. SYN. Municeps, popularis. (VULG. Conterraneus, concivis, compatriota.) PHRAS. 1. Civem facere aliquem, donner à qqn le droit de cité. Civitatem alicui dare, donare, largiri, impertiri; adscribere civitati, vel in civitatem; in civitatem suscipere, recipere; adsciscere civem; civitate donare; accipere in civitatem; ad civium numerum adscribere; referre inter cives. 2. Civis factus est, il fut fait citoyen. Civitate donatus est; jus civitatis consecutus est; civitatem impetravit; relatus est inter cives; particeps civilium munerum factus est; in civitatem receptus est; patuit illi Rom. civitas; virtutis præmium civitas Rom. fuit 3. Civium jure excidit, il perdit ses droits de citoyen. Civitatem amisit, perdidit; segregatus a numero civium est. Civitas ei adempta est; in ærarios relatus est; ex albo civium erasus est. USUS: Civem aliquem designare, facere, habere. Civis reipublicæ amantissimus.

CĪVĬTAS, ātis, f. Cité, état. SYN. Civium multitudo in unum locum congregata; jus civium, libertas. EPITH. Adjutrix scelerum, libidinum testis, fautorum receptrix. Aliena, amica alicui, amicissima et fidelissima, ampla, illustris, clara, nobilis, amplissima, beata, honesta, libera, bella, clara, commendatior, commentitia, communis, conjunctissima, antea copiosa, cuncta, erudita, fidelis, fidelior, aut copiis locupletior, auctoritate gravior, fidelissima, firma, valens, florens, florentissima, consilio et armis fœderata, grata, gravis et locuples, ornata, gravissima, moderatissima, illustris, immunis, improba, incolumis, ingrata, inutilissima, lauta, libera, liberta, locuples, maledicentissima, maledicta, misera atque inanis, bene morata, bene constituta, nobilissima quondam, et jam doctissima, nova, occupatissima, opportunissima ad aliquid, opulentissima et beatissima, orba, pacata et libera, prava, perdita, perprava et tenuis, potens, barbara, princeps omnium rerum, proxima alicui loco, pulcherrima, quieta, sancta, socia factorum et flagitiorum, sollicita, splendidissima, suspiciosa et maledica, tenuis, vitiosa, universa. Civitates afflictæ, alternæ, amplissimæ, egentissimæ, fœderatæ, invictissimæ, marinæ, maximæ, minimæ, minores, bene moratæ, ornatæ, pacatæ, tranquillæ, perditæ, salvæ et incolumes; amplæ atque potentes, tantæ et tam graves, totæ, universæ. USUS: 1. Concilia, cœtusque et conventicula hominum civitates appellantur. Cato ortu Tusculanus est, civitate Romanus. Romam urbem civitas incolit, la ville de Rome est habitée par des citoyens. Dicavit se in civitatem Romanam. 2. Jus civitatis alicui impertiri, accorder à qqn le droit de cité. Civitatem dare, donare, largiri alicui; in civitatem recipere, suscipere, adscribere aliquem. 3. Civitatis jus amittere, perdre le droit de cité. Civitatem perdere; civitatem adimere alicui. Civitatem nemo amittit, nisi sua culpa. 4. Civitate mutari, devenir citoyen d’une autre ville. Cf. Civis.

CLĀDES, is, f. Perte, fléau; défaite. SYN. Calamitas, damnum, cædes. EPITH. Horribilis, importuna, ingens, luctifica, subita, tanta, vetusta. USUS: 1. Cladem facere, afferre, inferre, faire essuyer une grande défaite. 2. Cladem accipere, essuyer une défaite. 3. Cladem reddere, prendre une revanche. Cf. Cædes, Cædo, Damnum, Prœlium.

CLAM, En secret. SYN. Furtim, occulte, ex occulto, ex insidiis. )( Palam. PHRAS. 1. Clam nescio quid agitat, il médite je ne sais quoi au fond du cœur. Clandestina consilia miscet; latenter, ex occulto, in occulto nescio quid parat, machinatur; occulte cuniculis me oppugnat; secreto, arbitris remotis, clanculum, in operto, occultis sermonibus, nescio, quid serit. 2. Clam discessit, il est parti à l’insu de tous. Silentio ex urbe egressus; imprudentibus omnibus, insciis, inscientibus omnibus; remota hominum conscientia fuga sibi consuluit. Cf. Occulto, Tego, Celo.

CLĀMĀTOR, ōris, m. Criard, déclamateur. USUS: Odiosi ac molesti clamatores.

CLĀMĀTŌRĬUS, a, um, Qui crie. USUS: Clamatorium genus.

CLĀMĬTO, as, avi, atum, are, n. et a. Crier fort, appeler à grands cris. Supercilia illa tua calliditatem clamitare videntur, vos sourcils semblent accuser l’astuce.

CLĀMO, as, avi, atum, are, n. et a. Crier. SYN. Vocifero; clamorem edo, facio, profundo; voce contendo, persono. PHRAS. Ingentem clamorem tollunt, ils poussent de grands cris. Vociferatione utuntur maxima, clamore profuso; circumsonat hostilis clamor; truci cantu, clamoribus inconditis, horrendo cuncta complent sono. Ululatus, cantusque dissoni audiuntur. Clamoribus strepunt, perstrepunt; tumultu personant omnia. Terribilis inde sonus accidit; incertis clamoribus, stridore horrendo omnia personant, aures fatigantur. Nemora vallesque circumjectas terribili sono implent. Vocem emittunt, sustollunt, efferunt, intendunt, contendunt, mittunt; indicem voluntatis virtutisque clamorem efferunt, inconditum trucemque clamorem edunt; incondito clamore perturbant omnia; clamor barbaro ululatu permistus præsentes terret. USUS: Hoc me tua causa fecisse clamo ac testor.

CLĀMOR, ōris, m. Cri, clameur. SYN. Vociferatio. EPITH. Acutissimus, cœlestis, concionalis, incredibilis, infestus atque inimicus populi, magnus, major, maximus, par, profundus. Clamores gladiatorii, magni, majores, maximi. USUS: 1. Clamorem movere, excitare, exciter les clameurs. Clamorem edere, tollere, extollere, profundere, jeter, pousser des cris. Clamorem reddere, répondre aux clameurs. Clamorem proximis tradere, transmettre le cri (de guerre) à ses voisins. Clamorem arctare. Clamore facto, sublato. 2. Acclamatio, admurmuratio, acclamations. Hæc sunt, quæ clamores et admirationem in oratione efficiunt. Cf. Clamo.

CLĀMŌSUS, a, um, Criard.

CLANCŬLUM, A la dérobée, en cachette. SYN. Clam. USUS: Hæc clanculum dicta sunto. Cf. Clam.

CLANDESTĪNUS, a, um, Qui se fait en cachette, clandestin. SYN. Occultus. USUS: Clandestinum scelus. Clandestina cum hoste colloquia miscere. Cf. Occultus.

CLANGOR, ōris, m. Son de la trompette. SYN. Tubarum cantus, vox aquilæ, et aliarum avium. EPITH. Tremulus, vastus.

CLĀRĒ, Clairement, nettement. SYN. Clara voce, explicate, plane, aperte, dilucide, enodate, manifeste. USUS: Clare gemuit. Semper id periculum clarius apparet.

CLĀRĔO, es, ui, ere, n. Briller; être illustre. SYN. Emico.

CLĀRĬGĀTĬO, ōnis, f. Action de réclamer solennellement une satisfaction. SYN. Belli denuntiatio.

CLĀRĬSŎNUS, a, um, Clair, retentissant. SYN. Clare sonans, canorus.

CLĀRĬTAS, ātis, f. Illustration, célébrité. SYN. Splendor nominis, fortunæ, gloriæ nobilitas. USUS: Claritatem nominis aucupari, assequi, admittere. Claritas vocis. Cf. Splendor.

CLĀRĬTŪDO, ĭnis, f. Célébrité, illustration, éclat. USUS: Artes quibus summa claritudo paratur. Cf. Splendor, Gloria, Dignitas, Clarus.

CLĀRUS, a, um, Clair; illustre. SYN. 1. Planus, apertus, perspicuus, dilucidus, explicatus, evidens, pervulgatus, non obscurus. )( Obscurus. 2. Insignis, nobilis, illustris, celeber. PHRAS. 1. Vir est clarissimus, cet homme est très-célèbre. Clara est ejus viri virtus; inclita religio. Magnum est ejus viri nomen et opinio; amplissima auctoritas; claritate nominis insigni præditus; magna est in civibus gloria; vir est omnis ætatis ac memoriæ clarissimus; est in eo viro laus virtutis maxima; fama fertur in primis; maximum hujus in his regionibus nomen est, hujus viri clarissima virtus est et insignis ad posteros. Cf. Celeber, Altus. 2. Rem clariorem reddere, rendre une chose plus claire, plus intelligible. Claram spectatamque facere; nobilitatem rebus dare; rei dignitatem facere, addere, conciliare; lucem rebus dare, splendorem afferre, illustrare rem, in bono lumine collocare. Cf. Illustro. 3. Res clara est, la chose est claire, évidente. Res ipsa se aperit; præsentior jam res est, quam ut ignorari possit; liquida res est et in medio posita. In luce res est. Cf. Manifestus. USUS: 1. Claris et illustribus exemplis usus sum. Clara hæc sunt, non immoror. Clara jam luce, pendant le jour. 2. Insignis, illustre, distingué. Vir clarus et nobilis ex doctrina. Claram mortem oppetere. Cf. Præclarus, Honoratus, Celeber.

CLASSĬĀRĬUS, a, um, Soldat de marine, marin. * USUS: Classiarius miles.

CLASSĬCUS, a, um, Citoyen de la première classe.

CLASSĬCUM, i, n. Trompette guerrière. SYN. Sonus tubarum. USUS: Advocare ad concionem, silentium facere classico, sonner l’assemblée. Canere, concinere classicum, donner le signal du combat.

CLASSIS, is, f. Flotte. SYN. Naves, navium multitudo. EPITH. Bella, bene magna et ornata, præclara in speciem, sed inops et infirma propter dissimilitudinem propugnatorum atque remigum, pulcherrima. USUS: 1. Classem ædificare, ornare, apparare, comparare, instruere, équiper une flotte. Classem deprimere, frangere, demergere, détruire, couler bas une flotte. 2. Ordo civium, et distributio pro modo census, une des six classes dans lesquelles était réparti le peuple romain. Tributim et centuriatim describere ordines, ætates, classes. Cf. Navis. Classis Præfectus. Cf. Præfectus.

CLATHRI, ōrum, m. pl. Grille, barreaux.

CLAUDĬCĀTĬO, ōnis, f. Action de boiter, démarche de boiteux. EPITH. Deformis. USUS: Apparet in eo claudicatio non deformis.

CLAUDĬCO, as, are, n. Boiter. SYN. Altero pede nuto. USUS: 1. Num claudicat vir bonus? 2. TRANSL. Titubo, vacillo, debilis, infirmus sum, chanceler, être défectueux, imparfait. Claudicat hæc oratio. Claudicat amicitia nostra, vacillat et titubat. Claudicat in officio. Etiam summa felicitas semper ex parte aliqua claudicat.

CLAUDO, is, clausi, clausum, ere, a. Fermer. SYN. Obstruo, oppilo, obturo, intercludo, comprimo. PHRAS. Urbs clausa est, la ville est fermée. Fores portarum objectæ sunt; claustra urbis objecta sunt; obseptum est in urbem iter; interclusa ad urbem via est. Urbs nemini patet; non patet ad urbem aditus. Cf. Aditus. USUS: Alicui exitum, viam, transitum; fugam hosti claudere. Consilia sua clausa habere. Claudere aures optimis consiliis. Ejus consuetudinem mihi adhuc meus pudor clausit. Mare clausum nuntios moratur. Nullius domus satis clausa tuæ libidini. Cf. Includo.

CLAUDUS, a, um, Boiteux. SYN. Altero pede læsus, vel captus.

CLĀVA, æ, f. Bâton, massue. USUS: Clava et fuste repulsus.

CLĀVĬCŬLA, æ, f. Vrille, tendron de la vigne, au moyen duquel elle s’attache aux soutiens. SYN. Capreolus in vite. USUS: Vitis claviculis suis, quasi manibus, quidquid est nacta, amplectitur.

CLĀVIS, is, f. Clef. USUS: Alicui claves tradere, credere. (VULG. Claves Imperii, les clefs, le boulevard de l’empire.) Latine: Claustra portæque Imperii.

CLAUSTRUM, i, n. Sæpius plurali adhibetur. Porte; boulevard, défense, rempart. SYN. Fores, loca clausa. USUS: Claustra urbis, regionis hostibus committenda non sunt. Effringi fores, revelli claustra. (VULG. Claustrum Monachorum, cloître.) Cœnobium. (VULG. Clausura, clotûre.) Claustra cœnobii.

CLAUSŬLA, æ, f. Conclusion, fin. SYN. Extrema cujusque rei pars, præsertim in oratione, versu. Verborum conclusio, exitus. EPITH. Difficilis, præclara. USUS: Clausula numerose et jucunde cadens. Cum argumentum scribendi non suppetit, utor consueta clausula. Clausula edicti.

CLĀVUS, i, m. Clou; gouvernail de navire, timon de l’état. SYN. Gubernaculum navis. EPITH. Tractabilis. USUS: Clavum imperii tenere, être au timon des affaires. Tractare gubernacula reipublicæ.

CLĒMENS, entis, omn. gen. Clément, doux, généreux. SYN. Lenis, mitis, mansuetus, misericors, liberalis, humanus. PHRAS. Princeps erat clementissimus, le prince était très-clément. Princeps erat, ad cujus expertam clementiam nemini non tutus receptus erat; qui cives mirifice colebat; qui civium voluntati ac gratiæ deditissimus erat; qui oblivisci nihil solebat, nisi injurias; cujus incredibilem mansuetudinem, inusitatam inauditamque clementiam non æquare modo dicendo, sed ne adumbrare quidem quisquam possit; a quo nihil non benigne clementerque factum; clementia tanta, ut nemini supplici non dextram fidemque porrigeret, spem salutis ostenderet, indulgeret; nihil isto Principe clementius; nemo cum illo Principe clementiæ laude comparandus, æquandus, conferendus. Nemo illi hac clementiæ laude par, aut secundus; Princeps proprio quodam naturæ munere ad clementiam liberalitatemque factus videtur. Præcipua quadam laude florebat clementiæ; Principum nemo est, in quo plus quam in isto clementiæ esset ac humanitatis; clementiæ laude præstabat, antecellebat, anteibat omnes. Cf. Lenis. USUS: Clemens et misericors judex; clemens castigatio.

CLĒMENTER, Avec clémence, bonté. SYN. Mansuete. USUS: Clementer facere, audire.

CLĒMENTĬA, æ, f. Clémence, douceur, bonté. SYN. Lenitas, benignitas, humanitas, misericordia, mansuetudo, placabilitas, bonitas, moderatio animadvertendi. EPITH. Admirabilis, grata alicui, insidiosa, inusitata inauditaque, jucunda auditu, popularis, singularis. USUS: Clementia est, per quam animi temere in odium alicujus invectionis concitati, comitate retinentur. Cf. Lenitas, Clemens.

CLĒPO, is, psi, ptum, ere, a. Voler, cacher, dissimuler. SYN. Furor, rapio, subripio. USUS: Pueri Spartæ rapere et clepere discunt.

CLEPSYDRA, æ, f. Clepsydre. SYN. Vas, e quo aqua paulatim effluens horas distinguit, horologium. USUS: Ad clepsydram declamare, déclamer, parler à l’heure.

CLĬENS, entis, m. Client. SYN. Qui in fide alicujus est et clientela. EPITH. Proprius, vetus. Clientes novi, plurimi. USUS: Tibi nemo cliens esse, te nemo clientem habere volet.

CLĬENTĒLA, æ, f. Patronage, clientèle. SYN. Clientum defensio, tutela, procuratio. EPITH. Honesta, illustris, clientelæ maximæ, provinciales. PHRAS. Se in fidem ac clientelam tradere, dare, conferre, dicare, se placer sous le patronage de qqn. Alterius fidei se committere, mandare; in fidem alterius se permittere; tutelæ subjicere et commendare. USUS: Esse in fide et clientela alterius. Clientelam ad se traducere.

CLĪTELLÆ, ārum, f. pl. Bât. SYN. Ephippia, quæ jumentis imponuntur ad melius ferendas sarcinas. USUS: Ea onera clitellis sunt apportata.

CLĪTELLĀRĬUS mulus, i, m. Bête de somme.

CLĪVŌSUS, a, um, Qui s’élève en pente, montueux. USUS: Clivosus locus.

CLĪVUS, i, m. Pente, montée. SYN. Collis. EPITH. Plenus servorum.

CLŎĀCA, æ, f. Egout, cloaque. SYN. Locus cavus, per quem sordes eluuntur. USUS: Cloacam maximam, receptaculum omnium purgamentorum urbis, sub terram agi jussit.

CLYPĔUS, i, m. Bouclier. USUS: Abjecto clypeo fugit.

CŎĂCERVĀTĬO, ōnis, f. Action d’entasser, d’accumuler. SYN. Copia, cumulus, acervus. EPITH. Universa. USUS: Coacervatio argumentorum, et frequentatio.

CŎĂCERVO, as, avi, atum, are, a. Entasser, accumuler. SYN. Aggrego, accumulo, cogo, congero, cumulo. USUS: Pecuniam immensam cogere et coacervare.

CŎĂCESCO, is, ere, n. Devenir aigre. SYN. Acidus fio, acesco. USUS: Vinum vetustate coacescit.

CŎACTĬO, ōnis, f. Rassemblement. SYN. Congregatio, conspiratio, conventiculum. USUS: Nocturnis vigiliis et hominum coactione turbata civitas.

CŎACTOR, ōris, m. Collecteur d’impôts; commis de recette. SYN. Qui pecuniam cogit et recipit officii nomine. (VULG. Perceptor particularis.) USUS: 1. Non effugies nostros coactores.

CŎACTUS, a, um, part. v. cogo. Forcé. SYN. Expressus. USUS: 1. Hæc non nisi coactus scripsi. 2. Congregatus, rassemblé. Copiæ in unum locum coactæ. Cf. Invitus, Nolo, Ægre.

CŎACTŬS, ūs, m. Impulsion. SYN. Impulsus. USUS: Hæc tuo coactu scripsi.

Coadjutor Episcopi, Coadjuteur d’un évêque. SYN. Episcopus qui alterum adjuvat episcopum.

Coadjutor, Conservus, aide, homme d’affaires. SYN. Administrator rei domesticæ, qui domestico opere exercetur; in re familiari adjutor; adjutor operum; ad domestica ministeria adscriptus.

CŎÆDĬFĬCO, as, avi, atum, are, a. Bâtir avec. SYN. Construo.

CŎÆQUO, as, avi, atum, are, a. Égaliser, rendre égal. SYN. Æquo. USUS: Coæquare gratiam omnium difficile est, il est difficile que tous aient une égale autorité. Coæquare omnia ad suas injurias et libidines, faire peser sur tous également le joug de ses injustices et de ses caprices.

CŎÆVUS, a, um, Du même âge, contemporain. SYN. Æqualis, ætate cum aliquo conjunctus.

CŎĂGĬTĀTĬO, ōnis, f. Mouvement simultané. SYN. Agitatio. USUS: Coagitatio pulmonum.

CŎAGMENTĀTĬO, ōnis, f. Assemblage, réunion de parties. SYN. Nexus, compositio, constructio, conjunctio. EPITH. Dissolubilis. USUS: Copulatio rerum et quasi consentiens ad mundi incolumitatem coagmentatio naturæ. Coagmentatio non dissolubilis.

CŎAGMENTO, as, avi, atum, are, a. Assembler, réunir. SYN. Compono, conjungo, construo, compingo. )( Dissolvo. USUS: 1. Nihil tam aptum, tam compositum ac coagmentatum inveniri potest. Struere verba, ac veluti coagmentare. 2. Conficio, tracto, affermir. Pacem coagmentare, cimenter la paix. Cf. Conjungo.

CŎĀGŪLUM, i, n. Présure, ce qui sert à faire cailler le lait. USUS: Lactis coagulum.

CŎĂLESCO, is, ălŭi, escere, n. Se joindre, se figer; se réunir. SYN. Cohæreo, concresco. USUS: Concordia coaluerant animi.

CŎANGUSTO, as, atum, are, a. Rétrécir, reserrer. SYN. Coarcto. )( Dilato. USUS: Hæc lex in cunctum ordinem dilatata coangustari potest.

CŎARCTĀTĬO, ōnis, f. Action de presser, de réunir. USUS: Coarctatio plurium in angusto tendentium.

CŎARCTO, as, avi, a tum, are, a. Presser, resserrer, rétrécir. SYN. Constipo, coangusto. )( Dilato, explico. USUS: Fac, ut quæ arctavit et peranguste refersit, dilatet et explicet. Coarctari in oppido. Angustæ fauces iter coarctant.

CŎARGŬO, is, ere, a. Accuser, convaincre, confondre. SYN. Arguo, redarguo, accuso, convinco, detego, indico. USUS: Coarguere aliquem; coarguere errorem, culpam, mendacium alicujus. Aliquem avaritiæ coarguere. Aliquem multis suspicionibus, conjecturis coarguere; vitæ turpitudine sese ipse coarguit. Cf. Convinco, Accuso.

CŎCHLĔA, æ, f. Limaçon. EPITH. Domiporta, sanguine cassa. USUS: iste tanquam cochlea abscondit et retentat sese tacitus.

CŎCHLĔAR vel CŎCHLĔĀRE, is, n. Cuiller. USUS: Cochlearis mensura, cuillerée, mesure pour les liquides.

CŎCLES, ĭtis, m. Borgne. SYN. Luscus, altero captus oculo.

COCTUS, a, um, Cuit, mûr. SYN. TRANSL. Maturus. )( Crudus. USUS: Poma matura et cocta. Sermo bene coctus et conditus.

CŎCUS, vel CŎQUUS, i, m. Cuisinier. SYN. Qui cibos parat et condit. USUS: Mitto cocos, pistores, lecticarios. Cocus vilissimum antiquis mancipium, æstimatione et usu in pretio esse cœpit. Majoris pretii nunc cocus est, quam villicus.

CŌDEX, ĭcis, m. Livre, registre, écrit. SYN. Tabulæ accepti et expensi; item: liber, in quo acta publica scribebantur. EPITH. Falsus, interlitus. USUS: In codicem referre; codicem obsignare; e codice delere. Non habere se hoc nomen in codice accepti et expensi fatetur.

CŌDĬCILLI, orum, m. pl. Tablettes à écrire. SYN. Tabellæ, libelli. USUS: Exarare aliquid in codicillis, referre dicta in codicillos.

CŒLESTIS, e, com. gen. Céleste, divin. SYN. Divinus, immortalis. )( Humanus. USUS: Rem gessisti memorabilem, ac pene cœlestem. Cœlestes orbes. Fama Herculem in concilio cœlestium collocavit.

CŒLĬTES, um, m. pl. Habitants du ciel, dieux. SYN. Cœlicolæ. USUS: Cœlitum ira invectum est hoc malum.

CŒLUM, i, n. Ciel. SYN. Altissimum DEI domicilium; regiones immortalitatis; beatorum sedes, domicilium. PHRAS. 1. Ad cœli gaudia pervenero Sancti, les saints sont parvenus à la gloire du ciel. Sancti corporibus laxati in cœlestia templa penetraverunt; exuti corpore mortali ad superos migraverunt, ad bona nulla temporis longinquitate pereuntia; cum DEO beatissimam vitam ævo infinito vivunt; in beatorum domicilium accepti gaudiis omnibus affluunt et circumfluunt; cœlesti civitate donati, torrente voluptatum inundantur; hinc profecti recta ad concilium, ad domum sempiternam DEI, ad regiones immortalitatis evecti sunt, ubi placidissima quies et vita sempiterna vigent; ubi bona ea nos manent, ut neque aspectu oculorum comprehendi, neque auribus percipi, neque ulla cogitatione queant adumbrari; ubi nec visa cuiquam mortalium, nec auribus arrepta, nec mente unquam tractata vigent gaudia, et vigebunt spatiis sæculorum innumerabilium; ubi Divinæ majestatis aspectu in omnium sæculorum perpetuitatem sine satietate perfruentur. Sancti ab his locis ærumnarum plenis, in illam innumerabilibus felicitatibus redundantem affluentemque regionem demigrarunt; in cœlestes domos, in concilium Superum, in illam stabilem sedem ac domicilium Beatorum; in illam Regis æterni aulam; in illam cœlestem ac beatam domum felicitate æterna fruentium animorum; in cœlestem Regiam, ubi cum DEO æternum degent ævoque beatissimo ac sempiterno fruentur. 2. Sæpe de cœlo cogitadum, il faut souvent penser au ciel. In beatissimam cœlitum sedem, in augustissimam illam Divinitatis sedem omnes cogitationes conferre decet. Erigenda mens est identidem et attollenda ad ilium æternæ felicitatis portum. Obeundæ identidem mente cogitationeque oræ illæ cœlestes ac beatissimæ; in iisque mente ac animo habitandum. Cf. Beatus. USUS: 1. Omnibus idem cursus ad cœlum patet. Homo divinus de cœlo delapsus videbatur, cet homme divin semblait descendu du ciel. De præstantis virtutis viro. Nocturna cœli forma siderum ornatus. Celerrima cœli conversio. 2. Aer, spiritus circumfusus, air, atmosphère, température, temps. Gravis et pestilens cœli aspiratio. Cœli gravitas, natura et temperatio. 3. TRANSL. Summus locus et gradus, comble, faîte du bonheur, de la gloire. Aliquem laudibus in cœlum ferre. In cœlo sum. Cœlum digito attingo. Hominis vox est, felicis admodum, et lætitia gestientis.

CŎĒMO, is, emi, emptum, ere, a. Acheter. SYN. Emo, coemptionem facio. Cf. Emo.

CŎEMPTĬO, ōnis, f. Vente, coemption, une des formes du mariage romain. USUS: Coemptiones facere. Cf. Emptio.

CŎEMPTĬŌNĀLIS, e, com. gen. Relatif à la coemption. SYN. Qui frequens est in coemptionibus.

CŒNA, æ, f. Dîner, repas du soir. USUS: Ad cœnam me vocavit, perduxit. Cœnam fecit, dedit lautam. Cœna me accepit lautissima. Condixi ad cœnam, promisi. Non soleo obire cœnas. Cœnæ adhibitus est.

Cœna Domini, la Cène du Seigneur. Dies sacer cœnæ Domini, sacrosanctæ Christi cœnæ memoria sacratus. Epulum Divinum.

CŒNĀCŬLUM, i, n. Salle à manger. SYN. Triclinium. USUS: Roma cœnaculis sublata et suspensa.

CŒNĬTO, as, are, n. Dîner souvent. SYN. Frequentius cœno. USUS: Foris apud alios cœnitare non soleo.

CŒNO, as, avi, atum, are, n. Dîner. ADV. Belle, frugaliter, honeste, libenter, male, melius, nequiter, prave, recte, turpiter. USUS: Cœnati discubuimus. Manus lava et cœna.

CŒNŬLA, æ, f. Petit dîner. SYN. Cœna parva.

CŒNUM, i, n. Boue, ordure. SYN. Lutum. USUS: 1. In cœno jacere. Cœno oblitus. 2. TRANSL. Pro homine sordido, aut insigniter improbo, être immonde, dégradé, méprisable (t. d’inj.). Cœnum olet homo sordidus, cet homme malpropre sent la boue. O cœnum! O portentum!

CŎĔO, is, īvi vel ii, ĭtum, ire, n. et a. Aller ensemble, se réunir. SYN. Convenio, adjungor, congredior. USUS: 1. Cum hoc coire ausus es? coivere amici. 2. Jungo, contraho, s’associer, s’unir, former (une alliance, une société.) Coire societatem cum aliquo sceleris, vel præmii. Coire de salute alterius. 3. Coalesco, se refermer. Vulnus, arteria coit; cicatrix obducta est.

CŒPI, isti, isse, a. et n. Commencer. SYN. Incipio, instituo, suscipio. USUS: Magis pœnitet cœpisse, quam desistere libeat.

CŒPTO, as, are, n. Commencer. SYN. Incipio.

CŒPTUM, i, n. Entreprise, projet, dessein. USUS: Ingentia cœpta pertexere.

CŒPTUS, a, um. Commencé. USUS: Cœpti sumus de republica consuli, on a commencé à nous consulter au sujet de la république.

CŎĔQUĬTO, as, are, n. Chevaucher ensemble. * USUS: Coequitabant sex millia equitum.

CŎERCĔO, es, cui, cĭtum, cere, a. Contenir, réprimer, arrêter. SYN. Contineo, refreno, domo, reprimo, cohibeo. PHRAS. Coercenda est hominum licentia, il faut réprimer la licence des hommes. Frangendæ cupiditates, frenandæ libidines, audacia illorum et conatus resecandi; reprimendi sunt improbi, domandi, et veluti freni gestientibus eorum animis imponendi. Circumscribenda, contundenda est exultantium prædonum audacia, ferocitas, jactatio; debilitandi, comprimendi, exarmandi sunt penitus. Danda est opera, ut vis et impetus eorum reprimatur, cohibeatur, cupiditatibus eorum eatur obviam. Metus, necesse est, aliquis contineat exultantes illorum animos, iracundiam teneat, incensam cupiditatem restinguat. Excutienda est importuna illa levissimorum hominum audacia; libertas illa nimia audiendi quidlibet arctiorem in gyrum revocanda; castiganda petulantium hominum licentia et compescenda. Retardandi perversorum impetus et coercitione legumque vinculis restringendi. Revocandi ardentes animi ac incitati, et ab impiis consiliis, ad quæ cursu ruunt, reflectendi ac retrahendi. Cf. Cohibeo, Compesco. USUS: 1. Mundus omnia complexu suo coercet et continet, le monde embrasse et renferme tout. 2. Refreno, reprimo, châtier, corriger. Improbi vinculis, suppliciis, morte, exilio refrenandi et coercendi. Cf. Cohibeo, Castigo.

CŎERCĬTĬO, ōnis, f. Répression; châtiment; réprimande. Pronuntiaverunt coercitionem adversus tribuni intercessionem.

CŒTŬS, ūs, m. Réunion d’hommes, assemblée, troupe. SYN. Concilium, conventus. EPITH. Populares, occulti, nefarii, solemnes ludorum. USUS: Cœtum hominum dicendo tenere. Dimittere cœtum. Cœtus hominum jure sociati.

CŌGĬTĀTĒ, Avec réflexion. SYN. Meditato, consulto. USUS: Accurate, consulto, cogitate scribere. Cf. Prudens.

CŌGĬTĀTĬO, ōnis, f. Pensée, réflexion; projet, résolution. SYN. Mentis sensus, mentis agitatio, animi motus, animi sensus, reconditus sensus, intimus sensus, meditatio, commentatio, cura. EPITH. Acerrima, atque attentissima, deformis, diuturna, multo difficilior, multo obscurior, dignissima virtutis alicujus, inanis, melior, multa, reliqua, summa, tacita. Cogitationes acerbæ, bonæ, certæ, intimæ, liberæ, malæ conscientiæ atque animi, mollissimæ, graves, posteriores, sapientiores, pristinæ, quietæ, quotidianæ, tacitæ. PHRAS. 1. Sermo tuus, cogitationem mihi injecit, votre discours m’a donné cette pensée. In eam me cogitationem induxit, adduxit; ad eam me cogitationem deduxit; ex sermone tuo subiit animum cogitatio; injecta est animo cogitatio. 2. Cogitatione nostra quidlibet effingere nobis possumus, notre intelligence peut imaginer mille choses. (VULG. Imaginor.) Quidlibet mens nostra cogitatione sibi depingere potest; mundum totum cogitatione percurrere, amplecti potest. Concipere rerum imagines quaslibet animo possumus. Fingere animo, cogitatione depingere, adumbrare quidlibet possumus. Speciem rei quamlibet animo informare, cogitatione consequi, animo comprehendere mens humana potest. 3. Seriam tandem cogitationem suscipe, prenez enfin une bonne résolution. Suscipe cogitationem et curam te dignam; imperti, quæso, huic te cogitationi; pone in hac cogitatione tempus aliquod; versetur in animo tuo hæc cogitatio. In ea re cogitationem omnem loca, defige. Adverte tandem animum, cogitationemque hominis sobrii paulisper suscipe; intende animum; mente animoque considera; mentis cogitationes aliquando tandem huc converte; animadverte tandem diligentius; meditare attentius; considera cum animo tuo; intento animo intuere; diligenter eam rem animo agita; in animo tracta et versa. Refer ad animum; ante oculos tibi pone, propone, statue, constitue; mentem huc intende tuam; mentis aciem in hoc contende. Ini tandem consilia cum animo tuo, studioseque cogita; versare in hujus meditatione rei. Cogita etiam atque etiam, ac cum animo reputa. 4. Cogitationem eam abjeci, j’ai rejeté cette pensée. Cogitationem alio averti, traduxi; avocavi animum a molesta rei cogitatione, cogitationem ab his molestiis; aberrat tandem animus a molesta rei cogitatione, meque mihi eripui; libero tandem ac soluto sum animo, et rei molestæ cogitatione vacuo. Nulla jam rerum molestissimarum cura vel sollicitudo insidet animo; ejeci animo eam cogitationem mentemque ac sensum avocavi. 5. Hic erat cogitationum mearum scopus, tel était le but de mes réflexions. Consilium meum hoc erat; hoc spectavi, hoc volui, hoc secutus sum; id tum egi; huc consilia mea, huc cogitationes retuli; huc animum, huc mentem intendi; huc spectabat animus meus; huc mentem direxi et studia; eo consilia contuli; hoc animo agitabam; hic animo meo meisque consiliis scopus fuit; hæc meta, quo intendebantur cogitationes meæ; hoc mihi propositum erat. 6. Cogitationes meas explicare satis non possum, je ne puis bien vous expliquer ma pensée. Mentis consilia, sensus intimos non est, ut possim verbis consequi, sermone exprimere; exprimendis animi sensibus omnis impar oratio est; verba desunt, quibus animi mei sensa foras efferam. Mentem oratio non assequitur, non æquat. 7. Cogitationibus distrahor variis, mille pensées m’obsèdent et m’accablent de distractions. Perturbatis cogitationibus ab instituto itinere mens deducitur; aberrat animus a re proposita; aptæ ad rem propositam cogitationes dissipantur; animus diversa agitat; alienato a re proposita sum animo; animus evagatur longius ac peregrinatur. USUS: Cogitationes posteriores plerumque sunt sapientiores. Quid in res tam viles cogitationem abjicis?

CŌGĬTO, as, avi, atum, are, a. et n. Penser, réfléchir; avoir l’intention de. DIFFER. Cogito, prius est, posterius excogito. SYN. Meditor, commentor, contemplor, mente contrecto, mente complector, animo agito, mente agito; mecum quæro; existimo; in animo habeo, mihi in animo est, cogitationem rei alicujus habeo, omnem curam defigo in re aliqua, animo et cogitatione comprehendo; in aliqua re cogitationem pono, cogitationem in re defigo, memoriam meam ad rem aliquam excito; ratione animoque lustro, ante oculos meos propono, speciem alicujus rei cogitatione percipio, mente, et cogitatione versor, cogitationem alicujus rei capio, suscipio. ADV. Cogitare acerbe de pernicie reip., acrius, accuratius, acutissime, astute, attentius quid, bene aliquando, callide, crudeliter de exitio, crudelissime, diligenter, divine de rep., diu de aliquo, diutius, etiam atque etiam humaniter in aliquem, incondite, libidinose, longius, monstrose, multum secum, multum de aliquo, male, multum, nefarie de vita alicujus, obscure omnino, optime de rep., plane parum, plurimum, præpostere, prudenter, sæpe, sæpenumero, salutariter, sapienter de rep., sensim stulte, tantisper de reo, timide de se, valde, vere. PHRAS. 1. Diu mecum cogitavi, j’ai longtemps réfléchi. In animo volutavi; reputavi ipse mecum, cum animo meo. Acie mentis dispexi omnia; omnia mente complexus sum; circumspectavi, observavi omnia; omnia mente peragravi, animo me et cogitatione in omnes partes converti, diu in cogitatione versabar, omnia volvebam animo, omnia percurrebam. Diu multumque versabam animo; mente agitabam, tractabam, revolvebam. His cogitationibus diu intentus eram; diu mentem implicatam habebam. Diu deliberavi mecum; diu cum animo perquirebam. 2. Nescio, quid facinoris cogitat, il médite je ne sais quel crime. Majus in animo facinus est; nescio quod facinus molitur animo; nescio quid facinoris animo habet; magnum aliquid animo agitat; facinus, nescio quod, mente concepit; grandius aliquid animo parat; spes et ira tacitis sæpe cogitationibus volutat animum; oblata repente rei gerendæ opportunitas animum ad cogitationem facinoris a desperatione avertit; grande aliquid periculique plenum animus agitat; ad grandius aliquod facinus omni cogitatione fertur; animum intendit. Majus aliquid animo ac mente concipit. Amplectitur animo nescio quod majus facinus. 3. Nihil nisi prælium cogitat, il ne rêve que batailles. Una prælii imago oberrat oculis; arma tantum et pugnam cum animo cogitat; secreta æstimatione pensat; arma animo, arma oculis obversantur assidue. Pugnæ faciem omnem præcipit, atque animo secum ante peragit; destinatam in prælio mentem habet, suspensus animo in prælii eventu, nullis aliis cogitationibus impediri potest. 4. Cogitare cœpit de incertis fortunæ vicibus, il commença à songer aux vicissitudes de la fortune. Cogitatio incidit, injecta est de incertis fortunæ casibus; in mentem venit incertorum casuum; in eam cogitationem deductus est, venit, incidit, quam incertæ essent fortunæ vices; diem inter eam cogitationem absumpsit, quæ incertos fortunæ casus animo subjecerat. Ancipites fortunæ eventus assiduo tractabat animo, et noctes et dies cogitabat. Adjecit animum ad incertos fortunæ casus memoria repetendos. Institit reputare secum; his curis, cogitationibus animum agitabat; has assidue cogitationes volvebat; reputabat cum animo suo, secumque retractabat, quam essent incertæ terræ mortalium vices; existimare cœpit, quam instabiles essent fortunæ vices. 5. Hinc inde cogito, mille pensées m’obsèdent. Nunc in hanc, nunc in illam partem mente atque animo trahor, feror; animus diversa agitat; variæ cogitationes animum commovent; animus in diversas partes distrahitur. Non una cogitatio mentem agitat; verso me ad omnes cogitationes, aliud atque aliud, uti solet, cum prima damnamus, subjiciente animo. 6. Cogito perpetuo de te, je songe sans cesse à vous. Nunquam de te non cogito; nunquam mihi ex animo effluis, excidis, discedis. Meæ curæ omnes in te sunt. Te semper spectat animus meus. Meæ cogitationes ad te referuntur omnes. Nullum a me tempus prætermittitur de te, tuisque rebus cogitandi. In te tuisque rebus animus perpetuo est. Excubo animo tua tuarumque rerum causa. Meæ cogitationes in te tuisque rebus consumuntur omnes. Omnis mihi de te tuisque rebus cogitatio est. 7. De tuis commodis assidue cogito, je m’occupe sans relâche de vos intérêts. Toto animo de tuis commodis ornamentisque cogito; valde laboro de tuis commodis et ornamentis. Tuus mihi honor, res tuæ ac fortunæ vehementer mihi curæ sunt. Tuam utilitatem assidue specto. Hæret animo meo de tuis commodis assidua cogitatio. Siquid e re tua est, id maxime laboro. Tuæ rationes quid postulent, nunquam non attendo. Meas curas ad tuum commodum omnes confero. Animus meus in tua utilitate fixus et locatus est. In hoc omnem meam cogitationem figo; in eo totus sum; hoc unum spectat industria mea; versor in hoc studio totus; ea in re atque cura mens mea versatur tota, ut quæ in rem tuam, vel e re tua sunt, eorum tibi desit nihil. Cf. Cogitatio, Considero, Memini. USUS: 1. Dies noctesque cum animo meo cogito. 2. In Tusculanum, Romam cogito, je songe à aller à Tusculum, à Rome. Subintell. proficisci.

COGNĀTĬO, ōnis, f. Liens du sang, parenté, parents. SYN. Conjunctio sanguinis, propinquitas. EPITH. Amplissima, continuata, materna, naturalis, propinqua, propior certiorque, proxima. USUS: Cupio, mihi tecum cognationem esse, cognatione tecum jungi, conjungi, te attingere. Quæ cognatio propior, quam patriæ? Cf. Affinitas.

COGNĀTUS, a, um, Parent. SYN. Sanguine conjunctus, propinquus. EPITH. Voluntarius, nobilissimus, optime convenientes. PHRAS. Ille cognatus meus est, il est mon proche parent. Propinqua me cognatione attingit, contingit; sanguine me contingit; genere mihi est proximus; arcta propinquitate mihi junctus est; sanguine mihi conjunctus est; cognatione stirpi meæ adnexus est; est mihi cum illo cognatio; cognationem habeo cum illo; necessitudine me attingit; cognatione mecum conjungitur; generis propinquitate, propinquitatis vinculo conjunctus est; eadem mecum cognatione tenetur. USUS: Nihil est tam cognatum mentibus humanis, quam numeri ac voces. Cf. Affinis, Propinquus.

COGNĬTĬO, ōnis, f. Connaissance. SYN. Agnitio, intelligentia, notio, scientia. EPITH. Divina, facilis, facilior, insita, magna, satis magna, magna atque ardua, magna ac difficilis, manca quodammodo atque inchoata, naturæ necessaria, perfacilis, solivaga, jejuna, subtilior, summa rerum civilium, utilis, vulgaris. Cognitiones usitatæ perceptæque. USUS: 1. Ea res facilem habet cognitionem; in facili cognitione versatur, facile cognosci potest, cette chose est facile à connaître. 2. Judicium, connaissance légale, instruction judiciaire, enquête, procès. Cum dies cognitionis adesset. Orbis terræ cognitionem quis uni sine consilio dederit? Cf. Notio.

COGNĬTOR, ōris, m. Représentant en justice, avoué, procureur. Alicui in litem suam cognitorem dare. Nemo ejus causæ cognitor esse voluit. VULG. Procurator judicialis.

COGNĬTUS, a, um, Connu. SYN. Spectatus, perceptus, compertus, judicatus. USUS: Homo virtute cognita, et spectata fide, homme d’une vertu reconnue, éprouvée. In utraque fortuna cognitus. Nec injuria, nec beneficio mihi cognitus. Cognitum id, pervulgatum, compertum est. Cf. Manifestus, Nosco.

COGNŌMEN, ĭnis, n. Surnom. SYN. Cognomentum. EPITH. Hæreditarium. USUS: Gloriosum cognomen alicui addere. Magni cognomen a facto egregio traxit, invenit, tulit, sibi sumpsit, sibi peperit, habuit, reportavit. Cf. Nomen.

COGNŌMENTUM, i, n. Surnom. SYN. Cognomen.

CŌGNŌMĬNĀTUS, a, um, Surnommé. USUS: Verba cognominata, non vulgata, termes synonymes.

COGNOSCO, is, nōvi, nĭtum, ere, a. Connaître. SYN. Nosco, agnosco, percipio, attendo, disco, non me latet, non me fugit, assequor, teneo, habeo, animadverto, cognitum habeo, intelligo, mihi notum est, perspectum, exploratum est, cerno, notitiam rei habeo, cognitionem rei capio. ADV. Cognoscere bene aliquem, bene leges, instituta, breviter rem totam, commode consuetudinem, diligenter causas, verba, vim, naturam, explorate, facile majorum accurationem, libentissime ex litteris, maxime fidem, melius causam, optime, plane, penitus, prorsus non potuisse, quam primum, quam sæpissime, recte bonitatem, prudentiam, sensim, separatim de agro, sero, summatim, tarde. Cognosci facillime in partem optimam, modo, plene percipi. Cognitus bene, modo, diu, diligenter, facile, maxime, plane, penitus. PHRAS. Animum tuum ex litteris tuis cognovi, vos lettres m’ont fait connaître toute votre pensée. Consilia tua plane mihi nota sunt ex litteris tuis; qui sit sensus tuus, quæ consilia, probe novi, præclare intelligo, non me latet. Cognitum habeo ac perspectum animum tuum; teneo consilia tua, animum tuum, sensus tuos. Patent mihi sensus animi tui; consiliorum tuorum nihil me fugit, latet, præterit. Mentis eas partes, quæ ab oculis remotæ sunt, introspexi, perlustravi, inspexi penitus. Cerno oculis mentis tuæ consilia; intimos animi recessus detexere litteræ tuæ, aperuere, patefecere. Extat animus tuus illis in litteris; argumenta non dubia animi, voluntatis tuæ præbuere litteræ tuæ; animum, voluntatem, sensus tuos ac consilia non dubiis indiciis illis ex litteris perspexi; litteræ tuæ non dubiam significationem dedere, quis sit animus, qui sensus tui; litteræ tuæ consiliorum tuorum notionem in animo impressere; in cognitionem voluntatis tuæ adduxere; odoratus sum facile tuis ex litteris, et quid cuperes et quid sentires. Comprehendi animo consilia tua, illis mihi litteris declarata; argumentis indiciisque non levibus patefactus est mihi aditus, apertus, tuis litteris est introitus ad omnia intima animi tui consilia sine ullo errore perveniendi. Cf. Intelligo, Scio, Nosco, Notus. USUS: 1. Cognovi e tuis litteris. Jus civile cognovit, calluit. 2. Cognosco causam, connaître (d’une affaire); instruire (un procès), juger. Verres causam cognovit. Designavit, qui causam cognoscerent, jus dicerent, de controversiis, vel controversia disceptarent, jus administrarent Cf. Judico.

CŌGO, is, cŏēgi, cŏactum, ere, a. Chasser; forcer; rassembler. SYN. impello, adigo, vim facio, vim adhibeo, vim affero, necessitatem affero, necessitatem impono, compello. ADV. Cogere celeriter in senatum, quam celerrime pecuniam. PHRAS. Coactus id feci, on m’a obligé à faire cela. Tuo coactu atque efflagitatu hoc feci; imperio, metu, vi adductus feci; necessitate impulsus; vi metuque subactus eam rem suscepi; expressa mini necessitas est id agendi; impulsus coactusque hoc suscepi; necessitate adactus sum ad id agendum. Vis metusque me in eam necessitatem adduxit istud agendi; vis metusque subegit me ad necessitatem facinoris. USUS: 1. Legis est persuadere, non omnia vi et metu cogere. 2. Congrego, colligo, rassembler, réunir. Senatum, multitudinem hominum, armatos cogere, omnem militarem ætatem excire. Pecuniam e decimis; a civitatibus stipendia cogere. Aer cogitur in nubem. 3. Concludo, conclure. E tua argumentatione, quod volumus, efficitur et cogitur. Aliud, quam cogebatur, infers. 4. Coarcto, resserrer, enfermer. In angustum cogi. In ordinem cogere. 5. Apello, aborder. Naves in portum cogere. 6. Condenso, condenser, épaissir. Lac cogere. Cf. Violentus, Nolo.

CŌHÆRENTĬA, æ, f. Cohésion, liaison. SYN. Compositio, conjunctio. USUS: Siderum circuitus ad mundi cohærentiam pertinet.

CŎHÆRĔO, es, hæsi, hæsum, ere, n. Adhérer, être attaché à. SYN. Cohæresco, conjungor. )( Disjungor. ADV. Apte, necessario, præclare, quam aptissime, vehementer. PHRAS. Virtutes omnes inter se cohærent, toutes les vertus sont unies entre elles. Mirabilis est virtutum contextus; omnes inter se aptæ sunt, nexæ et jugatæ. Est quædam admirabilis continuatio seriesque virtutum, ut aliæ ex aliis nexæ, omnes inter se aptæ colligatæque videantur; aptissime inter se implicatæ sunt. Virtutum omnium societas est arctissima; virtutes omnes arctissime copulantur. USUS: Extrema cum primis aptissime cohærent. Mundus ita cohæret, ut dissolvi nullo modo possit. Non cohæret tua ratio. Cf. Hæreo, Conjungo.

CŎHÆRESCO, is, ere, n. S’attacher à. SYN. Cohæreo. USUS: Atomi inter se cohærescunt.

CŎHÆRES, ēdis, m. f. Cohéritier.

CŎHĬBĔO, es, hĭbŭi, hĭbĭtum, ere, a. Rétenir, réprimer, maîtriser. SYN. Contineo, refreno. ADV. Ardentius assensionem. PHRAS. Cohibuit se ab alienis appetendis, il s’abstint toujours de désirer le bien d’autrui. Non revocavit se ipse, sed pæne refugit ab alienis appetendis; abstinuit se, tenuit, continuit, repressit, manus abstinuit ab alienis invadendis; nihil alieni usquam attigit; non manus solum, sed oculos etiam abstinentes habuit; moderatione magna et modestia est usus; mediocritatem sectatus, cupiditati suæ modum constituit; aspirare ad alienas opes religio erat homini; cupiditati frenum continuo adhibuit, injecit. Nihil illis manibus sanctius, atque ab omni cupiditate remotius; integras purasque atque ab omni cupiditate intactas manus habuit. Cf. Comprimo, Coerceo, Tempero, Moderor. USUS: Nisi Cæsar furentis impetus et conatus, furorem, importunitatem cohibuisset, actum erat de pulcherrima provincia. Iracundiam cohibere, animum vincere. Cohibere a rebus incertis assensionem, refuser son assentiment à une chose incertaine.

CŎHĬBĬTĬO, ōnis, f. Empêchement, obstacle. SYN. Interdictum.

CŎHŎNESTO, as, avi, atum, are, a. Orner, embellir. SYN. Honesto, decoro, orno. USUS: Exequias cohonestare. Auctoritate sua ac laude cohonestare aliquem. Cf. Orno.

CŎHORRĔO, es, horrui, ere, n. Frissonner de tous ses membres. SYN. Horreo, percellor. USUS: Sudore, cum cohorruissem, in febrim incidi. Cohorrui ad id spectaculum. Cf. Horreo.

CŎHORS, ortis, f. Cohorte. SYN. Militum manus. EPITH. Auxiliaria, impura, invita, nobilis, præclara, prætoria, studiosa alicujus, tota. USUS: 1. Quot potuit, cohortes contraxit, conscripsit, instruxit. Completas cohortes successori tradidit. 2. TRANSL. Caterva, multitudo varia hominum, foule, bande, troupe. Conferte hujus cohortem impuram cum illius comitatu sanctissimo.

CŎHORTĬCŬLA, æ, f. Petite cohorte. SYN. Parva cohors.

CŎHORTĀTĬO, ōnis, f. Exhortation. SYN. Hortatio, hortatus. EPITH. Gravior, inanis, mirifica. USUS: Incredibiliter me tua cohortatio commovit, incitavit, excitavit ad inquirendam veritatem.

CŎHORTOR, aris, atus sum, ari, d. Exhorter. SYN. Hortor, adhortor. ADV. Ardentius ad virtutem. USUS: Te semper ad studium virtutis ac summæ laudis cohortatus sum. Cf. Hortor, Moneo.

CŎINQUĬNO, as, avi, atum, are, a. Souiller, infecter. SYN. Turpifico, commaculo. Cf. Maculo.

CŎĬTĬO, ōnis, f. Réunion, conciliabule, entente. SYN. Societas, sodalitas, arcana pactio et factiosa. EPITH. Silvestris. USUS: Coitionem facere; in candidatorum coitione interfui.

CŎLĂPHUS, i, m. Soufflet. USUS: Infligere, infringere, impingere, incutere colaphos, in os pugnos ingerere; pugnis onerare, obtundere, concidere; pugnis obserere; incursare pugnis; pugno percutere; pugnis conscindere; pugno icere, appliquer un coup de poing.

COLLĂBĔFĪO, is, factus sum, fieri, p. Être ébranlé, fracassé. USUS: Naves perfracto rostro totæ collabefactæ.

COLLĀBOR, eris, lapsus sum, labi, d. Tomber, s’écrouler, s’affaisser. * SYN. Labor, corruo. USUS: Ruina collabi. Cf. Cado.

COLLĂCRĬMĀTĬO, ōnis, f. Action de fondre en larmes. USUS: Signa doloris vultu, voce, collacrimatione ostendit.

COLLĂCRĬMO, as, avi, are, n. Pleurer ensemble. SYN. Lugeo. USUS: Casum meum toties collacrimavit.

COLLĀTĬO, ōnis, f. Action de réunir plusieurs objets; souscription, offrande; comparaison. SYN. Comparatio, similitudo. USUS: Philosophia ex rationum collatione constat. Quæ est in ista collatione similitudo? Cf. Confero.

COLLĀTĀTUS, a, um, part. v. anom. collato. Étendu, abondant (en parl. du style). SYN. Dilato. )( Coangusto. USUS: Oratio collatata et diffusa. Cf. Amplifico.

COLLAUDĀTĬO, ōnis, f. Action de louer pleinement. SYN. Laudatio. Cf. Celebratio.

COLLAUDO, as, avi, atum, are, a. Louer sans réserve. SYN. Comprobo, laudo. ADV. Indiserte. USUS: Clementiam Cæsaris diserte collaudavit. Cf. Celebro, Laudo.

COLLECTA, æ, f. Collecte, écot. SYN. Pecunia a multis colligi solita, ut a convivis et aliis. USUS; Collectam a conviva exigere.

COLLECTĬO, ōnis, f. Réunion. SYN. Congregatio. USUS: Eorum membrorum collegio dispersa celeritatem insequendi retardavit.

COLLECTĬTĬUS, a, um, Réuni de côté et d’autre, rassemblé à la hâte. SYN. Recens collectus, tumultuarius. USUS: Cum tirone et collectio exercitu figna contulit.

COLLĒGA, æ, m. Collègue. SYN. Qui ejus cum altero officii est et potestatis. EPITH. Custos et vindex cupiditatis, cupidus provinciæ, immanis et impurus, non indisertus, perhonorificus in aliquem et partium studiosus, ac defensor bonorum, studiosus alicujus. USUS: Habuit collegam in prætura Sophoclem.

COLLĒGĬUM, ii, n. Association, corps, compagnie, collége. SYN. Conventus, sodalitas, cœtus, ut Sacerdotum, opificum &c. EPITH. Amplissimum, decemvirale, desperatum, frequens, maximum, prætorium, totum. Collegia innumerabilia, nova, vetera. USUS: Pontificum, tribunorum, sacerdotum, amplissimum collegium. Aliquem in collegium adoptare. Nullum concilium, societas, consilium commune, collegium superest.

COLLĬBET, libuit vel lĭbĭtum est, ere, imp. Il plaît, il prend fantaisie. SYN. Libet. USUS: Simul ac mihi collibitum fuerit, adero. Cf. Libet.

COLLĬDO, is, lisi, lisum, ere, a. Frapper, heurter contre, briser. SYN. Frango, contero. USUS: Humor facile comprimi ac collidi potest, le moindre choc divise l’eau.

COLLĬGĀTĬO, ōnis, f. Attache, lien. SYN. Vinculum, connexio. EPITH. Arctior, naturalis. USUS: Colligationem omnium causarum animo perspicere. Arctior colligatio est propinquorum. Cf. Necto.

1. COLLĬGO, as, avi, atum, are, a. Lier ensemble, enchaîner. SYN. Necto, connecto, constringo, ligo, vincio. )( Dissolvo. USUS: Corpora naturalibus vinculis colligata. Colligatæ inter se et aptæ virtutes; virtutes cognatione quadam inter se continentur. Cf. Cohæreo, Necto.

2. COLLĬGO, is, ēgi, ectum, ere, a. Rassembler, réunir. SYN. Cogo, congrego, in unum conjicio cumulum, in unum redigo. ADV. Colligere acute crimina, aliquando se, amice, benevole, breviter, commodius animo, copiose sententias, diligentius, divinitus omnia, eleganter, exquisitius, facete, memoriter, modice benevolentiam, præclare, propemodum rhetorice sententias, ridicule, singulatim ac diu, tenuiter argumenta voluntatis, undique, omnes copias, undique omnes perditos. PHRAS. 1. Quantum potuit hominum, collegit, il a réuni le plus d’hommes qu’il a pu. Magnam ex agrestibus manum effecit; magnam hominum multitudinem coegit, contraxit, in unum locum compulit, ad belli societatem convocavit, ex agris oppidisque congregavit; manum fecit, copias paravit non contemnendas; omnem ætatem militarem excivit; lecta armatorum manus et ad signa convocata. 2. Collegi me tandem ex pavore, je me suis enfin remis de ma frayeur. Respiravi, recreavi me a præteritis molestiis, recepi me ex illo terrore; animos collegi tantæ rei cogitatione confusos; collegi me tandem, et rationi et consilio locum dedi; redii tandem ad me; animum a timore recepi; animus mihi rediit; animum ex mœrore refeci; animum tandem ad me advocavi. Abduxi a mœrore animum; a molestiis avocavi animum et cogitationem. Cf. Respiro. USUS: 1. Exercitum ex agris collegi. Argumenta multa in unum collegi. Res undique collectæ et comportatæ; lecti fructus, spolia, flores. 2. Aucupor, acquiro, comparo, amasser, acquérir, contracter. Benevolentiam civium assentatione; ex labore magno gratiam et dignitatem colligere. Eo facto invidiam sibi collegit. 3. Animum resumo, reprendre courage, se remettre. Tu te collige. Quid esi autem seipsum colligere, nisi dissipatas animi partes rursus in suum locum cogere. 4. Concludo, comprendre, conclure. Ex eo colligere potes, quam te amem. Hinc bene colligitur; recte conficitur etc. 5. Vasa colligere; plier bagage, lever le camp, décamper.

COLLĪNĔO, as, avi, atum, are, a. et n. Viser un but, diriger en visant. SYN. Dirigo, propositum assequor (Vulgo: Scopum tango, album tango.) USUS: Collinees, oportet, quo propositum assequaris. Quis tota die jaculans, non aliquando collineat? Collineare hastam aliquo, vel sagittam.

COLLIS, ĭs, m. Colline, coteau. SYN. Mons, clivus. EPITH. Colles excelsi, nitidissimi, viridissimi, deserti. PHRAS. Editus in saltu collis, aditu arduus impedito agmini, expedite haud difficilis, colline boisée. Collis in modum metæ, in acutum cacumen a fundo satis lato fastigiatus; collis leniter ab infimo acclivis; collis ex omni parte circumcisus; tumulus paulo editior; collis clementer et molliter assurgens; intercisus vallibus collis leniter editus. Cf. Mons.

COLLŌCĀTĬO, ōnis, f. Arrangement, disposition. SYN. Dispositio. USUS: 1. Collocationis est componere et sternere verba, ut ne asper eorum concursus, ne hiulcus, sed quasi coagmentatus sit. 2. Collocatio filiæ, établissement, mariage (d’une fille).

COLLŎCO, as, avi, atum, are, a. Mettre, placer; disposer, arranger. SYN. Loco, dispono, pono, statuo, accommodo. ADV. Aptissime inter se, bene, bene pretia apud aliquem et munera, diligenter res electas, diligenter verba, longe se ab, melius pecuniam, mirifice, palam se in vita meretricia, penitus legiones in hibernis, propalam signa, recte, uspiam in sollicitudinem. USUS: 1. Domicilium in aliquo loco; suo quidvis loco collocare. Legiones in cervicibus nostris collocavit. In tuto eum collocavi. Insidias alicui collocare. 2. Cum fructu aliquid impendo, aut secus, Beneficium bene apud hunc hominem, collocabis. Male apud illum beneficium collocasti. 3. Nuptum do filiam, établir, marier (une femme). Collocare alicui filiam, in matrimonium filiam collocare. Cf. Nubo.

COLLŎCŪTĬO, ōnis, f. Entretien. SYN. Colloquium, sermo. EPITH. Familiarissima cum aliquo. USUS: In familiarem collocutionem venire cum aliquo.

COLLŎQUĬUM, ii, n. Entretien. SYN. Collocutio, sermo, congressus, dialogus, sermonis communicatio. EPITH. Non incommodum, clandestinum. USUS: Rerum leviorum colloquia. Hostium duces ad colloquium evocavit. Venere illi in congressum et colloquium. Clandestina cum hostibus colloquia habere, facere. Colloquium amicorum absentium; litteræ, lettre, correspondance. Cf. Alloquor.

COLLŎQUOR, eris, lŏcūtus sum, loqui, d. S’entretenir. SYN. Cum aliquo sermonem habeo, vel confero; communico, colloquium facio. ADV. Postremum cum aliquo, quam sæpissime per litteras, secreto. PHRAS. Velim sæpissime tecum colloqui, je voudrais souvent m’entretenir avec vous. Verbis agere tecum; in colloquium tecum venire persæpe cuperem; nihil malim, quam tecum frequentissime sermonem sociare, conferre, multum sermonis invicem consumere; jucundum mihi esset, verba inter nos commeare; sermones cædere, orationem tecum habere; sermones conserere. Velim tecum congredi sæpissime; collocutionem habere; colloquia serere, confabulari, conferre; volupe esset horas quam plurimas suavissimo sermone consumere. In collocutionem venire tecum opto; aditum sermonis habere cuperem; nihil exoptatius evenire posset, quam si loquendi tecum, si sermonis copiam et potestatem faceres amplissimam. Velim loquendi mihi locum dares frequentissime. Utinam mihi aditus esset ad te sæpissime! sermonis communicatione, quæ tecum mihi esse solet suavissima, ægerrime careo. Jungeres, utinam! misceres sermones mecum sæpius! Vereor, ne me a congressione frequentiori prohibeas. Utinam frequentius inter nos fieret sermonis commercium! USUS: Velim sæpissime mecum per litteras colloquare, je voudrais que vous m’écrivissiez souvent. Inter nos colloquimur de eo negotio. Cf. Sermo, Loquor.

COLLŪCĔO, es, luxi, ere, n. Briller, jeter un grand éclat, resplendir. SYN. Luceo. ADV. Late, longe. USUS: Omnia tuis furtis collucent. Fulgore auri collucet et illustratur templum. Mare a sole collucet. Cf. Luceo.

COLLŪDO, is, lusi, lusum, ere, n. Jouer avec; être de connivence. SYN. Cum aliquo ludo; clandestina consilia cum altero confero. USUS: Cum hoste collusisse compertus est.

COLLUM, i, n. Cou. SYN. Cervici subjecta pars; cervix, cervices. EPITH. Procerum et tenue. USUS: In collum alicui invadere, se jeter au cou de qqn. Homini collum in laqueum inserenti subveni, j’ai secouru cet homme qui se pendait. Collo et cervicibus sustinere pœnam temeritatis, porter les peines de sa témérité. Collum hominis secuit, il coupa le cou de cet homme. Collum, jugulum pro tua salute præbui, j’ai offert ma vie pour vous.

COLLŪSĬO, ōnis, f. Connivence, concert coupable. SYN. Dissimulatio in rebus agendis, tacita conspiratio. USUS: Hominum nequissima collusio. Cf. Conjuratio.

COLLŪSOR, ōris, m. Compagnon de jeu. USUS: Compransores et collusores alicujus. Consessor et collusor.

COLLUSTRO, as, avi, atum, are, a. Éclairer de tous côtés; parcourir des yeux. SYN. Aspicio, illumino. USUS: Pictura collustrata. Sol omnia clarissima luce collustrat. Cum omnia oculis collustrarem. Cf. Orno.

COLLŬVĬES, ei, f. Mélange impur. SYN. Sordes, fæces, concursus sordium. USUS: Nempe in illa perditorum hominum colluvie regnabis?

COLLŬVĬO, ōnis, f. Vil ramas, confusion, désordre. SYN. Colluvies. USUS: Ille ex omnium scelerum colluvione natus. Discede ex hac turba et colluvione.

COLLYBUS, i, m. Change de monnaie. SYN. Fœnus illud, quod pro permutatione pecuniæ argentariis solvitur. USUS: Collybus esse qui potest, cum utantur uno genere nummorum?

COLLYRĬUM, ii, n. Collyre (pour les yeux). SYN. Medicamentum oculorum.

CŎLO, is, colui, cultum, ere, a. Honorer, respecter. SYN. Observo, veneror, amo, diligo, honorem alicui habeo, aliquem præcipuo in honore habeo. )( Negligo. ADV. Colere æque atque observanter, æque jus, assidue, castissime Deos, commodius inter se, maxime, unumquemque mirifice, omnino prædia, pie, privatim, religiose, religiosissime templum, sancte necessitudinem, sanctissime amicitiam, sanctissime sacra, auspicia, cerimonias, studiose agros, suavissime aliquem. Coli castissime, frequentissime partem urbis, vehementius studia. Colendi Dii et retinendi. USUS: 1. Me ille mirifice coluit et amavit. Diligentissime, suavissime me colit. Memoriam tui beneficii colam benevolentia sempiterna. Aliquem patris loco summa observantia colere. Cf. Honoro. 2. Diis tribuitur et sacris, honorer, solenniser. Venerari et colere aliquem Deorum numero. DEUM auguste, sancte, pie; templa pie sancteque colere. Religiones Deorum sanctissime colere. 3. Studium in aliqua re pono. Virtutem, litterarum studia, leges colere. Amicitiam, officium, fidem, jus et justum colere. Cf. Virtutem colo, Justitiam colo. 4. Habito, habiter. Terram, urbem, domum aliquam colere. 5. Excolo, cultiver. Agros, prædia, rem rusticam egregie colit; cultum, culturam adhibet; agros exercet; glebam subigit, vel terram; terram mollito et subacto gremio frugiferam reddit; terram ferro subjicit. Cf. Agricultura.

CŎLŌNĬA, æ, f. Colonie. SYN. Populus ex urbe, aut regione alio abductus, et translatus. EPITH. Fidelissima, fortissimaque, imprimis firma, illustris, splendidissima, florens, florentissima, nova. USUS: Aliquos in coloniam constituere, collocare. Deducere novas colonias. Lustrare, reficere veteres colonias.

CŎLŌNUS, i, m. Colon. SYN. Agricultor, agricola. EPITH. Frugalissimus, modestissimus, optimus, parcissimus; coloni honestissimi, novi. USUS: Coloni et aratores populi Romani. Colonis agros assignare. Colonos deducere.

CŎLOR, ōris, m. Couleur (naturelle ou artificielle). SYN. Pigmentum. EPITH. Albus, decorus, egregius, pristinus, servilis, suavis, succo illitus, sanguine diffusus. Colores clari, dispares, pauci. USUS: 1. Formæ dignitas coloris bonitate tuenda est. Color defluit, ses couleurs disparaissent. 2. TRANSL. Urbanitatis quidam color. Oratio quasi colore et succo quodam ornatur. Orationis ornamenta et lumina totidem velut colores sunt, quibus oratio se distinguit. 3. Colorem assumere, se colorer. Colorem ducit, trahit, combibit.

CŎLŌRO, as, avi, atum, are, a. Colorer, donner une couleur. SYN. Tingo, colorem induco, colore imbuo, inficio. USUS: Arcus e nubibus coloratus, arc-en-ciel aux couleurs variées. Oratio ipsa se colorat, et roborat.

CŎLUMBA, æ, f. Colombe. USUS: Plumæ versicolores columbis.

CŎLUMBĪNUS, a, um, De pigeon, de colombe. USUS: Pullus columbinus.

CŎLŬMELLA, æ, f. Petite colonne. SYN. Parva columna. EPITH. Eminens.

CŎLŬMEN, ĭnis, n. Appui, soutien. SYN. Fulcrum, princeps. USUS: Columen reipublicæ, amicorum, familiæ.

CŎLUMNA, æ, f. Colonne. EPITH. Aurea, excelsa, altior, execrata, nova, solida, summa. Columnæ æneæ, antiquæ, marmoreæ, rectæ, politæ. USUS: Columnæ rectæ et ad perpendiculum exactæ.

CŎLUMNĀRĬUM, ii, n. Impôt sur les colonnes. SYN. Tributum, quod in singulas columnas domum sustentantes exigebatur. USUS: Vide, ne columnarium debeamus. Hinc præfecti seu coactores hujus tributi dicti sunt Columnarii.

CŎLUS, i, vel ūs, f. Quenouille. SYN. Bacilli, ex quibus pensa trahuntur. USUS: Cum colo et lana.

CŎMA, æ, f. Chevelure. SYN. Capillus, cæsaries. EPITH. Calamistrata, intonsa, madens. USUS: Coma calamistrata, unguentis delibuta, unguento madens.

CŎMĀTUS, a, um, Chevelu. USUS: Galliam comatam remitto.

1. COMBĬBO, is, bĭbi, bĭbĭtum, ere, a. Absorber, boire. SYN. Bibo, haurio. USUS: Infici debet his artibus puer, quas si combiberit, ad majora erit paratior. Colorem combibit lana, la laine s’imbibe de couleur.

2. COMBĬBO, ōnis, m. Compagnon de bouteille. SYN. Compotor.

COMBŪRO, is, bussi, bustum, ere, a. Brûler complètement. SYN. Uro, cremo, inflammo, incendo, exuro. PHRAS. Domus combusta est, la maison fut complètement brûlée. Domus repentino incendio deflagravit, conflagravit; igni absumpta, concremata est; in cineres redacta, igne deusta est; incendio deleta, confecta est; incendio hausta, consumpta est; resedit in cineres. Domus repentino incendio exarsit et ad cineres rediit; in cineres redacta est. Cf. Ardeo, Concremo, Incendium, Incendo, Flamma. USUS: Vivus combustus est; cadaver infelicibus lignis semiustulatum.

CŎMĔDO, edis vel es, edit vel est, ēdiēsum vel estum, edere vel esse, a. Manger. SYN. Edo, cibum capio, cibum sumo. PHRAS. Comede sobrie, mangez sobrement. Tantum cibi potionisque adhibeatur, ut reficiantur vires, non opprimantur. Cibi potionisque desiderio naturali, non voluptate modus finiatur. Cibo famem depelle, non ventrem distendito. Firmandæ cibo vires, non onerandæ. Accumbe, cœna, epulare, vescere apparate et opipare, dum cibus adversus famem sit, non ad voluptatem inflammandam. Cf. Abstinentia. USUS: 1. Muscæ te comedent. 2. Prodigo, rapio, manger, dissiper (son bien). Rem suam familiarem omnem comedit, devoravit. Ego te jacente tua bona comedam? Quis tuos nummos comedit? Cf. Edo, Cibum capio.

CŎMES, ĭtis, m. Compagnon. SYN. Sectator, assectator, assecla, socius, deductor. EPITH. Carus atque jucundus, idoneus, importunissimus, mercenarius, mirificus, non molestus. Comites extremi, nequissimi, veteres. USUS: Fuisti mihi comes atque socius honoris et calamitatis. Comitem se alicui præbere, adjungere. Comes furoris. Voluptatum extrema comes est saltatio.

CŌMESSĀBUNDUS, a, um, Qui fait la débauche. USUS: Temulento cum agmine comessabundus incessit. Cf. Vorax.

CŌMESSĀTĬO, ōnis, f. Débauche. SYN. Intempestivum convivium, præsertim nocturnum. USUS: Totus ille Antonianæ comessationis chorus. Cf. Convivium, Gula, Bibo.

CŌMESSĀTOR, ōris, m. Débauché, glouton. SYN. Intempestivis conviviis indulgens, abdomini natus.

CŌMESSOR, aris, atus sum, ari, d. Se livrer aux plaisirs de la table. SYN. Intempestivis conviviis indulgeo. PHRAS. Intempestivis conviviis dies pariter noctesque consumo; liberalius vino ciboque corpus onero; ventrem cibo potuque distendo. Omnem mihi in cibo modum, omne judicium, omnem prope rationem gula eripit; mihi vivere tuburcinari est. Quotidiana agito convivia. Cf. Gula.

CŎMĒTĒS, æ, m. Comète. SYN. Stella crinita; crinita siderum flamma; ardentes cœlo faces. ADV. Cometæ tremuli, magnarum calamitatum prænuntii. USUS: Cometæ magnarum calamitatum prænuntii.

CŌMĬCE, Comiquement, d’une manière comique. SYN. More comico. USUS: Tragica comice tractat.

CŌMĬCUS, i, m. Comédien. USUS: Comicus ex artificio comico spectatur, le comédien est admiré à cause de son talent.

CŌMĬNUS, De près. SYN. Propius, de propinquo loco. )( Eminus. USUS: Cum hoste cominus pugnare. Cominus accedito.

CŌMIS, e, gen. com. Doux, affable, bienveillant. SYN. Humanus, suavis, commodus, facilis, benignus, comitate præditus, præcellens. )( Inhumanus. PHRAS. Comis una et gravis, tout à la fois doux et sérieux. Comitatem cum gravitate conjungit; gravitatem comitate condit; gravitati comitatem aspergit. USUS: Lælio quis comior, modestior, simplicior? Comis erga omnes. Cf. Humanus, Urbanus, Condimentum.

CŌMĬTAS, ātis, f. Douceur, bonté. SYN. Facilitas, benignitas. )( Severitas, gravitas. EPITH. Jucunda, multa, singularis, summa. USUS: Comitas affabilitasque sermonis maxime conciliat animos hominum. In illo summa gravitas cum summa comitate conjungitur. Cf. Comis, Humanitas, Facilis.

CŎMĬTĀTŬS, ūs, m. Cortége, suite, compagnie. SYN. Comitum multitudo, cœtus, numerus, chorus, caterva. EPITH. Familiaris, improbissimus flagitiosissimusque, maximus ornatissimusque, muliebris et delicatus ancillarum puerorumque, multus magnusque, optimus beatissimusque, pulcherrimus, regius, turpissimus. PHRAS. Comitatum habet amplum, il a un long cortége. Ingens circumfusa turba ejus lateri est; comitatu septus, vallatus, stipatus ingenti est; ingenti clientum corona cinctus est; septus corona militum est; multi eum deducunt, assectantur; multi se comites adjungunt; lateri adhærent Cf. Comitor. USUS: Legatus cum magno comitatu ingrediebatur. Regem cum toto comitatu hospitio recepit.

CŌMĬTER, Avec douceur, bienveillance. SYN. Humaniter, humane, benigne. USUS: Salutare benigne, comiter appellare singulos.

CŎMĬTĬA, ōrum, n. pl. Comices, assemblées du peuple romain. SYN. Conventus populi, commune consilium omnium ordinum ad creandos magistratus, ferendas leges et alia cum populo agenda. USUS: Consul edicit comitia, habet, gerit, obit; differuntur, extrahuntur comitia; sæpe largitione inquinantur, corrumpuntur.

CŎMĬTĬĀLIS, e, gen. com. Relatif aux comices. SYN. Ad comitia pertinens. USUS: 1. Mensis, dies comitialis. 2. Morbus comitialis, épilepsie, mal caduc.

CŎMĬTĬUM, ii, n. Comitium, lieu où se tenaient les comices. SYN. Locus, in quo comitia habentur. USUS: Comitium armatis obsidere.

CŎMĬTOR, aris, atus sum, ari, d. Accompagner. SYN. Assector, sector, deduco. PHRAS. 1. In omni fortuna te comitabor, je vous suivrai quelle que soit votre fortune. Me tibi comitem adjungam, præbebo; in omni fortuna tibi comes ero; hærebo tibi; hærebo lateri tuo; tibi affixus ero; a te, a latere tuo non discedam, non divellar. Semper, nunquam non, in omni tempore ac loco assiduus tecum ero; nunquam abs te sejungar; non digrediar; non recedam abs te; nulla me res abs te avellet, amovebit, sejunget, disjunget, abjunget. 2. Honoris causa me comitatus est, il m’accompagna pour me faire honneur. Redeuntem deduxit; comitem se mihi dedit; comitatu suo me honestavit; inter deductores meos fuit; cum laudibus ac favore me domum prosecutus est. Cf. Socius, Societas, Cohæreo.

COMMĂCŬLO, as, avi, atum, are, a. Souiller, tacher. SYN. Maculo, turpifico, fœdo. USUS: Ambitu, avaritia se commaculare. Cf. Macula, Labes.

COMMĔĀTŬS, ūs, m. Vivres, provisions; approvisionnements. SYN. Cibaria ad alendam multitudinem aliquam. EPITH. Publicus et privatus. USUS: 1. Amici, socii annonam et commeatum parabunt, mittent, subvehent, devehent, portabunt, supportabunt; commeatus copiam subministrabunt. Commeatum recipiemus, commeatu abundabimus. Nisi hostis commeatu nos prohibeat; commeatus intercludat, intercipiat; a commeatu nos intercludat. Cf. Annona. 2. Tempus facultasque eundi, redeundi, manendi, alicui præscripta. Commeatum dare, sumere, donner, prendre un congé. Ad diem commeatus non venit, expiration du congé.

COMMĔDĬTOR, aris, atus sum, ari, d. Méditer, étudier. SYN. Meditor, verso. Cf. Cogito, Meditor.

COMMĔMĬNĪ, minisse, imp. Se ressouvenir de. SYN. Memini.

COMMĔMŎRĀBĬLIS, e, gen. com. Mémorable. Memorabilis. USUS: vir commemorabili pietate ac virtute præditus. Cf. Memorabilis.

COMMĔMŎRĀTĬO, ōnis, f. Mention, souvenir. SYN. Mentio, recordatio. EPITH. Assidua, illustrior, multa, necessaria, splendidior, supervacanea. USUS: Me commemoratio posteritatis ad spem immortalitatis rapit Totus est in commemoratione tuæ virtutis. Cf. Mentio.

COMMĔMŎRO, as, avi, atum, are, a. Mentionner, rappeler. SYN. Memoro, dico, memini, fero, narro, alicujus rei memoriam usurpo, crebis usurpo sermonibus, laudo. ADV. Breviter, creberrime, libentius laudes, planius, vere. USUS: Commemorare breviter. Quid tota die egerim, vesperi commemoro. Omnes de virtute tua commemorant. De te omnium celebratione commemoratum. Cf. Memor, Narro.

COMMENDĀTĬO, ōnis, f. Recommandation. EPITH. Accurata, communis hominum et inter homines, naturalis, diligens, diligentissima, dulcissima, gravissima, magna libertatis, major, non modo humana, sed etiam divina, obscura et incerta, perpetua, singularis, non vulgaris. USUS: 1. Effice, ut meam commendationem profuisse sibi sentiat. 2. Laus, celebratio, comprobatio, titre de recommandation, prix, mérite. Magna est in vulgus opinio de te, magna commendatio. Liber iste commendatione non eget. Per se cognitus vir nulla commendatione majorum. Eo facinore magnam sibi commendationem comparavit. Cf. Laus, Commendo.

COMMENDĀTĬTĬUS, a, um, De recommandation. USUS: Litteræ commendatitiæ, lettres de recommandation.

COMMENDATRIX, īcis, f. Celle qui recommande. USUS: Lex est emendatrix vitiorum, commendatrix virtutum.

COMMENDO, as, avi, atum, are, a. Recommander. SYN. Fidei alicujus committo; in alicujus fide et religione depono; fidei alicujus trado; in fidem alicujus trado; alicujus fidei mando; permitto in fidem alicujus; alicujus virtuti, fidei, felicitati confido; alicui in fidem et custodiam concredo; alicujus tutelæ subjicio; in tutelam trado; in alicujus fide repono, colloco. PHRAS. 1. Commendo tibi hunc magnopere, je vous recommande instamment cet homme. Sic tibi eum commendo, ut majore cura, studio, sollicitudine animi commendare non possim. Commendo tibi eum non vulgariter, sed ita prorsus, ut quos diligentissime, valdeque ex animo soleo. Eum tibi commendo ea commendatione, quæ potest esse maxima. Sic tibi eum commendo, ut neque majore studio quemquam, neque justioribus de causis commendare possim. Maximopere, ut mea et tua dignum amicitia, tibi commendo. Vehementer te rogo, ut cures, ut ex hac commendatione, quam maximas, quam plurimum, quam sæpissime gratias agat. Si me tanti facis, quanti et ipse æstimat, et ego sentio, cures, quam primum intelligam, hanc meam commendationem tantum illi utilitatis attulisse, quantum et ipse speravit, nec ego dubitarim. Gratissimum mihi feceris, si huic commendationi meæ tantum tribueris, quantum cui tribuisti plurimum; si eum, quibuscumque rebus honeste, ac pro tua dignitate poteris, juveris atque ornaveris. Cura, quæso, ut is intelligat, hanc meam commendationem maximo sibi apud te adjumento fuisse. Hanc commendationem, quam his litteris consignari volui, scito, esse omnium gravissimam. Eum si tibi commendo verbis iis, quibus, cum diligentissime agimus, uti solemus, vix tamen studio meo satisfecisse mihi videor. Quanti apud te sum, tantum valere apud te commendationem meam, effice, ut intelligam. Genere commendationis mirifico, planeque quod sit ex intimo depromptum animo, usum me putato. Si ulla mea apud te commendatio valuit, hæc ut valeat, rogo. Velim, tibi persuadeas, nihil me majori studio a te petere, nihil mihi gratius facere te posse, quam si omnibus tuis opibus, omni studio eum juveris. Velim, eum omnibus tuis officiis, atque omni liberalitate tueare. Velim, eum quam liberalissime complectare. Velim, eum quam honorificentissime pro tua humanitate, et quam liberalissime tractes. Peto a te majorem in modum, vel tuæ humanitatis, vel mea causa, ut eum auctoritate tua, quæ plurimum valet, conservatum velis. Ita a te peto, ut majori studio, magisque ex animo petere non possim, ut omne genus liberalitatis, quod et ab humanitate, et potestate tua proficisci poterit, non modo re, sed etiam verbis, vultu denique ipso exprimas. Peto a te majorem in modum, ut ei omnibus in rebus, quantum tua dignitas fidesque patietur, commodes. Majorem in modum a te peto, ut cum omnes meos, æque ac tuos observare pro nostra necessitudine debeas, hunc imprimis ita in fidem tuam recipias, ut ipse intelligat, nullam rem sibi majori usui, aut ornamento, quam meam commendationem esse potuisse. Vehementer mihi gratum erit, si cum humanitate tua, quæ est singularis, complexus fueris. Eum, si me diligis, eo numero cura ut habeas, quo me ipsum; commendo eum tibi de meliore nota. 2. Commendavi me tibi dudum, je me suis depuis longtemps confié à vous. In fidem tuam me dudum contuli; me tibi commisi, et tuæ tradidi fidei; in tutelam et patrocinium tuum me dudum contuli; me, resque meas tuæ fidei dudum permisi, mandavi; tuæ me tutelæ dudum commendavi et subjeci. Totum hominem tibi traditum de manu, ut aiunt, in manum habes, tu modo fac tueris, ut tua fides postulabit; habes hominem mandatum fidei tuæ ac in tutelam traditum. Dudum me tuæ fidei credidi. 3. Commendabo negotium DEO in precibus, je recommanderai la chose à DIEU dans mes prières. De ea re consulam per preces DEUM. Divinæ mentis consilium precibus explorabo. Negotii successum a DEO suppliciter exorabo. Ad explicandas ejus rei difficultates divinum præsidium implorabo. Cœleste numen in spem felicis successus deprecabor. USUS: 1. Filios suos diis immortalibus; tutelæ populi Romani commendavit. Salutem suam, rem familiarem fidei alicujus tradere, et commendare. Religiones, et sacra, sacerdotibus commendantur. 2. Laudo, comprobo, laudando extollo, et confirmo, faire valoir, louer, vanter. Eloquentiam vocis suavitas commendat. Cura formam commendat. Nihil eum præter simulatam tristitiam commendat. 3. Mando. Aliquid litterarum monumentis, memoriæ; nomen suum et famam immortalitati; se fugæ commendare. Cf. Committo.

COMMENTĀRĬŎLUM, i, n. Petit mémoire, petit écrit. SYN. Libellus.

COMMENTĀRĬUM, ii, n. vel COMMENTĀRĬI, ōrum, m. pl. Mémorial, recueil de notes, mémoires; journal. SYN. Liber ad subsidium memoriæ comparatus, in quo rerum et negotiorum capita notantur. EPITH. Paulo plenius, plurima. USUS: Referre aliquid in commentarium suum. (VULG. Registrare.) Cæsar scripsit, confecit commentarios rerum suarum. Rerum urbanarum, Pontificum commentarii.

COMMENTĀTĬO, ōnis, f. Méditation, réflexion, étude. SYN. Meditatio, cogitatio. EPITH. Domestica, multa, plurima. USUS: Accuratæ et meditatæ commentationes multi sudoris sunt. Tantum potest exercitatio, meditatio, consuetudo. Commentationibus quotidianis se exercet. In commentationibus multum operæ ponit. Orator locos suos multa commentatione paratos habeat, oportet, et expeditos. Cf. Meditor, Cogito, Considero, Cogitatio.

COMMENTĬTĬUS, a, um, Inventé; faux, mensonger. SYN. Fictus. )( Verus. USUS: Novum, commentitium, et futile crimen.

COMMENTOR, aris, atus sum, ari, d. Réfléchir, méditer; expliquer. SYN. Meditor, cogito, considero, mecum conficio; item: commentariis illustro, explano, explico, expono locum scriptoris. USUS: 1. Aliquid secum de re aliqua meditatur et commentatur. Orationem commentari, componere. 2. Disputo, commenter, discuter. Commentandi inter se et disputandi causa convenere. Cum litteratis omnibus quotidie commentatur. Cf. Meditor, Cogito, Mens.

COMMENTUM, i, n. Fiction. SYN. Res ficta, excogitatio, inventio. USUS: Opinionum commenta delet dies, le temps fait justice des fausses opinions. Commenta sua et scripta memorabat.

COMMĔO, as, avi, atum, are, n. Aller et venir, circuler. SYN. Venio, redeo, coeo. ADV. Vicissim, retro, undique. USUS: Crebro illius litteræ ad nos commeant. Tabellarius, navis ad insulas commeat. Animus per omnem rerum naturam commeat.

COMMERCĬUM, ii, n. Commerce, rapports, relations. SYN. Usus, familiaritas, consuetudo. USUS: Voluptas nullum habet cum virtute commercium. Mihi cum illo nullius rei commercium est, je n’ai aucun rapport avec lui. Nullius mihi rei cum illo est communitas; ne minima quidem societate mihi conjungitur. Cf. Mercor.

COMMĔRĔO, es, ui, ĭtum, ere, a. Mériter. SYN. Mereor. USUS: Quid de me commeruisti? Cf. Mereor.

COMMĒTĬOR, iris, mensus sum, iri, d. Mesurer. SYN. Metior. USUS: Oportet tempus cum negotio commetiri. Cf. Metior.

COMMĬGRO, as, avi, atum, are, n. Passer d’un lieu dans un autre, aller s’établir. SYN. Migro, domicilium muto, eo, redeo. USUS: In aliam domum commigrat. Cf. Migro.

COMMĪLĬTO, ōnis, m. Compagnon d’armes. SYN. In bello socius. USUS: Cæsar milites suos commilitones appellabat.

COMMĬNĀTĬO, ōnis, f. Menace. SYN. Minatio. USUS: Ne comminationibus quidem movetur. Cf. Minor.

COMMĬNISCOR, eris, mentus sum, i, d. Inventer, imaginer. SYN. Fingo, excogito. USUS: Ne putes eum tantum scelus comminisci. Cf. Excogito, Fingo, Commentor.

COMMĬNŬO, is, ui, ūtum, ere, a. Briser, broyer, affaiblir. SYN. Minuo, frango, deturbo, affligo, dissipo. USUS: Hostem comminuere, écraser un ennemi. Spiritus alicujus, arrogantiam, audaciam frangere et comminuere. Opes luxu; vires ingenii desidia; rem familiarem convivando comminuit, pessumdedit.

COMMISCĔO, es, cui, xtum vel stum, ere, a. Mêler avec. SYN. Misceo, permisceo, USUS: Nunquam sapientia cum temeritate commiscetur. Animum meum cum tuo commiscui. (VULG. Unanimes sumus, nous sommes tout à fait du même avis). Consilium meum cum tuo, res meas cum tuis commiscui. Cf. Misceo.

COMMĬSĔRĀTĬO, ōnis, f. Action d’exciter la compassion. SYN. Miseratio, misericordia. USUS: Commiserationem brevem esse oportet. Cf. Misericordia, Commiseror.

COMMĬSĔROR, aris, atus sum, ari, d. Plaindre, déplorer. SYN. Miseror, miseratione afficior, miserationem verbis, gestu exprimo. (VULG. Condoleo.) PHRAS. Commiseror fortunam tuam, j’ai pitié de vos malheurs. Casu tuo vehementer commoveor; doleo vicem tuam; in tanto dolore tuo prope pari molestia afficior; casum tuum vehementer miseror; doloris ejus, qui te excruciat, particeps sum tecum; vicem tuam prope æque doleo, ac tu. Animi dolorem prope eumdem adhibeo; societas pæne ægritudinis mihi tecum est. Dolorem, quem ex tuo casu cepi, declarare verbis non possum; ad aspectum casus tui lacrimas tenere non potui; misericordia moveri, commoveri, capi me sensi; casus ille tuus mentem meam miseratione permovit; percussit animum meum vehementer fortunæ tuæ iniquitas. Miseret me tui, tua causa vehementer doleo; commiseratione tangor afflictæ fortunæ tuæ; dolorem ex acerbitate casus tui capio gravissimum; moleste graviterque fero casum tuum; excruciat me, tangit mentem meam propter naturæ cognationem atque consensum ærumna tua; tua non minus, ac mea calamitate angor, crucior, affligor, vexor; sollicitor infelici illo fato tuo, et dolorem acerbissimum haurio; doleo dolore tuo, angoribus angor, infortunio tuo non tu magis, ac ego miser sum; par utriusque, communis, idem utriusque in tuo infortunio dolor est; tua me torquent infortunia; tuis uror malis; tuæ me miseriæ miserrimum faciunt; dolor meus ex tuo dolore pendet; est mihi acerbus imprimis tristissimus casus tuus; socius ægritudinis sum, particeps mœroris tui. Cf. Doleo, Miseror. USUS: Num conqueri et commiserari non licet?

COMMISSĬO, ōnis, f. Représentation théâtrale. SYN. Exhibitio plurium inter se concertantium. USUS: Commissio ludorum.

COMMISSUM, i, n. Faute, délit, crime. SYN. Factum, facinus, delictum. EPITH. Audacius, sacrum. USUS: Enuntiare commissa, prodere conscios. Audax commissum et facinus.

COMMISSŪRA, æ, f. Assemblage, jointure. SYN. Junctura. EPITH. Aptæ ad stabilitatem, et ad artus firmandos accommodatæ, mirabiles, molles digitorum. USUS: Ossium ac digitorum commissuræ, articulations des os et des doigts.

COMMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. Commettre (une faute), se rendre coupable; confier, unir, assembler. SYN. Admitto, patro, perpetro, pecco; item: patior, concredo, conjungo. PHRAS. 1. Commisit magnum flagitium, il a commis un grand crime. Magnum admisit in se facinus; magnum in se scelus concepit; sequius admisit aliquid; immani se scelere obstrinxit, adstrinxit; summum dedecus, nefarium scelus admisit; detestabile facinus suscepit; nefaria se culpa devinxit; immane flagitium conscivit. Cf. Pecco, Peccatum. 2. Committo tibi hoc negotium, je vous confie cette affaire. Id tibi negotii do; fidei tuæ eam rem concredo; curæ tuæ id negotii credo; legare tibi hoc negotium constitui; rerum omnium in eo negotio curam tibi demando, credo; tuæ fidei, ac potestati, hoc, quidquid est negotii, commendo; omnem tibi rem ac causam tuæ prudentiæ tractandam trado, relinquo, transcribo; ejus rei gerendæ provinciam tibi vel ad te delego. 3. Quod tibi commisi, diligenter exequere, exécutez fidèlement ce que je vous ai confié. Quod tibi munus imposui, quæ mandata dedi, quod negotium dedi, quod tibi mandavi; mandatum honoribus tuis volui; quod fidei tuæ, prudentiæque permisi; quam tibi mandavi provinciam, diligenter perfice, confice. USUS: 1. Ingens flagitium, scelus, facinus; multa in Deos, multa in leges commisit. 2. Patior, probo, permettre, approuver. Non committam, ut tuis desim consiliis. Committendum non putavi, quin etc. 3. Mando, credo, trado, do, confier, risquer. Se itineri, fortunæ, discrimini, fidei alterius, in aciem, in discrimen committere. Aliquid litteris, alicui negotium committere. 4. Facio, ineo, commencer, engager. Prœlium committere cum hoste. 5. (VULG. Confisco, confisquer, adjuger au fisc.) Hæreditas templo Veneris commissa, la succession était dévolue à Vénus. Bona commissa, ad fiscum redeuntia; mulcta commissa. 6. Jungo, joindre, assembler. Duas inter se tabulas committere. Manus committere. 7. Concitare unum adversus alterum, mettre aux prises. Unum cum altero committere, duos inter se committere.

COMMŎDĒ, Convenablement, bien. SYN. Bene, recte, commodum. )( Incommode. PHRAS. Scribe, si commode potes; quod commodo tuo fiat; ex opportunitate; ex utriusque commodo scribes; cum erit commodum; cum se dabit, offeret rei opportunitas, commoditas; cum tempus, ratioque postulabit.

COMMŎDĬTAS, ātis, f. Opportunité, utilité. SYN. Opportunitas, utilitas. EPITH. Idonea ad aliquid faciendum, imitatrix prava virtutis, magna. Commoditates externæ, multæ, primæ, et maximæ, tantæ. USUS: Amicitia plurimas habet, continet commoditates. Ista ad vitæ commoditatem, et jucunditatem plurimum faciunt. Commoditatis omnes articulos scio, je sais choisir les bons moments. Cf. Opportunitas.

COMMŎDO, as, avi, atum, are, a. Adapter, ajuster; fournir, être utile. SYN. Accommodo, utendum do; item: gratificor, prosum. USUS: 1. Ædes alicui, aurem, aurum commodare. Hæc a virtute donata, cætera a fortuna commodata videntur. 2. Aliquem juvo, inservio, benigne facio, commodo sum, être utile, aider. Tibi ego omnibus in rebus libentissime commodabo. Cf. Opitulor, Gratificor, Auxilium, Adjumentum.

1. COMMŎDUM, A propos, au bon moment. SYN. Opportune, satis in tempore. USUS: Commodum in urbe eram, je me trouvais à la ville fort à propos. Commodum ad me venit.

2. COMMŎDUM, i, n. Avantage, profit. SYN. Utilitas, bonum, emolumentum. EPITH. Commune, magnum, majus, maximum, non mediocre, privatum, senatorium. Commoda communia, domestica, externa, majora, minima, multa, non paria, parva, aut mediocria, plurima, provincialia, aut urbana, publica, tanta, terrena. PHRAS. 1. Suum tantum commodum quærit, il ne cherche que son propre avantage. Omnia ad suam tantum utilitatem refert; utilitatem suam omnibus in rebus spectat, sequitur; rebus cunctis antefert; rerum omnium antiquissimam habet; primam ducit; omnes articulos commoditatis suæ captat; nullius rei, præterquam commodi sui rationem habet, ducit; suo ubique obsequitur animo; suis tantum consulit commodis; id unum spectat, unde multa in se congruant commoda; quid e re sit; quid in rem suam faciat; quid rebus suis expediat; quid sibi emolumento sit; omnia sua causa facit; commodi sui, ac privatarum rationum impendio studiosus est; commodis suis servit unice. 2. Commoda nostra ubique impedit, il attaque sans cesse nos intérêts. Commoda nostra oppugnat, labefactat ubique; commodis nostris obstat, officit, adversatur ubique. 3. Ea res magna illi commoda comparavit, cette chose lui a apporté de grands profits. Multas illi utilitates importavit, multa creavit commoda; multis eum commodis auxit, locupletavit; multa commoda attulit; ejus commodis egregie servivit, consuluit; ex ea re non pauca illi commoda enata sunt; non pauca ille commoda cepit, adeptus est; ex ea re multa illi commoda fluxerunt, manaverunt; ea res multis eum commodis affecit. Ex ea re fructum tulit, messuit, cepit non contemnendum; emolumenta collegit, percepit, reportavit nec levia, nec pauca. Ea res non parvo fuit emolumento. Cf. Utilitas. USUS: Commodis frui. Alienis servire commodis. Quod commodo reipublicæ fiat.

COMMŎDUS, a, um, Avantageux, utile. SYN. Opportunus, utilis. )( Incommodus. USUS: 1. Commodior via; tempus commodius. Res nostræ satis sunt commodæ. 2. Facilis, doux, bienveillant. Homo commodis moribus, homme de mœurs faciles. Catone nemo commodior, moderatior fuit.

COMMŎNĔFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. Avertir. SYN. Commoneo, admoneo. USUS: Aliquem etiam atque etiam de re commonefacere. Cf. Moneo.

COMMŎNĔO, es, ui, ĭtum, ere, Avertir. SYN. Admoneo. Cf. Moneo.

COMMŎNĬTĬO, ōnis, f. Action de rappeler, de faire souvenir. SYN. Admonitio.

COMMONSTRO, as, avi, atum, are, a. Montrer, indiquer. SYN. Indico, ostendo. USUS: Viam commonstrare, digitum ad fontes intendere. Cf. Ostendo.

COMMŎRĀTĬO, ōnis, f. Séjour prolongé; retard. SYN. Mora. EPITH. Diuturnior, urbana. USUS: Illa villæ amænitas diuturnioris commorationis est, non diversorii. Cf. Mora.

COMMŎROR, aris, atus sum, ari, d. Demeurer, séjourner. SYN. Maneo, subsisto, consisto. USUS: 1. Diem unum, triduum apud te commorabor diutius. Versare rem eamdem, hærere et commorari in eadem sententia. 2. Moror, arrêter, retarder. Commorari aliquem. Cf. Moror.

COMMŌTĬO, ōnis, f. Commotion, mouvement, secousse imprimée. SYN. Motio, motus, perturbatio. EPITH. Suaves, contrariæ, vitiosæ. USUS: Temperantia moderatrix omnium commotionum. Cf. Motio.

COMMŌTĬUNCŬLA, æ, f. Petit mouvement (de fièvre). SYN. Febricula. USUS: Tuis commotiunculis valde afficior.

COMMŌTUS, a, um, Ému, emporté, troublé. SYN. Perturbatus, affectus. USUS: Homo commotior paulo stomachari primum cœpit. Libidine aut ira commotus.

COMMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. Mettre en mouvement, déplacer; émouvoir, exciter. SYN. Moveo, perturbo, afficio, excito, concito, commuto, invito. ADV. Acerrime sensus, aliquantum, facilius conquestione, graviter, gravius rebus, incredibiliter, leviter, maxime auctoritate, maxime, voce magnopere, mediocriter, non minime, parumper mentes, prorsus recte ac merito, sane, sane quam, similiter atque, tantulum, temere se alicunde, valde, valde commendatione, vehementer amorem multitudinis, vehementer animum, vehementer litteris, vehementer oratione, vehementer miseria. USUS: 1. Ea re tumultum maximum ac tantum non bellum, odium certe, iram, invidiam, suspiciones commovit, excitavit. Miseriis alienis, et querelis facile animo commoveor. Ea res bilem aliis, aliis misericordiam commovit; certe multorum studia, exspectationem magnam concitavit. 2. Locum muto, proficiscor, changer de lieu, partir. Ne te inde commoveas. Cf. Moveo, Causa.

COMMŪNĬCĀTĬO, ōnis, f. Communauté, conversation. EPITH. Suavissima sermonis, summa cum aliquo, intermissa. USUS: Suavissima mihi tecum est sermonis, utilitatum, studiorum communicatio, societas et conjunctio. Cf. Societas.

COMMŪNĬCO, as, avi, atum, are, a. et n. Communiquer, avoir des rapports avec. SYN. Confero, credo, refero, participo. ADV. Audacter, cum aliquo, benignissime furta cum, coram; inter se, una familiarissime. PHRAS. 1. Consilia tua mecum communica, concertez-vous avec moi. Confer mecum tua consilia; participem me consiliorum tuorum facito, consilia tua ad me defer; me expertem consiliorum tuorum amicum habe fidissimum. Fac me certiorem de consiliis tuis; fac, ut te rebus consiliisque tuis cognoscam, intelligam, imaginem rerum tuarum, cogitationumque tuarum ostende aliquam; quis animus, quis sensus sit, quæ tua consilia, me edoce. 2. Prædam tecum communicabo, je partagerai avec vous la dépouille. Prædæ mecum particeps eris; partem capies prædæ; communis erit inter nos præda; non mihi magis, quam tibi; non minus tibi, ac mihi; tibi pariter, ac mihi; æque utriusque nostrum hæc præda erit. Utemur communi jure, æquo jure, pari potestate hostium spoliis; juris tibi tantum, quantum ipsi mihi, erit in prædam; prædam mecum communem habebis; in partem te spoliorum vocabo, ut periculi ita prædæ nobis communio erit; in communionem prædæ venias; in commune conferam, quidquid est prædæ; promiscuus nobis erit prædæ usus. Cf. Particeps, Participo. USUS: 1. Multa familiarissime inter se communicare. Utinam mihi homo sit, quicum omnia mea communicem. 2. Partior, impertior, divido, prendre sa part de, s’associer à. Cum amicis res adversas, commoda, gloriam, honores, laudem, pericula communicas. Cf. Communis, Communio.

COMMŪNĬO, ōnis, f. Communauté, association. SYN. Communitas, consociatio. USUS: Litterarum, vocum, conjugiorum, legum, juris, sanguinis communione junguntur homines. Ego fortunas meas in communionem temporum tuorum contuli. Cf. Communitas, Societas.

Commūnio Sacra, Sainte communion, réception du Corps de N.-S. J.-C. PHRAS. 1. Sacram communionem dare, donner la sainte Communion. Cœleste convivium populo præbere; divina dape pascere; cœleste epulum impertire; mensæ divinæ convivam aliquem adhibere; reficere cœlesti epulo; sacrosancto Christi Corpore pascere; ad mensæ divinæ communionem admittere. 2. Sacram communionem accipere, recevoir la sainte Communion. Sacrosancto Christi Corpore, divino epulo vesci, pasci; epulo cœlesti accumbere; cœlesti dape refici; cœlesti pane sese pascere et communire; cœlesti mensæ accumbere; cœlestibus epulis refici; Christi Corpus suscipere; ad divina mysteria accedere; cœlestis agni epulis, divino pane recreari; cœlestis epuli sacræ mensæ convivam esse. Cf. Eucharistia. 3. Communio generalis. Communion générale. Cœtus populi ad cœleste epulum celebrandum. Divinum epulum frequenti populo divisum. Conventus populi ad participandum sacrosanctum Christi Corpus. Sacrum convivium frequenti populo datum.

COMMŪNĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Fortifier. SYN. Munio. USUS: Jus parum communitum. Auctoritas aulæ communita. Cf. Munio.

COMMŪNĬTĬO, ōnis, f. Action de fortifier. USUS: Aditus ad causam, et communitio, faciliter l’accès d’une cause et la fortifier.

COMMŪNIS, e, gen. com. Commun, qui appartient à plusieurs. SYN. Conjunctus. PHRAS. 1. Amicorum omnia sunt communia, entre amis, tout est commun. Omnia sunt amicis cum necessariis suis consociata; sortem suam cum amicorum felicitate miscent. Honorum ac commodorum communio quædam inter amicos est; ut vitæ, ita fortunæ quædam communitas, societas, consociatio est; amici omnia communiter possident. 2. Commune hoc vitium est, ce défaut est général. Hoc vitium omnium animos occupat ac tenet; latissime patet hoc vitium; in omnium animos irrepsit, ubique gentium viget, regnat, dominatur; nusquam non est hoc vitium; infecti sunt omnes hoc vitio, et irretiti; orbem terrarum est complexum hoc vitium; pauci sunt hoc vitio intacti, hujus vitii expertes; a paucis abest hoc vitium; in plerorumque mortalium animis insedit, ac inveteravit hoc vitium; quem mihi dabitis hujus vitii contagione non aspersum? 3. Commune hoc malum erit omnibus, ce mal sera commun à tous (tous auront à en souffrir). Omnibus hoc impendet malum, omnibus minatur; miserrime cum omnibus atque infeliciter agetur; expers malorum nemo erit; vexabit omnes eadem calamitas; pari omnes calamitate prementur; omnes manet, omnibus imminet ea calamitas; communis, eadem, par, consimilis erit omnium fortuna. Miseriis his nemo vacabit; urgebit omnes pertinax malum; vis ea malorum, ac tempestas communis erit omnium. Nemo non communi hoc incendio deflagrabit. 4. Communia sunt et vulgaria, quæ affers, tout ce que vous dites est vulgaire et banal. Omnia posita sunt ante oculos; collocata in usu quotidiano; in congressione hominum, atque in foro decantata; ista posita sunt ante pedes; sita ante oculos; in medio sita, obsoleta; de medio sumpta; audita, pervulgata, percelebrata et contrita sermonibus, quæ affers; pervagata res est, in propatulo posita, quam affers. USUS: Erat hoc studium commune toti Græciæ. Scelera tibi cum illo communia sunt. Dolorem et laudem tecum mihi communem esse volui. Cf. Particeps. 2. Vulgaris contritus, pervulgatus, de medio sumptus, late patens, ordinaire, vulgaire, banal. Communis vita et vulgaris hominum consuetudo. Communis omnium sensus, pervagata opinio. Præcepta communia et contrita. De communibus et pervulgatis rebus loqui. Cf. Consuetudo communis, Opinio communis.

COMMŪNE, is, n. Corps de nation, commune, état. SYN. Respublica, universitas, collegium. USUS: Commune Siciliæ, vexatum est atrociter. Ex nostro aliquid in commune contulimus.

COMMŪNĬTAS, ātis, f. Communauté, rapport commun; sociabilité. SYN. Communio, societas. EPITH. Apta naturæ, civilis, humana, immanis, magna, naturalis. USUS: Quæ nobis cum isto gladiatore conditionis communitas esse potest? Homines ad societatem communitatemque humanæ vitæ nascuntur. Natura ad civilem communitatem conjuncti ac consociati sumus. A communitate disjuncti videbimur.

COMMŪNĬTER, En commun, ensemble. SYN. Promiscue. )( Proprie, separatim. USUS: Res cum aliis communiter gestæ; communiter alias tibi Arpinates commendavi, nunc peculiariter Caium. Aliquid cum alio communiter possidere. Communiter inter nos consulemus, nous nous protégerons mutuellement. Cf. Simul. (Communiter hoc fit, vulgare est), cela se fait communément. Latine: Plerumque fit, contingit fere. Cf. Fere.

COMMURMŬROR, aris, atus sum, ari, d. Murmurer ensemble, sourdement. USUS: Nescio, quid secum commurmuratus est.

COMMŪTĀBĬLIS, e, gen. com. Changeant, sujet au changement. SYN. Mutabilis, inconstans. USUS: Assentatoris animus varius, commutabilis, multiplex. Cf. Varius.

COMMŪTĀTĬO, ōnis, f. Mutation, changement; révolution. SYN. Mutatio, conversio, vicissitudo. EPITH. Misera, varia. Commutationes annuæ, aptæ ad maturitatem frugum, et ad temperationem, civiles. USUS: Brevi tempore magna fit morum voluntatumque commutatio.

COMMŪTO, as, avi, atum, are, a. Changer. SYN. Muto, converto, commutationem affero. USUS: Maline hoc nihil est, si Religionem pecunia, jura omnia cum quæstu, leve compendium fraude maxima commutent? Vitam morte commutavit. Commutavit se animo. Fabulam, sententiam, ordinem commutare. Cf. Muto.

CŎMO, is, compsi, comptum, ere, a. Arranger, disposer (les cheveux). * SYN. Orno, compono. USUS: Mulieres dum comuntur, annus est. Cf. Orno.

CŌMŒDĬA, æ, f. Comédie. SYN. Fabula, comicorum ars. EPITH. Antiqua, vetus. USUS: Quo genere jocandi eleganti, urbano, ingenioso, faceto Plautus et antiqua comœdia referta est.

CŌMŒDUS, i, m. Comédien. USUS: Sæpe comœdum in tragœdiis placere vidimus.

COMPACTĬO, ōnis, f. Assemblage, liaison. SYN. Coagmentatio. USUS: Compactione membrorum valida.

COMPACTO, D’après une convention, de concert. SYN. Consulto, ex composito. USUS: Non committendum, ut compacto prohibiti videamur.

COMPACTUS, a, um, Assemblé, joint. SYN. Coagmentatus, compositus, vinctus.

COMPĀGES, is, f. Assemblage, jointure, liaison. SYN. Commissura, vincula. USUS: Dum sumus in compagibus corporis.

COMPAR, ăris, omn. gen. Égal, pareil. SYN. Par.

COMPĂRĀBĬLIS, e, gen. com. Comparable. SYN. Quod habet comparationem. )( Dissimilis. USUS: Comparabile est, quod in diversis rebus similem aliquam rationem continet.

COMPĂRĀTĒ, Par comparaison. SYN. Cum comparatione. (VULG. Comparative, relative, respective.) USUS: Cum quæritur, quid res sit, quæritur aut simpliciter, aut comparate.

COMPĂRĀTĬO, ōnis, f. Comparaison, parallèle; analogie, rapport. SYN. Collatio, contentio, similitudo, compensatio. EPITH. Æqualis, brevis, facilis, necessaria, utilis. USUS: 1. Duorum inter se bonorum comparationem facere. Duplicem lætitiam percepi in comparatione difficilem, utra major esset. Si contentio quædam et comparatio fiat 2. Apparatus, præparatio, cautio, action de préparer, apprêts. Totum tempus in comparatione novi belli posuit. Nihil de mea comparatione diminuo. Comparationem criminis adornare, invenire. Cf. Comparo.

COMPĂRĀTĪVUS, a, um, Qui compare, qui sert à comparer. USUS: Oportebit ipsam illam comparativam judicationem exponere, il faudra exposer cette cause comparative (où le fait est rapproché de l’intention.)

COMPĀRĔO, es, ui, ere, n. Apparaître, se montrer. SYN. Videor, adsum, palam sum, (VULG. Sisto me.) PHRAS. Coram Prætore comparuit, il comparut devant le préteur. Prætoris vultum audacter subiit et vadimonium obivit; dicta die, ad constitutam diem in judicium venit, prætori copiam sui fecit; ostendere atque offerre os suum judicibus nihil dubitavit, die dicta in conspectum se dedit; in conspectu judicum fuit; in jus adiit. USUS: 1. Comparere in illa multitudine bonorum. Pompeius nusquam comparet, Pompée ne se montre jamais. 2. Appareo, être visible. Ita a fortuna deformata, ut tamen a natura inchoata compareant. Cf. Appareo.

COMPĂRO, as, avi, atum, are, a. Préparer, apprêter; comparer, rapprocher; acquérir. SYN. Paro, præparo, item: acquiro, confero. ADV. Copiose pastum, diligenter argumenta argumentis, diligenter ex copia, diligentissime ducem, idonee animum ad, improbissime quæstum, prædam, in perpetuum præsidium, inique aliquem cum aliquo, inscite, large, pastum, occulte milites, magnifice convivium, magnopere, studiose tabulas pictas, studiosius supellectilem. PHRAS. Nemo tibi comparari potest, on ne peut vous comparer personne. Nemo se tibi ulla arte contulerit; nemo in contentionem adduci, venire tecum potest; tecum conferri nemo potest; contendere tecum nemo potest. Quæ contentio, comparatio, te inter et alios esse potest? quis par esse tibi potest? qui præstantem illam tuam indolem, quis doctrinæ studia moresque adæquare possit? quis aspirare ad pervulgatam virtutis tuæ laudem insanus audeat? quis exæquari se tecum cupiat? Cf. Æquiparo. USUS: 1. Convivium, insidias comparat. 2. Acquiro, acquérir, se procurer, amasser. Labore suo et industria supellectilem. Laudem, virtutem, amicitias, auxilia, delectationem sibi comparare. Cf. Acquiro. 3. Confero, compono, comparationem, contentionem facio, comparer, confronter, rapprocher. Quæso, hominem cum homine, tempus cum tempore compara, comparer un homme, une époque à un autre. Ætatem filiorum comparare. Similitudines comparare. 4. Ordino, constituo, régler, établir. More majorum, legibus, natura comparatum est, ut etc. Ita comparati natura, vel a natura sumus. Ita comparata est vitæ naturæque nostræ ratio, ut etc. Ita comparaverunt majores nostri, ut etc.

COMPASCO, is, āvi, pastum, ere, a. Faire paître en commun. USUS: Jus est compascere, nous avons le droit de vaine pâture.

COMPASCŬUS, a, um, Qui concerne la vaine pâture. USUS: Ubi ager compascuus est, jus est compascere.

COMPĔDES, um, f. pl. Entraves, liens; chaînes. SYN. Soleæ ligneæ, quibus pedes captivorum constringi solent. USUS: Compedes alicui imponere, indere, induere, impingere. In compedibus custodire, habere, retinere aliquem. Cf. Carcer, Captivus.

COMPELLĀTĬO, ōnis, f. Apostrophe, interpellation. SYN. Appellatio. EPITH. Crebræ, vel potius quotidianæ, præclaræ in laudatione. USUS: Edicto Ciceronem compellavit, cum ipse quotidianas compellationes non ferens urbe abiret.

COMPELLO, as, avi, atum, are, a. Appeler, interpeller, apostropher. SYN. Appello, nomine alloquor. ADV. Nominatim, vicissim aliquos. USUS: 1. Amice, honore magno, nominatim me compellavit. 2. In judicium voco, attaquer en justice, accuser. Lege, edicto aliquem apud populum compellare. Cf. Voco, Appello.

COMPELLO, is, pŭli, pulsum, ere, a. Pousser, forcer; rassembler. SYN. Cogo, congrego, impello. )( Dispello. USUS: Aliquem ad mortem, ad graves angustias compellere. Cf. Cogo, Pello.

COMPENDĬĀRĬUS, a, um, Abrégé. SYN. Brevis. USUS: Est hæc brevis et compendiaria via ad gloriam. Notis compendiariis uti. (VULG. Abbreviare, abréger).

COMPENDĬUM, ii, n. Gain produit par l’épargne, profit, avantage; abréviation. SYN. Utilitas, quæstus, lucrum, puta viæ, pecuniæ, operæ, temporis. )( Dispendium. USUS: Nihil agit compendii sui causa. Mercatores in quæstu et compendio versantur. Avaritia et egestas multos ad turpe compendium commovet. Magnum compendium facere. Cf. Lucrum, Quæstus, Utilis.

COMPENSĀTĬO, ōnis, f. Compensation, équilibre, échange. SYN. Comparatio, præmium, merces, remuneratio. USUS: Vitæ incommoda sapiens commodorum compensatione lenit. Compensatione uti.

COMPENSO, as, avi, atum, are, a. Compenser, mettre en balance. SYN. Comparo, remunero, repono, exæquo, assequor. PHRAS. 1. Tua merita compensare non potero, je ne pourrai jamais vous dédommager des services que vous m’avez rendus. Nullam tuorum meritorum partem assequar; nulla mihi est satis digna tot officiorum remuneratio, nunquam satis cumulate officium reddam; nullis officiis tuam humanitatem exæquabo, tuam voluntatem non satis ex æquo remetiar; nunquam te dignam gratiam referam; nunquam pro meritis tuis satis dignam vicem reddam, referam; in reddenda meritorum vice par pari nunquam referetur. Nunquam pro meritis in me tuis mutuæ tantum voluntatis a me tribuetur, ut non plura tibi debeam. Officia tua nunquam paribus officiis æquabo, remunerabo; nunquam tuis in me meritis satisfaciam, respondebo; nunquam omnino tibi, quantum debeo, a me solvetur. Nunquam non modo referenda, sed ne cogitanda quidem gratia tua in me promerita consequar. Nunquam satis dignum officii ac benevolentiæ fructum a me feres. 2. Quod a fortuna damnum accepisti, virtus compensabit, la vertu vous dédommagera de vos pertes de biens. Resarciet virtus, quod a fortuna damnum retulisti, quibus te calamitatibus implicavit fortuna, iis te virtus expediet. Medebitur iis malis virtus, quibus te afflixit fortuna. Ut acerbam fortunam sensisti, ita dulcem ac suavem virtutem experieris. Quantum detrimenti, incommodi, calamitatis, malorum a fortuna retulisti, tantos a virtute, atque adeo majores fructus capies, percipies, feres, colliges; præteritam fortunæ culpam virtus cumulate redimet; quod a fortuna deminutum est, virtus, industria facile exæquabit; fortunæ dispendia virtus sarciet facile, et compensabit. Cf. Reddo, Remuneror. USUS: Maximis laboribus compensatur discendi voluptas. Auditorum patientiam brevitate, ingenii tarditatem virtute, socordiam fide compensare, Precibus compensatur pecunia.

COMPĔRENDĬNĀTŬS, ūs, m. Ajournement, remise d’un jugement à trois jours. USUS: Adimere alicui comperendinatum.

COMPĔRENDĬNO, as, avi, atum, are, a. et n. Renvoyer à trois jours; demander le renvoi (en parl. d’un avocat). SYN. Amplio, profero, procrastino, differo, amplius pronuntio. USUS: Reus comperendinatus. Cf. Amplio.

COMPĔRĬO, is, pĕri, pertum, ire, a. Découvrir, apprendre. SYN. Deprehendo, certi aliquid reperio, compertum habeo. ADV. Manifesto pestem capitis sui, manifesto indicia mortis, maxime. USUS: Eam rem, de ea re certis auctoribus, manifestis indiciis, oculorum testimonio comperi. Cf. Consto, Certus.

COMPERTUS, a, um, Découvert, reconnu, constaté. SYN. Certus, cognitus, exploratus. USUS: Facinus manifesto deprehensum et compertum. Nihil comperti aut cogniti habemus. Cf. Certus, Manifestus, Consto, Publico.

COMPESCO, is, scui, ere, a. Retenir, arrêter. SYN. Coerceo, cohibeo, frango. PHRAS. Audaciam ejus compescuit, il réprima son audace. Præferocis animi conatus compressit; petulantiam, furorem fregit; repressit, debilitavit feroces impetus; ferociam contudit; exultanti licentiæ frenum injecit; vim ac impetum cohibuit. Cf. Coerceo, Cohibeo, Contineo, Abstineo. USUS: Iram, dolorem, gemitus, lacrimas, linguam, famem compescere.

COMPĔTĪTOR, ōris, m. Compétiteur, concurrent. SYN. Qui cum alio in petitione concurrit. EPITH. Certus, liberalis, nobilis, pares suffragiis, peregrini, urbani. USUS: Cum petitore certamen est honoris et dignitatis. Cf. Æmulus, Rivalis.

COMPĪLĀTĬO, ōnis, f. Pillage; compilation, recueil. SYN. Furtum, fraus.

COMPĪLO, as, avi, atum, are, a. Dépouiller, piller. SYN. Diripio, spolio, furor, exhaurio. ADV. Apertissime provincias, ostiatim oppidum. USUS: Æraria exhaurire, templa, urbem, rempublicam compilare. Cf. Furor. Pro Congero exempla etc. barbarum est.

COMPINGO, is, pēgi, pactum, ere, a. Assembler; construire, fabriquer. SYN. Constringo, coarcto. USUS: Servi in pistrinum, carcerem, vincula compinguntur. Homo e luto et sanguine; scelere et ignorantia compactus.

COMPĬTA, ōrum, n. pl. Carrefour. USUS: In triviis et compitis auctionati.

COMPLĂCĔO, es, cui, ere, n. Plaire. SYN. Placeo. USUS: Si DEO complacitum est.

COMPLĀNO, as, avi, atum, are, a. Raser (une maison). USUS: Complanare domum, solo æquare. Sp. Melii domus, quod regnum appeteret, est complanata. Cf. Planus.

COMPLAUDO, is, ere, n. Applaudir. USUS: Stantes in re ficta complaudebant.

COMPLECTOR, eris, plexus sum, plecti, d. Embrasser. SYN. Complexu teneo; sinu complexuque recipio, in collum invado; complexum alicui fero. ADV. Æque benevolentia atque arctius, breviter memoriam rerum celeriter, circumscripte, extrinsecus, nimium multa, occulte viros amplissimos ad suum scelus, quam liberalissime aliquem, scientissime, etiam atque etiam officiis, liberalitate. USUS: 1. Complecti et lacrimis se aspergere. 2. Amo, excipio, tracto amice, carum habeo, foveo, suscipio, defendo, aimer, cultiver, favoriser. Aliquem beneficiis, benevolentia, caritate eximia, familiaritate, comitate maxima complecti. Complectere quæso adolescentem. 3. Comprehendo, circumdo, ambio, entourer, embrasser. Paucis multa, uno crimine complector omnia. Summum cœlum reliquos complectitur. 4. Assequor, comprehendo, teneo, saisir (par la pensée). Sapiens totum mundum mente, cogitatione, memoria complectitur. Tuas laudes oratione ac memoria complecti vix possum. Cf. Amplector.

COMPLĒMENTUM, i, n. Complément. SYN. Supplementum. USUS: Inania quædam verba, velut complementa numerorum.

COMPLĔO, es, ēvi, ētum, ere, a. Remplir. SYN. Impleo. ADV. Bene, perfecte, undique. USUS: 1. Aures sono, pectus maximarum et plurimarum rerum suavitate complere. Terrore, metu animum complere. 2. Absolvo, perficio, conficio, compléter, achever. Promissum complere, accomplir une promesse. Complent hæc et absolvunt beatissimam vitam. Annos sedecim complevit.

COMPLEXĬO, ōnis, f. Assemblage, union; période. SYN. Comprehensio verborum, periodus. EPITH. Brevis negotii, longissima verborum, mira verborum, perspicua, vera vel falsa. USUS: 1. Longissima verborum complexio, quæ uno spiritu volvi vix potest. 2. Argumenti conclusio et summa rationum, conclusion d’un raisonnement. Per complexionem id, quod ex omni argumentatione conficitur, breviter exponimus. Complexio pro corporis constitutione, habitu, habitudine, seu humorum temperamento, barbarum est.

COMPLEXŬS, ūs, m. Embrassement, étreinte; amour, affection. SYN. Amplexus. EPITH. Altissimus a domiciliis, extremus, omnia cingens, ultimus, indices falsi summæ benevolentiæ. USUS: 1. Illam respublica sinu, complexuque recipiet. Abstrahere filium de complexu matris. Ferre obviæ matri complexum, embrasser. 2. Ambitus, action d’embrasser, d’entourer. Mundus omnia complexu suo coercet et continet, le ciel qui enveloppe l’univers. Cf. Amplexus.

COMPLĬCO, as, avi vel ui, atum vel ĭtum, are, a. Plier. SYN. Involvo, claudo. USUS: Epistolam complicare.

COMPLŌRĀTĬO, ōnis, f. Lamentation. SYN. Lamentatio. USUS: Comploratio eorum lamentabilis, flebilesque voces. Cf. Gemo, Fletus.

COMPLŌRO, as, avi, atum, are, a. Pleurer ensemble. USUS: Complorare mortem, fortunam amicorum. Complorati mortui totam urbem lamentis implerunt. Cf. Gemo, Ploro, Fletus.

COMPŌNO, is, sui, sĭtum, ere, a. Mettre ensemble, réunir, rapprocher. SYN. Conjungo, coagmento, construo, conglutino, congrego, conflo, misceo, tempero. ADV. Cautius, diligenter, generatim, communiter, Græce, scite, jam diu composita et comparata, lepide. USUS: 1. Componere et struere verba, et syllabas propemodum dinumerare et dimetiri. Vestem, crines componere. 2. Dispono, arranger, organiser, régler. Aciem, causam, fallaciam in aliquem, orationem componere. 3. Fingo, se composer, feindre, simuler. Ad modestiam, ad senatus reverentiam se composuit. Se ad exemplum, vultum, mores alterius componere. 4. Facio, conficio, faire, composer, écrire. Carmen, poema, librum, testamentum, historiam componere. 5. Compositionem facio, concilio, apaiser, calmer, réconcilier. Bellum, iras, aversos animos lenitate composuit. 6. Comparo, confero, comparer. Sophoclem cum Euripide componere et conferre.

COMPORTO, as, avi, atum, are, a. Transporter dans un lieu, amasser. SYN. In locum unum confero, congero, porto, conveho. ADV. Palam arma. USUS: Res undique accersitæ, collatæ, exquisitæ, comportatæ. Arma, frumentum comportare. Cf. Colligo.

COMPOS, ŏtis, gen. omn. Qui est en possession de. SYN. Particeps. )( Inops. USUS: Homines rationis, consilii, virtutis compotes, beati sunt. Aliquem urbis compotem facere. Cf. Fruor, Acquiro, Particeps.

COMPŎSĬTĒ, Avec ordre, avec art. SYN. Disposite. USUS: Composite et apte dicere.

COMPŎSĬTĬO, ōnis, f. Action de disposer, construction, arrangement. SYN. Structura, constructio, dispositio, ordo, concordia, compages, coagmentatio, confectio. USUS: 1. Compositiones unguentorum, ciborum conditiones. Compositio membrorum, conformatio lineamentorum. 2. Concordia, accord, réconciliation. Spes compositionis me fefellit. Auctor compositionis et pacis fuisti. Cf. Pax.

COMPŎSĬTOR, ōris, m. Celui qui dispose. USUS: Inventor et compositor.

COMPŎSĬTUS, a, um, Apprêté, soigné. SYN. Conflatus, concretus, conglutinatus, factus, instructus. USUS: Oratio composita et ornata, et artificio quodam distincta. Certi homines compositi me monuerunt. Quomodo compositis sideribus homo oriatur. Nemo paratior, compositior unquam in judicium venit. Cf. Modestus.

COMPŌTĀTĬO, ōnis, f. Réunion pour boire ensemble. USUS: Græci convivium tum compotationem, tum concœnationem vocant. Cf. Vinolentus, Bibo.

COMPŌTOR, ōris, m. Compagnon de bouteille. SYN. Combibo.

COMPRANSOR, ōris, m. Compagnon de table. SYN. Qui simul prandet. USUS: Cum compransoribus, collusoribus, compotoribus agrum suum devorat.

COMPRĔCĀTĬO, ōnis, f. Prière publique. USUS: Necessaria fuit solemnis hæc Deorum comprecatio.

COMPRĔCOR, aris, atus sum, ari, d. Prier publiquement. USUS: Deos comprecari.

COMPRĔHENDO, is, di, sum, ere, a. Saisir. SYN. Capio, deprehendo. )( Dimitto. ADV. Apte sententiam verbis, brevi, breviter, celeriter, firmo animo, graviter, manifeste, penitus, solute et facile. USUS: 1. Ecquid comprehensum hostem emisistis? 2. Assequor, prosequor, explico, exprimo, absolvo, exprimer. Verbis propriis rem comprehendere. 3. Concipio, percipio, teneo, intelligo, comprendre. Animo aliquid, ratione aliquam opinionem comprehendere. Habere aliquid cognitum, comprehensum. Vestris animis et cogitatione rem totam comprehendite. Comprehendo animo, mente intelligentiam rei; consequor rem omnem animo; animo, mente, cogitatione complector, comprendre qqch. 4. Amplector, amore devincio, s’attacher (qqn). Multos amicitia, beneficiis comprehendere; humanitate, officio aliquem comprehendere.

COMPRĔHENSĬBĬLIS, e, gen. com. Perceptible (à la vue), intelligible. USUS: Visum comprehensibile.

COMPRĔHENSĬO, ōnis, f. Action de saisir avec les mains, arrestation. EPITH. Apte cadens, firma, longa, numerosa, perfecta, plena, stabilis atque immutabilis, vera, ac fidelis, universa. USUS: 1. Comprehensio reorum, animadversio senatus. 2. Apprehensio, enchaînement. Ingressus, cursus, accubatio, inclinatio, sessio, comprehensio. 3. Ambitus orationis, période. Comprehensio et ambitus verborum, quem Græci periodum vocant. 4. Agnitio, action de comprendre, conception. Cognitiones comprehensionesque rerum appetitiones movent.

COMPRESSĒ, D’une manière concise. USUS: Rhetores latius loquuntur, Dialectici compressius.

COMPRESSĬO, ōnis, f. Concision. USUS: Oratores crebri sententiis, compressione rerum breves.

COMPRĬMO, is, pressi, pressum, ere, a. Contenir, arrêter; réprimer, modérer. SYN. Freno, sedo, coerceo, cohibeo, frango, reprimo, retardo. ADV. Arcte pugnum, vehementer, plane in perpetuum. PHRAS. Magistratus hominum audaciam comprimat, le magistrat doit réprimer l’audace des méchants. Obviam eat improborum hominum audaciæ; impiorum conatus frangat; furentium impetus reprimat; effrenatos licentia animos in officia teneat, contineat. Cf. Coerceo, Cohibeo, Compesco. USUS: 1. Conatus furentium, furores, motus, turbas, iram, exultantem lætitiam comprimere. Comprimere ac restinguere cupiditatem hominis. Voluptates comprimere et constringere. 2. Abscondo, occulto, tego, abdo, cacher, soustraire. Multa tua delicta compressi. Frumentum comprimere. (VULG. Apud se tenere, dum carius vendatur, garder, accaparer les grains.) 3. Constringo, stringo, claudo, adduco, presser, serrer, reserrer. Digitos in pugnum comprimere, fermer la main.

COMPRŎBĀTĬO, ōnis, f. Approbation. SYN. Approbatio. USUS: Quis non movetur, et offensione turpitudinis, et comprobatione honestatis.

COMPRŎBĀTOR, ōris, m. Approbateur. SYN. Approbator. USUS: Auctoritatis ejus comprobatores.

COMPRŎBO, as, avi, atum, are, a. Approuver. SYN. Approbo, laudo, collaudo, affirmo. ADV. Firmius acta, omnino, studiose libenterque, vehementissime sententiam. USUS: Si tu honorem meum sententia tua comprobaris. Sententiam, decretum aliquod vehementer comprobare. Rem testimonio suo et judicio comprobare. Eam fidem eventus affirmavit, comprobavit, l’événement a prouvé, montré la justesse de cette opinion. Cf. Assentior, Approbo, Probo.

COMPRŌMISSUM, i, n. Compromis. SYN. Facultas a litigantibus arbitro data judicandi et sententiam ferendi. USUS: Arbitrum sumere, compromissum facere, interponere.

COMPRŌMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. et n. S’engager mutellement; faire un compromis. SYN. Compromissum facio. USUS: Tribuni compromiserunt, pecunia apud Catonem deposita, petere ejus arbitratu, ut, qui contra fecisset, ab eo condemnaretur.

COMPTUS, a, um, Peigné, soigné, paré. SYN. Ornatus, compositus. USUS: Compti capilli, compta oratio.

COMPUNGO, is, punxi, punctum, ere, a. Piquer, marquer d’un signe. SYN. Pungo, figo. USUS: Dialectici ipsi se suis acuminibus compungunt. Barbatus Threiciis notis compunctus nudato ense anteibat. (Compungi animo, compunctus corde, vulgaria sunt pro:) Angi, discruciari animo ex recordatione scelerum; dolore confusus.

COMPŬTO, as, avi, atum, are, a. Calculer, compter. SYN. Subduco rationes, calculos revoco, rationes confero. PHRAS. Computemus nunc summam totam, faisons maintenant le total. Putemus nunc rationes; summam ad calculos revocemus; subducamus nunc rationem; numerum ineamus; rationes conferamus; calculos, summam subducamus, supputemus nunc rationes; subductis rationibus summam faciamus, colligamus, conficiamus; rationes ineamus totius summæ; expediamus nunc rationes, et colligamus. USUS: Compellat hospitem, computat, pecuniam numerat. Cf. Puto.

CŌNĀTŬS, ūs, m. Effort. SYN. Vis, impetus, studium, labor, opera. EPITH. Gratus, magnus, crudelissimi, impii, nefarii, occulti, optimi et præclarissimi, perditi. USUS: Id conatu omni studioque agit, ut etc. Omnem conatum suum in perniciem meam parat. Conatum refutare, prohibere, comprimere, frangere; conatibus obviam ire; a conatu aliquem repellere, empêcher les efforts de qqn. Cf. Studium, Labor. Conatu summo adniti, faire tous ses efforts. Manibus pedibusque; summa ope; omni ope, ac opera; pro virili parte adniti. Cf. Conor, Adhibeo.

CONCĂLĔFĂCĬO, is, fēci, factum, ero, a. Échauffer entièrement. USUS: Eum nos sermonibus concalefecimus.

CONCĂLESCO, is, ui, ere, n. Être très-chaud. SYN. Concalefio, concaleo.

CONCALLESCO, is, ere, n. S’endurcir. SYN. Concalleo. USUS: Quorum manus opere, animus usu concalluit.

CONCĂVUS, a, um, Concave, creux. SYN. Cavus. USUS: Speluncarum concavæ altitudines.

CONCĒDO, is, cessi, cessum, ere, a. et n. Accorder, faire une concession, permettre. SYN. Annuo, copiam facio, potestatem facio, permitto. ADV. Commodius, facete adversario, facile, honeste, libenter, multum perturbationi, necessario, minus honeste, prorsus beneficia, recte. USUS: 1. Sepulturæ locum alicui concedere. Primum illi locum concessit. Toto capite annuit, et postulata concessit. 2. Do, tribuo, largior, facile patior, potestatem do, defero; summa voluntate, et animi æquitate fero, causæ nihil dico, quin etc. Date hoc, ac concedite pudori meo. Date hoc precibus, vel dolori, concedite. 3. Ignosco, condono, pardonner. Sæpe liberum peccata parentum virtuti et misericordiæ conceduntur. Cupio mihi hunc reum concedi. 4. Abeo, eo, s’en aller, se retirer d’un lieu. Ab eorum oculis aliquo concessit. Apes in alvearium concessere; concessum est in conditiones, ut ... on arrêta pour conditions que.... 5. Cedo, le céder, être inférieur. Magistro suo de arte nihil concedit. Nemini concedo in tuenda patriæ salute. 6. Morior, sortir ite la vie, mourir. Fato, vel naturæ concedere. Cf. Permitto, Do.

CONCĔLĔBRO, as, avi, atum, are, a. Fréquenter; honorer par des réunions. SYN. Celebro, frequento. ADV. Passim, tributim convivia. USUS: Convivia concelebrantur. Cf. Celebro.

CONCENTĬO, ōnis, f. Chant en chœur, concert. SYN. Concentus.

CONCENTŪRĬO, as, are, a. Assembler par centuries; arranger, ourdir. USUS: Fraudes in corde concenturiare.

CONCENTŬS, ūs, m. Accord de voix, concert; accord, harmonie, union. SYN. Concentio. EPITH. Major et melior, tantus, varii. USUS: 1. Concentus avium. 2. TRANSL. Concentus virtutum, doctrinarum. Concentum efficere. Cf. Musica, Cano.

CONCEPTĬO, ōnis, f. Action de concevoir; rédaction. SYN. Conceptus. USUS: Mulæ conceptio contra naturam est. Conceptio judiciorum.

Conceptio Immaculata B. M. V., L’Immaculée conception de la Sainte Vierge. Singularis purissimæ Virginis conceptus, et ab originis labe illibatus. Divinæ Matris conceptus illibatus. Illibatæ Virginis conceptus purissimus, et ab originis labe remotissimus. Expers communis culpæ ab ortu nobis congenitæ purissimæ Virginis conceptio. Ortus Virginis beatissimæ, sine labe conceptæ.

CONCEPTŬS, ūs, m. Conception. SYN. Conceptio. USUS: Ex hominum conceptu et satu editi gigantes. (Conceptus, concept, conception, pensée. VULG.) Latine: Sensa mentis, cogitatio informata.

CONCERPO, is, psi, ptum, ere, a. Déchirer. SYN. Discerpo, conscindo, lacero. ADV. Ferventissime. USUS: Calet homo, nam ferventissime concerpitur. Cf. Carpo.

CONCERTĀTĬO, ōnis, f. Dispute, débat. SYN. Certamen, contentio. EPITH. Jejunæ, indignæ philosophia. USUS: Verborum concertationes jejunæ. Concertationum plenæ disputationes. Concertationis studio, æstu abripi. Cf. Disputatio, Controversia, Certo.

CONCERTĀTŌRĬUS, a, um, Relatif à la discussion, polémique. SYN. Contentiosus, vehemens. USUS: Concertatorium dicendi genus, judiciale.

CONCERTO, as, avi, atum, are, n. Lutter, rivaliser, se battre. SYN. Pugno, discepto. USUS: Hercules cum Apolline de tripode concertavit. Sæpius cum hoste conflixit, quam quisquam cum inimico concertavit. Cf. Certo.

CONCESSĬO, ōnis, f. Action d’accorder, concession. USUS: Concessiones præmiorum. Nostra concessione hoc assecutus es.

CONCESSŬS, ūs, m. Permission, consentement (seul. à l’abl. sing.). SYN. Permissio, permissus, potestas, concessio. USUS: Deorum concessu et munere Philosophia nobis data est. Omnium concessu aliquid juventuti dandum est. Cf. Venia.

CONCHA, æ, f. Coquille. Genus piscis testa contectum. EPITH. Patula, grandis. USUS: Conchas ad littus legere.

CONCHȲLĬĀTUS, a, um, Teint en Pourpre. SYN. Murice tinctus. USUS: Peristromata conchyliata.

CONCHȲLĬUM, ii, n. Huître (produisant la pourpre). SYN. Murex. Conchæ genus, purpura. USUS: Ostrea, et conchylia omnia cum luna crescunt, et decrescunt.

1. CONCĬDO, is, cĭdi, ere, n. Tomber tout d’un coup, s’écrouler. SYN. Cado, ruo, corruo, procido. ADV. Funditus, indignissime, repente, subito, tarde nimium. PHRAS. Animo concidit, il perdit courage. Fractus animo, metu debilitatus est; defecit animo; animum contraxit, demisit, despondit, inflexit; animos submisit; defecit hominem animus, spesque deseruit. Cf. Cado, Animus. USUS: Animus concidit. Animo concidere. Senatus auctoritas, fides, spes ipsa concidit; artes omnes concidunt, c’en est fait des arts. Venti concidunt, les vents tombent. Pompeius in optima causa concidit, Pompée succomba malgré la bonté de sa cause.

2. CONCĪDO, is, cīdi, cīsum, ere, a Couper en morceaux, battre, tailler en pièces. SYN. Cædo, trucido, seco. USUS: Concidere nervos, cohortes, equites concidere. Virgis aliquem concidere. Concidere sententias, ac delumbare. Infringere, ac incidere numeros. 2. TRANSL. Senatus auctoritatem, dictis aliquem decretis, maledictis, ignominiis, judiciis concidere, ruiner, anéantir l’autorité du Sénat, la réputation de qqn, etc. Cf. Cædo, Cædes.

CONCĬĔO, es, cīvi, cĭtum, ere, a. Assembler, convoquer. SYN. Convoco, concito. USUS: Multitudinem ad se conciere. Lites alicui, turbas, seditionem, hostes conciere. Cf. Excito, Voco, Accerso.

CONCĬLĬĀBŬLUM, i, n. Lieu d’assemblée, de réunion. USUS: Conciliabula obire.

CONCĬLĬĀTĬO, ōnis, f. Association, union. SYN. Communio, communitas, consociatio. EPITH. Civilis, communis. USUS: 1. Communionem humani generis, consociationem et conciliationem tueri, colere debemus. Dii quasi civili conciliatione sunt conjuncti. 2. Captatio, comparatio, bienveillance, faveur. Dicere, facere aliquid ad conciliationem gratiæ, pour se concilier les faveurs.

CONCĬLĬĀTOR, ōris, m. Médiateur. USUS: Interpres conciliatoris.

CONCĬLĬĀTRĬCŬLA, æ, f. Médiatrice. USUS: Nobilitas, blanda conciliatricula.

CONCĬLĬĀTRIX, īcis, f. Celle qui procure. USUS: Virtutis opinio conciliatrix amicitiæ. Forma, conciliatrix gratiæ et quasi lena.

CONCĬLĬO, as, avi, atum, are, a. Réunir, réconcilier; s’attacher. SYN. Reconcilio, devincio, benevolentiam pario, caritatem inter aliquos jungo, aliquem ad amicitiam adjungo, amicitiam cum aliquo constituo. )( Dirimo, disjungo, separo, distraho. PHRAS. 1. Illum mihi conciliavi, je me le suis attaché. Eum omnibus vinculis devinctum et obstrictum teneo; beneficio mihi obligavi; benevolentiam officiis allexi, donis obstrinxi; in ejus animum suaviter influxi; eum delinivi; delinimentum beneficiis objeci; meum plane reddidi; obnoxium mihi feci; adduxi hominem ad amicitiam; adjunxi hominem mihi beneficio. 2. Dissidentes inter se fratres conciliavit, il a réconcilié deux frères ennemis. Caritatem inter fratres junxit; fratres in concordiam adduxit, reduxit; ab odio ad gratiam reduxit; infensos fratrum inter se junxit animos; ut coalescerent distracti simultatibus animi, effecit; concordiam inter dissidentium animos redintegravit, reconciliavit; dissidentes odio fratres concordia conjunxit; redegit in gratiam et concordiam alienatos longa simultate fratrum animos; perfectum ab illo est, ut in gratiam redirent infensi dudum fratres. Cf. Reconcilio, Amicus, Amicitia, Adjungo, Gratia. USUS: 1. Conciliare sibi voluntatem alicujus, amorem, benevolentiam, gratiam, caritatem, animos, et ad usus suos adjungere, se concilier l’amitié, etc. 2. Paro, comparo, procuro, acquiro, ménager, procurer. Pacem inter cives conciliare. 3. Adjungo, unir, assembler. Oratio conciliat inter se homines conjungitque naturali quadam societate. Parentibus et patriæ nos natura, feras inter se conciliat. Largitione sibi potentiam et legiones conciliavit, adjunxit Cæsar. 4. Conciliare, arcessere splendorem. Cf. Concordia.

CONCĬLĬUM, ii, n. Assemblée, réunion. SYN. Cœtus, congregatio, conventus, consilium, numerus. EPITH. Amplissimum, laudabile, atque populare, privatum, publicum orbis terræ, summum. USUS: Concilia, cœtusque hominum jure sociati, qui civitates dicuntur. Concilium vocare, convocare. Concilium plebis habere. Aliquem in concilium adducere, adhibere, mittere. E concilio aliquem secludere, dimittere. Concilium, conventum solvere.

Concilium Sacrum Œcumenicum, Concile œcuménique. Concilium ex universa Republica Christiana convocatum; coactum ex toto terrarum orbe. Concilium Nationale, concile national. Concilium ex universæ gentis, nationis Episcopis, Antistitibus, Præsulibus coactum, conflatum, habitum; Conventus Ecclesiæ Præsulum ex tota gente actus. Concilium Provinciale, concile provincial. Concilium, conventus coeuntibus ex tota Provincia Episcopis celebratus, collectus.

CONCINNĒ, Élégamment. SYN. Pulchre, facete. USUS: Concinne, ut multa, Timæus, voici, entre beaucoup, un mot spirituel de Timée. Concinne, sed non perite dicere et scribere.

CONCINNĬTAS, ātis, f. Arrangement, élégance. SYN. Compositio levis et numerosa, concinnitudo, condecentia. USUS: Forma ipsa, et ornata verborum concinnitas.

CONCINNĬTŪDO, ĭnis, f. Apprêt (du style). SYN. Concinnitas.

CONCINNO, as, avi, atum, are, a. Arranger, ajuster, mettre en ordre. SYN. Adorno, apte compono. USUS: Concinnare munusculum, vestem, epulas. Cf. Orno, Como.

CONCINNUS, a, um, Proportionné, régulier, gracieux, élégant. SYN. Ornatus, numerosus, elegans, politus, facetus, aptus. USUS: Concinna, distincta, festiva, elegans oratio. Concinnæ acutæque sententiæ. Homo ad persuadendum concinnus. Concinnus heluo. Cf. Elegans, Aptus.

CONCĬNO, is, nui, ere, n. Chanter ensemble. SYN. Simul cano. USUS: 1. Pressis et flebilibus modis concinere. 2. Convenio, consentio, quadro, être d’accord. Omnia inter se mire concinunt; respondent extrema primis. Cf. Cano.

CONCĬO, ōnis, f. Réunion, assemblée. SYN. Conventus, cœtus, multitudo populi, corona, concilium. EPITH. Conciones accuratæ, acerbissimæ, celeberrimæ et gratissimæ, crebræ, furiosissimæ, graves, improbæ, lentæ; malæ, miseræ, molestæ, multæ magnæque, necessariæ, perditæ, quotidianæ, sceleratæ, secundæ, seditiosæ, temerariæ, timidissimæ, tumultuosæ, turbulentæ, vehementes. USUS: 1. In concionem prodire, procedere, se rendre à l’assemblée. Concionem convocare, convoquer l’assemblée. Concionem submovere, semovere, dimittere, solvere, dissoudre l’assemblée. 2. Suggestum, tribune. In concionem ascendere. 3. Oratio ad populum, discours, harangue. Conciones de me habuit luculentas et gravissimas. Legi concionem tuam. Cf. Oratio.

CONCĬŌNĀLIS, e, gen. com. Relatif aux assemblées du peuple. USUS: Clamor concionalis.

CONCĬŌNĂRĬUS, a, um, Relatif aux assemblées populaires. USUS: Populus concionarius.

CONCĬŌNĀTOR, ōris, m. Orateur, harangueur. SYN. Orator. USUS: 1. Multum interest inter levitatem concionatorum, et animum fere popularem. 2. Prédicateur, concionator, orator sacer; interpres, ac præco verbi divini.

CONCĬŌNOR, aris, atus sum, ari, d. Haranguer, parler au peuple assemblé. SYN. Concionem habeo. ADV. Impune de aliquo, sordide. PHRAS. De rebus divinis ad populum dixit, il a prêché au peuple. De rebus divinis verba fecit; sermonem habuit; de religionibus nostris concionem habuit; in concionem ascendit; sacris concionibus populum exhortatus est; animos populi inflammavit, accendit; verbi divini sementem sparsit, fecit. Ex suggestu verba fecit; ex altiore loco ad populum dixit. USUS: Cato de religionibus concionatus est. Cf. Dico, Oratio.

CONCĬPĬO, is, cēpi, ceptum, ere, a. Concevoir, saisir. SYN. Comprehendo, colligo, accipio, imbibo. ADV. Firme animo, jam diu. USUS: 1. Terra concipit semina. Multa concepit. 2. Suscipio, contracter (une passion), concevoir (un sentiment). Ipsa senectus dedecus concipit. Materia facile ignem concipit. Odium, iram, in aliquem concipere. 3. Cogito, intelligo, percipio, nosco, assequor. Concipere animo flagitium, mente nefas; opinionem concipere, ac imbibere. Furorem ex maleficiis, maculam concipere. Voluptas animo concepta ac comprehensa. Cf. Accipio.

CONCĪSĬO, ōnis, f. Concision. USUS: Concisio verborum.

CONCĬTĀTĬO, ōnis, f. Excitation. SYN. Motus, commotio. EPITH. Popularis, graves, vehementiores. USUS: 1. Vehementes animi concitationes, et perturbationes. Concitatio mentis. 2. Tumultus, soulèvement populaire, émeute. Plebis concitatio et seditio.

CONCĬTĀTOR, ōris, m. Émeutier. USUS: Seditionis concitator et stimulator.

CONCĬTO, as, avi, atum, are, a. Exciter, soulever. SYN. Excito, incito, moveo, facio, conflo, sollicito, inflammo, agito, ago. )( Sedo. ADV. Concitatæ conciones, populariter, seditiose; concitatus tumultus publice; concitati animi temere in odium. USUS: 1. Concitare misericordiam, risum, invidiam in aliquem, gravem offensionem, magnum odium in aliquem, exciter la haine contre qqn. Bellam exspectationem sui concitare, donner de soi une bonne opinion. 2. Concitari in aliquem, s’irriter contre qqn. Aliquos inter se, alios cum aliis committere, et concitare, exciter, soulever. Cf. Moveo, Auctor sum, Impello.

CONCĬTUS, a, um, Excité. SYN. Commotus, compulsus. USUS: Ad rixam concitus.

CONCĬUNCŬLA, æ, f. Dimin. Petite harangue.

CONCLĀMO, as, avi, atum, are, n. et a. Crier ensemble. 1. Conclamant omnes, et approbant. 2. Conclamare ad arma, crier aux armes, appeler aux armes. Conclamare vasa, signa convellere, donner le signal du départ. 3. Conclamatum est de salute tua, c’en est fait de vous. Cf. Actum est, Clamo.

CONCLĀVE, is, n. Chambre fermant à clé. SYN. Cubiculum. USUS: Cubitum ivit in conclave. Conclave proxima nocte corruit, concidit. Conclave optime instructum. Pro Conclave Pontificium, conclave, réunion de cardinaux où l’on élit le pape. Sacrum Comitium Vaticani Palatii. Locus purpuratis Ecclesiæ Patribus, novum demortuo Pontifici suffecturis, apparatus, adornatus.

CONCLŪDO, is, clūsi, clūsum, ere, a. Enfermer, resserrer; terminer, finir. SYN. Claudo, cogo, constringo. Item: Infero, finio, absolvo. ADV. Acriter, acute ad extremum, aliquando, angustius, aperte, numerose, breviter, commodius, contortius, inconsiderate, probabiliter, rectissime, vitiose, similiter, subtiliter. PHRAS. 1. Ex eo argumento nihil concluditur, cet argument ne conclut pas. Nihil ex hoc conficitur; nihil ex ea argumentatione efficitur; nihil eorum infertur, colligitur, quæ tu volebas; nihil eorum sequitur, quæ tu inferebas. 2. Concludam epistolam, je finirai ma lettre. Finem scribendi faciam; epistolæ hæc erit clausula; finem epistolæ faciam, imponam; absolvam epistolam, perficiam; institutæ narrationis exitum expediam. Cf. Finio. USUS: 1. Ne bestiæ quidem concludi se, constringique patiuntur, enfermer. 2. Peroro, efficio, conficio, infero, complector, colligo, conclure, raisonner. Argumentum concludere more Dialecticorum. Ratione concludere. Concludebas deinde, et colligebas, dolorem esse summum malum. 3. Finio, termino, circumscribo, claudo, absolvo, se terminer. Totum civile jus in pauca capita concludi potest. In hoc singulare judicium omnis causa concluditur. Ut aliquando totam actionem concludam, pour finir mon plaidoyer. Cf. Finis, Absolvo.

CONCLŪSĒ, D’une manière périodique, arrondie. SYN. Definite, circumscripte. USUS: Apte et concluse dicitur.

CONCLŪSĬO, ōnis, f. Conclusion, fin. SYN. Complexio, clausula, peroratio, epilogus; argumentatio ipsa. EPITH. Acuta, artificiosa verborum, necessaria, postrema, simplex, tota, non solum vera, sed perspicua, vetus et brevis. Breves et acutæ, innumerabiles, raræ. USUS: Conclusio est exitus et terminatio totius orationis. Hæc conclusio, argumentatio, quam habeat vim, considera.

CONCLŪSUS, a, um, Entouré, enfermé. SYN. Clausus, cinctus. USUS: Urbs portu conclusa. Continenti agmine armatorum septi et conclusi. Sententia apte verbis conclusa.

CONCŒNĀTĬO, ōnis, f. Action de dîner ensemble. SYN. Symposion. USUS: Græci convivium tum compotationem, tum concœnationem vocant.

CONCŎQUO, is, coxi, coctum, ere, a. Digérer. SYN. Digero. USUS: 1. Cibum concoquere. 2. TRANSL. Perfero, fero, endurer, supporter. Concoquere hominem nequeo. Odium illud, injuria, ira, non submovenda modo sunt, sed et concoquenda. 3. Expendo, penser mûrement à. Diu deliberandum et concoquendum est, utrum, etc.

CONCORDĬA, æ, f. Concorde. SYN. Consensus, conspiratio. )( Discordia. EPITH. Communis, gratissima, incredibilis, magna, pristina, singularis. PHRAS. 1. Summa concordia provinciam administravimus, nous avons administré la province dans le plus grand accord. Una voce ac mente; consentientibus animis ac sensibus; communi sententia; sine studio dissensionis; uno ore, animo conjunctissimo versati sumus in administratione rerum. Summe inter nos, pulcherrime conveniebat; communiter, quasi uno animo, una mente viveremus, rem gessimus. Nunquam cum illo, nec ille mecum in gratiam rediit; concordibus animis; fraterna unanimitate, ingenio plane concorde in provincia viximus. Cf. Consensus. 2. Animos in concordiam reduxit, il ramena la paix et la concorde dans les cœurs. Societate et fœdere aversos studiis animos junxit; copulavit pristinam inter socios concordiam; infensos plebis animos patribus junxit; ejus opera coaluere cum patribus plebis animi; feroces animos ad pacem et concordiam adduxit; veterem inter partes concordiam confirmavit, conglutinavit. 2. Concilio, reconcilio. USUS: 1. Equites senatui concordia conjuncti. 2. Concordiam facio. Id concordiam et pacem gignet gentibus; ad concordiam adducet gentes; concordia conjunget gentes. 3. Concordiam dissolvo. Vox una concordiam diremit. 4. Concordiam renovo. Concordiam reconciliare. In concordiam reducere. In concordiam redire.

CONCORDĬTER, En bonne intelligence. USUS: Cum illo concordissime vixi. Congruere concorditer inter se. Cf. Concordia.

CONCORDO, as, avi, atum, are, n. Être d’accord, de même avis. SYN. Congruo, consentio, idem sentio, cum aliquo sentio, concino. )( Dissentio. PHRAS. Dicta factaque ejus mire consentiunt ac concordant, ses paroles sont parfaitement d’accord avec ses actions. Dicta factaque belle inter se consentiunt ac concinunt; dictis facta mirifice respondent; facta cum dictis mirum quam cohærent; a verbis facta non abhorrent, abludunt. Facta verbis sunt consentanea; a dictis facta non aliena sunt; verbis facta egregie congruunt; verbis cum factis bellissime constat. Cf. Congruo, Consentio, Conformo. USUS: Opiniones, ac judicia concordant.

CONCORS, ordis, gen. omn. Qui est d’accord, qui s’accorde, harmonieux. SYN. Consentiens, conjunctus. )( Discors. USUS: Concordes sunt, quorum sensus in aliqua re congruunt. Senatus Principi concors. Moderatus et concors civitatis status. Mundus ipse se concordi quadam amicitia et caritate complectitur.

CONCRĒDO, is, credĭdi, credĭtum, ere, a. Confier. SYN. Credo, commendo, committo. USUS: Alicui rem suam, aliquem in custodiam alterius concredere. Cf. Committo, Credo, Commendo.

CONCRĔMO, as, avi, atum, are, a. Brûler entièrement. SYN. Exuro, comburo. USUS: Igni concremare. Cf. Comburo.

CONCRĔPO, as, pŭi, pĭtum, are, n. Faire du bruit, retentir avec force. SYN. Perstrepo. USUS: Scabella concrepant, aulæum tollitur. Digitis concrepare.

CONCRESCO, is, crēvi, crētum, ere, n. S’accroître, se condenser. USUS: Aqua nivibus, pruinaque concrescit, l’eau se condense en frimas.

CONCRĒTĬO, ōnis, f. Agrégation, assemblage. SYN. Compositio. USUS: DEUS, mens libera, atque ab omni concretione mortali segregata. Concretionis et liquoris causas investigare.

CONCRĒTUS, a, um, Formé de diverses parties. SYN. Mixtum, conflatum, compositum, quasi conglutinatum, coagmentatum, copulatum, fictum. USUS: Corpus ex elementis concretum, le corps composé de plusieurs éléments. Cœlum grave et concretum, air condensé, épais. In animis nihil mixtum est, nihil concretum. Animal ex nefariis stupris; ex civili cruore, ex flagitiorum impunitate concretum, ce monstre, assemblage des forfaits les pius odieux.

CONCŬBĪNA, æ, f. Concubine. SYN. Amica, pellex. USUS: In concubinæ locum uxorem ducere.

CONCŬBĪNĀTŬS, ūs, m. Concubinage, commerce adultère. USUS: Illam in concubinatu sibi emit.

CONCŬBĬTŬS, ūs, m. Place à table; cohabitation, union de l’homme et de la femme. SYN. Conjunctio, complexus venereus. USUS: Concubitus Deorum cum humano genere.

CONCŬBĬUS, a, um, non adhibetur nisi solo gen. fem. cum voce Nox, Au milieu de la nuit. USUS: Nocte concubia domo egreditur.

CONCULCO, as, avi, atum, are, a. Fouler aux pieds. SYN. Protero. USUS: 1. Proterere et conculcare aliquem. 2. TRANSL. Écraser, fouler. Conculcari miseram Italiam proxima æstate videbis. Cf. Vasto.

CONCUMBO, is, cŭbŭi, cŭbĭtum, ere, Coucher avec. SYN. Concubo. USUS: Si peperit, cum viro concubuit.

CONCŬPISCO, is, cupivi, cupitum, iscere, a. Désirer ardemment. SYN. Cupio. )( Respuo. ADV. Infinite, summe, vehementer. PHRAS. Vehementer rem concupivit, il ambitionna cette chose. Cupiditatis oculos ad rem adjecit; rei desiderio vehementer æstuabat; flagrabat, exardescebat cupiditate rei. Cf. Cupiditas, Cupio, Desidero.

CONCURRO, is, curri, cursum, ere, n. Courir ensemble, fuir. SYN. Convenio, convolo, fugio, concurso, confluo, concursus facio. ADV. Aspere verba, confestim, obscœnius litteras, statim, temere, undique. USUS: 1. Undique ad eum summa exspectatione concurritur. Tota ad eum Italia concurrit. Multorum sententiæ concurrere. 2. Conflictum ineo, en venir aux mains. Adversis signis, maximo clamore concurrere. 3. Evenio, arriver, avoir lieu. Multa sæpe fortuito concurrunt, vulgo: coincidunt. Res concurrere plane contrariæ. Sæpe concurrit, ut eodem tempore mihi multa agenda sint. Cf. Congredior.

CONCURSĀTĬO, ōnis, f. Concours; rencontre. USUS: Quid illa concursatio nocturna? Non est obscura hominis concursatio et contentio.

CONCURSĀTOR, ōris, m. Qui court çà et là. USUS: Concursator et levis hostis, infanterie légère.

CONCURSĬO, ōnis, f. Rencontre. SYN. Concursus. EPITH. Crebra verborum, fortuita, spirabilis, id est, animabilis, turbulenta, vitiosa. USUS: Concursio rerum fortuitarum. Crebrior vocalium concursio. Corpusculorum concursio fortuita.

CONCURSO, as, avi, atum, are, a. et n. Courir çà et là, parcourir. USUS: Templa, domus omnes, fora concursare. Armati, noctes diesque concursant. Cf. Curro.

CONCURSŬS, ūs, m. Réunion; rencontre; concours. SYN. Effusio hominum, concursio, conflictus. EPITH. Admirabilis, felix, fortuitus, gravis, incredibilis, magnificentissimus, magnus, maximus omnium, quotidianus. PHRAS. Concursus flebant magni ad illum, la foule se pressait chez lui. Confluxere in ejus domum omnium generum ætatumque homines; celebrabatur domus ejus maxima hominum multitudine et frequentia; effusiones hominum ex agris et oppidis sane erant ingentes; domus eius frequentissimo hominum conventu celebrabatur; salutantium turba aditus omnes viasque insidebat; ædium vestibulum continenti agmine erat septum. Complebatur domus ejus maxima hominum frequentia. Cf. Celebris. USUS: 1. Fiebant ad eum audiendum concursus maximi. Quid dicam effusiones hominum ex agris, concursus ad me? Constantia calamitatum concursu labefactata. Studiorum honestissimus concursus. 2. Conflictus. Concursus asper litterarum, rencontre de voyelles, hiatus.

CONCŬTĬO, tis, cussi, cussum, ere, a. Heurter, secouer. SYN. Vehementer commoveo, perturbo. USUS: Rempublicam factionibus, urbem metu concutere. Concussa licentia, fractis cupiditatibus.

CONDĔCENTĬA, æ, f. Convenance. SYN. Ornatus, decorum, concinnitas. EPITH. Apta. USUS: Verba ad compositionem et condecentiam apta.

CONDĔCET, ere, imp. Il convient. SYN. Decet.

CONDĔCŎRO, as, avi, atum, are, a. Orner, embellir. USUS: Ludos condecorare.

CONDEMNO, as, avi, atum, are, a. Condamner; accuser, faire condamner. SYN. Damno; item: arguo. )( Absolvo, libero. ADV. Gratis, honeste reum. PHRAS. Sæpius condemnatus est, il a subi un grand nombre de condamnations. Multis judiciis confossus; sua, ac sociorum damnatione ambustus; jugulatus a judicibus; atrocibus sententiis perculsus est. USUS: 1. Aliquem crimine aliquo condemnare. De alea, de vi condemnare. Capitis, injuriarum, pecuniæ publicæ turpissimo judicio condemnari. Insigni nota et ignominia condemnare. 2. Arguo, accuser. Aliquem sceleris, inertiæ, impudentiæ condemnare. Cf. Damno, Innocentem condemno.

CONDENSO, as, avi, atum, are, a. Serrer, grouper. SYN. Cogo. USUS: Oves se in unum locum condensant.

CONDENSUS, a, um, Compacte, épais. USUS: Condensa turma, acies.

CONDĪCO, is, dixi, dictum, ere, n. S’annoncer, s’inviter à dîner. SYN. Dicto convenio, significo. USUS: Condicere ad cœnam, vel condicere. (Vulgo: Promittere se ad cœnam.) Alicui operam condicere, s’engager à faire qqch pour qqn, se charger d’une affaire.

CONDIGNĒ, D’une manière tout à fait digne. SYN. Digne.

CONDIGNUS, a, um, Tout à fait digne. SYN. Dignus.

CONDĪMENTUM, i, n. Condiment, assaisonnement. SYN. Conditio; sapor, qui cibos commendat. EPITH. Mediocre, aptum. USUS: Optimum cibi condimentum fames. Sermonum suavitas amicitiæ condimentum. Humanitatis condimento temperare gravitatem.

CONDĬO, is, ivi, vel ii, itum, ire, a. Conserver; assaisonner, accomoder. SYN. Tempero, præparo. USUS: Gravitatem comitate, orationem salibus, tristitiam hilaritate condire. Nemo unquam urbanitate, lepore, suavitate conditior.

CONDISCĬPŬLUS, i, m. Condisciple. USUS: Multos condiscipulos habet.

CONDISCO, is, dĭdĭci, discere, a. Apprendre à fond. SYN. Disco. USUS: Condiscas, quæso, paulo diligentius supplicare, apprenez, je vous prie, à solliciter avec plus de soin. Cf. Disco.

1. CONDĪTĬO, ōnis, f. Assaisonnement. SYN. Condimentum. USUS: Compositiones unguentorum, conditiones ciborum.

2. CONDĬTĬO, ōnis, f. Condition, état, qualité. SYN. Status, fortuna; modus, ratio, lex, pactum, pactio, conventio. EPITH. Æqua, afflictior, valde bona, certa juris, commodior, quam commodissima, communis, deterior, difficilior, durior, gravis, incerta, infima fortunæ, iniqua pacis, vitæ iniquissima, invidiosa, justior, melior, et honestior, misera et indigna, mortalis vitæ optima, perdita, præclara, regia, superior, tolerabilis, tota, tuta, valentior. Conditiones bellicæ et hostiles, æquæ ac verecundæ, duriores legum, malæ, bonæ. PHRAS. 1. Hanc conditionem majores nostri statuere, nos ancêtres ont imposé aux vaincus cette condition. Constituere, instituere; hanc victis conditionem imposuere, obtulere, tulere, dedere, proposuere; his conditionibus onerarunt victos et adstrinxerunt; has pacis leges dixere. 2. Hanc conditionem facile accipiet, il subira facilement cette condition. Ad has conditiones facile accedet; libenter descendet; conditionem hanc non invitus subibit, sequetur, accipiet; hac conditione, his legibus libenter utetur, ad has conditiones facile adducetur, veniet; in has leges facile transiget, paciscetur; his pactionibus, ac conditionibus libenter stabit; in hac conditione ac pacto manebit. 3. Conditionem non accipit, il n’accepte pas la condition. Respuit, repudiat, recusat conditionem; his conditionibus, in has leges adstringi se non patitur. Cf. Abhorreo, Respuo. 4. Singularis est rerum mearum conditio, l’étât de mes affaires est extraordinaire. Ea est rerum mearum facies, ut conferri cum iis nihil possit; ea est fortuna, ut exemplum simile plane nullum exstet; præcipua, propria, minime communis fortuna mea est; singulari sum fato; alia longe conditione sum ac cæteri. USUS: 1. Nulla conditione permoveri potuere, aucune condition n’a pu les émouvoir. 2. Pactum, conventio, condition, clause, pacte. Conditiones offerre honestissimas; ad pactiones, conditionesque accedere, descendere. Conditiones repudiare. A suis conditionibus ipse fugit; in conditione manere. Stare conditionibus, s’en tenir aux conditions, les observer. 3. Status, fortuna, condition, fortune. Ea est temporum conditio. Meliore conditione es, ac ego, votre condition est supérieure à la mienne. Hæc imperii conditio, et status. Conditio et fortuna servorum infima. Nascendi conditio. Cf. Lex, Pactum, Fortuna.

1. CONDĪTOR, ōris, m. Celui qui apprête un festin. SYN. Cocus, qui cibos condit. USUS: Conditor et instructor convivii.

2. CONDĬTOR, ōris, m. Auteur, fondateur, créateur. SYN. Auctor. USUS: Legum conditor.

CONDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. Cacher; établir, créer, bâtir. SYN. Abscondo, repono, recondo; item: Instituo, constituo, construo. USUS: 1. Frumentum, pecuniam condere. Aliquid in visceribus medullisque, aliquid animo condere. 2. Constituo, instituo, construo, fonder. Urbem condere. Rempublicam condere, et constituere. 3. Compono, composer, écrire. Carmen, orationem, leges condere.

CONDŎCĒFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. Dresser, former, façonner. SYN. Doceo, commoneo. Cf. Doceo.

CONDŎLĔO, es, ui, ere, n. Souffrir beaucoup. SYN. Doleo. USUS: Si pes, si dens, si corpus totum condoleat, si le pied, si les dents, si le corps vous fait beaucoup souffrir.

CONDŎLESCO, is, dŏlŭi, ere, n. Souffrir beaucoup. SYN. Condoleo.

CONDŌNĀTĬO, ōnis, f. Donation. USUS: Possessionum condonatio, et addictio.

CONDŌNO, as, avi, atum, are, a. Donner; abandonner, livrer. SYN. Dono, concedo, do, largior. USUS: 1. Bona aliena alteri condonare. Hunc tu mihi hominem condones, velim. Totum me vobis condono. 2. Indulgeo, ignosco, remitto, remettre (une dette), faire grâce, pardonner. Crimen suum alicui condonare. Supplicium, quo usurus eram in eum, remitto tibi et condono. Cf. Parco, Clemens, Benignus.

CONDŪCĬBĬLIS, e, gen. com. Utile, avantageux. SYN. Utilis. USUS: Amicum castigare utile est, et conducibile facinus. Cf. Utilis.

CONDŪCIT, Il est utile, imp. SYN. Utile est, prodest. USUS: Istud vero rationibus quidem tuis, non item reipublicæ conducit. Ea maxime conducunt, quæ sunt rectissima. Vide, num conducant ista ad commoditatem, ad facultates rerum. Cf. Prosum.

CONDŪCO, is, duxi, ductum, ere, a. Rassembler, réunir. SYN. Congrego, cogo. ADV. Breviter, in unum locum, mane domum; maxime rationibus. PHRAS. Conduxit exercitum ex Hispanis militibus, il a levé une armée d’Espagnols. Conscripsit milites, exercitum; delectum militum, quam acerrimum tota Hispania habuit; conquisitionem militum habuit per Hispaniam; copias conscripsit in Hispania. USUS: 1. Captivos unum in locum conduxit. 2. Ad tempus redimo; operam alicujus emo, louer, faire marché pour un travail. Domum, fundos conducere. Mercede conductus. Aliquod opus, statuam, pontem faciendum, operas conducere. Cf. Conscribo.

CONDUCTĬO, ōnis, f. Location, bail. SYN. Redemptio, collectio.

CONDUCTĬTĬUS, a, um, Loué. USUS: Operæ conductitiæ.

CONDUCTOR, ōris, m. Fermier, entrepreneur. SYN. Redemptor. USUS: Ejus operis trecentis nummis conductor fuit.

CONDŬPLĬCĀTĬO, ōnis, f. Répétition; (Fig. de Rhét.).

CONDŬPLĬCO, as, avi, atum, are, a. Doubler. USUS: Tenebræ conduplicatæ.

CONFĀBŬLOR, aris, atus sum, ari, d. Converser, s’entretenir. SYN. Colloquor.

CONFECTĬO, ōnis, f. Fin, achèvement (d’un ouvrage qqc.). SYN. Absolutio, perfectio, compositio. USUS: 1. Libri, belli confectio mihi jucunda fuit. 2. Collectio, perception. Confectio tributi. 3. Trituration. Ciborum confectio a dentibus simul, ac lingua adjuvatur.

CONFECTOR, ōris, m. Celui qui mène à fin. SYN. Qui conficit et absolvit. USUS: Belli huius confector erit, qui etc. Confector negotiorum.

CONFĔRO, fers, tŭli, collātum, ferre, a. Comparer, rapprocher. SYN. Comparo, collationem facio. ADV. Expeditissime se ex loco, facillime causam cum causa, mature se in societatem. Necessario se in fluctus, novissime se aliquo, plurimum benignitatis, potissimum se ad hoc studium, rectissime parva magnis. Falso quid in aliquem conferre, falso causam criminis, falso verbum in aliquem, nunc primum suspicionem, propria crimina in aliquem. Collatum divinitus, conferenda maxime extrema. USUS: 1. Nostra cum externis, bellum cum pace, inter se aliqua conferre. Rationes conferre accepti et expensi, comparer les recettes et les dépenses. 2. SIGNIF. Motum. In fugam se conferre. Iter aliquo conferre, s’enfuir, se réfugier. Ad amicitiam Pompeii me contuli. 3. Transfero, rejicio, attribuer. Crimen, invidiam, culpam in aliquem conferre. Vitia tua falso in senectutem confers. In filium causam confert. 4. Adhibeo, adjicio, colloco, pono studium et operam, appliquer, employer à. Consilium, diligentiam, operam, officia, cogitationes, curas, studium ad alicujus dignitatem et amplitudinem conferre. Confer te, quæso, ad eam curam. Omne ingenium, cogitationes omnes ad Philosophiam contulit. Vocem suam in quæstum contulit, il fit le métier de crieur public, præconem egit. Se ad auctoritatem, ad societatem, amicitiam alicujus conferre. 5. Misceo, admoveo. Manus, signa cum hoste conferre, mettre aux prises; combattre. Castra castris conferre. 6. Communico, joindre, unir. Capita conferre; sermones inter se; sollicitudines conferre. 7. Contribuo, fournir, payer un tribut annuel. Ex censu quotannis aliquid in commune conferre.

CONFERT, contŭlit, imp. Il est utile. SYN. Conducit. PHRAS. Confert multum ad doctrinam, il est fort utile à la science. Momentum magnum affert; momentum magnum habet; ad doctrinam multum adjuvat; plurimum refert ad doctrinam; multum commodi, emolumenti, utilitatis affert, præstat ad doctrinæ uberioris fructum. Cf. Utilis. USUS: Ea res ad bene vivendum nihil confert.

CONFERTIM, En troupe serrée. USUS: Acriter et confertim pugnabatur.

CONFERTUS, a, um, Entassé, pressé. SYN. Refertus, plenus. USUS: Vita omnium voluptatum varietate conferta. Cf. Plenus.

Confessarĭus, ii, m. Confesseur. PHRAS. A confessionibus sacris; conscientiæ judex, arbiter; qui delicta confitentibus aures dat, præbet, commodat; quo ad sacras confessiones utimur; qui pro sacro tribunali assidet; confitentes reos suorum sordibus scelerum expiat; constrictos peccatorum vinculis animos divina quadam potestate relaxat; quo moderatore conscientiæ utimur; qui solet operam dare peccata confitentibus; sacræ pœnitentiæ administer.

CONFESSĬO, ōnis, f. Aveu, confession, déclaration, témoignage. USUS: Sit erranti medicina confessio. Taciturnitas imitatur confessionem. Tua confessione convinceris, urgeris, teneris. Sua se confessione in laqueos induit, jugulavit.

Confessĭo sacra, Confession, partie du sacrement de pénitence. Scelerum suorum pro sacro tribunali expiatio; noxarum conscientiæ expiatio; exomologesis sacra; animi per noxarum confessionem facta cum DEO reconciliatio. PHRAS. 1. Confessionem facere, faire sa confession, se confesser. Eluere animum peccatorum sordibus; sacra confessione perpurgare animum; patefacere sacerdoti conscientiæ labes, vulnera; superioris vitæ commissa in sacro animi judicio detegere; noxarum conscientiam deonerare; scelerum quasi sarcinam apud sacerdotem deponere; turpitudinis suæ virus apud sacerdotem evomere; expiare peccatorum sordes; purgare se salutari noxarum confessione; vitæ noxas sacra confessione delere; obire confessionis mysterium sacrum; crimina sua apud sacerdotem exponere; suorum se criminum apud arcanum judicem accusare; reum agere, peragere. Conscientiæ suæ maculas pœnitentiæ lavacro eluere; sacerdoti se ritu Christiano aperire: peccata confessione deponere; confessione peccatorum sordes abstergere; maculas abolere; peccatorum confessione animum cum DEO reconciliare; pœnitentiæ sacramento animum suo nitori restituere; susceptas in vita maculas confessione abluere, expurgare; exomologesi animum purgare; conscientiam emaculare; perpurgandi animi causa pro sacro tribunali se sistere, animi vulnera medico sacro detegere. 2. Confessionem generalem facere, faire une confession générale. Totius anteactæ vitæ noxas, ab ultima pueritia ducto initio in memoriam redigere, sacerdoti exponere, qui arctissimis iis vinculis, in quæ nos nostra sponte induimus, levatos dimittat; expiare superioris vitæ noxas omnes; omnis anteactæ vitæ, omnium annorum confessione expiari; aperire omnia peccata, quæ vel a pueritia meminimus; totius vitæ flagitia sacra confessione repetere; confiteri de peccatis tota vita admissis; animi labes, quas in omni vita contraximus expiare; totius vitæ maculas confessione eluere; non reticere quidquam eorum, quæ per omnem vitam deliquerimus; ut alterius quasi ordiamur vitæ initium, veteris vitæ omnis crimina sacerdoti aperiendo repetere; annorum omnium culpas exponere; de criminibus vel ab ipsa pueritia admissis absolvi; noxis, quas a prima ætate contraximus, confessione se exonerare; commissas jam inde a puero culpas confessione delere; noxas ab ineunte ætate contractas, quoad repetere mens potest, in sacro judicio aperire; collectas longa ætate animi sordes pœnitentiæ lacrimis apud sacerdotem eluere. 3. Confessiones audire, entendre les confessions, confesser. Confitentibus de se reis pro sacro tribunali aures dare, præbere; confitentibus operam dare; judicem sedere in confitentes de se reos; de peccatis ad sacrum anim; judicium allatis cognoscere; jus potestatemque a DEO traditam cognoscendi et remittendi peccata in arcano judicio exercere; confitentibus peccata sua aures commodare, admovere; confitentes de criminibus suis reos audire; esse a sacris confessionibus; confitentes reos suorum vinculis criminum exsolvere; relaxare; animorum sordes eluere, expiare.

CONFESTIM, Aussitôt. SYN. Sine ulla mora, illico, statim, actutum. USUS: Confestim huc advolavit. Cf. Statim, Breviter.

CONFĬCĬO, is, fĕci, fectum, ere, a. Faire; accomplir; effectuer. SYN. Facio, efficio, curo, præsto, exequor, compleo, expedio, transigo, absolvo. ADV. Accurate, amanter, bene cursum, bene dialogos, brevi, constantissime, diligenter tabulas, gloriosissime, jucunde, magnificentissime aliquid, nihilominus legationem, pene aliquem, plane animum, quam commodissime negotia, recte curriculum vivendi, strenue rem suam. USUS: 1. Manu sua vestem, pallium sibi confecit, se faire, se confectionner. Exercitum, bibliothecam, pecuniam conficere. Ea res famam tibi, et opes maximas conficiet. Reditum in patriam, negotium alicui conficere. Nuptias, sacra, rem divinam conficere. 2. Perficio, ad finem deduco, achever, mener à bonne fin. Negotium per alterum; rem e sententia confecit; bellum affectum confecit. Vitæ curriculum in litteris; diem otio confecit. Longam viam conficere. In senatu nihil confectum est. Perpolire orationem et conficere. 3. Transigo, traiter d’une affaire (sens neutre). Confice cum eo de hortis. Velim, id diligenter ut de libris conficias. 4. Concludo, efficio, conclure. Ex hac argumentatione illud conficitur, fuisse te etc. vulgo: consequentia deducitur. 5. Affligo, perdo, absumo, abligurio, pessumdo, vexo, accabler, tuer, détruire. Mœror, curæ, sollicitudines me conficiunt. Conficit se curis, etc. Fame, frigore, senectute, morbo confici. Familiarem rem luxu confecit. Mœror animos exedit et conficit. Pudore conficior.

CONFICTĬO, ōnis, f. Supposition. SYN. Machinatio. USUS: Criminis confictionem Caius suscepit, accusation calomnieuse.

CONFĪDENTER, Avec assurance, hardiment. SYN. Animose, audacter. USUS: Aliquid confidenter, malitiose, flagitiose gestum.

CONFĪDENTĬA, æ, f. Assurance, hardiesse; impudence. SYN. Impudentia, temeritas, audacia (arrogantis est). USUS: Hæc quidem signa confidentiæ sunt, non innocentiæ. Magnam sibi sumit, magnam habet confidentiam. Cf. Audacia.

CONFĪDO, is, fisus sum, ere, n. Se fier à, avoir confiance, compter sur. SYN. Audeo, non timeo; fido, spero, innitor. )( Despero, diffido. ADV. Confidere ferocius suæ causæ, magnopere et niti invidia, magnopere causæ, legionibus, plane plurimum sibi, valde litteris, malitiæ suæ, vehementer. PHRAS. 1. Arcana mihi sua confidit, il me confie tous ses secrets. Arcana, animum suum, consilia sua mihi credit omnia; animum suum mihi dat; summam rerum omnium fidem mihi habet; de fide mea sibi omnia pollicetur; meæ se fidei, suaque omnia committit; in mea unius fide omnia statuit, ponit, collocat; nihil mihi consiliorum ejus clausum est; omnia in aperto sunt, omnia mecum communicata. Cf. Aperio, Abscondo, Palam. 2. In opibus suis confidit plurimum, il met toute sa confiance en ses richesses. In opibus positam spem habet omnem; fretus opulentia sua; spem omnem in fortunis suis constitutam habet; spes suas fortunarum præsidiis delegat; omnia sibi de fortunis suis ac copiis pollicetur. Cf. Spes, Innitor, Spero. USUS: Nimium sibi, causæ suæ confidit. Virtuti constantiæque tuæ plurimum confido. De re aliqua, de alterius voluntate confidere. Cf. Fido, Spero.

CONFĪGO, is, fixi, fixum, ere, a. Clouer, percer, traverser. SYN. Figo, vulnero. USUS: 1. Hercules, ut Eurysthei filios, ita suos configebat sagittis. Cornicum oculos configere, tromper plus habile que soi (PROV.). 1. Figo, pono, employer. Configere omnes curas et cogitationes in salute reipublicæ.

CONFINGO, is, finxi, fictum, ere, a. Façonner; feindre, inventer. SYN. Fingo. ADV. Credibiliter, suspiciose facinus. USUS: Confingere, comminisci rumorem. Confingere, conflare crimen, aliquid criminis, accusationem. Cf. Fingo.

CONFĪNIS, e, gen. com. Qui confine, contigu. SYN. Vicinus, finitimus. USUS: Est huic confine genus dicendi. Cf. Vicinus.

CONFĪNĬUM, ii, n. Voisinage, limite, confins. SYN. Finis, limes; provinciæ extremum. USUS: Convenit in vicinitatibus et confiniis, æquum et facilem esse multa de suo jure concedentem. Cf. Limes.

CONFIRMĀTĬO, ōnis, f. Confirmation (t. de rhet.). SYN. Fides. EPITH. Gravior. USUS: 1. Confirmatio est, per quam causæ fidem, auctoritatem et firmamentum adjungit oratio. 2. Consolatio, consolation. Non egit confirmatione virtus tua. 3. Vox Eccl. Confirmation (sacrement). Cf. Confirmo.

CONFIRMĀTOR, ōris, m. Garant, caution. USUS: Confirmator et sequester pecuniæ desideratur.

CONFIRMO, as, avi, atum, are, a. Affirmer, consolider; rassurer, encourager. SYN. Affirmo, assevero, promitto; stabilio, corroboro. ADV. Bene se, fidenter, liquido, magnopere, molestius, plane, præclare, temere. Confirmari impudentissime caput legis, mediocriter, necessario, vehementer, multum confirmatus animus. PHRAS. 1. Eventus rumorem confirmavit, l’événement prouva la réalité du bruit. Fidem rei eventus affirmavit; rumori fidem eventus addidit; accrevit rumori fides rei eventu consecuto; ad suspicionem et rumorem certissimæ res accesserunt; opinionem adjuvit consentiens rumori eventus; rumorem ambiguum eventus rei ad certum redegit. 2. Imperium sibi confirmavit, il s’assura le pouvoir. Imperium diuturna pace munivit; auctoritate et consilio roboravit; stabilivit rempublicam; confirmatiorem reddidit, effecit; temporum iniquitate, fortuna, collapsam affirmavit, constabilivit; præclara regni initia, ratum. Regis nomen, imperiumque ei effecere. 3. (Confirmavit decem millia hominum VULG.), l’évêque a confirmé dix mille personnes. Christianæ palæstræ oleo ad ineundum animorum certamen decem capitum millia imbuit, perunxit; sacro Chrismate, consecrato oleo Christianorum, decem millibus haud pauciorum animos ad interiora certamina præparavit, corroboravit. Decem capitum millia sacro oleo delibuta, ad Christianæ palæstræ certamina ab illo sunt initiata; Christianæ militiæ auctorata; uncta Christiano ritu ad sacra certamina sunt decem hominum millia; Chrismatis sacramento confirmata; ministrata decem millibus hominum unctio illa sacra, qua animi vires ad arcana certamina muniuntur. USUS: 1. Exemplis, rationibus, argumentis rem confirmare. Hoc sine ulla dubitatione confirmaverim. De hoc tibi plane confirmo. 2. Consolor, consoler, soulager. Erigere, confirmare, afflictos bonorum animos. 3. Corroboro, stabilio, firmum reddo, probo, comprobo, suffragor, fortifier, guérir. Animum, se ad omnia confirmare. E morbo confirmari, guérir d’une maladie. Cf. Probo, Consolor.

CONFIT, fieri, (primis et secundis personis non adhibetur). p. Être fait, avoir lieu. SYN. Conficior. ADV. Facilius. USUS: Commodius cadere nihil poterat, quam si res sine sanguine confieret.

CONFĬTĔOR, eris, fessus sum, eri, d. Avouer; proclamer. SYN. Fateor, præ me fero, agnosco. )( Inficior, celo. ADV. Aperte, ingenue, impune, libere, necessario, palam adulterium, plane tandem, aliquando, timide, vere. USUS: Aperte et ingenue confiteri de crimine; crimen alicui confiteri. Cf. Fateor, Confessio.

CONFLĂGRO, as, avi, atum, are, n. Brûler, être consumé. SYN. Ardeo, exuror, comburor, concremor. PHRAS. Prædia omnia conflagrarunt, toutes les fermes ont été brûlées. Incendio hausta, consumpta, deleta sunt; incendio fumabant; igne corrupta absumpta sunt; in cineres abierunt. Cf. Concremo, Comburo. USUS: 1. Ardore flammæ conflagrare. 2. TRANSL. Invidiæ incendio, ira, odio conflagrare, brûler, se consumer d’envie, de colère, de haine. Cf. Ardeo.

CONFLICTĬO, ōnis, f. Lutte, combat. SYN. Conflictus, contentio, quasi concursus causarum. USUS: Rerum inter se pugnantium conflictio.

CONFLICTOR, aris, atus sum, ari, d. Combattre. USUS: Multis et magnis incommodis, duriore fortuna, morbis, annonæ difficultate conflictamur. Cum his conflictari, et pro reipublicæ salute dimicare oportet. Cf. Affligo.

CONFLICTŬS, ūs, m. Combat. SYN. Conflictio. USUS: Lapidum conflictu et tritu ignis elicitur. Nubium conflictus. Conflictu corporum magnæ acies pelluntur. Cf. Certamen.

CONFLĪGO, is, flixi, flictum, ere, n. Attaquer, combattre. SYN. Contendo, concurro, dimico, prœlior, prœlio decerto, prœlium facio, prœlium committo, signa confero, manus confero; certamen misceo. ADV. Temere cum aliquo. USUS: Manu cum hoste confligere. Armis cum hoste confligere, decertare. Cf. Certo, Pugno.

CONFLO, as, avi, atum, are, a. Souffler, allumer, exciter. SYN. Cogo, conficio, paro, comparo, acquiro. USUS: Bellum tua opera natum, conflatum, susceptum est. Unde hoc ductum et conflatum mendacium est? Ea res magnam invidiam atque infamiam, plurimum suspicionis, negotii, ac periculi conflavit Venus totam illam scenam, accusationemque conflavit.

CONFLŬENS, entis, m. Confluent. USUS: A confluente Rhodani copias movit.

CONFLŬO, is, fluxi, fluxum, ere, n. Accourir ensemble, affluer. SYN. Concurro, convenio, pervenio, fluo. USUS: Laus, honor, dignitas in domum tuam confluxit. Omnis reipublicæ sentina in ea castra confluxit. Multi ex omni orbe Romam confluunt.

CONFŎDĬO, is, fōdi, fossum, ere, a. Percer, cribler de coups. USUS: Confodere aliquem multis vulneribus; tot judiciis confossus.

CONFORMĀTĬO, ōnis, f. Conformation, disposition. SYN. Forma, compositio, exornatio. EPITH. Insignita, impressa. USUS: Conformatio lineamentorum, compositio membrorum. Animantis figura et conformatio totius oris ac corporis. Conformatio et moderatio continentiæ et temperantiæ. Vocis, sententiarum, verborum varietas et conformatio.

CONFORMO, as, avi, atum, are, a. Former, façonner, arranger. SYN. Compono, fingo, effingo, figuro, formo, informo. PHRAS. 1. Conformare se ad ejus voluntatem studet, il cherche à se plier aux vues de cet homme. Ad nutum, voluntatem fingere; suas voluntates ad alienum nutum componere; ejus voluntatibus, studiis obsequi; suam ad alienam voluntatem adjungere, accommodare. Se ad nutum ejus flectere; ejus voluntatem suam ducere; se suaque fingere, et dirigere ex aliena voluntate; totum se ad ejus voluntatem convertere; ejus voluntati morem gerere, obtemperare; cum ejus voluntate congruere, consentire; suam ad ejus voluntatem aggregare; pendere ex ejus consilio ac voluntate; sua consilia ac rationes omnes ex ejus præscripto moderari. Cf. Accommodo. 2. Totum se divinæ voluntati conformavit, il s’est conformé entièrement à la volonté de DIEU. Suam ad Divini Numinis voluntatem aggregravit, in DEI voluntate placidissime acquievit; totum se ad exequendam Numinis voluntatem contulit; arbitrii sui jus omne, in jus arbitriumque Numinis transtulit; a divina voluntate ne latum quidem unguem discessit; ad omnia Divinæ de se mentis consilia promptus descendit; Divinæ de se voluntatis rationem duxit unice; Divinæ se voluntati totum permisit. 3. Ad Magistri se mores conformat, il prend modèle sur la conduite de son maître. Ad magistri se mores fingit, componit; speciem quamdam ac imaginem magistri sui moribus exprimit; de magistri sui moribus mores informat suos; magistri mores imitatione exprimit; in magistri mores abit. Cf. Imitor, Exemplum. USUS: Ad majora nos genuit natura et conformavit. Animum cogitatione excellentium virorum conformare. Conformare se ad voluntatem alterius. Ad illustre exemplum quoddam mores, vocem, animum conformare. Cf. Accommodo.

CONFRĂGŌSUS, a, um, Apre, inégal, raboteux, rocailleux. USUS: Loca aspera et confragosa.

CONFRINGO, is, frēgi, fractum, ere, a. Briser, détruire. SYN. Frango, infringo. USUS: Rem, jura, consilia confringere, dissipare, consumere. Cf. Frango.

CONFŬGĪO, is, fūgi, fūgĭtum, ere, n. Se réfugier. SYN. Perfugio; perfugium, præsidium et auxilium quæro, concurro. ADV. Levissime, privatim ad judices. PHRAS. Miseri omnes ad te confugiunt, tous les malheureux ont recours à vous. In fidem tuam et clientelam se conferunt, recipiunt; in æquitate tua paratissimum habent perfugium, confugium, receptum; non alius portus est, in quem mallent invehi miseri, te uno amico tecti ac beati; apud te velut arx, portus, ara miserorum; tu miserorum columen, receptaculum, adminiculum certissimum haberis. Cf. DEI opem imploro. USUS: Tot difficultatibus affectus, afflictus, in tuam fidem, veritatem, misericordiam confugio. Rebus meis diffidens, ad auctoritatis tuæ aram confugio.

CONFUNDO, is, fūdi, fūsum, ere, a. Mélanger; réunir, confondre. SYN. Misceo, conturbo, perturbo. )( Distinguo. USUS: Verum cum falsis confundere. Græcos cum Romanis confundere et conferre. Vis divina toto mundo confusa. Confusa et perturbata oratio. Animo, dolore confusus. (Confundere aliquem, confondre qqn, lui prouver qu’il ment. VULG.); latine effertur hoc modo: aliquem in ruborem dare; ruborem incutere; verecundiam afferre; pudore suffundere. Cf. Misceo, Turbidus.

CONFUSĒ, Confusément, sans croire. SYN. Permiste, per tumultum, ac trepidationem. )( Distincte, ordinate. USUS: Loqui permiste et confuse. Cf. Turbidus.

CONFŪSĬO, ōnis, f. Confusion, désordre. SYN. Perturbatio, permistio. USUS: Perturbatio vitæ, et magna confusio temporum, religionum, rerum omnium confusio. Conjunctio, confusioque virtutum a Philosophis distinguitur.

CONFŪTĀTĬO, ōnis, f. Réfutation, (t. de rhét.) SYN. Dissolutio, reprehensio.

CONFŪTO, as, avi, atum, are, a. Réfuter. SYN. Refello, refuto, reprehendo, diluo, coarguo, infirmo, dissolvo, redarguo, explodo, convinco, frango, ejicio, abjicio, adversaria everto, falsa esse doceo, tollo. USUS: Argumenta alicujus confutare. Audaciam hominis confutavit, confregit. Cf. Refello.

CONGĔLO, as, avi, atum, are, a. et n. Geler. SYN. Conglacio, duresco in glaciem. PHRAS. Amnis congelatur, le fleuve est gelé. Amnem vis frigoris concreto gelu adstringit; amnis nive et pruina concrescit; duratus glacie amnis. USUS: Gaudebam illum otio congelasse. Cf. Glacies.

CONGĔMĬNĀTĬO, ōnis, f. Redoublement, embrassement. USUS: Quid hoc congeminationis?

CONGĔMĬNO, as, avi, atum, are, a. Redoubler. SYN. Gemino. USUS: Omnes congeminavimus.

CONGĔMO, is, gĕmŭi, gĕmĭtum, ere, n. Gémir profondément. SYN. Gemo simul. USUS: Congemuit senatus frequens. Cf. Gemo.

CONGĔRO, is, gessi, gestum, ere, a. Amonceler, entasser. SYN. Congrego, accumulo, comporto. )( Dissipo. USUS: 1. Pecuniam aliquo, res direptas in regnum congerere. 2. TRANSL. Confero. Maledicta, crimina in aliquem congerere, se répandre en injures, en calomnies contre qqn. Cf. Congrego, Colligo.

CONGERRO, ōnis, m. Compagnon de plaisir. SYN. Cum quo familiariter et facete confabulamur.

CONGESTĬTĬUS, a, um, De rapport, rapporté. USUS: Locus congestitius, ad jacienda fundamenta ineptus.

CONGESTŬS, ūs, m. Action d’amonceler, d’accumuler. SYN. Comportatio. USUS: Avium congestu, non humanis manibus.

CONGĬĀRĬUM, ii, n. Vase qui tient un conge; don, présent, libéralité d’un prince. SYN. Imperatoris donum a congio, mensuræ genere vini et similium sic dictum. USUS: Cæsar muneribus, monumentis, congiariis, epulis multitudinem imperitam lenierat.

CONGLĂCĬO, as, are, n. Se glacer, se congeler. SYN. Congelo, duresco. USUS: 1. Aqua frigoribus conglaciat, nive et pruina concrescit 2. TRANSL. Ejus consulatus consilia conglaciant, son consulat se passe dans l’inaction. Cf. Glacies.

CONGLŎBĀTIM, En masse. USUS: Conglobatim ac confertim pugnabant.

CONGLŎBO, as, avi, atum, are, a. Rassembler, réunir. SYN. Cogo, colligo. USUS: Mare undique conglobatur æqualiter. Milites se in unum conglobarunt.

CONGLUTINĀTĬO, ōnis, f. Action de coller, de cimenter. SYN. Conjunctio. EPITH. Recens, inveterata. USUS: Conglutinatio recens ægre divellitur, les parties récemment unies se séparent difficilement. 2. TRANSL. Conglutinatio verborum, liaison des mots.

CONGLUTĬNO, as, avi, atum, are, a. Réunir, rapprocher. SYN. Conjungo, copulo, conflo, compingo. USUS: Voluntates nostras consuetudo conglutinavit. Amicitias morum similitudo conglutinat. Cf. Jungo, Conjungo.

CONGRATŬLĀTĬO, ōnis, f. Congratulation, félicitation. USUS: Omnium ordinum consensus, gratiarum actio, congratulatio me commovet. Cf. Gratulatio.

CONGRĂTŬLOR, aris, atus sum, ari, d. Se féliciter; féliciter. SYN. Signis lætitiam ostendo, gaudeo cum aliquo. Cf. Gratulor.

CONGRĒDĬOR, eris, gressus sum, i, d. Se rencontrer, aborder; en venir aux mains. SYN. Convenio; infestis armis concurro. ADV. Coram. PHRAS. Cum hoste congressus est, il en vint aux mains avec l’ennemi. Gradum, pedem, manum cum hoste contulit; infestis armis, animisque cum hoste concurrit; in hostem ivit, ruit, invectus est; manum cum hoste conseruit; signa contulit; ut arma increpuere, micantesque fulsere gladii, concursus, impetus in hostem factus est. Cf. Arma, Pugno, Prœlium. USUS: 1. Luna cum sole congrediens. 2. Conferendi causa convenio, avoir une entrevue. Congredi cum aliquo, conferre gradum, pedem. Cum congressi fuerimus, tum si quid res feret, inter nos conferemus. 3. Pugno, combattre. Contra Cæsarem armatus congressus est. Non is sum, qui tecum congrediar, et lucter. Congredere mecum criminibus ipsis, remove calumnias.

CONGRĒGĀBĬLIS, e, gen. com. Sociable. SYN. Quod facile congregatur, amans societatis. USUS: Apum examina natura congregabilia sunt.

CONGRĔGĀTĬO, ōnis, f. Réunion; société. USUS: Nos ad conjunctionem congregationemque hominum, et ad naturalem communitatem nati sumus.

Congregatio Mariana, Congrégation de la Sainte Vierge. Sodalitas, sodalitium, cœtus, conventus Mariæ honoribus institutus; cœtus ex litteraria juventute collectus, conflatus ad Divinæ Matris honorem; sodalitium scholasticæ juventutis Virgineæ Matris nomine congregatum. (Congregationi inscribi se curavit. VULG.); in numerum sodalium adscribi, adlegi, referri, cooptari voluit; sodalium cœtui, albo inscribi, inseri exoptavit; sodalitati nomen dedit; inter candidatos Mariani sodalitii nomen est professus.

Congregatio Romana Cardinalium, congrégation des cardinaux. Congregatio rituum. Concilium vel Consilium Patrum Purpuratorum sacris ritibus sanciendis constitutum. Congregatio de propaganda. Sacer Vaticani Senatus conventus, de conservanda, vel propaganda per terrarum orbem fide, agi solitus.

CONGRĔGO, as, avi, atum, are, a. Rassembler, réunir. SYN. Colligo, contraho, convoco, coacervo, aggrego, cogo, conjungo, in unum locum compello. )( Dispergo, dissipo. USUS: Homines libenter se cum æqualibus congregant. Paulum in eumdem hunc numerum congregabimus. Tecum me et voluntas congregavit, et fortuna conjunxit. In unum locum congregata plebs. Cf. Convenio, Colligo, Convoco.

CONGRESSĬO, ōnis, f. Fréquentation, entrevue, entretien. SYN. Congressus, colloquium, sermo. EPITH. Acerba et misera, bellicosa, severa. USUS: Nemo illum aditu, congressione, sermone dignum putabat. Erat non modo familiaritate, sed congressione prohibendus. In congressionibus hominum. Familiaris congressio.

CONGRESSŬS, ūs, m. Entretien. SYN. Colloquium, conflictus. EPITH. Mediocris, quotidianus. USUS: 1. Venire in alicujus congressum. Sylla cum illis ne mediocri quidem sermone et congressu conjungebatur. Credebam, pacem fore non modo sermone et disputatione, sed conspectu ipso et congressu. Cf. Conventus. 2. Pugna, attaque, combat. Multa ante congressum fiunt. Nulli in eo congressu periere.

CONGRŬENTER, D’une manière convenable, conformément à. SYN. Convenienter. USUS. Congruenter naturæ convenienterque vivere.

CONGRŬO, is, grui, ere, n. Se rapporter, convenir, cadrer. SYN. Convenio, consentio. ADV. Mirifice, valde, vehementer. PHRAS. Color iste cum luctu congruit, cette couleur va bien au deuil. Non abhorret, non abludit luctu color; belle sibi respondent luctus et color hic obscurus. Consentit, concinit hic color luctui. USUS: Cum suis moribus ac natura parum congruere. Sententia mea congruit cum judicio senatus. Dicta factis congruunt. Oratio, sententia discrepans, verbis congruens. Cf. Consentio, Concino, Convenio, Similis. )( Discrepo, repugno, dissentio, dissideo.

CŎNISCO, as, are, n. Heurter de la tête. SYN. Arieto, fronte concurro. USUS: Caput opponis, cum eo coniscans, tu te jettes sur lui, la tête en avant, comme un bélier.

CONJECTĬO, ōnis, f. Action de jeter, de lancer. SYN. Conjectura, conjectus. USUS: 1. Conjectione telorum hostis fusus est. 2. TRANSL. Conjecture. Conjectionem somniorum ita definit. Cf. Divinatio.

CONJECTO, as, avi, atum, are, a. Conjecturer. USUS: Eventu aliquid conjectare. Quid dicam, aut quid conjectem, nescio, je ne sais que dire, ni que penser. Cf. Conjicio.

CONJECTOR, oris, m. Devin. SYN. Interpres somniorum, portentorum, vates. USUS: Conjector somniorum, interprète des songes. Vaticinationes et responsiones aruspicum, conjectorum.

CONJECTŪRA, æ, f. Conjecture. SYN. Opinio, suspicio, divinatio, auguratio, provisio. EPITH. Bona, crudelis, difficilis, domestica, facilis, infinita, levis, multa, perspicua, probabilis, vera, verior, certa. PHRAS. Conjectura capi vix potest, on peut à peine en tirer une conjecture. Ea res conjectura judicari, sciri vix potest; conjectura de eo re capi, fieri vix potest; ad conjecturam ejus rei evadere vix humana mens potest; ad conjecturam propius accedere; conjectura assequi, augurari non licet; nullus hic conjecturæ locus; nihil hinc conjicias, conjectes. Cf. Conjicio. USUS: Conjectura, quæ in varias partes duci potest, nihil incertius. Conjectura ducor ad suspicandum. Quantum conjectura assequi, consequi possum. Scis, quo me confectura ducat, quid odorer, quid conjectura augurer. Ex vultu conjecturam facio, capio. Vultus mihi conjecturam animi affert. Quantum conjectura percipio, coarguere possum; quoties conjecturis nostris aberramus, fallimur.

CONJECTŪRĀLIS, e, gen. com. Fondé sur des conjectures. USUS: Causa, genus orationis conjecturale, question de fait.

CONJECTŬS, ūs, m. Action de lancer. SYN. Conjectio. USUS: Conjectus oculorum.

CONJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, n. et a. Conjecturer, deviner. SYN. Conjectura assequor, vel consequor; conjecturam facio; conjectura prospicio, vel perspicio, agnosco, interpretor, divino, existimo. ADV. Acute, bene, belle, male, præclare. PHRAS. 1. Multa e facie conjici de homine possunt, le visage d’un homme peut nous le faire connaître beaucoup. Multa ex fronte videri, colligi, deprehendi, percipi, conjectari possunt; multa conjecturis assequi, consequi licet; multa ex vultu conjectando augurari possumus. Frons multa ostendit, significat, indicat, coarguit, patefacit; frons ipsa persæpe exprimit, demonstrat latentes animi morbos; e vultu, qui est index et imago animi, nequaquam incerta conjectio, dubia aut obscura divinatio sumitur; frons ad animi faciem proxime accedit; haud aberrat conjectura, qui ex vultus indicio de animo suspicatur; ex vultu conjectura haud temere duci, capi, fieri potest; ex vultus indiciis haud ægre ad conjecturam de animi sensu evadimus; non fallit conjectura, quæ ex vultu de animorum habitu judicat; ex vultu, oculis, fronte conjectura ducimur, propius accedimus ad animi sensum explorandum. Res sunt ejusmodi, de quibus ne conjicere quidem quidquam possumus, les affaires en sont à ce point qu’on ne peut rien conjecturer. Quæ positæ non sunt in conjectura; quæ extra conjecturam sunt; quæ a conjectura procul absunt; quæ a conjectura minime pendent; ad quas conjectura accedere; de quibus conjecturam facere, capere; certus vates, conjector esse nemo possit; de quibus difficilis admodum conjectura sit, incerta divinatio, obscurum augurium est, in quibus, quid futurum sit, quid eventurum, quia afferre, parere dies, casus, fortuna possit, suspicari, divinare, providere, assequi nihil licet. Cf. Conjectura. USUS: 1. Se in fugam, in pedes, latebras, castra conjicere, se jeter, se précipiter. Tela in aliquem conjicere, lancer. 2. Conjicere, jeter, lancer; pousser. Maledicta in aliquem, causam turbarum, crimen in aliquem conjicere. Flammam illorum temporum in me conjecit. 3. Distribuo, distribuer. Causam totam in certos locos, multa in unum librum, epistolam conjeci. 4. Intendo, converto, jeter. Oculos in eum conjecit. 5. Affero, redigo, mettre dans tel ou tel état. Rempubicam in magnas difficultates conjecit. Ne me, quæso, in hanc tristitiam, hoc malum, has tricas conjicito. Cœli gravitas in morbum me conjecit. Conjecit se in nuptias. 6. Divino, auguror, conjecto, conjecturer, deviner. Argute, acute, hæc longe ante conjecerat. Cf. Divino.

CONJŬGĀTĬO, ōnis, f. Mélange, union. SYN. Colligatio. USUS: Capitum conjugatio et relegatio, et propagatio virium.

CONJŬGĬUM, ii, n. Union conjugale. SYN. Connubium, matrimonium. PHRAS. In conjugio degit, elle est mariée. Est illi connubium cum viro cumprimis nobili; sanguinem genusque miscuit cum Patritii generis viro; domesticum fœdus junxit cum viro clarissimis natalibus orto; locata est in matrimonio; in manum convenit viro honestissimo; in matrimonium data, collocata est viro clarissimi generis. Cf. Matrimonium, Nubo. USUS: Prima societas est in ipso conjugio.

CONJŬGO, as, avi, atum, are, a. Unir. SYN. Conjungo, copulo, socio. USUS: Jucundissima est amicitia, quam morum similitudo conjugavit. Cf. Jungo.

CONJUNCTĒ, Conjointement. SYN. Simul, conjunctim. )( Separatim. USUS: Conjunctissime et amicissime vivere cum aliquo.

CONJUNCTIM, Conjointement, ensemble. SYN. Simul, conjuncte. USUS: Conjunctim de ea re poterit referri.

CONJUNCTĬO, ōnis, f. Assemblage; union, liaison. SYN. Copulatio, necessitudo, societas, consociatio, cognatio, affinitas, consensio. )( Disjunctio, alienatio. EPITH. Æterna, humana, incolumis, invidiosa, jucundissima, magna, maxima, mediocris, nova, paterna, perdiuturna, perpetua, proxima necessitudini liberorum, repentina affinitatis, sempiterna. Suavis inter aliquos, suavissima summa, tanta, vera, vetus, infinita. USUS: Affinitatis, vicinitatis, benevolentiæ, naturæ, amicitiæ conjunctio. Conjunctionis mutuæ vinculum. Conciliare sibi conjunctionem multorum, se faire beaucoup d’amis. Veterem conjuctionem nostram labefactarunt, ac prope diremerunt malevolorum artes; a conjunctione nos prope avocarunt; de vetere conjunctione multum diminuere, refroidir beaucoup une ancienne amitié. Cf. Amicitia.

CONJUNCTUS, a, um, Uni, lié. SYN. Junctus, copulatus, adjunctus, cohærens, consentiens, sociatus, communis, connexus, habens societatem, conjunctionem gratiæ, quasi devinctus, necessarius. )( Divisus, disjunctus, solitarius. USUS: Habere aliquem usu, affinitate, consuetudine, officiis conjunctum; cognatione, amicitia inter se conjuncti. Familiaris et omnibus rebus conjunctus alicui, vel cum aliquo. Mea causa cum tua est conjuncta. Virtuti tuæ fortuna conjuncta est. Vitam agit cum honestate conjunctam. Vita flagitiis et probris conjuncta. Summa miseria cum summo dedecore conjuncta. Discessus tuus cum gloria potius erat conjunctus, quam cum probro. Cf. Amicus, Concors.

CONJUNGO, is, junxi, junctum, ere, a. Joindre, unir, lier. SYN. Copulo, conjungo, conglutino, consocio, congrego, coagmento, concilio, connecto. )( Disjungo. ADV. Conjungi maxime vetustate, lingua, societate, mirifice cum, quam maxime. USUS: Cum aliquo amicitias conjungere, faire amitié avec qqn. Conjungere cum gravitate comitatem. Nos ab ineunte ætate usus, consuetudo, studiorum societas et similitudo conjunxit. Cum aliquo necessitudinem conjungere. Sententiarum pondus cum elegantia verborum. Cf. Jungo, Adhæreo.

CONJŪRĀTĬO, ōnis, f. Conjuration, conspiration, complot. SYN. Conspiratio, consensio. EPITH. Civilis, constricta, exitiosa, impia, occulta, recens, scelerata, superior, vetus. USUS: Conjurationem facere, deprehendere, patefacere, aperire.

CONJŪRO, as, avi, atum, are, a. Compirer, faire des complots. SYN. Conspiro, consentio. PHRAS. Multi nobiles conjurarunt, beaucoup de nobles ont fait un complot. Coitionem, conspirationem fecerunt; multi ex nobilibus conspirationem conflarunt; conjurationem fecerunt; facinoris societatem inierunt; conspiratum a non paucis nobilibus; coivere in nefarii consilii societatem nobilium non pauci; conflata ex nobilibus nefarii fœderis societas, impiis religionibus devincta. USUS: Cognitum est eos conjurasse. Hi quibuscum conjurasti, ubi sunt? Scito mihi æris alieni esse tantum, conjurare ut cupiam.

CONJUX, ŭgis, m. f. Époux, épouse. SYN. Particeps connubii, thori consors. EPITH. Minime avara, fidissima, fidelis, fidelissima, integra a petulantia alicujus, misera.

CONNECTO, is, nexui, nexum, ere, a. Attacher, lier ensemble. SYN. Conjungo, necto, colligo, nexa vincio, copulo. )( Separo. ADV. Leviter. USUS: Amicitia cum voluptate connectitur. Cf. Jungo.

CONNEXĬO, ōnis, f. Liaison.

CONNĬTOR, eris, īsus vel nixus sum, niti, d. Faire de grands efforts. SYN. Nitor, operam do, conor, contendo, enitor, elaboro. USUS: Quantum conniti animo potes; quantum labore contendere, tantum fac, ut efficias. Cf. Conor, Nitor, Contendo.

CONNĪVĔO, es, nīvi vel nixi, ere, n. Faire semblant de ne pas voir, dissimuler. SYN. Dissimulo. USUS: 1. Dii sæpe in hominum sceleribus connivent. Quibusdam in rebus conniveo. Cf. Indulgeo. 2. Oculos nunc claudo, nunc aperio, cligner les yeux. Oculi somno conniventes.

CONNŪBĬUM, ii, n. Mariage. SYN. Conjugium. Cf. Matrimonium.

CŌNOR, aris, atus sum, ari, d. Entreprendre, s’efforcer. SYN. Enitor, connitor, molior, indago, experior, incumbo in, vel ad rem. PHRAS. 1. Conandum tibi erit magnopere, il vous faudra faire beaucoup d’efforts. Magno studio enitendum, contendendum, elaborandum tibi erit; omni conatu id agendum, id moliendum; intentus tibi animus habendus, qui nulli unquam labori succumbat; in hoc tibi omni ope ac opera incumbendum; ad id omnes cogitationes intendendæ; toto pectore tibi ad hoc incumbendum erit; toto pectore, omni ope huc annitendum; summa ope in hoc elaborandum, desudandum erit; omni cogitatione ad id feraris, eo nervis omnibus contendas, necesse erit. 2. Conare, quæso, ut solidam laudem consequare, efforcez-vous, je vous prie, d’acquérir une gloire solide. Accinge te, quæso, ad eam cogitationem; da operam, id age, id molire, id unum machinare; contende nervis omnibus et facultatibus; omni ope annitere, totis viribus accingere; age pro virili parte, pro tua parte, totis viribus; omnibus nervis, omni studio, quantum est in te positum; quantum in te situm est; quoad potes; quoad vales; quantum quidem præstare poteris; quantum viribus licebit consequi. Confer ad eam rem omnes vires, omnia studia; quidquid est in te industriæ, operæ, curæ, diligentiæ. Ne viribus peperceris; ne quid studii prætermiseris; da operam pro eo, quod in te erit; ita contende, ut nihil magis. Cf. Studeo, Satago, Contendo. USUS: Multa efficere, plura conari. Scelus conari.

CONQUASSĀTĬO, ōnis, f. Ébranlement. SYN. Agitatio, commotio. USUS: Morbus e corporis conquassatione et perturbatione ortus.

CONQUASSO, as, avi, atum, are, a. Ébranler. SYN. Commoveo, concutio. USUS: Omnes provinciæ bellis conquassatæ.

CONQUĔROR, eris, questus sum, queri, d. Se plaindre. SYN. Queror, deploro. ADV. Graviter, gravissime, mediocriter, publice de factis, verissime. USUS: Nihil tecum de injuria fratris conqueror. Conqueri fortunam adversam, non lamentari decet. Cf. Queror, Querela.

CONQUESTĬO, ōnis, f. Plainte. SYN. Querela.

CONQUĬESCO, is, ēvi, ētum, escere, n. Se reposer. SYN. Quiesco, consido, desino. ADV. Libentissime, paulum adventu alicujus. USUS: Bella hieme, litteræ bello conquiescunt. Nunquam a bellis conquiescemus? Ut ætas nostra gravior in caritate, atque adolescentia tua ex omnibus molestiis, et laboribus conquiescat. Animus a forensi strepitu conquiescat tantisper. Aspectu uno omnis cura consedit, ac conquievit. In libris conquiesco, je trouve un délassement dans mes livres. Cf. Quiesco, Relaxo.

CONQUĪRO, is, quīsīvi, quīsītum, ere, a. Chercher soigneusement, rechercher. SYN. Investigo, magna diligentia quæro. ADV. Curiosius, diligentissime, studiose, undique pecuniam, undique suavitates. USUS: Aliorum facta et eventa conquirere. Suavitates undique et delicias conquirit. Cf. Quæro, Colligo.

CONQUĪSĪTĒ, Avec recherche, avec un soin scrupuleux. SYN. Exquisite, diligenter, docte. USUS: Aliquid conquisite scribere.

CONQUĪSĪTĬO, ōnis, f. Recherche soigneuse. USUS: Exercitus durissima conquisitione collectus. In conquisitione orationis durissimum est exordium. Conquisitionem habere, facere militum, enrôler, lever des soldats. Cf. Delectus.

CONQUĪSĪTOR, ōris, m. Enrôleur, recruteur. SYN. Cui aliquid conquirendum mandatur. USUS: Nullus delectus, neque enim conquisitores comparere audent.

CONQUĪSĪTUS, a, um, Recherché. SYN. Exquisitus, insignis. USUS: Conquisitissimi cibi, odores. Fictis, conquisitisque vitiis deformare hominem.

CONSĂLŪTĀTĬO, ōnis, f. Salutation. EPITH. Forensis, perhonorifica. USUS: Forensis consalutatio.

CONSĂLŪTO, as, avi, atum, are, a. Saluer. SYN. Saluto. ADV. Amicissime inter se. USUS: Qui inter se amicissime consalutarunt. Cf. Saluto.

CONSĀNESCO, is, sānŭi, escere, n. Se rétablir, se guérir. SYN. Sanus fio, sanor. USUS: Cum consanuisse videretur, recruduit vulnus. Cf. Sano.

CONSANGUĬNĔUS, a, um, Du même sang. SYN. Sanguine conjunctus, sanguinis communione, conjunctione proximus; consanguinitate propinquus. Cf. Cognatus, Propinquus, Affinitas. USUS: Nec intelligunt, esse se consanguineos.

CONSANGUĬNĬTAS, ātis, f. Parenté du sang. SYN. Sanguinis conjunctio, communio. USUS: Alteri consanguinitate propinquus. Cf. Cognatio.

CONSAUCĬO, as, avi, atum, are, a. Blesser grièvement. SYN. Saucio, vulnero. Cf. Vulnero.

CONSCĔLĔRĀTUS, a, um, Souillé de crimes, criminel, scélérat. SYN. Sceleratus. Cf. Sceleratus.

CONSCĔLĔRO, as, avi, atum, are, a. Souiller, déshonorer. * USUS: Conscelerare aures paternas, aures scelere implere.

CONSCENDO, is, scendi, scensum, ere, n. et a. Monter sur. SYN. Ascendo. USUS: Conscende, quæso, et ad nos trajice, subintell. navim, s’embarquer. Cf. Ascendo.

CONSCENSĬO, ōnis, f. Action de monter dans. USUS: Conscensio in naves.

CONSCĬENTĬA, æ, f. Conscience. SYN. Recordatio, animi quædam ratio, vis, et lex, a qua et de recte factis, et secus admonemur. EPITH. Comes, communis, jucundissima bene actæ vitæ, præclara, recta, scelerata, stabilis, digna supplicio. PHRAS. I. (Conscientia bona. VULG.) Bonne conscience. Conscientia bene actæ vitæ; conscientia recte factorum; mens bene sibi conscia; optimæ mentis conscientia; conscientia rectæ voluntatis; conscientia recta et præclara. (Est homo bonæ conscientiæ, VULG.), cet homme a la conscience pure. Vir est integerrimæ mentis; justus, integer, æqui ac recti amans; integer, et bonus; cui religio sit, quidquam præter fas et æquum agere; quidquam aggredi, quod cum recti honestique legibus non consentiat; vir est optimæ mentis conscientia tutus; qui, quæ agere parat, omnia ad leges divinas, ad rectæ rationis præscriptum erigit; qui nulla in re ab æqui et recti legibus discedit, qui a recta conscientia ne transversum quidem unguem discedat; cui religiosum sit, præter æqui rectique leges quidquam agere. 2. (Consolatur me bona conscientia, VULG.), l’intégrité de ma conscience me console. Optimæ mentis conscientia me consolor; præclara conscientia sustentor; conscientia rectæ mentis recreor; nitor conscientia mea; non pertimesco conscientiam meam; fruor vitæ bene actæ conscientia; nixus rectæ mentis conscientia quid pertimescam? quæ me res perturbet, conscium probe sibi, a culpa me omni longissime abfuisse? Cf. Probus. 3. (Hoc bona conscientia fieri non potest. VULG.), vous ne pouvez faire cela en sûreté de conscience. Salvo officio, salvis legibus, salva fide fieri non potest, hoc sine scelere fieri nullo pacto potest; ista facere religio sit, religiosum sit; religione impedimur. II. (VULG. Conscientia mala), conscience mauvaise, perverse. Conscientia sceleris; facinorum conscientia; mens male sibi conscia; impedita et oppressa mens scelerum conscientia. 1.(Malam habet conscientiam, VULG.), cet homme a une conscience souillée. Hominem scelus agitat; scelerum pœnis agitatur, et a mente consilioque deducitur; facinorum recordatione nunquam timore est vacuus; urit anxiam mentem facinorum memoria; agitatur et perterretur tædiis ardentibus furiarum; conscientia facinorum urgetur; flagitiorum suorum conscientia cruciatur, stimulatur, vexatur, constringitur; peccatorum conscientia oppresso pœna semper ante oculos versatur; exortus e peccatorum conscientia timor sollicitudine exedit; angore conscientiæ, et scelerum recordatione cruciatur; insectantur hominem non furiæ, non ardentes, ut est in fabulis, tædæ, sed impedita male factorum conscientia mens; sed confusa pœnarum metu scelerum conscientia, quæ hominem æternis sollicitudinibus dies et noctes exedit; conscientiæ stimulis agitatur; scelerum obstrepente conscientia quiescere non potest; tacito conscientiæ convicio verberatur; angore conscientiæ torquetur; flagitiorum memoria angitur, discruciatur. 2. (Remorsus conscientiæ, VULG.), remords de conscience. Insunt in scelere aculei, quibus animi dies atque noctes confodiuntur et cruentantur; stimuli, quibus mens diu noctuque compungitur, exeditur, dilaceratur; mentis angores, sollicitudines, metus, cruciatus, tacita conscientiæ convicia, quæ animum verberant, opprimunt, exedunt, excruciant. 3. (Est homo nullius conscientiæ, VULG.), cet homme est sans conscience. Homo impius, improbus, nefarius, sceleratus, consceleratus, qui sibi religioni nihil habet, ducit; qui religione non impeditur, quominus etc.; cui sanctum religiosumque nihil est; in quo nullum nec recti, nec æqui studium, aut vestigium; homo sine ulla religione et fide. 4. (Facerem mihi conscientiam, VULG.), je me ferais un cas de conscience. Religio mihi foret; religiosum esset; religioni mihi ducerem; religioni haberem; religione impediri me putarem. 5. (Rationem conscientiæ reddere, VULG.), rendre compte de sa conscience. Omnes animi latebras ac recessus aperire; arcana pectoris omnia alteri credere; vitæ suæ, rerumque omnium rationem reddere; reconditos, et penitus abstrusos animi sensus patefacere; intimos animi recessus pandere; arcana pectoris expromere. 6. (Conscientiam examinare, VULG.), examiner sa conscience. Suæ vitæ rationem ab se repetere, reposcere; in semet ipsum descendere. Cf. Examen conscientiæ. USUS: 1. Magna vis est conscientiæ, ut pœnam semper ante oculos versari putent, qui peccarunt. 2. In conscientia recte factorum sat magnus laboris fructus est. 3. Notitia, connaissance commune. Conscientia tenetur conjuratio sua. Remota hominum conscientia quidlibet facturus videris, sans tenir compte de la conscience universelle, tu parais vouloir faire ce que bon te semble. 4. (In conscientia obligatum esse, VULG.), être obligé en conscience. Latine: Religione obstrictum esse; quæ vox Religio plerumque ponitur in his pro conscientia. Religionem alicui offerre, faire naître des scrupules. Religioni habeo, mihi duco, se faire conscience de qqch. Religione impedior, ma conscience m’empêche.

CONSCINDO, is, scĭdi, scissum, ere, a. Mettre en pièces, déchirer. SYN. Discindo, scindo, discerpo. USUS: 1. Epistolam tuam conscidi innocentem. 2. TRANSL. Aliquem sibilis, maledictis, pugnis, calcibus conscindere, accabler qqn de sifflets, d’injures, etc.

CONSCISCO, is, scīvi, scītum, ere, a. Se causer, se procurer; exécuter. SYN. Infero, admitto. USUS: Mortem sibi veneno; necem sibi consciscere. Facinus consciscere.

CONSCĬUS, a, um, Témoin, confident, complice. SYN. Particeps, socius, testis. )( Inscius, ignarus. ADV. Maxime studiorum, officiorum. USUS: Nullius mihi culpæ conscius sum, je ne me sens coupable d’aucune faute. Conscius illi facinori esse putabar.

CONSCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. Composer, rédiger; écrire; enrôler. SYN. Scribo, compono. ADV. Celeriter veteranos, communiter edictum, diligentius, nominatim, perspicue, perquisitius et diligenter, publice, separatim, subtilius, vicatim homines. Conscribi palam, et centuriari. PHRAS. Milites conscripsit, il enrôla des soldats. Novis delectibus militem contraxit; milites sacramento rogavit; copias comparavit, paravit, coegit, contraxit maximas; conquisitionem fecit, habuit acerrimam. Cf. Conduco. USUS: Exercitum, militem conscribere, lever une armée. Librum, epistolam conscribere, écrire. Cf. Scribo.

CONSCRIPTĬO, ōnis, f. Action d’écrire. SYN. Scriptio. USUS: Conscriptiones quæstionum, rédaction d’un interrogatoire.

CONSĔCRATĬO, ōnis, f. Consécration. SYN. Dedicatio. USUS: in consecrationibus statuebantur aræ, quæ religionem afferrent.

CONSĔCRO, as, avi, atum, are, a. Consacrer. SYN. Dico, dedico, sacro, religiosum facio. )( Profano, profanum facio. ADV. Auguste, nefarie aram, sancte, publice, recte. USUS: 1. Dare, donare, dicare, consacrer, vouer. Consecrare aliquid Jovi. Aurum, argentum, agrum, ædem DEO consecrare. Se patriæ dedere, ac velut consecrare. 1. Religiosum facio, dédier, consacrer. Delubra sanctissimis religionibus consecrata. 3. Immortalitate dono, immortaliser. Urbes, in quibus tuas virtutes consecratas vides, et in Deorum numero collocatas. Virorum fortium memoria Deorum immortalium honore consecrata. Cf. Sacro, Dedico.

Consecro SS. Hostiam, Consacrer la sainte Hostie, célébrer le saint Sacrifice de la Messe. Prolatis, enuntiatis Christi verbis sanctissimis, panem ac vinum, in Ejus Corpus, ac Sanguinem converto; pronuntiata divinæ consecrationis formula, arcana vi, ac obstupescenda, Carnem Christi, ac Sanguinem efficio; arcanis ac traditis a Christo verbis, Eumdem in panis ac vini speciem transformo.

CONSECTĀRĬUS, a, um, Qui se déduit. USUS: Consectaria me Stoicorum brevia, et acuta delectant.

CONSECTĀTĬO, ōnis, f. Recherche. SYN. Captatio. USUS: In hujus concinnitatis consectatione princeps fuit Gorgias.

CONSECTĀTRIX, ĭcis, f. Celle qui recherche, qui poursuit. SYN. Auceps. USUS: Libidines sunt consectatrices voluptatis, les passions sont amies du plaisir.

CONSECTĬO, ōnis, f. Coupe. SYN. Sectio. USUS: Consectio arborum.

CONSECTOR, aris, atus sum, ari, d. Poursuivre; chercher à imiter. SYN. Quæro, sequor, aucupo, capto, imitor. ADV. Pueriliter, studiose, studiosissime, vere, verba vel rem. USUS: 1. Inanem rumorem, omnes falsæ gloriæ umbras; opes, et potentiam consectatur. Alicujus benevolentiam largitione, assentatione consectari. Vitiosa, rivulos præ rebus consectantur. Consectari genus dicendi abruptum. 2. Insequor, urgeo, vexo, premo, insector, poursuivre hostilement, pourchasser. Aliquem clamoribus, conviciis, sibilis, lingua petulanti consectari. Cf. Insector, Sequor.

CONSĔCŪTĬO, ōnis, f. Suite, conséquence; enchaînement, construction (des mots). SYN. Consequentia, connexum. EPITH. Necessaria. USUS: Consecutiones, et causas rerum perspicere. Ipsa detractio molestiæ, consecutionem affert voluptatis. Consecutio verborum in conjunctione servanda.

CONSĔNESCO, is, sĕnŭi, escere, n. Vieillir. SYN. Senex fio, annis et ætate ingravesco, inveterasco. USUS: 1. In mœrore et lacrimis consenuit. 2. TRANSL. Deficio, imminuor, dépérir, languir. Consenuit jam rumor ille. Consenuit eius gloria, potentia. Partis illius auctores nullo adversario consenuere. Cf. Senectus, Ætas præceps, Desino.

CONSENSĬO, ōnis, f. Complot, ligue; accord. SYN. Consensus, conjuratio. EPITH. Major, major et aptior, maxima, mira, mirifica senatus, incredibilis totius provinciæ, singularis bonorum omnium, scelerata, summa. USUS: Vis amicitiæ, voluntatum, studiorum, sententiarum summa consensio. Quorum societas, et sceleratæ consensionis, conjurationis, fides erupit. Bonorum omnium consensio. Nec ille consensionis globus unius dissensione disjici potuit. Cf. Consensus.

CONSENSŬS, ūs, m. Accord, conformite de sentiment. SYN. Consensio, conspiratio, concentus, convenientia, cognatio. EPITH. Gravissimus, incredibilis, magnus, major, optimus, præclarus judicum, privatus, publicus, singularis, summus, unus omnium, mirus. PHRAS. Consensu omnium acta res est, la chose s’est faite du consentement de tout le monde. Consensione omnium, seu omnium judicio; omnium sententia; consentientibus, approbantibus cunctis; nemine prorsus dissentiente; nulla cujusquam discrepante sententia res gesta est. Consensus omnium in re gerenda fuit idem; omnes omnium sententiæ, voluntates, opiniones, judicia congruebant. Nemo dissensit, sententiarum varietas nulla fuit. In eamdem omnes sententiam convenerunt; una fuit, eademque consentiens vox omnium; in eamdem sententiam itum ab omnibus; suffragantibus omnibus; refragante nemine; nemine reclamante, adversante, obsistente, intercedente; lubentibus omnibus; concordibus animis, studiis suffragiis. Cf. Concordia. USUS: Omnium consensus naturæ vox est. (VULG. Vox populi, vox DEI.) Rerum natura uno consensu juncta est atque continens. Omnium quasi consensus doctrinarum, concentusque. Ordinum consensus divulsus est.

CONSENTĀNĔUS, a, um, Conforme à, d’accord avec, convenable. SYN. Conveniens, consentiens, aptus. )( Dissentaneus, repugnans. USUS: Observa, quid tempori consentaneum, et personæ. Mors vitæ consentanea; quæ audivi, tuis litteris sunt consentanea. Triste, et his temporibus consentaneum dicendi genus. Cf. Conveniens.

CONSENTĬO, is, sensi, sensum, ire, n, nonnunquam a. Consentir. SYN. Idem sentio, cum aliquo facio, sto judicio et opinione alicujus, in eadem sententia sum cum aliquo, conspiro, conjuro. )( Dissentio. ADV. Recte, valde, vehementer, undique, incredibiliter, consentiens voluntas. PHRAS. 1. Consensit senatus, le sénat donna son assentiment. Ad consulis sententiam suam senatus adscripsit; in hanc sententiam discessionem fecit conjunctis prope sententiis; in eamdem sententiam itum ab omnibus; pedibus in sententiam itum est; uno ore, una voce senatus rem approbavit; secutus sententiam consulis senatus; sententiæ consulis subscripsit; senatus a consule stetit, ad consilium consulis senatus accessit; consilio huic suffragatus est; senatus ad omnia, quæ consules voluere, descendit; consilio senatus acquievit; vocem consulis senatus assensu excepit. Cf. Concors. 2. (Consensit tentationi, VULG.), il succomba à la tentation. Cessit præsentium voluptatum illecebris; succubuit fœdæ libidinis blanditiis; importunis voluptatum illecebris in præceps actus est; corruptelarum illecebris irretitus, implicatus, depravatus; ab amore virtutis, a continentia deductus est; ab imbelli voluptate vinci se passus est. USUS: 1. Ad rempublicam conservandam Dii omnes consentiunt. Consentiunt, se urbem inflammaturos. 2. Congruo, convenio, respondeo, s’accorder avec, se rapporter, être en harmonie. Partes omnes inter se non sine lepore consentiunt. Mens mea cum tua voluntate et sententia semper consensit. Oratio moribus, extrema primis mire consentiunt. Unum si cognoris, omnes noris, ita inter se congruunt concorditer, ac consentiunt. Cf. Sentire idem, Sententia, Congruo, Convenio, Concordo.

CONSĒPĬO, is, sepsi, septum, ire, a. Entourer d’une haie, enclore. SYN. Sepio, claudo, munio. USUS: Ager conseptus, ac diligenter munitus.

CONSĔQUENS, entis, omn. gen. Qui suit, suivant, conséquent. SYN. Quod consequitur, futurus, sequens. USUS: Philosophi imprimis acuti, consequentia et repugnantia videntes. Perspicere, quid in quoque consentaneum, quid consequens, quid repugnans.

CONSĔQUENTĬA, æ, f. Suite, succession. SYN. Consecutio, consectarium, connexum. EPITH. Præclara, contraria. USUS: Cursum rerum, eventorumque consequentiam notarunt.

CONSĔQŬŎR, eris, sĕcūtus sum, sequi, d. Atteindre, acquérir, obtenir. SYN. Adipiscor, assequor, obtineo, acquiro, sequor. ADV. Amplissime, brevi, commodius, continuo. Difficillime sacerdotium, diligenter aliquid, facile omnia, honeste, injuste, similiter, confestim, studiose, repente, præclare. USUS: 1. Victoriam, potentiam, dignitatem, gloriam, magistratum, honorem consequi. 2. Assequor, atteindre. Si properaveris, itinere nos prægressos consequeris. 3. Sequor. Cornelium ætate consecutus est Cato, arriver au même âge. Consequitur, ut videamus. In eam fabulam magni risus sunt consecuti. 4. Comprehendo, saisir (par la pensée). Non possum omnia ejus facta memoria consequi, aut verbis complecti. Nullis id verbis consequor. Cf. Acquiro, Obtineo.

1. CONSĔRO, is, sĕrŭi, sertum, ere, a. Joindre, réunir; rapprocher, mettre aux prises. SYN. Confero, conjungo, confligo. ADV. Leniter manus, quiete manus. USUS: Signa contulit, manum cum hoste conseruit. Manus inter se conserunt sanguine ac genere proximi.

2. CONSĔRO, is, sēvi, sĭtum, ere, Ensemencer. SYN. Sero, semino. USUS: Agros conserere.

CONSERTĒ, Avec enchaînement. USUS: Si omnia antecedentibus causis fiunt, omnia naturali colligatione, conserte contexteque fiunt.

CONSERVĀTĬO, ōnis, f. Action de conserver; observation. SYN. Custodia. EPITH. Tuta atque integra salutis. USUS: Fructuum perceptio, et conservatio. Æquitatis, juris conservatio.

CONSERVĀTOR, ōris, m. Conservateur, sauveur. SYN. Servator, custos. USUS: Custos, et conservator urbis et patriæ. Cf. Custos.

CONSERVĀTRIX, īcis, f. Celle qui conserve. USUS: Omnis natura est conservatrix sui, toute nature veille à sa conservation.

CONSERVO, as, avi, atum, are, a. Conserver; observer, respecter. SYN. Custodio, tueor, servo, tutor, retineo, foveo, teneo. ADV. Benigne, comiter majestatem, constanter, facilius antiquitatem, proinde, diligenter studia, sanctissime, saltem incolumes cives, studiosissime aliquem, usquequaque religionem, maxime genus et nomen conservandum. PHRAS. 1. Rem mihi a parente traditam conservare satis est, c’est assez pour moi de conserver la fortune que m’a léguée mon père. Incolumem tueri; non imminuere satis est; nullam patrimonii partem amittere satis habeo; nihil de patrimonio detrahere, id vero satis est. De augendo patrimonio nihil laboro, nihil cogito, curo; curam nullam suscipio; nulla me cura tenet, nulla sollicitat, exercet cura; patrimonio contentus sum. 2. Arduum est, conservare auctoritatem, il est difficile de garder l’autorité. Tueri ac sustinere auctoritatem; exspectationem de se concitatam alere ac fovere; continere honorifica de se hominum judicia; æquabili rerum gestarum gloria, virtutis existimatione, auctoritate florere; cavere, ne quid detrimenti accipiat; ne quid jacturæ faciat; ne quam jacturam subeat; ne quod discrimen incurrat; subeat collecta diu hominum opinio et existimatio; ne collecta apud homines gratia momento effundatur. USUS: Ego hoc imperii domicilium, sartum tectum conservavi. Velim, tuam pristinam in me voluntatem, morem tuum conserves. Tuorum meritorum memoriam conservabo. Novissimos hos arborum fœtus conserva, conde, ac in hiemem repone. Cf. Servo.

CONSERVUS, i, m. Compagnon d’esclavage. SYN. Eidem domino cum alio serviens.

CONSESSOR, ōris, m. Assesseur, celui qui siège avec un autre juge. SYN. Assessor, qui alteri assidet. USUS: Consessores convivæ. Consessores judices. Consessor et collusor.

CONSESSŬS, ūs, m. Réunion, assemblée. SYN. Homines in eodem loco considentes. EPITH. Frequens theatri, magnus, maximus, turpior. USUS: In conspectu consessuque senatorum frequentissimo.

CONSĪDĔRANTĬA, æ, f. Attention, réflexion. SYN. Circumspectio. USUS: Tuam hac in re considerantiam laudo. Cf. Providentia.

CONSĪDĔRĀTĒ, Avec réflexion, prudemment. SYN. Cogitate, consulto, meditate, prudenter, judicio. USUS: Cum ira nihil fieri recte, nihil considerate potest. Consideratius consuluisses.

CONSĪDĔRĀTĬO, ōnis, f. Examen attentif, prudence. SYN. Circumspectio, animadversio. EPITH. Accurata. USUS: Est enim animorum ingeniorumque naturale quasi pabulum, consideratio et contemplatio naturæ. Ex circumspectione et accurata consideratione. Cf. Prudentia, Meditatio.

CONSĪDĔRO, as, avi, atum, are, a. Regarder avec soin, examiner. SYN. Reputo, cogito, commentor, circumspicio, specto, existimo, contemplor, intueor, attendo, expendo, pondero, ante oculos pono, propono; ratione animoque lustro, animo et cogitatione complector; animum ad rem refero; mente circumspicio; animo intueor; animo complector; rationem habeo. ADV. Breviter, communiter, coram, diu, diutius, etiam atque etiam, diligenter, expeditius, facilius rationem ac viam, magnopere, mediocriter, otiose, optime, valde, vehementer, vere, bene. PHRAS. 1. Considerare rem studiosius, examiner une chose avec plus de soin. Acie mentis dispicere; in omnem partem considerationem intendere; omni ingenii vi contemplari, inquirere; animo lustrare; omni cogitatione pertractare; percontari se ipsum; circumspicere res omnes, rationesque subducere; totam causam quam maxime intentis oculis contemplari; omnia amplecti consilio; animo ac mente circumspicere; in animo secum versare, agitare; rem secum reputare; rationes omnes secum deputare. 2. Considera, quæso, tantisper periculi magnitudinem, considérez un peu, je vous prie, la grandeur du péril. Refer, obsecro, tantisper ad animum; mentem intende tuam; mentis aciem, animum intende ad periculi magnitudinem; considera cum animo tuo; ante oculos statue, constitue; etiam atque etiam cogita, quæ sit periculi magnitudo; defige, quæso, in hoc mentem, ac cogitationem, ut, quantum discriminis subeundum sit, cognoscas; spectet hoc animus tuus, inque una hac cogitatione defixus sit; subeat animum; succurrat animo periculi magnitudo; perpende, quæso, periculi magnitudinem, et justa æstimatione metire; animum, quæso, et mentem adhibe; animum adverte; cogitationem hominis sobrii paulisper suscipe, quoque in periculo sis, etiam atque etiam vide. 3. Considera frequenter æternæ vitæ gaudia, pensez souvent aux joies de la vie éternelle. Illa animum frequenter cogitatione occupa; illa mentem subeat cogitatio; animo obversetur; tibi proposita sit cogitatio; quæ beata immortalitatis sint gaudia. Veniat in mentem sæpe; animo altissime infigatur, inscribatur, inhæreat cœlestium gaudiorum consideratio; tempus frequenter pone in acerrima et attentissima cœlestium præmiorum contemplatione; ad hoc animum adjice; huc cogitationes converte; in hac una re cogitationes omnes consume; illa te teneat cogitatio, ut, quæ virtutis in cœlo sint præmia, animo percipias. USUS: Age nunc, animum refer sic ad veritatem, et considera. Velim, cum Pompeio de eo facto consideres. Mihi vivendi ratio confiderata atque provisa est. Hoc lenti et confiderati judicis est. Utitur considerata tarditate. Cf. Meditor, Commentor, Cogito, Perpendo.

CONSĪDO, is, sēdi, sessum, ere, n. S’asseoir; siéger. SYN. Assideo. )( Surgo. ADV. Distincte, varie. USUS: 1. Judices vix consederant 2. Maneo, moror, sum, habiter, demeurer, se fixer. Quædam religiones ex ultima India accersitæ apud nos consedere. In Platonis labellis examen apum consedit. Consedimus ad Capuam. Considamus in umbra. 3. Minuor, sedo, conquiesco, s’abaisser, s’affaisser, tomber. Aspectu hominis cura omnis consedit. Consedit tandem animi ille ardor, furor. Omnis de republica cura consedit.

CONSIGNO, as, avi, atum, are, a. Consigner par écrit, marquer. SYN. Signo, obsigno, firmo. USUS: Litteris consignare monumentis mandanda. Ea acta publicis privatisque monumentis consignata sunt. Harum rerum memoriam nullam publicis commentariis consignatam habemus. Tabulæ signis honestissimorum hominum consignatæ. (VULG. Sigillatæ, signées.)

CONSĬLĬĀRĬUS, ii, m. Conseiller. SYN. Auctor, suasor, qui consilium dat. USUS: Tu me consiliario non imperito usus es. Memineris, te magno Regi consiliarium datum. Cf. Suadeo, Consilium, Auctor.

CONSĬLĬOR, aris, atus sum, ari d. Conseiller; demander des conseils. SYN. Consilium do, vel peto. USUS: Amicis consiliaris. Difficilis ad conciliandum legatio. Cf. Consulo.

CONSĬLĬUM, ii, n. Conseil. SYN. Deliberatio, cogitatio, animadversio, ratio, cogitatum, quod aliquis sequitur, aut spectat, consultum, sententia. EPITH. Amantissimum, amplissimum, aptum ad facinus, arrogans, bellicum, bonum, callidius, cautum, certum, commune, consideratius, crudelissimum, cupidum et audax, temerarium, difficile, dispar vitæ, divinum et singulare, domesticum, extremum, fidele et salutare alicui, firmum, fixum, gratum acceptumque, gravissimum, honestum, humanum, integrum, inusitatum, jucundum, magnum, majus, maximum, medium, minime obscurum, non minimum, multum, necessarium, non gloriosum, sed tamen periculo vacuum et dolore, non mediocre, novum, optimum, par, paternum, periculosum, perutile sed minime honestum, pium, plenum sceleris et audaciæ, plenum prudentiæ et fidelitatis, præclarum, præstans, privatum, puerile, salutare, sanctissimum, sapiens, secretum, sempiternum, senatorium, severissimum, singulare, sordidum, stultum ac demens, suavissimum, summum, superbum, tacitum, temerarium ac repentinum, triste, vacuum periculo, vetus, urbanum. Consilia acerrima, alterna, bona, cautiora, clandestina, clariora luce, digna laude, perdita, dolosa, amantissima, fortuita, gloriosa, idonea ad negotium aliquod, meritissima, intima, justa, languidiora, mala, maxima, mediocria, nova, nova et periculosa, turbulenta, occulta, occultiora, optima, perdita amicorum, periculosa et callida, splendidiora et majora, perniciosa, perspicua, plena prudentiæ, præpostera, privata, publica, puerilia, recta, vera, honesta, salva, reipublica salutaria, reipublicæ sceleratissima, senatoria, singularia, socia pacis et togæ, superiora, turbulenta, vetera. PHRAS. 1. Consilium petere, demander un conseil. Exquirere consilium, sententiam alicujus, consulere, in consilium adhibere; alicujus consilio uti; consilii causa adire; deliberationem habere, instituere cum aliquo. Cf. Consulo. 2. Consilium dare, donner un conseil. Consilii alicujus auctorem, ducem, principem, moderatorem, adjutorem esse. Consilio aliquem juvare; consilio adesse; consilium promere; consilio non deesse; consilium dare, afferre. Cf. Consulo. 3. Consilium capere, prendre conseil. Consilium ex animi virtute capere; consilium inire; ad consilium descendere; consiliis uti; animum inducere, constituere. 4. Consilium sequi, suivre le conseil de qqn. De consilio alterius rem totam constituere; parere consiliis; morem gerere suadenti; ad consilium descendere; consiliis assentiri; consiliis uti; a consilio nusquam discedere; consilium non repudiare; pendere ab alienis consiliis; stare consilio; monentem audire; sequi consilii hujus ducem et auctorem; obtemperare monitis, et consiliis. Cf. Suadeo, Obedio. 5. Alienis consiliis abduci se sinit, il se laisse entraîner par les conseils d’autrui. In præcipitia agi consilia, auferri se aliorum consiliis, ducendum, regendum se alienis consiliis permittit. 6. Consilia clandestina habuit, il eut une délibération secrète. Clandestina coxit consilia; consilia secreto ab aliis coxit; consilia in privato et seducta a plurium conscientia habuit; ad consilia præter paucissimos adhibuit neminem; consilia clandestina miscuit; optimum quemque consiliorum expertem voluit, reliquit; participes habuit consiliorum paucissimos; paucos in consilium advocabat; cum paucis consilia contulit; paucos consilii sui conscios esse voluit; sedulo cavebat, ne quid consilii foras, in multorum conscientiam efferretur. 7. Consilium mutare, changer de dessein. Abjicere consilium; desistere a consilio; depelli a consiliis; decedere de sententia, consilio; desistere de sententia; discedere a sententia; deduci de sententia, dejici, detrudi, moveri, deterreri. 8. Consilii incertum esse, vel inopem, être dans l’incertitude, sans résolution fixe. Subitis trepidare consiliis, perturbari temeritate consiliorum; consilia torpent, labant, hærent; confusum esse, et consilii egentem. 9. Consilium senile optimum, les avis des vieillards sont excellents. Sapienter fere consulunt senes; non facile peccant, errant, labuntur, offendunt in consilio; optimis et firmissimis rationibus fere semper nititur senilis opinio, sententia; quorum grandior est ætas, qui ætate longius pro cesserunt, eorum is esse solet sensus, qui a ratione non discedat, recedat, non procul absit, qui cum ratione congruat, quem ratio confirmet, a quo ratio non discedat. 10. Alieno potius consilio quam judicio tuo uteris, vous suivez plutôt les avis des autres que vos propres résolutions. Video te auferri aliorum consiliis; non tam tuo duci, quam alieno abduci consilio; non ipse te audis; non ipse tibi pares; morem geris; non ipse tibi obtemperas, obsequeris, assentiris, sed alieno uteris consilio; sed aliena te consilia regunt; sed ab alienis consiliis voluntas tua pendet; non ipse tibi dux es, non princeps consilii, sed minister. USUS: 1. Consilii copiam facere, conseiller. Consilio instruere. 2. Consilium petere, demander conseil. 3. Consilium capere, suscipere; rationem salutaris consilii accipere, recevoir un conseil. Consilio uti. 4. Consilium exponere, exposer son sentiment, donner son avis. Consilium promere, enuntiare; consilii fontes aperire; consiliorum rationem repetere. 5. Consiliis interesse, assister aux délibérations. 6. Consilia clausa habere, avoir un conseil secret. 7. Consilium explicare, développer son avis. 8. Consilio labi, perdre la tête. 9. Consiliis hostium occurrere, consilia adversario extorquere, prévoir les desseins des ennemis. Consilia impedire, frangere. 10. Consilia cum hostibus jungere, se joindre aux ennemis. 11. Consilium abjicere, rejeter un conseil. 12. Consilii tui est, c’est vous que cela regarde, c’est à vous de voir. 13. Consilii hæc sunt, ces choses sont importantes. 14. De consilii sententia decretum est, sur l’avis du conseil, on décréta. 15. Consilium sanctius, conseil privé. 16. Consilio vires adjuvare, consilium viribus addere, être à la fois fort et prudent. 17. Fortunam in consilio habuit, la fortune le conseilla. 18. Consilii magni res est, la chose demande une mûre délibération. Cf. Incertus consilii.

CONSĬMĬLIS, e, gen. com. Semblable. SYN. Similis. )( Dissimilis. USUS: Res gessit meis consimiles. Cf. Similis.

CONSISTO, is, stĭti, stĭtum, ere, n. Se tenir droit, debout. SYN. Sto. ADV. Diutius, in hoc multum, diu, nusquam, paulisper, plane, præclare in causis, recte et in loco nusquam. USUS: 1. In loco consistere. Si semel constiteris, nunquam cades. Hodie primo ex gravi morbo consistere cœpi. 2. Moror, commoror, s’arrêter, être immobile. In Italia consistere, commorari. 3. Desino. Labor ætatis flexu consistit. Atque hic bellum constitit. Tibicen tacuit, ludus constitit. 4. Consto, firmus sum, se soutenir, être ferme. Ille non mente, non lingua, non voce constitit. Impii animo tranquillo, mente quieta consistere non possunt. 5. Versari, positum esse in aliquo, consister dans, reposer sur. Salus reipublicæ in unius hominis anima consistit, posita est. Omne bonum in honestate consistit. Causa ejus belli in te consistit. Causidicus in foro præclare consistit. Illo judice vix consistes.

CONSĬTĬO, ōnis, f. Plantation. SYN. Satio. USUS: Non consitiones modo delectant, sed et insitiones.

CONSĬTŪRA, æ, f. Action d’ensemencer. SYN. Consitio. USUS: Agri consitura, terre ensemencée.

CONSŎBRĪNUS, i, m. Cousin germain. SYN. Ex fratre, vel sorore matris genitus.

CONSŎCĬĀTĬO, ōnis, f. Association. SYN. Societas, communio. EPITH. Communis, humana. USUS: Communis hominum generis consociatio. Consociatio hominum, atque communitas.

CONSŎCĬO, as, avi, atum, are, a. Associer. SYN. Jungo, conjungo. )( Dissocio. USUS: Consociare consilia cum malis civibus. Natura ad civilem communitatem, consociati sumus. Nunquam populus cum senatu tam vehementer consociatus fuit. Cf. Socio, Jungo.

CONSŌLĀBĬLIS, e, gen. com. Qui peut être consolé. SYN. Quod consolationem admittit.

CONSŌLĀTĬO, ōnis, f. Consolation. SYN. Solatium, levamen, levatio, medicina, confirmatio. EPITH. Firmissima et usitata, grata, gravior, levis, longior, annua, magna, mediocris, misera, modica, multa, necessaria, nonnulla, optima, pervulgata, stulta, tenuis, vera, vulgaris, propria. PHRAS. Hæc tibi cogitatio consolationi erit, cette pensée vous consolera. Hæc te cogitatio non mediocriter confirmabit. Hæc si tibi propones, si animo agitabis, animo spectabis, levabis luctum tuum; luctu, ægritudine, sollicitudine te levabis; curam levabis; vulnus doloris tui ipse delinies. Cf. Consolor, Solatium.

CONSŌLĀTOR, ōris, m. Celui qui console, consolateur. USUS: Consolatores ipsi se miseros confitentur.

CONSŌLĀTŌRĬUS, a, um, Propre à consoler, de condoléance. USUS: A Cæsare accepi litteras consolatorias.

CONSŎLĬDO, as, avi, atum, are, a. Fortifier, affermir. SYN. Firmo, corroboro, stabilio.

CONSŌLOR, aris, atus sum, ari, d. Consoler. SYN. Solor, levo, dolorem levo, mœrorem minuo, desiderium lenio, consolationem adhibeo, alicui perfugium et solatium præbeo, animum consolatione permulceo, consolatione sustento; dolorem, luctum, fletum abstergo. ADV. Amicissime, communiter, vehementer. PHRAS. 1. Consolari afflictum, consoler un affligé. Consolationem afferre afflicto; excitare, suis opibus sustentare casus miserorum; levationem afferre; levationi esse miseris; perculsos ægritudine levare; allevare jacentes; animum reddere; fomenta, oblectamenta dolorum præbere; diffidentes suis rebus confirmare; fulcire ruentes; afflictos erigere; perditos recreare; miserorum ærumnam dictis allevare. 2. Nihil est, quod consolari me possit, rien ne peut me consoler. Nihil est quod solatium afferre, parere mihi possit. Nihil est, quod solatio, consolationi mihi esse possit. Nulla est res, quæ animum meum possit recreare, relevare; vindicare dolore; liberare sollicitudine; eximere dolore; abducere a cura; avocare a molestia; abstrahere a mœrore, afflictum mœrore, languentem, jacentem animum erigere, excitare, confirmare nulla jam cogitatio potest. Affectum dolore animum sanare nulla ratio potest. Laboranti animo, ægrotanti, pessime affecto mederi satis nulla ratio valet; parum apta sunt remedia, quæ afferuntur; inutilis, infirma, inanis, supervacanea omnis medicina est. Frustra in me consolando ponitur opera; inanem operam sumit, qui ad me consolandum aggreditur; ita malis opprimor, prorsus ut respirare non liceat; nemo ut dolorem lenire, detrahere, depellere, adimere, levare ægritudinem; animum relevare; ægritudinem sedare; abducere ab angore contractum mœrore animum possit; ita dolore obruor, ut emergere nulla ratione possim. Respuit jam animus, quasi desperata salute, omnem medicinam, remedia cuncta, omnia consolationum genera. Insitus, infixus in animo dolor ita penitus est, ut evelli nulla ratione possit; ut nulla vis rationum evellere, extrahere, educere eum possit. Finem facere dolori meo, finem imponere, modum statuere, dolorem moderari, neque homo est, neque res ulla, quæ possit. Non est, ut possim in dolore mihi temperare, dolorem sedare, abjicere; me ad hilaritatem, jucunditatem, quam dolor eripuit, ademit, revocare; referre me ad pristinam animi æquitatem, ad eum statum, unde dolor dejecit, deturbavit, depulit, detrusit, non possum. Quæ jam res aut quis homo animo meo virtutem dolore ereptam restituere possit? quis ea sanare vulnera? quis iis vulneribus mederi, medicinam afferre, remedium invenire possit, quæ mihi fortuna intulit, imposuit, inflixit? surdæ jam sunt ad omnia solatia aures; exulceratam ægritudine mentem ad sanitatem nemo revocabit; prostratum, jacentem beare jam nihil potest. 3. Hoc unum consolari potest, cela seul peut me consoler. Hoc unum relevare animum, erigere mentem ac confirmare; erigere in spem vel ad spem animum; detrahere ægritudinem; serenitatem mentis reducere potest. Hic unus relictus est consolationi locus; hac una consolatione utor, me sustento; hanc unam mens habet, suscipit consolationem, ac præterea nullam. USUS: Spe, eloquentia consolamur afflictos. Desiderium tui memoria commodorum consolabor. Dolorem, quem e republica capio, consolari domus non potest. Hoc mihi non sumo, ut de communibus miseriis te, vel dolorem tuum consoler.

CONSŎNO, as, ui, nĭtum, are, n. Résonner, retentir. SYN. Respondeo, consentio, convenio. USUS: 1. Vide, ut oratio moribus consonet, être d’accord, répondre à. Nemus consonat, le bois retentit.

CONSŎNUS, a, um, Conforme, convenable. SYN. Conveniens. USUS: Consonum, consentaneum non est, ut, etc.

CONSŌPĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Assoupir, endormir. SYN. Somno obruo, opprimo. USUS: Somno consopiri sempiterno. Cf. Sopio.

CONSORS, ortis, omn. gen. Compagnon de. SYN. Particeps, socius. USUS: Socium et consortem te laboris, gloriæ habui. Consors alicui in lucris et furtis. Cf. Particeps, Socius, Communis.

CONSORTĬO, ōnis, f. Association, communauté. SYN. Consociatio. EPITH. Humana. USUS: Dissolvatur, necesse est, omnis humana consortio. Cf. Communio.

CONSPECTŬS, ūs, m. Regard; présence. SYN. Aspectus, præsentia. EPITH. Dulcior patriæ, frequens, jucundissimus. PHRAS. 1. Dare se in conspectum alicui, se présenter aux regards de qqn. In conspectum venire; vultum alicujus subire; populo se dare, et coronæ; in populi conspectum se committere; in oculis multitudinis, in ore omnium versari; ostendere, et offerre os suum; os præbere; in conspectum prodire. 2. E conspectu abire, s’éloigner des regards. Ab ore hominum concedere; vitare oculos hominum; hominum aspectum, lucemque vitare; ab oculis hominum aliquo concedere; hominum aspectum præsentiamque vitare; e conspectu discedere; evolare; hominum aspectum, lucemque defugere, fugere. USUS: 1. Dare se in conspectum, s’offrir à la vue. 2. In conspectu esse, être en présence, visible. Loco excelso sita est laus tua, in conspectu urbis posita. 3. In conspectu ponere, mettre en présence, montrer. 4. Animus non cadit in conspectum, l’âme ne tombe pas sous la vue, n’est pas visible. 5. Conspectum fugere, fuir les regards des hommes. 6. E conspectu amittere, perdre qqn de vue. 7. Conspectu suorum aliquem privare, priver qqn de la vue des siens.

CONSPERGO, is, spersi, spersum, ere, a. Arroser, parsemer. SYN. Aspergo, respergo. USUS: 1. Lacrimis me conspersit. 2. Scripta quadam hilaritate conspergere. Oratio, quasi quibusdam verborum floribus conspersa.

CONSPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, a. Regarder, observer, remarquer. SYN. Aspicio, video. ADV. Procul, prope. USUS: 1. Infestis omnium oculis conspici. 2. TRANSL. Attendo, considero, considérer, comprendre. Conspicite eam mentibus vestris, quam oculis non potestis. Cf. Video, Intueor.

CONSPĬCOR, aris, atus sum, ari, d. Voir, s’apercevoir. SYN. Video. USUS: Occisum ut conspicatur.

CONSPĬCŪUS, a, um, Visible; remarquable, distingué. SYN. Aspectabilis. TRANSL. Illustris, clarus. PHRAS. Ea facti gloria eum conspicuum reddidit, cette action l’a rendu illustre. Ea res illi dignitatem attulit, conciliavit; id factum illi dignitati fuit, dignitatem adjunxit; ea res clarum spectatumque fecit hominem. Cf. Celebris, Clarus. USUS: Mons late conspicuus.

CONSPĪRĀTĬO, ōnis, f. Conspiration, complot. SYN. Conjuratio, consensio. EPITH. Incredibilis, conflata, restincta, magna, sceleratissima, tanta. USUS: 1. Conspirationem conflare, facere. Conspirationem restinguere, dirimere. 2. Consensus, accord, union. Summa erat inter eos animorum conspiratio. Summa est conspiratio consensusque virtutum. Cf. Conjuratio, Consensio.

CONSPĪRO, as, avi, atum, are, n. S’accorder, conspirer au même but. SYN. Consentio, conjuro. USUS: 1. Mirabiliter omnium ordinum consensus ad liberandam rempublicam conspiravit. Omnes ad dignitatem tuam defendendam conspirasse videntur. 2. Conjuro, conjurer, comploter. Mirum, ni senes vicini in unum nidum conspiraverint. Cf. Consentio, Concors.

CONSPONSOR, ōris, m. Qui est caution avec d’autres. SYN. Qui cum alio spondet. USUS: Communicabo rem cum consponsore tuo.

CONSPŬO, is, ui, ūtum, ere, a. Souiller d’un crachat, conspuer. USUS: Ab omnibus derisus, atque consputus.

CONSPŪTO, as, avi, atum, are, a. Conspuer. SYN. Sputo aliquem fœdo. USUS: Clodiani nostros consputarunt.

CONSTĂBĬLĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Établir solidement, fortifier. SYN. Stabilem et firmum reddo. USUS: Rem suam constabilire.

CONSTANS, antis, omn. gen. Solide, ferme, résolu. SYN. Firmus, stabilis, gravis, perpetuus, æquabilis, moderatus, constantia præditus. )( Levis, inconstans, mobilis. PHRAS. Animo est gravi et constanti, il a un caractère grave et résolu. Animo est firmo, stabili, immutabili, minime levi, non fluxo, non variabili; animo minime fluctuat, vacillat, claudicat, labitur; nihil in illo levitatis inest, aut inconstantiæ; nunquam ille discedit a seipso. Nullam in illo animi infirmitatem, nullam consilii mentisque mutabilitatem deprehendas; certum est illi constantiam tueri in sententia; seipsum ab omni perturbatione invictum præstare; animi æquitatem, præsentiam ubique præ se ferre; constantia, animi firmitate est egregia; propositi tenax constantiam in instituto retinet, servat; ad res gerendas constantiam affert, adhibet singularem; abunde constantis animi est; nihil ex pristina voluntate mutat; eadem constantia et florente, et sinistro rerum statu est; consiliis ad exitum perducendis animo præsenti est. Cf. Constantia. USUS: Fortis animi est et constantis, non perturbari rebus adversis. Constans et perpetua vitæ ratio. Rumores afferuntur, iique satis constantes. Firmus, stabilis, constans amicus. Constans lunæ motus. Cf. Fortis.

CONSTANTER, Constamment; avec persévérance, fermeté. SYN. Fortiter, æqualiter, perpetuo. )( Inconstanter. USUS: Constanter et libere me gessi. Constanter et perpetuo placebit hoc consilium.

CONSTANTĬA, æ, f. Constance, fermeté. SYN. Firmitas, stabilitas, gravitas, æqualitas, perseverantia, firmitas animi, firmum consilium, constans et perpetua vitæ ratio. )( Inconstantia. EPITH. Admirabilis, incredibilis, conveniens et conjuncta, diuturna animi, humana, magna, perpetua, placida et quieta, singularis, summa. PHRAS. 1. Novi tuam constantiam, je connais votre fermeté. Nosco animi tui firmitatem, firmitudinem; scio, te in sententia constare, præstare semper solitum; nec de gradu dejici, dimoveri; nec de sententia depelli posse; scio, te in eodem consiliorum tenore obstinatum, perstiturum firmiter; nihil de pristina sententia mutaturum; quam æquali semper tenore sis, novi; scio, quam non varius sis in causa; quam firmitudinem animi obtineas; quam constanter in sententia permaneas; quam nulla vi labefactari constantia tua possit. 2. Egregia constantia mihi esse videtur, sa constance me semble remarquable. Is mihi semper visus est, qui sibi constet optime; qui a sententia ægre discedat; ægre mutet consilium; susceptam opinionem non temere abjiciat, sensus deponat, de suo statu demigret; quem nulla res facile abducat, avellat a sententia; cujus mentem ægre in diversam partem traducas; huc illuc, in hanc vel illam partem non facile flectas; ea virum gravitate, eo animi robore ac constantia semper existimavi, ut non magis solem a suo cursu, quam ejus animum ab æquitatis studio deflectas; idem illi vultus in omni re, eadem mens in omni fortuna videtur; is mihi videtur, cujus animum nec prospera fortuna efferat, nec adversa infringat; qui eodem vultu et res secundas et adversas excipiat; qui pulcherrime secundam et adversam fortunam ferre, subire noverit; in quem fortunæ nihil juris sit; qui nec prosperis rebus insolescat, nec adversis frangatur; quem nec in secundis rebus lætiorem quisquam viderit, nec in sinistris tristiorem; qui eumdem vultum in omni fortuna retineat. Cf. Animus fortis, Fortis. USUS: Cato gravitatem suam perpetua constantia roboravit. Fortis animus sine æqualitate et constantia nullus esse potest. Retinenda igitur est animi constantia, firmitas, perseverantia, gravitas.

CONSTERNĀTĬO, ōnis, f. Trouble, épouvante, consternation. USUS: Pavore et consternatione territa cohors. Cf. Perturbatio. Ingens sollicitudo, ac pene jam luctus est. Cf. Terror.

CONSTERNO, is, strāvi, strātum, ere, a. Couvrir, joncher. SYN. Sterno, tego, spargo, effundo. USUS: Effusum frumentum vias omnes constraverat.

CONSTĪPO, as, avi, atum, are, a. Serrer, rassembler. SYN. Constringo, coerceo, coarcto, contrudo. USUS: Ecqui tantus numerus hominum in eum agrum constipabitur.

(Constipatus, vulg. est constipé.) Latine: Ex alvi duritie cubare, laborare. Cf. Angustus, Stipo.

CONSTĬTŬO, is, ui, ūtum, ere, a. Placer; organiser, régler. SYN. Decerno, statuo, delibero, cogito, sancto, præscribo, designo. (VULG. Propono mihi, propositum facio.) ADV. Aliquando ante, bene de rebus domesticis, breviter, communiter, coram, diligenter jura, graviter de aliquo, impune supplicium, inique, in posterum legem, lente, libenter conditionem, maturius ex re et tempore, obscure regnum, omnino causam in verbo, optime, publice patronum, sanctissime, sapientissime, verissime. Constitutum bene, divinitus, moderatissime, providentissime, publice, præclarissime, prudenter. PHRAS. Constitui abire, j’ai résolu de partir. Animus erat in eo, ut hinc migrarem; in animo erat; cum animo statui, apud animum statui; deliberatum cum animo habebam; stabat jam sententia, ut solum verterem; animus in discessu erat; jam terras alias cogitabam; fixum et statutum erat animo, patria discedere; abeundi, discessus consilium cepi; in animo habui; animum induxi, demigrare hac ex urbe; ratum jam erat migrandi consilium. USUS: 1. Ut constitui, adero. Constitui cum amicis de profectione mea. Constitutum plane habeo. Constituendum denique tibi est, quod vitæ genus eligas. 2. Præscribo, designo, (vulgo: Determino) établir, régler, déterminer. Diem tempusque colloquio constituere. Pactam et constitutam diem habere. Ad diem dictam, præstitutam, præfinitam, constitutam adero. Provinciam alicui constituere. 3. Decerno, destino, (VULG. Ordino) constituer, ordonner. Accusatorem, testes, quæstionem, disceptationem, vadimonium, actionem constituere. Judicium capitis in aliquem, maleficio supplicium, pœnam constituere. 4. Facio, condo, confirmo, construire, élever, créer, faire. A diis omnia constituta sunt. Necessitudinem cum aliquo, et amicitiam constituere. Constituere urbem, pacem, rem familiarem suam. 5. Pono, Propono, placer; amener. Monumentum in aliquo loco; sibi aliquid ante oculos constituere. Aliquem in locum Prætoris constituere. Cf. Decerno, Delibero.

CONSTĬTŪTĬO, ōnis, f. Constitution, état, nature; établissement. SYN. Comparatio, institutio. EPITH. Firma corporis, simplex, tota, quam plurima. USUS: Quid sentis de hujus belli constitutione? Constitutio religionum Numæ debetur. 2. Habitudo et Compositio. Corporis firma constitutio, bonne constitution physique.

CONSTĬTŪTUM, i, n. Convention, pacte. SYN. Propositum. USUS: Aiunt, constitutum factum esse cum servis.

CONSTĬTŪTUS, a, um, Placé, établi; disposé, réglé; constitué. SYN. Institutus, confirmatus, compositus, decretus. USUS: Ad constitutam diem adesse. Constituta res est, et definita. Propositum et constitutum iter. Corpus, animus bene constitutus.

CONSTO, as, stĭti, stĭtum, are, n. Être composé, être formé. SYN. Componor, fio, constituor. ADV. Constare certatim, mutuo studia officii, gratis navim, melius sibi, multum, parum sibi, plane e numeris, plane, non satis, præclare sibi, summe. USUS: 1. Judiciorum ratio ex accusatione et defensione constat. Hic ex fallaciis constat totus. Concio ex imperitissimis constat. Prudentia constat ex scientia rerum bonarum et malarum. 2. Sum, exister. Virtus sine ratione constare non potest. Quæ in toto mundo moventur et constant. 3. Patet, être évident; il est certain (imp.). Res, de qua constat. Quæ res cum constet, liquida sit, pro: inquisita et comperta sit, etc. Cf. Pateo. Constat inter omnes. Constant mea in te beneficia. 4. Convenio, congruo, cohæreo, être d’accord, être en règle. Ista sententia cum priore non constat. Oratio ista nec cum re, nec secum ipsa constat. Constare sibi in vitæ perpetuitate, non constare sibi. Mente vix constat. 5. Persevero, permaneo, perduro, persévérer. Laudo, quod in sententia constiteris. Constabit tibi fructus otii tui. 6. Pretii ratione, coûter. Dimidio minoris tibi constabit. Magno stetit cunctatio homini. Ea res multorum sanguine stetit. Cf. Pretium, Manifestus, Pateo.

CONSTRINGO, is, strinxi, strictum, ere, a. Lier, resserrer, enchaîner. SYN. Stringo, vexo, arcto, concludo. )( Laxo, solvo. USUS: Rempublicam legibus constrinxit. Alicujus scelus supplicio constringere. Dare se libidinibus constringendum. Cf. Stringo.

CONSTRUCTĬO, ōnis, f. Structure; arrangement, construction (des mots). SYN. Compositio, quasi structura quædam, consecutio. EPITH. Apta et quasi rotunda verborum, magna et ornata, minuta, tota. USUS: Quanto artificio natura constructionem hominis fabricata est.

CONSTRŬO, is, struxi, structum, ere, a. Élever, construire. SYN. Conficio, ædifico, fabricor, coacervo. )( Destruo. USUS: Aves sibi nidos construunt. Acervos nummorum construere. Cf. Struo.

CONSTŬPRO, as, avi, atum, are, a. Déshonorer, souiller. SYN. Stupro, contamino. Cf. Stupro.

CONSŬĀSOR, ōris, m. Conseiller. SYN. Suasor. )( Dissuasor. USUS: Auctore et consuasore Nævio.

CONSŬESCO, is, ēvi, ētum, escere, n. S’accoutumer. SYN. Soleo, meæ consuetudinis est, consuetudinem habeo, multum cum aliquo sum; una sum; diem cum aliquo pono, cum aliquo conjunctissime et amicissime vivo; in consuetudinem me do; in consuetudinem alicujus rei venio. )( Desuesco. USUS: Equo, quo consuevi, libentius utor. Cf. Assuesco, Consuetudo.

CONSŬĒTŪDO, ĭnis, f. Coutume. SYN. Mos, institutum, usus. EPITH. Altera natura, artifex suavitatis, non satis avida, bona, civilis, communis, consularis, senatoria, dissoluta, diuturna, domestica, elegans, familiaris, immanis, barbara, indigna, jucunda, summa, judicialis fori, jucundissima cum aliquo, lasciva, libera peccandi, magistra non contemnenda doloris ferendi, magna, mala et impia, mala ac molesta, militaris, mirifica, notissima, nova judiciorum, perpetua, popularis et forensis dicendi, pristina, quotidiana, regia, vetus, vitiosa et corrupta. PHRAS. 1. A consuetudine longissime discedis, vous vous éloignes tout à fait de vos habitudes. Recedis, desciscis, te removes, te abducis, alius plane es a te ipso; a temetipso discedis; tui dissimilem te præbes; tui te similem non præstas; eum, qui adhuc fuisti, te non præstas; tibi parum constas; consuetudinem tuam et inveteratam agendi, vivendi rationem abjecisti, deposuisti, oblivioni dedisti. 2. Consuetudo communis est, tous ont cette coutume. Mos hic omnium est; omnium hæc consuetudo est; institutum est, consuetudinis, instituti est; mos hic ubique obtinuit, invaluit; mos ita fert omnium; ita fert consuetudo; nemo non ita consuevit; omnibus hoc est a natura tributum, insitum; ita natura comparatum est; habent hoc omnes a natura; ita facti, ita instituti natura omnes sumus; id in more jam positum est; usu ac more comparatum est; moris est, veteri exemplo et instituto inductus mos est; more fit; vetus hoc est. USUS: I. Vetus consuetudo naturæ vim obtinet, une vieille coutume devient une autre nature. 1. Consuetudinem introducere, introduire une coutume. Inducere, addiscere, afferre, excitare, aperire. 2. Consuetudinem immutare, changer une coutume. A vetere consuetudine recedere. 3. Consuetudinem servare, conserver, garder certains usages. Romani hac consuetudine utuntur. Consuetudo est Romanis. Veterum, consuetudinem tenere, retinere, servare, præstare. Manet ea in præsens consuetudo, serpit, increbrescit. 4. Ad consuetudinem redire, revenir aux vieilles habitudes. Omnia ad veterem consuetudinem longo intervallo revocata sunt, reverterunt. II. Vita communis, amicitia, familiaritas, convictus, commerce, intimité, liaison. 1. In consuetudinem præstantium virorum se dare, se insinuare, se immergere. Cum iis consuetudinem jungere, facere, conjungere, consuetudine jungi, implicari, devinciri. Vetus mihi cum illo amicitia et consuetudo intercedit, je suis son vieil ami. 2. Consuetudinem intermittere; a consuetudine refugere; omnium consuetudine privari, perdre ses amis. 3. Ad consuetudinem redire; in vel ad consuetudinem revocari, renouer l’amitié. 4. In consuetudine permanere, demeurer en relations. Cf. Mos.

CONSUL, ŭlis, m. Consul, le premier des magistrats romains. SYN. Reipublicæ, publici consilii princeps. USUS: Sine repulsa consul factus, effectus, designatus, renuntiatus.

CONSŬLĀRIS, e, gen. com. De consul, consulaire. SYN. Qui consulatu perfunctus erat, qui consulatu abiit, aliquando consul fuit. EPITH. Disertus, maximus. Consulares clarissimi, constantes et nobiles, meliores et fortiores et constantiores, timidi, turpissimi. USUS: Consulare officium. Provincia consularis. Consulares et prætorii viri.

CONSŬLĀTŬS, ūs, m. Consulat. SYN. Amplissima potestas in republica. USUS: 1. Consulatum sperare, cogitare, penser au consulat. 2. Consulatum petere, briguer le consulat. 3. Consulatum demandare, confier la charge du consul. 4. Consulatum inire, entrer en charge. 5. Consulatum gerere, s’acquitter des fonctions du consul. 6. Consulatu aliquem dejicere, enlever les fonctions de consul. Cf. Magistratus.

CONSŬLO, is, sŭlŭi, sultum, ere, a, Délibérer, consulter; donner un conseil. SYN. Consilium peto, delibero, consulo; item: Consilium do, prospicio, provideo. ADV. Bene reip., bene de rebus, commode, consideratius, diligenter agris, diligentissime valetudini, gravius de se, gravius de salute, libere reipubl., male suis rebus, melius sibi, famæ, pudicitiæ, multum et diu, et optime alicui, sibi plurimum, serius, maxime. PHRAS. 1. Consulere dubiis in rebus amicos sapientis est, le sage, dans les cas douteux, consulte ses amis. Sapientis est in ancipiti rerum statu, incertis in rebus, ambiguis, obscuris, aliqua in difficultate constitutis, in controversia positis, amicos in consilium adhibere; ad amicos, ad amicorum arbitrium referre; amicorum judiciis stare; ad consilium amicorum confugere; amicorum consilio uti; amicorum sententiam exquirere; adire ad amicos consilii causa; velle cognoscere, quid amicis videatur, quid amici sentiant, quid opinionis habeant, quod præbeant consilium; quid censeant, judicent, faciendum existiment; velle cognoscere; quis sit amicorum sensus, quæ mens, quæ sententia; referre ad consilium amicorum; dare se in consilium amicis; ab amicis consilium capere; amicos auctores, duces, principes consiliorum suorum habere; rogare, interrogare sententiam amicorum; ex amicis, quid sibi auctores sint, exquirere; nihil constituere, suscipere, nisi de amicorum suasu, ductu, hortatu, consilio, sententia, instinctu; sine amicorum consilio; nisi amicis suasoribus, consultoribus, auctoribus, impulsoribus, ducibus persuasum, permotum, adductum; in neutram se partem dare, nisi de consilio amicorum; nisi consilio nixum amicorum; nisi suadentibus, consulentibus amicis impulsum. Cf. Consilium peto. 2. (DEUM precibus consulere, VULG.), consulter DIEU dans la prière. Divinæ mentis consilium precibus explorare; ad DEUM consilia sua referre; cœleste lumen precibus exposcere; auctorem, ducem, principem consiliorum suorum DEUM habere; rebus in dubiis ad DEUM confugere; consilii lucem a DEO suppliciter exorare; res suas, ac consilia cum DEO quodammodo conferre. 3. (Consulo tibi, VULG.), je vous conseille. Hoc tibi do consilii; tibi suadeo; auctor tibi sum; consilium hoc meum est; mea hæc est sententia; meus hic est sensus, meum hoc est judicium; ita sentio; id mihi videtur, placet, probatur. Cf. Auctor. 4. Si me putas recte tibi posse consulere, hoc facies, si vous penses que je puisse vous donner un bon conseil, voici ce qu’il vous faudra faire. Si mea tibi sententia probatur; si me putas aliquid videre; si meum consilium apud te habet aliquid ponderis, momenti; si me putas, quidquam sapere; si audire me vis; si consiliis meis aliquid tribuere; si sequi consilium meum; si ad meum accedere vis consilium, hoc ages; me auctore hoc tibi agendum putabis. Cf. Consilium do. 5. Dignitati tuæ consule, songez à votre dignité. Ducenda tibi ratio est dignitatis tuæ; serviendum dignitati tuæ; spectanda imprimis dignitas tua; cavendum, ne quid detrimenti accipiat dignitas tua; nihil potius, nihil prius, nihil antiquius dignitate tua habendum; fac, ut dignitas tua tibi curæ sit; tuere dignitatem tuam; conserva dignitatem tuam. 6. Haud satis rationibus tuis consulis, vous ne vous occupez pas assez de vos affaires, de vos intérêts. Non pro eo, ac par esset, tuis commodis prospicis; male per te tibi provisum est; non satis tibi curæ est, quid rationes tuæ a te postulent; rerum tuarum cura parum te tangere videtur; abjecisse mihi videris rerum tuarum curam, aut in postremis habere. Cf. Negligo. USUS: 1. De hoc negotio te consulendum duxi, j’ai cru devoir vous consulter. Diu inter nos consuluimus, délibérer. 2. Provideo, prospicio, rationem alicujus habeo, occurro, medeor, s’occuper de, veiller à, servir. Consulite vobis, prospicite patriæ. Famæ ac pudicitiæ consulite. Deorum providentia humanis malis consulitur. 3. (Consulo, pro consilium do, conseiller, vulg. est). 4. Consulere in medium, veiller au bien général, public; consulter ou servir l’intérêt général. Consulere in publicum. 5. Pessime in se, vel alium consulere, être mal inspiré pour soi ou pour les autres. 6. Boni consulere, approuver, s’applaudir. Cf. Prospicio, Suadeo, Delibero.

CONSULTĀTĬO, ōnis, f. Délibération. SYN. Deliberatio. USUS: Ea res venit in deliberationem et consultationem. Exspecto, quid respondeas consultationi meæ.

CONSULTO, Exprès, à dessein, de propos délibéré. SYN. Cogitato, constituto, composito, compacto, dedita opera, de industria. )( Temere, fortuito. USUS: Simulat, se consulto fecisse, quod vel inscitia, vel perturbatione animi factum. Id consilio factum. Cf. Prudens.

CONSULTO, as, avi, atum, are, n. et a. Délibérer. SYN. Delibero; in medium, in commune, in publicum consulo, consilium ineo. USUS: Inquirere et consultare de officio. Deliberationes consultandæ sunt. Cf. Consilium.

CONSULTOR, ōris, m. Qui demande conseil, qui consulte; qui donne un conseil, conseiller. SYN. Consulens. USUS: Consultoribus, quorum domus plena, respondere.

CONSULTRIX, īcis, f. Qui pourvoit à. USUS: Natura consultrix, et provida utilitatum opportunitatumque omnium.

CONSULTUM, i, n. Décision, décret. SYN. Decretum, ut senatus consultum. USUS: Facta et consulta sapientum monumentis prodere.

CONSUMMO, as, avi, atum, are, a. Compléter, achever; perfectionner. SYN. Perficio. USUS: Gesta et consummata bella. Cf. Perficio, Absolvo.

CONSŪMO, is, sumpsi, sumptum, ere, a. Absorber, consommer, manger; passer (le temps), employer. SYN. Absumo, exhaurio, conficio, tero, contero, impendo, profundo, dissipo, comedo. ADV. Tranquille tempus. PHRAS. 1. Consumere patrimonium suum, manger son patrimoine. Adesa pecunia, devorata, profusa, patrimonium suum omne, fortunas suas abligurivit; res eum et fides deficere cœperunt; dissipavit conviviis patrimonium; rem confregit. Res illi per luxum dissipata periit; in deliciis omnia sua disperdidit; per luxuriam effudit; attrivit opes; patrimonii censum mersit; luxu hausit, dilapidavit, decoxit. Cf. Absumo, Helluor, Prodigo, Dissipo, Nepos. 2. Tempus otio consumpsit, il passa son temps dans l’oisiveté. Ætatem in otio exegit; tempus omne in luxu ac otio posuit; diem per summam inertiam absumpsit; tempus omne in otio trivit, contrivit; otiosa in foro concursatio diem illi unum ac alterum exemit; mensem illum in otio egit, confecit; dies non paucos otio combussit; diem unum, alterum, tertium potando, nugando condidit; temporis bonam partem otiosa concursatione traxit. USUS: 1. Aliqua in re plurimum operæ studiique consumere. Operam, curam, otium in rebus magnis, orationem facetiis consumere. 2. Absumo, manger, dépenser. Per luxuriam effundere et consumere bona omnia. Dolore confici ac consumi. In castris, popinis, aleis, ganea tempus ætatis omne consumere.

CONSUMPTĬO, ōnis, f. Destruction. USUS: Consumptione se hic et senio alebat.

CONSUMPTOR, ōris, m. Destructeur. USUS: Ignis noster confector et consumptor est omnium.

CONSŬO, is, ui, sūtum, ere, a. Coudre; ourdir. USUS: Dolos consuere. Consuta tapetia.

CONSURGO, is, surrexi, surrectum, ere, n. Se lever. SYN. Surgo, assurgo. ADV. Honorifice. USUS: Honorifice ei consurgitur. Consurrexit senatus cum clamore.

CONSURRECTĬO, ōnis, f. Action de se lever (par déférence). USUS: Cepi maximum fructum ex consurrectione omnium et comitatu.

CONTĀBESCO, is, tabui, escere, n. Se fondre, dépérir. SYN. Consumor, extabesco, labefio. USUS: Luctu confectus contabuit; ad extremam tabem venit. Cf. Tabesco.

CONTĂBŬLĀTĬO, ōnis, f. Plancher. USUS: Ubi turris altitudo perducta est ad contabulationem. Turris quinque tabulatorum, (vulgo Contignationum), étages.

CONTĂBŬLO, as, avi, atum, are, a. Construire en planches, couvrir de planches. USUS: Totum murum turribus contabularunt. Turres contabulatas, aliaque machinamenta quatiendis muris portabant.

CONTĀGĬO, ōnis, f. Contact; relation, rapport; contagiou. SYN. Fœditas, virus, venenum, pestis, lues. EPITH. Periculosa, servilis, interna. USUS: Contagione malorum, quæ ab uno serpunt latius. Animus a contagione corporis sevocatus. Latet, patet illius sceleris contagio. Est quædam contagio sceleris, si proditorem defendas. Contaminavit se ejus prædæ contagione. Ad illum contagio conscientiæ non pertinet. Contactus corporum, seu contagio vulgabat morbos.

CONTĀGĬUM, ii, n. Contact ou contagion. SYN. Contagio.

CONTĀMĬNO, as, avi, atum, are, a. Souiller. SYN. Inquino, commaculo. PHRAS. Omnia suis sceleribus contaminavit, il a tout souillé de ses crimes. Macula sui sceleris imbuit; flagitiorum cœno et sordibus inquinavit; omnibus vitiis commaculavit; religiones omnes suo scelere violavit; aras ac templa polluit, funestavit; omni dedecore maculavit; omni scelere obligavit; omnia intoleranda libidine fœda ac deformia effecit Cf. Macula. USUS: Nullum est flagitium, quo se non contaminarit. Mortalium omnium post homines natos contaminatissimus, turpissimus. Contaminare veritatem mendacio, se omni scelere, stupris, flagitiis. Contagione prædæ contaminare. Omni scelere coopertus et contaminatus. Violatis sacris, piaculum meritus. Cf. Sceleratus.

CONTĔGO, is, texi, tectum, ere, a. Couvrir. SYN. Tego. USUS: Natura eas partes contexit. Medicorum errores terra injecta contegit. Cf. Tego.

CONTEMNO, is, tempsi, temptum, ere, a. Mépriser. SYN. Despicio, despicatui duco, sperno, abjicio, rejicio, inane ac leve existimo, pro nihilo puto, aspernor. )( Expeto, æstimo, effero, admiror. ADV. Aperte existimationem, constanter, magnopere, mirifice, omnino sententiam, penitus aliquem, plane, præclare res humanas, recte pecuniam, severissime voluptatem, valde elegantiam ludorum, vehementer hominem, vicissim, maxime. PHRAS. 1. Humana omnia contemnit, aspernatur et negligit, il méprise toutes les choses d’ici-bas. Humana omnia conculcat, levia ducit nullo loco numerat; flocci facit, contemptim habet; despicatui habet; est in eo summa rerum omnium contemptio et despicientia; humana omnia proterenda ac conculcanda ducit; alta quadam despectione intuetur; sordent ista illi, risui sunt; in summam contemptionem apud eum veniunt humanæ res omnes. 2. Majores nostri divitias contemnebant, nos ancêtres méprisaient les richesses. Apud majores nostros minima erat divitiarum ratio; divitiæ apud majores nostros nullo loco, nullo numero erant; majores nostri opes parvi pendebant, nihili faciebant, ducebant, reputabant, æstimabant; postremæ omnium rerum divitiæ nostris erant majoribus; postremum locum obtinebant. 3. Contemno omnia, je méprise tout, je me moque de tout. Omnia fastidio, respuo; trahantur per me pedibus, non laboro, nihil me tangit; nihil me afficit; nulla re moveor, nulla res in pretio est; nihili facio omnia; inania ac levia, nullius momenti, nullius ponderis apud me sunt; omnia despicatui, ludibrio habeo; nihili dependo; pro nihilo puto; pro nihilo duco; in minimis pono; risui sunt. 4. Pygmæi contemnuntur, on dédaigne les pygmées. Contemptui est pygmæorum brevitas; in contemptum, in contemptionem venit; brevitas sua pygmæis contemptum affert; pygmæi opportuni injuriæ ducuntur; pygmæis brevitas contemptionem affert; despectui est pygmæorum brevitas; despicatui, ludibrio habetur; contempta et abjecta res est pygmæus; staturæ brevitas inertissimis etiam in pygmæos licentiam facit; pygmæos brevitas sua in contemptionem adducit; pygmæi contemptu laborant apud mortales cæteros; pygmæorum brevitas pessimis habetur despicata modis; pygmæos obterere quisque audet; ludibrio, risui sunt omnibus pygmæi; pygmæi in magno contemptu vivunt; præbere ad contumeliam os coguntur; fabula sunt populo; nullo in honore sunt. 3. Bonæ artes contemnuntur, on laisse de côté les bonnes études. Jacent litterarum studia, ac nullo prope loco sunt; squalent bonarum artium studia, ac in postremis habentur; litterarum illa gloria in silentio et oblivione jacet; exolevit illud in omnium animis pulcherrimarum artium studium; non obtinent eum, quem merentur liberales disciplinæ, honoris, dignitatis locum; nullum jam bonis artibus est pretium, nulla existimatio; artes honestissimæ nullo jam in numero ponuntur, habentur, ducuntur. USUS: Contemnere aliquem, ac pro nihilo putare. Irridere et contemnere alios præ se. Contemnere, despicere, non curare, infra se ducere, pro nihilo habere. Cf. Aspernor, Sperno.

CONTEMPLĀTĬO, ōnis, f. Contemplation, étude approfondie; considération. SYN. Consideratio, cogitatio, mentis agitatio. EPITH. Diligens, magna ac diligens, manca naturæ atque inchoata. USUS: Res magna contemplatione digna. Contemplatio naturæ est animi pabulum. Cf. Meditatio, Considero.

CONTEMPLĀTOR, ōris, m. Contemplateur, observateur. USUS: Homo cœli contemplator.

CONTEMPLOR, aris, atus sum, ari, d. Contempler, observer, méditer. SYN. Meditor, considero, perspicio, intueor, animo intueor. ADV. Acerrime, otiose, studiose. PHRAS. Contemplari res divinas, méditer les choses divines. In rerum divinarum contemplatione aliquantum temporis ponere; aliquid temporis cœlestium rerum contemplationi tribuere; ad rerum divinarum contemplationem exsurgere, mentem erigere; vitam agere cœlestium rerum contemplatione suavissimam; animo esse in cœlestium rerum meditatione suspenso. USUS: Rem quamvis otiose et considerate, summo otio contemplatur. Intentis oculis rem contemplari. Cœli pulchritudinem oculis contemplari. Cf. Considero, Meditor.

CONTEMPTĬO, ōnis, f. Mépris, dédain. SYN. Contemptus, despicientia, despectio. EPITH. Firma, stabilis doloris, magna. USUS: Fortitudo est malorum dolorumque contemptio. Mortis, pecuniæ, rerum humanarum contemptio. Adversarios in contemptionem adduxit.

CONTEMPTŬS, ūs, m. Mépris, dédain. SYN. Contemptio, despectio. USUS: Contemptu laborabat apud socios. Cf. Contemno.

CONTENDO, is, tendi, tentum, ere, a. et n. Tendre vers, s’efforcer; lutter, combattre, se disputer. SYN. Nitor, curo, conor, laboro, enitor, item: Altercor, rixor, litigo. )( Remitto. ADV. Civiliter, contra, copiosissime, cupidissime, diligentissime, honeste, infestissime, inimicissime, magnopere, mirifice ab aliquo, plane, prorsus, summe, valde, vehementer ab aliquo, de salute verecundius. PHRAS. Cum vicinis contendere solet, il est toujours en dispute avec ses voisins. Contra vicinos identidem velitatur, depugnat, vociferatur; jurgia, disceptationes, altercationes suscipit; in altercando multus est; controversias a mane in noctem sæpe ducit; novas identidem turbas et rixas homo concitus, et ad jurgandum litigiosus commovet; cum omnibus certationem suscipit; cum vicinis bellum gerit, digladiatur; jurgiis contendit; omnibus obstrepit certatim; obloqui non desistit; certamina serit; verba omnia in altercationem vertit; vicinos in disceptationes perpetuas trahit; jurgantis ira sæpe ad manus pervenit; jurgia, discordias, iras cum vicinis exercet; manus simul intendit, simul probra vicinis ingerit; sæpe brevis altercatio inde ex iracundia muliebri in animorum contentionem exardescit; res sæpe parva studiis in diversa trahentibus, in magnum certamen excedit; frequens illi cum vicinis contentio; rixæ committendæ causa altercatio illi quotidiana; sæpe parva res est, quæ in altercationem vertit; contentiones frequenter excitat; movet, ciet rixas; altercationes, jurgia concitat; serit certamina et rixas cum vicinis. 2. Juvenes magna spectare debent et rectis ad gloriam studiis contendere, les jeunes gens doivent chercher la gloire par le chemin de la vertu. Debent grassari ad gloriam virtutis via; niti, tendere ad gloriam virtutis via; niti, tendere, ad gloriam nervos omnes industriæ contendere, et eniti ad gloriam; elaborare, ac animo conniti, ut nihil a se prætermissum, quo veræ laudis fructum sibi comparent, videatur; illuc juventuti summa ope, pertinaciter tendendum, ut veræ virtutis gloriam consequatur. USUS: 1. Contende ac elabora, animo connitere, travailler, faire des efforts. 2. Litigo, pugno, certo, luctor, confligo, digladior, contentionem facio, contentionis aliquid cum aliquo habeo, lutter, combattre. Cum aliquo, contra aliquem armis, vi, impetu, jure, verbis acerrime, inimicissime contendere. Sacramento contendas, mea non esse. Patere, quæso, rationem meam cum tua contendere. TRANSL. Intendo, adduco, diriger, employer. Nervos omnes contendere. Nihil usquam remittam, quin ætatis industriæque meæ nervos omnes contendam, ut, etc. 4. Comparo, confero, opposer, comparer. Contende inter se leges et confer. Accusationem nostram cum tua contendito. 5. Eo, festino, aller, diriger ses pas. Roma Brundusium contendit 6. Posco, flagito, peto, efflagito, demander avec instance; insister, prétendre. Summe, omni studio, paulo impudentius contendo, ut mecum in gratiam redeas. Nihil ab invito contendam. Cf. Conor, Laboro, Jurgo, Litigo.

CONTENTĒ, Avec effort. SYN. Vehementer, magna contentione, acriter. USUS: Contentius ambulare. Alias contentius, alias submissius dicere.

CONTENTĬO, ōnis, f. Lutte, combat, rivalité; effort. SYN. Certatio, controversia, luctatio, certamen, dimicatio, pugna; vis animi, labor corporis. )( Relaxatio, remissio. EPITH. Accurata, acerrima, anceps, clarissima, commodior alicui, dispar, dissimilis, effusa, forensis, gravis, gravis meritorum in remp., incredibilis, injusta, legitima, magna laterum, animi, parva vocis, major vocis, media, mediocris, minima verborum, mira, nimia vocis, par, parva, prima adversariorum, sapiens, similis animi, summa corporis, tanta, turpis, vehementissima, vera. Contentiones agrariæ, crebræ, gravissimæ, honestissimæ, inanes, inimicissimæ, magnæ, multæ et magnæ, periculosæ. USUS: 1. Accuratam et inimicitiis incensam contentionem suscipere. Multæ et magnæ contentiones mihi tecum, vel inter nos erunt; contentionem tecum habeo, faciam, se disputer. 2. Controversia, discussion. Illud vero in contentione ponitur; in contentionem venit, incidit, an, etc. 3. Labor, travail, effort. Omnem vitæ cursum in labore ac contentione conficere. A contentione quotidiana animum laxare. In id negotium magna animi contentio adhibenda erit. In arduam contentionem vocamur. Magna nobis de vita ac salute contentio impendet. 4. Comparatio, collatio, comparaison, rapprochement. Hominum, fortunarum, bonorum contentionem facere. Cf. Certamen, Certo, Pugna.

CONTENTUS, a, um, Content, satisfait. SYN. Quem non pœnitet, qui satis esse putat, qui facile patitur. )( Cupidus. ADV. Facile ad liberaliter vivendum. PHRAS. 1. Contentus sum mea sorte, je suis content de mon sort. Acquiesco in rebus meis; majora non appeto; plus a fortuna non postulo; satis, abunde est, sufficit, quod habeo. Continet se intra hos fines, non excurrit, non prolabitur animus meus; non se longius effert, non se altius tollit animus meus; non me pœnitet conditionis meæ; summa voluntate, summa animi æquitate fero hanc fortunam meam; mihi unice satisfacio; his me abunde expleo; eo res meas loco esse lætus sum, satis habeo. 2. Hac mutatione plebs non contenta fuit, ce changement mécontenta le peuple. Minime læta erat; mutationem eam aspernata plebs est; ea rerum conversio haud satis placebat plebi; haud probabatur plebi; huic rerum mutationi haud æqua satis multitudo fremere inter se occulte, obirata fortunæ conqueri, Deos denique hominesque palam accusare cœpit. Cf. Displiceo. 3. Qualibet pœna contentus sum, j’agrée n’importe quel châtiment. Nullam deprecor pœnam; sententiam in me latam summa voluntate suscipio; æqui bonique facio, quidquid de me statuitur; stabo judicum decretis, paratamque in omne supplicii genus voluntatem affero; acquiesco judicum sententiis; pœnam quamlibet in me constituant judices, placet, non repugno, haud refugio, admitto; conditionem quamlibet accipio; in potestate senatus, judicum ero. USUS: 1. Cultu parvo contenta est natura. Minimo contentus. 2. Intentus, tendu, raidi, soutenu. )( Remissus. Contento studio, labore, opera; cursu contento; tormenta contenta et vehementius adducta, machines fortement tendues. Vox contenta. Fides contentæ.

CONTĔRO, is, trīvi, trītum, ere, a. Broyer; consumer, dépenser. SYN. Tero, consumo. ADV. Frustra tempus, melius diem. USUS: 1. In studiis litterarum, in litibus, in re quærenda totam ætatem, otium, tempus omne conterere, employer entièrement. Injurias omnes voluntaria oblivione contrivi, j’ai effacé par un oubli volontaire le souvenir de toutes les injures que j’avais reçues. 2. Vinco, vaincre, accabler, détruire. Cæsar cæteras nationes contrivit, domuit, pervicit. Cf. Consumo.

CONTERRĔO, es, ui, ĭtum, ere, a. Épouvanter. SYN. Terreo. USUS: Vultu ipso aspectuque me conterruit. Cf. Terreo.

CONTESTĀTĬO, ōnis, f. Instance, prière. SYN. Obtestatio. USUS: Maxima contestatione a me petivit, ut, etc.

CONTESTOR, aris, atus sum, ari, d. Prendre à témoin, invoquer; entamer, ouvrir un débat judiciaire (par l’appel des témoins). SYN. Obtestor, judicium committo constituoque. USUS: Procuratores litem non contestabuntur. Cum eo litem contestatam habeo. Perennis et contestata virtus. Deos hominesque contestari. Cf. Testor.

CONTEXO, is, xŭi, textum, ere, a. Faire un tissu, confectionner, composer. SYN. Texo, conjungo, compono. ADV. Conjuncte cum reliquis, facile, festive crimen, longius carmen. USUS: Carmen contexere. Extrema cum primis contexere. Crimen contexere.

CONTEXTĒ, Avec enchaînement. SYN. Conjuncte. USUS: Omnia naturali colligatione conserte contexteque fiunt.

CONTEXTŬS, ūs, m. Tissu, assemblage; suite, enchaînement. SYN. Complexio. EPITH. Mirabilis, totus. USUS: In toto contextu orationis hæc sunt servanda. Pennarum contextu corporis tegumenta faciunt. Mirabilis contextus rerum.

CONTĬCĔO, es, ui, ere, n. Se taire. SYN. Taceo, reticeo, obmutesco. )( Loquor. USUS: 1. Conscientia victus conticuit 2. TRANSL. Deficio, cesser. Studium nostrum subito conticuit et obmutuit Senatus obmutuit; judicia conticuere.

CONTĬCESCO, is, ticui, ere, n. Se taire. SYN. Taceo, obmutesco. ADV. Illico, parumper, repente, subito. PHRAS. Omnes repente conticuerunt, tout à coup tous demeurèrent silencieux. Mœstum aliquamdiu silentium obtinuit, silentium repente consecutum est; tenuit silentium aliquot horis; suppressere vocem adstantes; vocem mittebat nemo: altum erat ab omnibus silentium. Muta circum omnia et elinguia videbantur. USUS: In bello artes nostræ conticescunt. Quando lamentatio urbis et gemitus conticescent? Cf. Taceo, Silentium.

CONTĬNENS, entis, omn. gen. Contigu, proche, voisin. SYN. Junctus, adjunctus, affixus, conjunctus, proximus, non interruptus. USUS: 1. Terræ continentes. Mari aer; Cappadocia Ciliciæ continens est. Natura rerum uno consensu continens est et juncta. Uno pene et continenti agmine. 2. Terra mari vicina, attenant, contigu, limitrophe. Mare dissimile est proximo ei continenti. 3. Temperans, sobre, tempérant. Vir continens et temperans. Cf. Pudicus, Castus.

CONTĬNENTER, Continuellement. SYN. Semper. )( Interrupte. USUS: 1. Continenter labuntur et fluunt omnia. 2. Temperanter, sobrement, avec tempérance. Parce, sobrie, continenter vivere. 3. Continuate, conjuncte, perpetuo, de suite, sans interruption. Uno spiritu continenter multa dicere. Cf. Semper, Assidue.

CONTĬNENTĬA, æ, f. Modération, retenue; continence. SYN. Temperantia. DIFFER. Continentia Voluptati, Abstinentia Avaritiæ resistit. USUS: Valetudo sustentatur continentia in victu omni et cultu. Nihil eum ab summa integritate ac continentia deducere potuit. Nulla re conciliatur facilius benevolentia populi, quam continentia et abstinentia. Cf. Verecundia, Pudicus.

CONTĬNĔO, es, ui, tentum, ere, a. et n. Renfermer, embrasser (un espace); arrêter, retenir; conserver, garder intact. SYN. Comprehendo, complector, includo, concludo, colligo; vel refreno, cohibeo, coerceo; vel conservo. ADV. Abscondite, arctius, consulto se domi, diligentissime linguam, modeste insolentiam, patientius et expeditius quæstionem, simpliciter quæstionem, vehementius, vix facile sese regionibus officii. Contineri apte, diu, in cupiditate. PHRAS. 1. Columna universo ambitu denos pedes continet, cette colonne a dix pieds de tour. Denos pedes colligit, complectitur; columnæ ambitus denum pedum est. 2. Equus Trojanus multos mortales continere non poterat, le cheval de Troie ne pouvait contenir beaucoup d’hommes. Multos capere non poterat; paucorum erat capax; admittere, complecti, cohibere non multos poterat; latere, delitescere, tegi, condi in equo Trojano non multi poterant; unius equi lignei angustiis claudi, constringi, arctari non multi poterant. 3. Continere iram non potuit, il ne put maîtriser sa colère. Sustinere iram non potuit, quin erumperet; temperare sibi non poterat, quin iracundia longius auferretur; iracundiæ modum imponere, facere, statuere, frenos injicere; iracundiam reprimere, cohibere, coercere, moderari non poterat. USUS: 1. Multa animo ac memoria continere. Quæ vitam omnem continent. Continere aliquid animo inclusum. Hæc disputatio uberrimos virtutis et doctrinæ fontes continet. Hac una virtute cæteræ omnes, hoc facinore omnia flagitia continentur. Tua salute nostra salus continetur. Vita corpore continetur et spiritu. Omnis honestas quatuor virtutibus continetur. 2. Coerceo, refreno, cohibeo, réprimer, contenir, maîtriser. Continere cupiditates. Te contine, ut alios contineas. Iracundiam, conceptum odium, vocem, gemitum continere. A pluribus exemplis, a respondendo, ab assentando se continere. 3. Conservo, conserver, garder intact, retenir. Fides rempublicam maxime continet. Continere aliquem in officio. 4. Colligo, joindre, rattacher; n. vel p. être joint. Artes cognatione quadam inter se continentur, les arts se tiennent entre eux par une sorte de parenté.

CONTINGIT, imp. Il arrive. SYN. Evenit, accidit. USUS: Si mihi vita contigerit, si la vie m’est conservée, prorogetur. Id facilitate potius, quam culpa mea contigit. Cf. Accidit, Fortuna.

CONTINGO, is, tĭgi, tactum, ere, a. et n. Toucher; être proche. SYN. Tango, attingo. USUS: Luna terram propius contingit, la lune est l’astre le plus rapproché de la terre. Atomus alia aliam contingit. Hujus auctoritatem loci contingere ausus non essem. Aliquem propinquitate, sanguine contingere, être parent. Cf. Evenit.

CONTĬNŬĀTĬO, ōnis, f. Continuation, continuité. SYN. Perpetuitas. EPITH. Admirabilis, fatalis quasi et immutabilis, non minus longa verborum, mirabilis, soluta, apta atque jucunda verborum, tota verborum. USUS: Mirabilis quædam continuatio seriesque rerum, ut alia ex aliis nexa, et omnes inter se aptæ colligatæque videantur. 2. Sympathia, ordre non interrompu. Immutabilis continuatio ordinis sempiterni. Continuatio causarum. 3. Periodus. Continuatio est densa et continens frequentatio verborum cum absolutione sententiarum.

1. CONTĬNŬO, Aussitôt, sur-le-champ. SYN. Statim, illico. USUS: Non continuo, si quis peccavit, puniendus est. Continuo omnes surrexere. Continuo te meæ voluptatis participem faciam. Cf. Statim.

2. CONTĬNŬO, as, avi, atum, are, a. Rendre continu, mettre à la suite, réunir. ADV. Perpetuo. USUS: Libertas hucusque continuata permansit. Natura cohærens cum omnibus partibus. Ager latissime continuatur. Atomi inter senexu continuantur. Cf. Continuus.

CONTĬNŬUS, a, um, Continu. SYN. Continens, perpetuus, perennis. PHRAS. Continuus illi labor est, son travail est continuel, sans interruption. Noctes diesque laboribus jungit; rem propositam continuo, vel continenti labore urget; in concepto labore perstat naviter; inceptum laborem naviter persequitur; assiduam rei navat operam; institutum suum in persequendo labore tenet naviter; assiduus est in opere; pertinaci studio in rem incumbit; nullum illi a labore cœpto otium; quies nulla; a cœpto labore ne punctum quidem temporis respirat; infinitus illi labor est; id ille saxum perpetuo volvit. Cf. Assiduus. USUS: Tot dies continuos quid egisti? Continuis itineribus Romam veni.

CONTORQUĔO, es, torsi, torsum, ere, a. Brandir; détourner. SYN. Convolvo, torqueo, jaculor, deflecto. USUS: Ut argumenta valide contorquet! aliquem alias ad lætitiam, alias ad tristitiam contorquere. Amnes in alium cursum contorquere. Contorta oratio. Contorta et aculeata sophismata.

CONTORTĒ, D’une manière entortillée. SYN. Oblique. USUS: Perturbate et contorte dicere, concludere aliquid.

CONTORTĬO, ōnis, f. Entortillement, obscurité (du style). SYN. Flexio. USUS: Majus est, has orationis contorsiones, quam siderum flexus perdiscere.

CONTORTUS, a, um, Entortillé, embrouillé. USUS: Stoici contortis quibusdam, et minutis conclusiunculis utuntur.

CONTRA, Contre. SYN. Adversum, adversus, in. USUS: 1. Facere contra aliquem, contra populi studium stare, être contraire. 2. E contrario, immo potius, au contraire. Quæ bona sunt, mala putant; contra quæ mala, bona. Non tua culpa est; contra summa laus. 3. Aliter, secus, contrairement à. Contra faciam, ac in reliquis causis. Contra, ac licet, factum est. Contra faciunt, quam polliceantur. 4. Ex alia parte, ex opposita parte, en face, vis-à-vis. Insulæ latus unum contra Galliam est. Agrum habes contra eum locum, qui, etc.

CONTRACTĬO, ōnis, f. Contraction; brièveté. SYN. Brevitas. EPITH. Facilis. USUS: Meam parcimoniam contractio naturæ significat. Idem vitium est effusio animi in lætitia, ac contractio in dolore. Frontis, brachii, digitorum, supercilii contractio. )( Remissio, porrectio. Contractio et brevitas gravitatem non habet.

CONTRACTĬUNCŬLA, æ, f. Léger serrement (de cœur). USUS: Morsus quidam, et contractiuncula animi relinquuntur.

CONTRACTUS, a, um, Resserré, abrégé, diminué. SYN. Brevis, adstrictus. USUS: 1. Res nostræ contractæ, et adductæ in angustum. Opus lucubratum contractioribus his noctibus. Studia in senectute contractiora esse debent, remissiora. 2. Admissus, patratus, causé, produit. Moleste ferimus, quæ nostra culpa contracta sunt. Consuetudines cum multis contractæ, nombreuses relations d’amitié. Cf. Brevis, Angustus.

CONTRĀDĬCO, is, dixi, dictum, ere, n. Contredire, réfuter, s’opposer. SYN. Reclamo, refragor, adversor. PHRAS. Tibi ipsi contradicis, vous vous contredisez vous-même. Tecum ipse pugnas; non modo non cohærentia loqueris, sed maxime disjuncta, contraria, dissentanea; contra te loqueris; contrarie simul procedentia, et inter se pugnantia dicis; non constas tibi; a te ipso dissides, discedis; tecum ipse dissentis, discrepas, discordas. USUS: Magna libertate palam contradixit. Cf. Contrarius, Adversor.

CONTRĂHO, is, traxi, tractum, ere, a. Rassembler, réunir; lier, contracter. SYN. Congrego, colligo, cogo; coarcto, coangusto, paciscor. ADV. Vocem inusitatius, male. PHRAS. 1. Cum navita contraxit, il fit un traité avec le nautonnier. Pactionem conflavit; pactionem fecit, confecit; ad pactionem venit cum navarcho; de pretio cum navarcho transegit; pactione fe obstrinxit, obligavit; ad pactiones descendit. Cf. Paciscor. 2. Quæ prius contraxit, postea rescidit, il déchira le traité qu’il avait conclu. Non mansit in pactione; pactionem perturbavit; a pactione recessit; conventis non stetit; contra pactiones fecit; pacta conventa rescidit, infregit, violavit, labefactavit; a pactione abiit (VULG. Contractum non servavit). Cf. Paciscor, Conventum. USUS: 1. Copias, cohortes in unum locum contrahere. Vela, orationem contrahere. Appetitus contrahere et sedare. Amicitia omnia contrahit, discordia dissipat, l’amitié rassemble tout et la discorde désunit. 2. Coarcto, coangusto, in arctum, in breve cogo, constringo, resserrer, contracter, amoindrir, réduire. )( Explico, dilato, diffundo. Animum in dolore contrahere. Varius canendi modus, alias contrahit animos, alias remittit. Collum, frontem, digitos contrahere. 3. Confio. Æs alienum, nomina contrahere, s’endetter. 4. Concilio, comparo, acquiro, produire, causer; s’attirer. Sua liberalite multorum benevolentiam, amicitiam contraxit. Molestias sibi, odium, invidiam, negotium, offensionem, multum damni contraxit. Sua temeritate bellum, certamen contraxit. 5. Paciscor, faire un traité. Cum aliquo rem, aut rationem contrahere. Felix, qui nihil cum aliquo contraxit. Cum aliquo contrahere. Cf. Brevis, Breviter, Angustus.

CONTRĀRĬĔ, D’une manière contraire. SYN. Repugnanter. USUS: Contrarie scriptum, aut ambigue.

CŌNTRĀRĬUS, a, um, Contraire. SYN. Adversus, adversarius, pugnans, diversus. ADV. Maxime, valde. PHRAS. Senatus contrarium sensit, le sénat décida le contraire. Contra censuit senatus; senatus in omnia alia ivit; contra putavit; e transverso non idem erat senatui de re sensus; dissensit senatus; senatui adversa sententia placuit; senatus judicia discrepabant, cum nostra sententia non congruebant; secus visum est senatui. Cf. Dissentio. USUS: Omnis voluptas honestati est contraria. Nihil tam contrarium rationi, et constantiæ, quam fortuna. Monstrum ex contrariis, diversis, ac inter se pugnantibus naturæ studiis conflatum. In contrariam partem dicere, disserere, contendere. Cf. Adversor.

CONTRĀVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. S’opposer. SYN. Adversor. USUS: Ita faveo tuæ sententiæ, ut ne in mentem quidem aliquid contravenerit. Quem contraveneris, causa cadet.

CONTRECTĀTĬO, ōnis, f. Attouchement. SYN. Tractatio. USUS: Taurus equæ contrectatione gestit.

CONTRECTO, as, avi, atum, are, a. Toucher. SYN. Tracto, attrecto. USUS: 1. Librum contrectare. 2. TRANSL. Mente varias voluptates contrectare, repaître son esprit de choses agréables.

CONTRĔMO, is, ui, ere, n. Trembler. SYN. Tremo. USUS: Cœlum tonitru contremit. Cf. Tremo.

CONTRĬBŬO, is, ui, ūtum, ere, a. Fournir sa part, ajouter à la masse. SYN. Confero, tribuo. USUS: Ad eam rem pecuniam contribuere. Cf. Tribuo.

CONTRISTO, as, avi, atum, are, a. Rendre triste, attrister. SYN. Mœrore afficio, ægritudinem affero, ægritudine afficio; mœstitiam infero; sollicitudinem alicui conficio, affero; angore implico. USUS: Contristavit hæc sententia Balbum. Cf. Tristitia.

CONTRĪTUS, a, um, Usé, commun, méprisé. SYN. Pervulgatus, vulgaris, communis, pervagatus. USUS: 1. Communia et contrita præcepta. 2. Consumptus, passé. Tota ætas in studiis contrita.

Contritus, et Contritio barbara sunt, cum ad dolorem animi de peccatis referuntur. Latine reddi possunt: Excruciatus dolore admissorum criminum, contrit. Dolor animi ex criminum recordatione susceptus, dolor animi de admisso crimine, contrition.

CONTRŌVERSĬA, æ, f. Procès, débat judiciaire; discussion, dispute. SYN. Disceptatio; contentio, dubium, lis. EPITH. Brevis, civilis, conjecturalis, hæreditaria, judicialis, magna, parva, plena dissensionis, privata ac singularis, recens, similis, summa, tota. Controversiæ civiles remotissimæque, forenses, graves, legitimæ, et civiles, plurimæ. PHRAS. 1. (Controversia Fidei, VULG.) dispute sur la religion. Fidei capita controversa; controversæ de Fide quæstiones; Fidei capita, quæ in controversiam vocantur, veniunt, adducuntur, deducuntur; quæ in controversia et contentione sunt, versantur; in quibus dissensionis aliquid inest; quæ in disceptationem veniunt, cadunt, vocantur; quæ in disceptatione versantur; quæ in dubium vocari, revocari ab errorum magistris solent; quæ dubitationis aliquid habere videntur novitiæ religionis auctoribus, ac sectatoribus. 2. Controversiam de jure prædii movit, il contesta mes droits sur ce domaine. Controversiam mihi intendit, fecit de jure prædii; in controversiam vocavit, adduxit, deduxit jura prædii nostri; contentionem excitavit, fecit de jure prædii; jus prædii in contentionem vocavit; controversia mihi orta vel nata est de jure prædii. Litem intulit, intendit de jure prædii; controversiam habeo; causa mihi nata est de jure prædii, implicor litibus de jure prædiorum. 3. Controversia decisa est, le procès, la dispute est terminée. Transacta, composita, sedata, dirempta, sublata, dijudicata est. USUS: 1. Alet ea res nostras controversias. Controversia mihi cum illo est. Certamen, causa, controversia mihi nascitur. Controversiam constituere, dirimere, componere. 2. Sine controversia optime scripsit. Fundus sine controversia meus est, ce bien m’appartient sans conteste. Cf. Lis, Contendo, Certamen.

CONTRŌVERSUS, a, um. Controversé, discuté, mis en question. SYN. Litigiosus, dubius. USUS: Homo natura controversus, querelleur. Jus, res, causa controversa, plena dissensionis. Cf. Dubius, Anceps.

CONTRŪCĪDO, as, avi, atum, are, a. Massacrer, égorger. USUS: Rempublicam impiis armis contrucidarunt. Cf. Cædo.

CONTRŪDO, is, trūsi, trūsum, ere, a. Pousser avec force, entasser. SYN. Constipo, coarcto, compingo. USUS: Multos homines in navim contrudi imperat. In carcerem contrusus est.

CONTŬBERNĀLIS, e, gen. com. Camarade; collègue; serviteur. SYN. Domesticus, familiaris; domesticus convictor. USUS: In militia, in consulatu contubernalis. Vicinus est meus, immo prope contubernalis. Cf. Socius, Familiaris.

CONTŬBERNĬUM, ii, n. Commerce, société, intimité. SYN. Convictus, sodalitas. USUS: Consuetudo contubernii nos adeo conjunxit. Cf. Convictus.

CONTŬĔOR, eris, tŭĭtus sum, eri, d. Regarder attentivement; faire attention à. SYN. Aspicio. USUS: Contuemini os hominis. Cf. Intueor.

CONTŬĬTŬS, ūs, m. Regard. USUS: Vester ille in me animorum oculorumque contuitus. Cf. Aspectus.

CONTŬMĀCĬA, æ, f. Orgueil, obstination, révolte. SYN. Pertinacia, pervicacia, obstinatio, superbia. EPITH. Libera, magna, par, singularis. USUS: Illa tua singularis insolentia, superbia, contumacia. Adhibuit liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia. Non fero hominis contumaciam. Furit responsi contumacia. Fastidio et contumacia efferri. Cf. Pervicacia, Obstinatus, Contumax.

CONTŬMĀCĬTER, Avec orgueil, fièrement. SYN. Superbe, præfracte, pertinaciter. USUS: Contumaciter et arroganter solet scribere.

CONTŬMAX, ācis, omn. gen. Orgueilleux, fier; récalcitrant, rebelle. SYN. Superbus, pertinax, obstinatus. PHRAS. In moderatores contumax est, il est en lutte avec ses maîtres. Inest contemptor animus; contumacia effertur; impune eludit moderatorum imperia; est illi animus arrogantia subnixus; nescio, quibus opinionibus inflatus est; supercilium, orisque et oculorum contumacia incredibilis; est ingenium ferox homini, et audacia stolidum; spiritus alit elatos, ac superbia tumidos: nullis satis æquus est imperiis; nulla satis auctoritate movetur; indomitum ingenium ac jugi impatiens; præferocis animi juvenis est, neque ulla satis ratione tractabilis. Cf. Superbus, Ferox, Asper. USUS: In superiores contumax, in æquos et pares fastidiosus, in inferiores crudelis. Cf. Pervicax, Obstinatus.

CONTŬMĒLĬA, æ, f. Outrage, affront. SYN. Convitium, ignominia, injuria. EPITH. Extrema ac miserrima, insignis et nova, maxima, quam minima, tanta. Contumeliæ gravissimæ, insatiabiles, maximæ, nefariæ, pertinaces, plurimæ, summæ. PHRAS. 1. Contumeliam illi fecit, il l’a outragé. Maledice et contumeliose multa in illum dixit; contumeliis illum oneravit; multa orationis acerbitate et iracundia usus est; asperrimis eum verbis accepit. Multo clamore et convitio illum jactavit, conscidit; omnibus probris oneravit; infandas contumelias in illum edidit; probrosis sermonibus absentem laceravit; quas non ad contumelias descendit homo improbe facetus? Quid non dictum ab illo cum contumelia? Quas non contumelias in illum jecit? Contumeliosissime illi maledixit; voces ab illo emissæ sane contumeliosæ; omnibus probris illum oneravit, laceravit; convitio, contumelia illum verberavit; contumeliam homini dixit, imposuit, intorsit sane gravissimam; contumeliis hominem operuit, vexavit atrocissimis; per obscœnam turpemque dictu contumeliam violavit, plaustra convitiorum in illum jactavit; linguam contumeliose in illum strinxit; contumeliam novo modo illi fecit. 2. Gravi contumelia affectus est, il a été violemment injurié. Gravem sustinuit, accepit, passus est contumeliam; frequenti senatus convitio verberatus est; laceratus probris; contumeliis verberatus; jactatus convitio ac clamore est; multa de illo maledice contumelioseque dicta sunt. USUS: In epistola tua multi aculei contumeliarum insunt. Ad contumelias descendere. In contumeliam vertere. Contumeliam accipere. A contumelia prohibere, tutum reddere. Cf. Maledictum, Convitium, Injuria, Probrum.

CONTŬMĒLĬŌSĒ, Outrageusement, injurieusement. SYN. Per contumeliam, injuriose. USUS: De absentibus maledice, contumeliose detrahendi causa dicere.

CONTŬMĒLĬŌSUS, a, um, Outrageux, injurieux. SYN. Injuriosus. USUS: Litteræ, oratio, voces in aliquem contumeliose emissæ. In edictis, in congressu contumeliosus. Cf. Injuria.

CONTUNDO, is, ūdi, ūsum, ere, a. Écraser, broyer. SYN. Obtero, frango. USUS: 1. Uxorem lapidibus, et fustibus debilitavit; manus ictibus contudit. 2. TRANSL. Audaciam exultantis prædonis, sævitiam, impetum frangere et contundere, dompter, vaincre, briser. Calumniam obtrivit, et contudit. Animum contudi, et fortasse vici.

CONTURBĀTĬO, ōnis, f. Trouble (de l’âme, des idées). USUS: Conturbatio est metus excutiens cogitata.

CONTURBO, as, avi, atum, are, a. Troubler. SYN. Perturbo, confundo. ADV. Magnopere, mirifice, valde. USUS: 1. Multa conturbant animos specie utilitatis. Id me maxime conturbat, quod. Frequentia hominum conturbat et infirmat imaginum notas. 2. Decoquo, dissipo pecuniam domini, rationes perturbo, commisceo, brouiller, embrouiller; faire banqueroute. Num igitur conturbare oportebat? Servus postquam conturbasset, profugit.

CONTUS, i, m. Long bâton, perche. SYN. Sudes, seu hasta longior sine ferro.

CŌNUS, i, m. Cône. Figura metæ, vel pyramidis aut turbinis inversi. USUS: Conum, ais, et cylindrum, et pyramidem pulchriorem, quam sphæram videri.

CONVĂLESCO, is, lui, escere, n. Prendre des forces, se rétablir. SYN. Consanesco, valentior fio, e gravi morbo recreor, sanor, ex morbo evado, morbo defungor, valetudine emergo, morbo levor. ADV. Commodissime illico, impune ad perniciem, tardius. USUS: 1. Non omnes, qui curantur, convalescunt. Si fatum est convalescere e morbo, sine medico convalesces. 2. TRANSL. Cresco, augeor, croître, grandir, augmenter. Ut convalescere aliquando civitas et sanari posset. Cf. Confirmo, Valetudo, Morbus.

CONVALLIS, is, f. Plaine fermée de tous côtés. SYN. Planities ex omni parte septa montibus. USUS: Roma in montibus et convallibus posita.

CONVĀSO, as, avi, atum, are, a. Emballer, empaqueter. SYN. Vasa colligo.

CONVĔHO, is, vexi, vectum, ere, a. Voiturer, transporter. SYN. Comporto. USUS: Materiem, lapides convexit.

CONVELLO, is, velli, vulsum, ere, a. Arracher; ébranler, renverser. SYN. Revello. USUS: 1. Simulacrum, gradus convellere. 2. TRANSL. Videbantur convulsuri statum reipublicæ. Vires, potentiam, acta, gratiam alicujus convellere. Aliquem e suis hortis, de pristino statu convellere. Opinionem inolitam, mentibus dudum insitam convellere.

CONVĔNÆ, ārum, m. pl. Étrangers, réfugiés, aventuriers. SYN. Qui e diversis locis in unam civitatem conveniunt. USUS: Romulus pastores et convenas consilio congregavit et sapientia.

CONVĔNĬENS, entis, omn. gen. Qui est d’accord avec, conforme à. SYN. Consonus, consentaneus, congruens, concors, aptus, par, decorus, decens, dignus. )( Alienus. USUS: Bene convenientes propinqui. Nihil naturæ tam aptum, tam conveniens ad res adversas et prosperas, quam amicitia. Quid Philosopho minus conveniens, quam Deos tollere? Cf. Decet, Oportet.

CONVĔNĬENTER, Conformément. SYN. Congruenter, secundum, pro. USUS: Convenienter naturæ vivere.

CONVĔNĬENTĬA, æ, f. Convenance, conformité, rapport, harmonie. SYN. Conjunctio, cognatio, quasi concentus. EPITH. Tanta. USUS: In amicitia est convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia. Pulchritudo, venustas, convenientia partium. Cf. Amicitia.

CONVĔNĬO, is, vēni, ventum, ire, n. et a. Venir ensemble, se réunir, se rencontrer. SYN. Concurro, coeo, congregor. )( Dispergo. ADV. Apte, clam inter se, maxime officio, mirifice, optime cum aliquo, paulisper, præclare. PHRAS. Multi ad eum convenere, bien des gens vinrent le trouver. Sibi eo convento opus ducebant; cuncta nobilitas accurrit; unum in locum congregata est. Coitio hominum facta est; in ejus congressum et colloquium venere plurimi, convolarunt, concurrerunt, affluxere. Concursus ad illum factus est maximus. Multi se ad eum salutandum conglobarunt. Ex tota urbe ad illum concursus fuit. USUS: 1. Copiæ omnes in unum locum convenere. Romam tota Italia convenit. Multæ causæ in unum locum convenisse, et inter se congruere videntur. 2. Congruo, non abhorreo, aptus, conveniens sum, s’accorder, être d’accord. Puto rem conventuram. Aliquid, vel nihil inter eos convenit. Hi mores nostræ ætati non conveniunt, ces mœurs ne sont plus de notre temps. Vide, quid conveniat, quid deceat. Sunt in te aliqua, quæ in nullum convenire possunt. Mihi tecum convenit, il a été arrêté entre nous deux. Inter omnes convenit, ita esse, on s’accorde à dire, on reconnaît généralement que.... Neminem adhuc convenisse tecum puto. 3. Adeo, ad aliquem eo, venio, aller trouver, venir chez. Convenio quotidie plurimos. Nemo me convenit. 4. Nubo, passer sous la main d’un mari, se marier. Uxores, quæ in manum viri conveniunt, matresfamilias sunt. Cf. Conventio, Societas.

CONVĔNIT, imp. Il convient. SYN. Decet, æquum est. USUS: 1. Non convenit, ad referendam gratiam esse tardiores. 2. Par est, c’est à vous. Vos his malis mederi convenit. 3. Constat, on convient. Nominis quæstio est, cum de facto convenit. Convenit id mihi cum adversariis, telles sont mes conventions avec mes adversaires. Cf. Decet, Oportet.

CONVENTĬCŬLUM, i, n. Réunion. USUS: Conventicula hominum, et quasi concilia quædam. Coitiones et conventicula.

CONVENTUM, i, n. Convention, pacte, accord. SYN. Pactum. USUS: Stare conventis. Dictorum conventorumque constantia. Promissum et conventum. Cf. Pactum.

1. CONVENTŬS, ūs, m. Convention. SYN. Pactum, conventum. USUS: Pacta aliqua sine legibus servantur ex conventu.

2. CONVENTŬS, ūs, m. Assemblée, réunion. SYN. Turba, concio, cœtus, multitudo hominum in unum locum congregata. EPITH. Celeberrimus virorum mulierumque, dignissimus republica, elegans, honestus, honestissimus maximusque, magnus, nocturnus, tantus. USUS: Conventus celebrare, facere, agere, peragere, habere. Conventum dimittere; in quibus oppidis Prætores conventum agere solent. Conventus ille Capuæ me patronum adoptavit.

CONVERSĬO, ōnis, f. Mouvement circulaire. SYN. Circumvectio. EPITH. Annua, certa definitaque, conveniens constansque, incitatissima, longa, maxima, quotidiana, rotunda. Conversiones absolutæ, cœlestes, continuæ, naturales rerump. USUS: 1. Cœli conversio incitatior. Anni conversiones et commutationes. Perpetui cursus conversionesque cœlestes. 2. Mutatio, vicissitudo, changement, mutation, révolution. Naturales sunt conversiones rerumpublicarum. Conversio status, et inclinatio communium temporum.

Conversio a peccatis, Conversion, résolution de mieux vivre. PHRAS. 1. Correctio, emendatio morum; resispicentis animi propositum; vitæ correctioris studium. 2. (Convertere se a peccatis, VULG.) se convertir. Redire in viam; abstinere a sceleribus, resispiscere; ab improba peccandi consuetudine se revocare; ad frugem redire; ex corruptis moribus ad emendatiorem vitam redire, sese traducere; ad bonam frugem se recipere; e flagitiorum cœno emergere; emergere e vitiis, et ad curam sempiternæ salutis se revocare; redire ad officium hominis Christiani; animum suum ab omni alia cogitatione ad curandam tuendamque salutem traducere; animum ad melioris vitæ consilia appellere; ad frugem animum applicare; a malitia absistere; animum a vitæ pravitate abducere; ad sanam mentem redire; suos mores ad recti honestique leges conformare; se a pravis moribus ad virtutis studium convertere. 3. (Convertere alium a peccatis, VULG.) convertir qqn. E peccatorum, scelerum gurgite extrahere aliquem; errantem in viam reducere; a vitiis, a pravitate vitæ, a sceleribus avertere; ad bonam frugem adducere, reducere; ad melioris vitæ rationem a pravis moribus traducere; de vitæ pravitate deducere. Errantem ad bonam frugem, bonam mentem reducere, revocare. Cf. Corrigo, Melius.

Conversio idololatræ, Conversion d’un idolâtre. PHRAS. Tota barbarorum natio ad Christi fidem conversa est, toute la nation des barbares s’est convertie, a embrassé la foi du Christ. Rejectis tenebris vanarum superstitionum, luce divinitus immissa ad Christianam religionem se applicuit; simulacrorum cultu abjecto, unius Christi cultui se consecravit; Christianis se sacris addixit; ad Christi cultum animum adjecit; Christo adjuncta est; ad fidem adjuncta est; ad sanam religionem ac fidem traducta; a dæmonum stipendiis ad Christi signa, ad Christi castra traducta; a superstitiosis ritibus, ab erroribus ritibusque sacrilegis, a dæmonum servitute ad unius veri DEI notitiam cultumque est traducta; a dæmonum servitute in Christianam libertatem vindicata, asserta; ad Christum adducta, adjuncta; ad Christiani cœtus communionem aggregata; Christo sacri fontis aspersione auctorata est. Cf. Baptismus.

Conversio hæretici, Conversion d’un hérétique. PHRAS. 1. Multi hæretici sunt conversi, il y a eu de nombreuses conversions d’hérétiques. E summa caligine ac tenebris in lucem Catholicæ veritatis traducti, restituti; redditi Catholicæ religioni; ad Ecclesiam Catholicam reducti; qui posita contumacia suavissimo Ecclesiæ jugo cervices suas subjecere; ad sinum Catholicæ Ecclesiæ; ad Ecclesiæ auctoritatem redierunt; Religionem Catholicam respexerunt; Ecclesiæ reconciliati sunt; de pravis opinionibus deducti; hæresim abjecerunt, ejurarunt; orthodoxam doctrinam hauserunt; Ecclesiæ se reddiderunt; perversarum opinionum venenum, virus ejecerunt; ejurata hæresi se cum Ecclesia Catholica conjunxerunt; se a pravis de religione opinionibus ejecerunt; e seditiosis sectis se extulerunt; ad cœtum recte sentientium redierunt; ad imperium Romanæ Ecclesiæ se revocarunt; falsarum commenta opinionum repudiarunt; Romanæ Ecclesiæ manus dedere; pravas opiniones excusserunt; pestem, quam in animo habebant, ejecerunt; ab errorum caligine ad sinceræ fidei lucem pervenere; suavissimo Ecclesiæ jugo cervices subdidere, submisere; cum Ecclesia Romana in gratiam rediere. 2. Ab hæresi aliquem convertere, faire abjurer à qqn l’hérésie. In gratiam cum Romana Ecclesia reducere, restituere; Ecclesiæ Romanæ reconciliare; hominem pravis opinionibus addictum Catholicæ Religioni restituere; hæresium erroribus abductum ad Catholicam Religionem revocare; ex hæresium tenebris ad lucem veritatis evocare; ad Catholica castra, signa traducere; cum Romana Ecclesia in gratiam constituere; depravato ab errorum doctoribus animo veritatis lucem accendere; errorem eripere, eximere, extorquere.

CONVERSO, as, are, a. Tourner. SYN. Sæpe converto. USUS: Animus seipse conversans, l’âme qui se replie sur elle-même.

CONVERTO, is, ti, sum, ere, a. Tourner; traduire. SYN. Commuto, traduco, refero. ADV. Aliquando se ad sanitatem, male, repente se, recte, retro, festine. USUS: 1. Arma sua in perniciem patriæ, calamitatem aliquam ad salutem convertere. Animos ad crudelitatem, vim, religiones, risum et facetias convertere. Alienam rem in suam, omnia ad suum commodum convertere. Animos imperitorum a pravitate ad Deorum cultum convertit. In eumdem se habitum coloremque convertit. Aliquo se animo et cogitatione convertere. Se totum ad pacem, ad litteras convertere. 2. Volvo, circumago, tourner. Terra circa axem se convertit, ac torquet. 3. Interpretor, traduire. Græca in latinum convertere. Græca latine reddere. Demosthenis quædam in latinum converti, non ut verbum verbo redderem, sed vim verborum servavi, nec ea annumeranda lectori putavi, sed velut appendenda. Cf. Muto.

CONVESTĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Revêtir, envelopper. SYN. Vestio, tego, orno. USUS: Hedera omnia convestivit. Cf. Vestio.

CONVEXUS, a, um, De forme circulaire, convexe. USUS: Cœlum convexum.

CONVICTĬO, ōnis, f. Action de vivre ensemble, commerce, liaison. SYN. Convictus. USUS: Jucundissima convictio.

CONVICTOR, ōris, m. Commensal, convive. EPITH. Familiaris, quotidianus. USUS: Domestici convictores. (VULG. Commensales.)

CONVICTŬS, ūs, m. Vie commune, société. SYN. Convictio. USUS: Quin redis ad convictum nostrum. Is tollit convictum humanum et societatem.

CONVINCO, is, vīci, victum, ere, a. Convaincre. SYN. Arguo, coarguo, redarguo, cogo, revinco. USUS: Flagitii aliquem testibus, testimoniis manifestis, indiciis convincere. Convictus, fractus deprehensusque discessit. Etsi causa tua non manifestissimis indiciis teneretur, mores tamen et vita te convincerent. Convincam facile et elinguem faciam, reddam; tua te confessione induisti et jugulasti, vos propres aveux vous ont convaincu et perdu. Cf. Arguo, Revinco.

CONVĪTĬĀTOR, ōris, m. Celui qui injurie. SYN. Maledicus. USUS: Huic convitiatori ego de mea vita respondeam?

CONVĪTĬUM, ii, n. Injure. SYN. Maledictum, probrum, contumelia, crimen, opprobrium, maledictio. EPITH. Ferreum, grande, grave, justissimum honestissimumque, magnum, turpe, maximum, quotidianum, tacitum. PHRAS. 1. Convitium facere, injurier. Probra ingerere; contumeliis agitare animos; maledicta in aliquem conferre, conjicere; maledictis opprimere, lacessere, appetere, vexare; contumeliis operire, opprimere; verbis violare, lacessere; maledictis figere, obruere; probrum objicere, objectare; maledicta in aliquem congerere; omnibus probris onerare; verbis obterere res cum laude gestas; nullis parcere verborum contumeliis; labem magistratui imponere; maledictorum notis inurere; probrum inferre; probris vexare. Cf. Maledictum, Probrum, Contumelia. 2. Convitium pati, souffrir les injures. Convitio jactari; convitiis urgeri; convitium sustinere; contumeliam accipere, pati; convitio verberari. USUS: Consectari aliquem convitiis. Convitio aliquid flagitare. Urgeor omnium vestrum convitio. Respondebo hominis furiosi convitio. Cf. Dedecus, Ignominia.

CONVĪVA, æ, m. Convive. SYN. Socius ad epulas, convictor. EPITH. Consiliarii, consilii alicujus, hilari et bene accepti, singuli. USUS: Collectam exigere a conviva. Convivas bene hilariterque accipere.

CONVĪVĀLIS, e, gen. com. Relatif au repas, de table. USUS: Convivalia ludionum oblectamenta addicta epulis.

CONVĪVĀTOR, ōris, m. Celui qui donne un repas. SYN. Qui convivium facit, parat.

CONVĪVĬUM, ii, n. Repas. SYN. Epulæ, accubatio epularis amicorum. EPITH. Delicatum, flagitiosissimum, gladiatorium, gratum, jucundum et gratum, maximum, mirificum, moderatum et honestum, præclarum, publicum, pudicum et sobrium, tempestivum, turpe. Convivia honesta, impura, intempestiva, moderata, modica, muliebria, nocturna. PHRAS. 1. Convivium splendidum, festin magnifique. Convivium opipare adornatum, omnibus rebus instructum et paratum; ornatum magnifice et splendide; epulum regia magnificentia dignum, lautum, exquisitum; mensa exquisitissimis dapibus exstructa. 2. Convivium apparare, préparer un banquet. Parare, ornare, instruere; epulum dare; mensam exquisitissimis dapibus exstruere; convivio aliquem accipere; convivium magnifice, splendide, apparatissime adornare. 3. Convivio adesse, assister à un festin. Convivium inire, celebrare, concelebrare; convivio accipi; ad convivium adhiberi; accubare in convivio; in convivio esse; convivio interesse; in convivio accumbere. USUS: Celebratur omnium sermone lætitiaque convivium. Agitare convivia, donner un festin ou y prendre part. Condicere, intell. ad convivium, s’inviter à dîner chez qqn ou accepter une invitation. Convivium ad multam noctem vario sermone producere.

CONVĪVOR, aris, atus sum, ari, d. Donner ou prendre un repas. SYN. Convivium ago, agito, epulum do. USUS: Quotidie in publico convivatur. Cf. Convivium.

CONVŎCĀTĬO, ōnis, f. Appel, convocation. SYN. Conventus, congregatio. USUS: Nulla ad defendendam rempublicam populi convocatio.

CONVŎCO, as, avi, atum, are, a. Convoquer. SYN. Voco, concieo, advoco, congrego. ADV. Aliquando, omnino, serius, fuse. PHRAS. Populum convocavit, il convoqua le peuple. Concionem advocavit; concilium indixit; concilium plebis habuit; ad concionem vocavit plebem; conventum fecit, egit, celebravit; concivit multitudinem, juvenum manum collegit, comparavit; agmen coegit; cœtus hominum sociavit; multitudinem coegit, congregavit. Cf. Colligo. USUS: Convocare et congregare dissipatos. In domos consulum senatum convocare, cœtum indicere. Concientur miraculo novæ rei homines, servitia edicto concitantur, arcessuntur.

CONVŎLO, as, avi, atum, are, n. Accourir, voler ensemble. SYN. Concurro. ADV. Statim. USUS: Convolant tota ex Italia nuntii. Vexillo elato ocius convolabunt. Cf. Concurro.

CONVOLVO, is, vi, vŏlŭtum, ere, a. Rouler, faire un tour. SYN. Involvo. USUS: Sol se convolvens elabitur, ut abeat.

CŎŎPĔRĬO, is, ui, pertum, ire, a. Couvrir entièrement. SYN. Tego. USUS: Telis coopertum corpus. Homo sceleribus, miseriis coopertus. Cf. Tego.

CŎOPTĀTĬO, ōnis, f. Choix, élection. SYN. Constitutio. EPITH. Censoria. USUS: Cooptatio collegiorum ad populi beneficium transferebatur.

CŎOPTO, as, avi, atum, are, a. Choisir. SYN. Eligo, adscribo, recipio. USUS: Aliquem in amplissimum collegium, in senatum sua nominatione cooptare.

CŎŎRĬOR, oreris, ortus sum, oriri, d. Naître, s’élever. SYN. Orior. USUS: Tum subito coortæ tempestates sunt maximæ. Coorti ex insidiis hostes. Cf. Orior.

CŌPĬA, æ, f. Abondance, foule; puissance, liberté. SYN. Abundantia, ubertas, vis, facultas. EPITH. Accurata orationis, admirabilis, assidua, bona, digna gloria imperii, exilis. Copiæ adventitiæ, affluentes, amplissimæ patrimonii, domesticæ, desperatæ, equestres ac pares, exiguæ amicorum, extenuatissimæ, firmæ, innumerabiles, magnæ, bellicosæ, omnibus rebus ornatæ, nimiæ, pares, parvæ, pedestres, præclaræ, præsentes, veteranæ, veteres. PHRAS. 1. Maxima frumenti copia advecta est, on importa une grande quantité de blé. Magna vis, innumerabilis frumenti numerus, ingens frugum modus comportatus est; urbs commeatus copia ad satietatem instructa est. 2. Tellus magnam copiam præbet frugum, la terre produit une grande abondance de fruits. Abundantiam gignit, suppeditat id genus frugum; affluit frugum copia; magna soli est benignitas ad maturandas fruges; frugum eo loco abunde est; tellus copia rerum saginat accolas; tellus abundat frugibus; copia frugum et ubertate anteit plerasque imperii provincias; lætissima ubique frugum ubertas est; nihil uberius ad fruges solo, ubertas frugum quanta potest esse maxima; ager est frugum imprimis fertilis. 3. Vir copiis rei familiaris locuples, homme très riche. Omnibus copiis floret, abundat, affluit, circumfluit; omnium rerum affluentibus copiis ditatus, præditus; in summa rerum abundantia vivit. Cf. Dives. 4. Copias contrahere, lever des troupes. Copias cogere, contrahere; vires suas in unum conferre; colligere ex dissipato cursu; castra castris conjungere. Cf. Exercitum parare. USUS: 1. Dicendi, verborum, ornamentorum copia, varietas, ubertas. Frugum ubertas et copia. 2. Facultas, potestas, occasio, faculté, liberté, pouvoir. Majori cura, quam copia et facultate rem gerere. Facere civibus omnibus sui consilii copiam. Hortensio summam copiam facultatemque dicendi natura largita est. 3. Opes, fortunæ, richesses, biens de la terre. Moderator rempublicam faciat opibus firmam, copiis locupletem, gloria amplam. Omnium rerum affluentibus copiis ditari. 4. Exercitus, manus, cohors militum, troupes, forces militaires. Copias conficere, comparare, parare, cogere, lever, préparer des troupes. Copias habet, copiis abundat, avoir beaucoup de soldats. Copias producere, educere in aciem, exponere, lancer ses troupes en avant. Copias armare, instruere, armer ses soldats. Copias profligare, tailler en pièces une armée. Cf. Exercitus.

CŌPĬŌSĒ, Abondamment. SYN. Uberrime, large, largiter, prolixe, abundanter. USUS: Pastum animalibus copiose et abundanter natura comparavit. Copiose de aliqua re dicere, disserere, disputare.

CŌPĬŌSUS, a, um, Abondant, riche. SYN. Abundans, uber, dives. ADV. Admodum, plane et locuples. PHRAS. Est orator admodum copiosus, c’est un orateur très abondant. Fuse, copiose, rhetorice auget, et ornat omnia; fuse lateque disputat; tractat, pertractat uberrime omnia; est in eo flumen verborum; est oratio plurimi sanguinis; juvenili pene redundantia luxuriat; verbis effervescentibus et paulo nimium redundantibus utitur. Sermonis plenus orator est, ac præ cæteris verbosus; ore pleniore disputat et tractat omnia; velut in immenso campo liberius vagatur. USUS: Homo inter suos imprimis copiosus. Omnibus rebus ornatus et copiosus. Lautum et copiosum patrimonium. Homo ad dicendum copiosus. Cf. Dives, Oratio, Eloquentia.

CŌPŬLA, æ, f. Lien, chaîne. * SYN. Nexus, vinculum. USUS: Quæritant me, copulas gestant secum.

CŌPŬLĀTĬO, ōnis, f. Agglomération, assemblage. SYN. Conjunctio. USUS: Copulatio rerum coagmentatioque naturæ. Congressus, copulationesque consuetudinum. Complexiones, adhæsiones, copulationes atomorum. Cf. Conjunctio.

CŌPŬLO, as, avi, atum, are, a. Associer, unir. SYN. Jungo, adjungo, compono. )( Disjungo, divello, distraho. USUS: Disjuncta conjungere, futura cum præsentibus copulare. Animi cum corporibus copulati. Equester ordo cum senatu copulatus. Ista cogitatione differunt, re copulantur. Nihil amabilius, nihil copulatius morum similitudine bonorum. Cf. Jungo, Adjungo.

CŎQUO, is, xi, ctum, ere, a. Faire cuire; tourmenter. ADV. Bene. USUS: 1. Is, qui coxerat, condimenta addidit. 2. TRANSL. Vir bonus misere coquitur a curis. Sermone utitur bene cocto et condito, longtemps médité.

COR, cordis, n. Cœur. SYN. Pars in animante princeps, vitæ fons. PHRAS. 1. (Ex corde, VULG.), de tout cœur. Ex animo; ex intimo animi sensu; libenti animo; propenso studio; propensissima voluntate; egregia animi alacritate; impense, sincere, optimo animo. 2. (Nihil sibi cordi sumit, VULG.), il n’a souci de rien. Eorum nihil illi cordi est; nihil in animum descendit; eorum nihil in animum admittit; parum, nihil his movetur, commovetur; nihil illi istorum curæ est; omisso ac soluto ad hæc est animo; de his rebus minime laborat. Cf. Cura, Sollicitus. USUS: Nec cor habet, nec palatum. Animus mihi ardet, cor cumulatur ira. Res tua valde mihi cordi est. (VULG. Cor, pro animo: habet cor. Duro, bono est corde, il a bon cœur, mauvais cœur).

CŌRAM, En présence, vis-à-vis. SYN. Ad, apud, ante, in conspectu, ante oculos, ante pedes, in oculis. )( Absens. USUS: Coram, et absenti mihi promisere. Sed hæc pluribus et commodius coram. Cf. Conspectus, Præsens.

CORBIS, is, f. Corbeille. SYN. Canistrum, fiscina e vimine contexta. USUS: Messoria corbe se contexit.

CORBĬTA, æ, f. Navire de transport. SYN. Navis oneraria.

CORCŬLUM, i, n. Petit cœur, terme de tendresse. SYN. Cor parvum. Vox amatoria. USUS: Scipio corculum appellatus fuit.

CORDĀTĒ, Sensément. SYN. Sapienter, prudenter.

CORDĀTUS, a, um, Sensé, prudent. SYN. Prudens, sapiens. USUS: Scaurus homo egregie cordatus. (VULG. cordatus, cordate adhibet pro forti, generoso, fortiter.) Cf. Prudens.

CORDŎLĬUM, ii, n. Crève-cœur, chagrin. * SYN. Dolor cordis. USUS: Rides ab cordolio. At mihi cordolium est.

CŎRĬUM, ii, n. Peau, cuir. USUS: Obvolutus, vestitus, tectus corio.

CORNĔŎLUS, a, um, De corne, corné. SYN. Corneus. USUS: Aures duros, et quasi corneolos habent introitus.

CORNĔUS, a, um, De corne, dur comme la corne. USUS: Corneum rostrum.

CORNIX, īcis, f. Corneille. EPITH. Cursans, fusca. USUS: Cornicum oculos configere, tromper plus habile que soi. (PROV.).

CORNŪ, u, n. Corne. EPITH. Dexterius, firmius, sinisterius. Hebetiora, acutiora. USUS: Lunæ nascentis cornua. Animantia cornibus armata.

CŎROLLA, æ, f. Petite couronne, guirlande. SYN. Corona.

CŎROLLĀRĬUM, ii, n. Supplément en général; en parl. supplément de salaire, gratification. SYN. Appendix, accessio. USUS: Ad solitos fructus arationum aliquot nummorum corollarium adjicere. Cf. Addo.

CŎRŌNA, æ, f. Couronne. SYN. Insigne regni, insigne regium, diadema, sertum. EPITH. Aurea, civica, illuminata, laurea, longa, maxima, multiplex, publica, subita. USUS: 1. Corona aurea fulgentibus gemmis illuminata, couronne d’or enrichie de pierres précieuses. Habere, ferre coronam auream in capite. Coronam civicam imponere. Ponere, deponere coronam. 2. Circulus audientium, cœtus, cercle, assemblée, réunion. Frequentissima corona cingi et sepiri. Causa erit ad maximam coronam dicenda. In corona hominum et consessu. 3. (Corona clericalis, VULG.), tonsure. Sacri Ordinis insigne, attonso in coronæ modum vertice, (VULG. tonsura). 4. Coronam Marianam recitare, réciter le chapelet. Statas ad DEI Matrem preces ad precarios globulos persolvere. Preces coronarias ad Divinæ Matris honorem persolvere. Corollam precariam pie sancteque volvere. Statis precibus DEI Parenti Virgini corollam texere. Piaculares sacræ corollæ globulos pie sancteque precando volvere. Preces coronariæ, corolla precaria, globuli precarii, piaculares, chapelet.

CŎRŌNĀRĬUS, a, um, Qui se rapporte aux couronnes. SYN. Quod ad coronas pertinet. USUS: Aurum coronarium dabatur consulibus ex provincia decedentibus ad decorandum triumphum.

CŎRŌNO, as, avi, atum, are, a. Couronner. SYN. Coronam impono, corona dono, venerabilem insignibus imperii facio, insignibus regni angustiorem reddo. USUS: Epulas coronati ineunt.

CORPŎRĀTUS, a, um, Qui a un corps, matériel. USUS: Mundus cernitur et tangitur, et undique est corporatus.

CORPŎRĔUS, a, um, Qui a un corps, corporel, matériel. SYN. Corporatus, concretus. USUS: Corporeum et aspectabile omne necesse est esse, quod natum est.

CORPŬLENTUS, a, um, Gros, gras, qui a de l’embonpoint. SYN. Obesi corporis homo. Cf. Pinguis, Abdomen.

CORPUS, ŏris, n. Corps. EPITH. Ægrum, bene constitutum, caducum et infirmum, castum, clarum, debile, externum, extremum, figuratum, firmum, fragile, grave, illustre, immane, immortale, imperfectum, impudicissimum, impurum, incultum, horridum, ingens, integrum, insipiens, inviolatum, maternum, mortale, mutabile, obliquum, æquabile, sanctissimum, sanum, semiferum, vitiosum. Corpora aspera, hamata, uncinataque, solida ac individua, terrena concretaque, viva. USUS: 1. Corpus, quasi vas animi et quoddam receptaculum. Corpus exercendum et ita afficiendum est, ut obedire rationi possit in exequendis negotiis, et in labore tolerando. Corporis infirmitas et imbecillitas. Corpora recalescunt, confirmantur, allevantur, revocantur agitatione et exercitatione. E morbo vires et corpus amisi. Dandum est tempus corpori. Serviendum est corpori. Voluptates ad corpus pertinentes. Corpus vulgare, meretricium. 2. TRANSL. Corpus reipublicæ. Non modo partes, sed corpus reipublicæ curasti, prendre soin de la république tout entière. 3. Opus, volumen, volume; en parl. les œuvres complètes d’un auteur. Ex his modicum corpus confici posset. Corpus defensionis.

Corporis Christi festum, la Fête-Dieu. Dies, quem anniversario augustissimoque ritu, sanctissimo Christi Corpori sacrum voluit Ecclesia; qui sanctissimi Christi Corporis honoribus a majoribus dicatus est; quo omni apparatus genere, triumphalem plane in modum, augustissimum mysterium celebrat Christianus orbis.

CORPUSCŬLA, ōrum, n. pl. Petits corps, atomes. EPITH. Levia, rotunda, angulata et curvata, et adunca. USUS: Democriti corpuscula quædam levia, alia aspera, rotunda alia, partim angulata, curvata quædam, et quasi adunca, ex his, etc.

CORRĀDO, is, rāsi, rāsum, ere, a. Râfler, faire main basse sur. USUS: Illi, credo, hæc pecunia corraditur.

CORRECTĬO, ōnis, f. Correction, réforme. SYN. Temperatio, emendatio. USUS: Correctionem alicui adhibere. Hæc est veteris Philosophiæ correctio et emendatio. Cf. Emendatio, Reprehendo, Corrigo.

CORRECTOR, ōris, m. Censeur, réformateur. SYN. Censor, emendator. USUS: Corrector et emendator civitatis.

CORRĒPO, is, psi, ere, n. Se glisser, s’introduire. SYN. Irrepo.

CORRĬGĬA, æ, f. Courroie (de soulier). SYN. Lorus seu cingulus e corio factus. Pedis offensio et corrigiæ abruptio erit cavenda.

CORRĬGO, is, rexi, rectum, ere, a. Corriger. SYN. Emendo, correctionem adhibeo, aliquem ab errore averto, compenso. )( Depravo. ADV. Ambitiose orationem. PHRAS. 1. Spero fore, ut se corrigat, j’espère qu’il se corrigera. Ut se flectat, et majores suos respiciat, ut sanetur; ut ne exemplum in perniciem civitatis manet; ut frugi evadat; ut virtute culpam corrigat, nova gloria flagitii memoriam aboleat; ut se restituat; se ad frugem corrigat; ad frugem animum applicet; ut in viam redeat; ab errore revocetur; objurgando melior fiat; ut correctionem subeat, suscipiat, admittat; ut correctorem patiatur; monitoribus et qui erranti viam monstrent, obtemperet, dicto audiens sit, morem gerat. 2. Vix jam corrigi potest, il est presque incorrigible. Nullum pene correctioni locum relinquit, reliquum facit; nullum prope melioris frugis spem facit; vix est, ut ad sanitatem flectatur; conclamatum videtur de ejus emendatione; insanabile pene malum est; is ut ad meliorem se frugem recipiat, sperari vix potest; deploranda in perpetuum videtur ejus emendatio; vix superest medicinæ locus; respuit jam inveterata vis mali, quasi desperata salute, medicinam; frustra jam in emendandis ejus moribus opera ponitur; altius jam animo insedit vitium, quam ut evelli ulla ratione possit. Cf. Melius. 3. Correxit orationem, il a corrigé son discours. Ad ineptos locos notam apposuit; orationem limavit; multis lituris delimavit, perpolivit; menda non pauca lituris sustulit; demendo, mutando, interpolando multis locis sensum restituit. USUS: Aliquem, mores aliorum, orationem, menda corrigere. Errorem pœnitendo correxit. Corrigere se et reprehendere Cf. Melius.

CORRĬPĬO, is, ripui, reptum, ere, a. Prendre, saisir; blâmer, réprimander. SYN. Comprehendo, reprehendo. ADV. Acerrime, occulte, severe. USUS: 1. Hominem corripi et suspendi jussit. Dolore, amentia, ira corripi; morbo subito corripi. 2. Reprehendo, arguo, incuso, accuso, accuser, dénoncer. Clamoribus maximis aliquem corripere. Cf. Reprehendo, Objurgo, Impetus.

CORRŌBŎRO, as, avi, atum, are, a. Fortifier, consolider. SYN. Firmo, confirmo, roboro, sancio. )( Infirmo, frango. USUS: Spem alicujus lenitate; factionem indulgentia corroborare. Cum se vox tua corroborarit. Corroborata jam vetustate audacia. Ætas corroborata, rerum cognitioni apta. Cf. Firmus, Confirmo.

CORRŌDO, is, rōsi, rōsum, ere, a. Ronger. SYN. Rodo. USUS: Mures scuta corroserant.

CORRŎGO, as, avi, atum, are, a. Prier, demander. SYN. Rogo, peto, precibus quæro. USUS: 1. Necessarios suos corrogat, ut sibi adsint. 2. Congrego, amasser en demandant. Vestimenta, vasa, milites corrogare. Cf. Colligo.

CORRŪGO, as, atum, are, a. Rider, plisser. USUS: Frontem corrugare. Caperare, contrahere, adducere frontem. Cf. Ruga.

CORRUMPO, is, rūpi, ruptum, ere, a. Corrompre; ruiner. SYN. Depravo, vitio, in vitium impello, destruo. PHRAS. 1. Cupiditates juventutem corrumpunt, les passions corrompent la jeunesse. Deteriorem faciunt; a recto cursu et ratione detorquent, nervos omnes virtutis elidunt; corruptelarum illecebris irretiunt; facile in omnia vitia præcipitant. 2. Juventus facile corrumpitur (VULG. Seducitur), les jeunes gens se laissent facilement séduire. Contagione malorum juventus facile evertitur, in errorem facile inducitur, facile transversum agitur; malis moribus depravatur; ad mala consilia deducitur; ad nequitiam facile inducitur; in fraudem illicitur; sollicitando et pollicitando juvenum animi lactantur, labefactantur. Juventus veluti contactu facile recipit vitia, animi virus; morbi illi animorum facile pervadunt juventutem; facile serpunt contagiones malorum; morbi illi animorum veluti corporum contactu vulgantur; ætas illa flexibilis, pravis capta corruptelarum illecebris a continentia facile deducitur; ad inertiam et voluptates corporis pessumdatur. 3. Hoc in se facinus nunquam concepisset, nisi a pravis sociis corruptus esset, il n’aurait jamais songé à ce crime, s’il n’avait été corrompu par de mauvais compagnons. Nisi exempli contagio juvenilem animum veluti pestilenti quodam sidere afflasset; nisi sociorum exempla transversum egissent; nisi pravitate sociorum ad hæc consilia traductus; hæc cum ageret, contagione quadam pestifera insaniit, sociorum pravitate auferri se passus; corruptelarum illecebris irretitus; contactus iis corruptelarum illiciis, quæ pravis a sociis sunt profecta. 4. Bellicam laudem avaritia corrupit, l’avarice gâta sa gloire militaire. Partam bello gloriam avaritia expunxit; avaritiæ sordes belli gloriam confregere; offecit bellicis laudibus, partoque armis decori avaritia importuna; armorum gloriæ avaritia labem imposuit, aspersit; illustrem belli gloriam avaritiæ sordibus inquinavit. Cf. Macula. 5. Corruptus est pecunia judex, on a corrompu le juge à prix d’or. Judex magna vi pecuniæ a sententiæ æquitate deductus est; ob rem judicandam pecuniam accepit; pretio addictam fidem habuit nummarius juris interpres; jus pecunia est adulteratum, spe et metu depravatum; judicis fides pretio labefactata concidit; saturatus infinita largitione judex, pecuniæ magnitudine facile ab instituto deductus est; mercenarius judex, cujus mens oppressa præmio, lingua adstricta mercede, vero pretium ac gratiam facile antetulit; judex venalem linguam fidemque habuit, judex mercede conductus; largitione cæcatus; pretio delinitus; auro corruptus est; adversarii mei infinita largitione adversum me usi sunt; judicem pretio mercati sunt; judicum voluntates largitione redemerunt; corruptelam judicii magna vi pecuniæ moliti sunt; tantum donis muneribusque perfecerunt, ut a sententia facile abiret, abduceretur; venalem pretio hominem et largitione devinctum, magnitudine pecuniæ facile a bono honestoque abstraxere. Judicem, a cupiditate auri haud intactum, qui adversus divitias haud quaquam invictum gerebat animum, facile donis ad suam causam perduxerunt. USUS: Aliquem pecunia, judicem largitione, pretio tribus corrumpere. Vitiosa et corrupta consuetudo. Corrupti ac depravati mores. Tabulæ publicæ lituris corruptæ. Oculi fletu, viæ luto, vestes usu, ædes situ corrumpuntur. Cf. Deterius, Destruo.

CORRŪO, is, ui, ere, n. et a. Tomber, s’écrouler. SYN. Ruo, cado. )( Sto. PHRAS. 1. Vulneratus corruit, il tomba blessé. Præceps in vulnus abiit; inter manus suorum collapsus est deficiens, ac jam vix spiritum ducens; moribundus labentibus super corpus armis ad terram defluxit; ruente equo saucius ipse, præceps ad terram datus est. 2. Domus corruit, la maison s’est écroulée. Domus convulsa sedibus suis cum fragore ingenti procidit, ruit, procubuit; diu quassata ac labefactata ruina tandem oppressa est. Cf. Cado. USUS: Ædes exesæ corruere. Uno meo fato tu, et omnes mei corruistis. Corruere urbis opes. Ille timore, ego risu pene corrui.

CORRUPTĒ, Avec altération, avec corruption. SYN. Male, prave, nequiter. USUS: Depravate et corrupte de re aliqua judicare.

CORRUPTĒLA, æ, f. Ce qui sert à corrompre; action de corrompre. SYN. Quod ad corrumpendum valet, ut largitio, illecebræ, etc. PHRAS. Corruptelam judicis moliri, chercher à corrompre le juge. Sollicitare judicem pecunia ad perniciem alterius; spe ac promissis prolectare; mercari pretio judicem; pretio ac largitione delinire; donis, muneribus tentare. Cf. Corruptus judex. USUS: Mores hac dulcedine, corruptelaque depravati. Corruptela malæ consuetudinis. Aliquem corruptelarum illecebris irretire.

CORRUPTĬO, ōnis, f. Corruption, altération. USUS: Morbum appellant totius corporis corruptionem.

CORRUPTOR, ōris, m. Corrupteur, séducteur. SYN. Largitor. USUS: Quis corruptor juventutis? Quem tu hujus tribus corruptorem ac venditorem clamitas.

CORRUPTRIX, īcis, f. Corruptrice. Corruptrix provincia.

CORS, ortis, f. Cour fermée, basse-cour. SYN. Arca villæ, spatium intra maceriem. USUS: Villam habes cum corte.

CORTEX, ĭcis, m. Enveloppe des plantes, écorce. USUS: Trunci obducuntur libro aut cortice quo sint a frigoribus et caloribus tutiores.

CORTĪNA, æ, f. Tenture, rideau. USUS: Cortina theatri.

CŎRUSCO, as, are, n. Briller, étinceler. SYN. Splendeo, emico. USUS: Flamma inter nubes coruscat.

CŎRUSCUS, a, um, Brillant, étincelant.

CORVUS, i, m. Corbeau. USUS: Milvo est bellum naturale cum corvo.

CŎRY̆PHÆUS, i, m. Coryphée; chef. SYN. Dux, princeps. USUS: Zenonem Philo coryphæum Epicureorum appellat. Cf. Auctor.

CŌS, cōtis, f. Caillou, pierre à aiguiser. SYN. Lapis, quo cultri acuuntur. USUS: Iracundia cos est fortitudinis, la colère aiguise le courage. Novacula cotem præcidere.

COSTA, æ, f. Côte. USUS: Animalium, navium costæ, flancs des navires.

CŎTHURNUS, i, m. Cothurne, sorte de chaussure. Calceamenti genus, tragœdis et virginibus familiare.

CRĀPŬLA, æ, f. Pesanteur de tête, ivresse, indigestion. SYN. Helluonum vitium, dissoluta victus ratio. PHRAS. 1. Crapulam habet, il est ivre. Mero incalescit; sensus mero victi sunt; gravata ebrietate mens; vino gravis est; mero oneratus; vino epulisque obrutus est; appotus probe; invitavit se plusculum majoribus poculis; temulentus est; vino rationem obruit; vino mentem mersit; vino sepultus est; vino onustus, languidus, oppressus est; vino madet; crapula ac capitis errore titubat; nec mens, nec lingua homini consistit; mero victus est; vini flore se complevit; vino se ingurgitavit; crapula gravis et impos sui est. Cf. Ebrius. 2. Crapulam edormivit, il a cuvé son vin. Crapulam exhalavit; somno concoxit; quies mentem reddidit; ebrietatem discussit. USUS: Edormi et exhala crapulam. Cf. Bibo.

CRAS, Demain. SYN. Secundum hanc diem, crastina die.

CRASSĒ, Grossièrement. USUS: Crasse compositum aliquid.

CRASSĬTŬDO, ĭnis, f. Épaisseur. USUS: Crassitudo æris mihi noxia.

CRASSUS, a, um, Épais. SYN. Densus, plenior, pinguis, concretus. )( Tenuis. USUS: Crassus et concretus aer. Omnia crassis circumfusa tenebris. Cœlum crassum.

CRASTĬNUS, a, um, De demain. USUS: Nisi me in crastinum differre velis.

CRĀTĔR, ēris, m. Cratère, coupe. SYN. Poculum, cratera.

CRĀTES, is, f. Claie. SYN. Tabula viminibus contexta. USUS: Locus conceptus cratibus.

CRĔĀTĬO, ōnis, f. Création, élection. USUS: Creatio magistratuum.

CRĔĀTOR, ōris, m. Créateur, auteur; père. SYN. Procreator, genitor, effector. PHRAS. Creator universi DEUS, DIEU, créateur de l’univers. Effector et molitor mundi; opifex, generator ædificatorque mundi DEUS; rerum, quæ in tota natura constant, omnium opifex; universi conditor ac parens DEUS; hujus immensi operis conditor, effector, mundi hujus architectus ac fabricator; temporum ac omnium rerum artifex. Cf. DEUS. USUS: Creator urbis Romulus.

CRĔĀTŪRA, æ, f. Créature. SYN. Res creata, ex nihilo producta; res condita ab opifice et ædificatore mundi, DEO; res a summo conditore DEO procreata; summi conditoris, creatoris, procreatoris opus; res mortalis. Creata omnia.

CRĒBER, bra, brum, Fréquent. SYN. Frequens, densus. USUS: Thucydides creber est rerum frequentia. Crebræ venæ toto corpore intextæ. Per hos dies creberrimus mihi sermo de te. Cf. Sæpe, Frequento.

CRĒBRĬTAS, ātis, f. Fréquence, multiplicité. SYN. Frequentia. EPITH. Pristina, tanta litterarum. USUS: Crebritate officiorum priora errata sarciam.

CRĒBRO, Fréquemment. SYN. Frequenter. USUS: Crebro litteras dare. Cf. Sæpe.

CRĒDĬBĬLIS, e, gen. com. Croyable, vraisemblable. SYN. Probabilis, verisimilis. )( Incredibilis. PHRAS. 1. Credibile est, il est probable que (cum ut vel inf.). Fidem est propius; ad fidem pronius est; verisimillimum est; a ratione haud alienum est, par est credere. Cf. Verisimile. 2. Rem credibilem reddidit, il a rendu la chose vraisemblable. Fidem ejus rei fecit allatus ab eo nuntius; suspicionem affirmavit rumor publicus, fidem rei addidit una consentiensque vox populi; ad suspicionem res certissimæ accesserunt; opinionem adjuvit constans rei fama. USUS: Narratio credibilis esse debet. Credibile est, quod sine ullo teste auditoris opinione firmatur. Cf. Incredibilis.

CRĒDĬBĬLĬTER, D’une manière croyable, vraisemblable. SYN. Verisimiliter, probabiliter. USUS: Quam non modo non credibiliter, sed ne suspiciose quidem.

CRĒDĬTOR, ōris, m. Créancier. SYN. Is, cui quacumque causa aliquid debetur. )( Debitor. EPITH. Cæteri, familiares, universi. USUS: Fraudare creditores. Cum omnibus creditoribus suis male agit.

CRĒDO, is, dĭdi, dĭtum, ere, a. Croire, ajouter foi. SYN. Fidem habeo, tribuo; auctoritatem tribuo, auctoritatem et fidem adjungo, mihi persuadeo. ADV. Cito de aliquo, facile, firmius, prorsus, recte de aliquo, stulte, temere pecuniam, valde, dementer. PHRAS. 1. Ne temere cuivis credas, ne croyez pas légèrement le premier venu. Ne cujusvis testimonio fidem adjungas; ne omnibus credulum te præbeas; ne omnibus credulitatem tuam addixeris; segnior ad credendum esto; caveas, ne fidem tibi quisque faciat, tibi aliquid persuadeat. 2. Non cuivis est credendum, il ne faut pas croire tout le monde. Quibusdam fidem et auctoritatem usta suspicio derogavit; quosdam leviores auctores rei culpa facit; sunt, quibus incerta, dubia, fluxa fides sit: quorum fide niti tuto haud possis; non cuivis adhibenda est fides. 3. Crede mihi, rem ita se habere, croyez-moi, la chose est ainsi, telle que je vous le dis. Persuasum tibi habe; induc animum; induc in animum, ita esse; pro certo habe; pro certo existima; nihil dubita; exploratum atque omnino certum habe; pro comperto habeas, velim; sit hoc apud te minime dubium; sit exploratum; pro inquisito et comperto sit, rem hoc loco esse; velim, sic habeas; tibi persuadeas, cum animo tuo constituas, in hoc statu rem esse. 4. Est vir, cui merito credi possit, c’est un homme que vous pouvez croire. Cujus conspecta fides et gravitas; est fide dignissimus; vir est suspectæ minime fidei; cujus ingens apud omnes auctoritas ac fides; cujus auctoritas magni apud omnes est ponderis; qui auctoritate valeat, floreat maxima; cujus ingens inter testes nomen; cui vel injurato credas. Cf. Auctoritas. USUS: 1. Aiunt, nervos atque artus esse sapientiæ, non temere credere. Adduci non possum, ut somniis credam. Non credo de numero militum. 2. Concredo, committo, confier. Se alicui, sua consilia; res omnes alienæ fidei; arcana libris; nocti se credere. Cf. Fides, Judico, Firmus, Certus.

CRĒDŬLĬTAS, ātis, f. Crédulité, facilité à croire. SYN. Credendi facilitas, animus simplex, credulus. USUS: Credulitas error potius est, quam culpa, et in optimi cujusque animum facillime irrepit.

CRĒDŬLUS, a, um, Crédule, simple. SYN. Simplex, antiqui moris homo, qui facile credit. )( Prudens, sapiens. USUS: Verba mihi dari facile patior, meque libenter præbeo credulum. Creduli et improvidi juvenes. Cf. Incautus.

CRĔMO, as, avi, atum, are, a. Brûler. SYN. Incendo, exuro, comburo, deuro, in ignem aliquid infero, flammis torreo.

CRĔO, as, avi, atum, are, a. Créer, engendrer, produire. SYN. Procreo, gigno, facio. ADV. De integro censores, injuste periculum, rite consules. PHRAS. 1. DEUS hunc mundum creavit, DIEU a créé cet univers. Ex nihilo procreavit; rerum omnium potentissimus ac sapientissimus opifex hoc pulcherrimum naturæ regnum ex nihilo condidit, effecit; commune hoc DEI ac hominum domicilium DEI consilio jussuque repente ex nihilo constitit; rerum hanc universitatem, qua omnia continentur, nullis ex elementis, nullis ex principiis molitus est DEUS; mundi hujus moles immensa non manibus hominum, sed DEI imperio surrexit; quidquid hic videmus, de nihilo natum est DEO imperante; DEUS est, qui cœlum et omnia, quæ cœli ambitu continentur; qui supera, media, infima condidit, architectatus est, ex nihilo excitavit, formavit, finxit. 2. Regem creant, ils le créent roi. Regem appellant, regem jubent, regnum ei deferunt; regem renuntiant; diadema ei imponunt; regem faciunt, dicunt; summam imperii ad eum deferunt. USUS: Artis proprium est creare et gignere. Periculum alicui creare. Luxuries in urbe creatur. Consules et prætores creantur. Errorem sæpe creat similitudo. Cf. Facio.

CRĔPĬDA, æ, f. Sandale. Calceamenti genus. USUS: Statua Scipionis cum chlamyde et crepidis. Ne sutor supra crepidam, chacun son métier. (PROV.).

CRĔPĬDĀTUS, a, um, Qui porte des sandales. SYN. Soleatus.

CRĔPĪDO, ĭnis, f. Môle, jetée; rivage. SYN. Ora terræ, quæ alluitur aqua, vel ripa paulo eminentior. USUS: Pirata ad omnes urbis crepidines accessit.

CRĔPĬTŬS, ūs, m. Bruit retentissant, craquement. SYN. Sonus collisione excitatus, aut percussione. EPITH. Honesti, liberi. USUS: Pallor et tremor et dentium crepitus consequitur. Inter plagarum crepitum doloremque. Stoici aiunt, crepitus æque ac ructus liberos esse oportere.

CRĔPO, as, ui, ĭtum, are, n. Rendre un son, craquer. SYN. Percrepo.

CRĔPUNDĬA, ōrum, n. pl. Jouets d’enfant, hochets. SYN. Quæ pueris dantur oblectandi causa.

CRĔPUSCŬLUM, i, n. Crépuscule. USUS: Primo crepusculo. Cf. Vesper.

CRESCO, is, crēvi, crētum, ere, n. Croître. SYN. Augesco, accresco, adolesco, ingravesco, serpo, propagor, augeor, ætate procedo, surgo, ascendo. )( Decresco. ADV. Incredibiliter, plurimum, pariter cum ætate studia. PHRAS. 1. Herbæ e terra crescunt, les herbes sortent de la terre. E terra nascuntur; e terra maturatæ pubescunt et maturitatem assequuntur. Diffundit terra et elicit herbescentem viriditatem; e terra germina omnia effunduntur; terra herbes gignit, creat, progenerat; herbæ proveniunt, prosiliunt, prorepunt, emicant, enascuntur, exeunt, 2. Malum in dies crescit, le mal s’accroît de jour en jour. Malum in dies longius manat; serpit latius; magis vulgatur; augescit, ingravescit; longius progreditur, procedit; majora in dies incrementa capit. Cf. Augesco, Augeo. 3. Postquam crevit puer, dès que l’enfant fut devenu grand. Ubi adolevit ætate; ubi ætate processit; sumpto jam corpore, animique robore; ubi ad justum corporis modum adolevit; ubi ad justum corporis proceritatem; corporis habitum processit. 4. Ira dolorque crevit, la colère et la douleur ont augmenté. Exarsit ira, vehementius efferbuit. Cf. Augeo. USUS: Respublica privatis inimicitiis crescit. Exspectatio rumore creverat. Eos elige, e quibus crescere possis. Locus præter modum crevit. Cf. Augeo, Amplifico.

CRĒTA, æ, f. Craie. SYN. Terra alba. USUS: Laudatio Asiatica illa creta obsignata.

CRĒTĀTUS, a, um. Blanchi avec de la craie. SYN. Creta infectus. USUS: Cretatæ fasciæ.

CRĬBRUM, i, n. Crible. SYN. Vas pistorum ad grana farinamque purgandam. USUS: Mures cribra arrosere.

CRĪMEN, ĭnis, n. Crime. SYN. Criminatio, infamia; item: facinus, peccatum, noxa, scelus, delictum, maleficium. EPITH. Atrocissimum, certum, commentitium, commune, decumanum, domesticum ac vernaculum, fictum, falsum, fœdissimum, grave et vehemens, inane, incredibile, ingens, iniquum, integrum, invidiosum, levius, nefarium, novum inauditum, obscurum, perspicuum, probrosum, suspiciosum, manifestum, vinarium, verum, vetus. Crimina certa propriaque, dissoluta, falsa, infinita, absoluta, permulta, quotidiana, reliqua. PHRAS. Magnum crimen commisisti, vous avez commis un grand crime. Magnum crimen admisisti; in sceleratam ac nefariam fraudem decidisti; fraudem capitalem admisisti; in hoc facinore omnes insunt culpæ maximæ; id, quod in te concepisti scelus, in maximo, nefario crimine et capitali fraude ponitur; magno te adstrinxisti scelere; grave piaculum admisisti; nullum scelus abest ab eo scelere; in illo scelere omnia insunt scelera, quod in te admisisti. Cf. Committo, Culpa, Scelus. USUS: 1. Criminatio, accusation. Crimen effugere, e crimine elabi, éviter une accusation. Crimen dissolvere, repousser une accusation, se laver d’un reproche. 2. Facinus, peccatum, fraus, noxa, délit, faute, crime. Crimen in me quærit. Cædes ea illi crimini datur, vertitur. Proditionis crimen in te conjecit, contulit; tibi intulit, attulit, obtulit. Ista aut suspicionem afferunt, aut crimen. Isthoc tibi crimen adscribunt; hoc tibi in crimine ponunt. Crimine aliquem arcessere; condemnare crimine. Imprudens in crimen incurrit, in crimen venit. Staret hoc illi crimen, nisi refelleret, dilueret, dissolveret. In alium derivare crimen; extenuare nimium et elevare. Facile effugies crimen. Non abes ab omni crimine, non cares omni crimine. Videtur condonandum illud crimen. Cf. Scelus, Criminatio, Criminor.

CRĪMĬNĀTĬO, ōnis, f. Accusation, calomnie. SYN. Crimen, accusatio. EPITH. Acerrima, accusatorum falsa, inaudita, subita, tota. PHRAS. Criminationem refutavit, il a réfuté l’accusation. Oblatas ab adversariis criminationes depulit; crimen accurata confutatione dissolvit; meditata oratione diluit, refellit; inexspectato responso crimen effugit; e crimine elapsus est, e crimine se eripuit; oblatas criminationes aut extenuavit, aut elevavit. USUS: Nihil adhuc in Caium criminationis est. Oblatas criminationes depellere. Cf. Accusatio, Coarguo.

CRĪMĬNOR, aris, atus sum, ari, d. Accuser; faire des reproches. SYN. Criminationem, vel crimen offero, infero; culpæ, vitio do; crimini do, verto; criminatione utor, criminis loco pono, in crimen voco, revoco. )( Crimen dissolvo. PHRAS. Nescio quid fraudis a me susceptum criminantur, ils me reprochent je ne sais quelle perfidie. Nescio quid fraudis a me conceptæ in crimen vocatur; capitalis, nescio cujus fraudis crimen in me conjiciunt, conferunt; nescio quod fraudis crimen mihi inferunt, efferunt; fraudis, incertum cujus, crimen in me quærunt; cum alia, tum fraudis, nescio cuius, crimina in me ferunt; mihi adscribunt; fraus, nescio quæ, mihi in culpa ponitur, in crimine ponitur; crimini datur, fraudis, nescio quid, a me admissum; novum crimen afferunt, fraudem capitalem a me factam esse, fraudis crimine me accersunt, condemnant; fraudis conceptæ crimen in me derivant; in fraudis crimen, certe suspicionem, ad populum incurro, venio. Cf. Accuso, Insimulo, Culpa. USUS: Invidiose meam potentiam ad populum criminantur. Non omnia libet criminari. De quibus illum criminatus es. Cf. Detraho.

CRĪMĬNŎSĒ, En accusateur, avec passion. SYN. Suspiciose, accusatorie, acerbe. USUS: Qui suspiciosius ac criminosius diceret, audivi neminem.

CRĪMĬNŌSUS, a, um, Digne cie reproche, blâmable; coupable, criminel. SYN. Suspiciosus, quod criminis suspicionem affert, quod in crimine est, quod in crimine ponitur. USUS: Non credebam, hoc tibi criminosum fore. Orator acer, acerbus, criminosus. Officiosam amicitiam criminoso nomine inquinas.

CRĪNES, ĭum, m. pl. Cheveux. SYN. Capilli.

CRĪNĪTUS, a, um, Qui a beaucoup de cheveux. SYN. Capillatus, comatus. USUS: Gorgonis os anguibus crinitum, la tête de la Gorgone avait des serpents pour cheveux. Stellæ crinitæ, comête. Cf. Cometæ.

CRISPUS, a, um, Crépu, frisé.

CRISTA, æ, f. Crête; aigrette, panache d’un casque. USUS: Crista galeæ.

CRISTĀTUS, a, um, Qui a une crête, une aigrette. USUS: Galea cristata.

CRĬTĬCUS, i, m. Critique, censeur. SYN. Poematum, aut similium operum judex, Aristarchus. USUS: Ego tanquam criticus antiquus, ut Aristarchus quidam judicaturus sum.

CRŎCĔUS, a, um, De safran; couleur de safran, jaune, doré. USUS: Chlamys crocea.

CRŎCŎDĪLUS, i, m. Crocodile. SYN. Lacerta Ægyptia magnitudinis immensæ.

CRŎCUS, i, m. Safran. USUS: Meliora sunt unguenta, quæ terram, quam quæ crocum olent.

CRŎTĂLUM, i, n. Crotales, sorte de castagnettes. SYN. Instrumentum musicum e laminis quibusdam æreis. USUS: Nec collegæ tui crotala et cymbala fugi.

CRŪCĬĀMENTUM, i, n. Tourment, souffrance. SYN. Cruciatus. EPITH. Gravia morborum. USUS: Cruciamenta morborum interdum sunt graviora, quam tormenta carnificum.

CRŬCĬĀTŪS, ūs, m. Tourment, torture, supplice. SYN. Cruciamentum, tormentum, pœna, supplicium. EPITH. Acerbissimus, mœstus, magnus, malus, summus, miseri, tetri. USUS: Magno animi cruciatu vitam agere, passer sa vie dans des chagrins perpétuels. Is se vel in cruciatum dari cupit. Cruciatu afficere aliquem. Confectus cruciatu summorum dolorum. Cui morbus tetros cruciatus ciet. Summo cruciatu supplicioque perii. Cf. Dolor, Affligo.

CRŬCĬO, as, avi, atum, are, a. Tourmenter, torturer. SYN. Cruciatu afficio, conficio, afflicto, torqueo, premo, exanimo, excrucio, vexo; angoribus, suppliciis, majori malo macto. ADV. Diu, impune. PHRAS. 1. Criminis insontem acerbe cruciavit, il a cruellement torturé un innocent. Insonti barbara feritate tormenta admovit; omnia exempla cruciatus in insontem edidit; crudelitate naturæ asperius fecit aliquid insonti; in summum cruciatum dedit hominem insontem; omnibus cruciatibus affecit, per ultimos cruciatus hominem insontem laceravit, excarnificavit. 2. Ea res me vehementer cruciat, cette affaire me tourmente beaucoup. Res me urit vehementer et sollicitat; animum discruciat, exercet; angor animo, intimis sensibus; eam ob rem gravis mihi sollicitudo incumbit; acerba me sollicitudo incessit; maximam sollicitudinem sustineo; summam acerbitatem, ægritudinem, molestiam capio, sustineo; in acerba sollicitudine, in magno angore sum; magna premor, opprimor sollicitudine; magna cura ac sollicitudo animo insidet, animum occupat, torquet, exagitat; gravi conturbor, æstuo sollicitudine; suspenso et sollicito sum animo; ægritudine prope contabesco; curis pene conficior ac consumor. Cf. Ango, Angor, Cura, Sollicitus. USUS: Fame et vigiliis cruciatur. Tuæ te ærumnæ premunt ac cruciant. Dies noctesque tuæ te sollicitudines torquent ac cruciant. Dies noctesque cruciaris et consumeris. Cf. Vexo, Torqueo.

CRŪDĒLIS, e, gen. com. Dur, cruel, inhumain. SYN. Durus, inhumanus, ferreus, ferus, teter, immanis, importunus, omnis humanitatis expers, natura asper, singulari immanitate et crudelitate barbarus; barbarus atque immanis, inexorabilis, omni diritate atque immanitate deterrimus, immemor humanitatis, immansuetus, qui maxima asperitate et immanitate naturæ est. )( Clemens, misericors. PHRAS. 1. Homo crudelis est, cet homme est cruel. Ingenio sane est crudeli, quali nulla in barbaria quisquam tyrannus fuit; ejus immani et fœda crudelitate omnis Barbaria superata est; homo omni diritate deterrimus; cui volupe sit fœdum in modum lacerare miseros; omnia exempla cruciatus edere; omni sævitie, atrocitate plebem opprimere; optimum quemque per cruciatum necare, cum cruciatu interficere; omnibus tormentis excruciatos, omnibus cruciatibus affectos, laceratos interficere, necare; crudelitate utitur maxima; multa superbe, multa crudeliter facit; credas, feræ rabiem occupasse hominis animum, ita in quosvis sævus est et immanis; immanitate et crudelitate præditus est; crudelitatem vultu aspectuque horribili præ se fert; immanitate barbarus, sanguinarius, atrox, truculentus est; omnem humanitatem exuit; cum immanissimis feris crudelitate comparandus est; ab omni humanitate remotus, derelictus. Homo atrocis ingenii, animi trucis ac implacabilis; omnes mortales crudelitate vincit; cujus immanitas brutorum animantium ferocitatem non modo adæquat, verum etiam (horreo verba tam horrida) superat; est barbarie omni crudelior, expers omnis pietatis ac humanitatis; ea est morum, non asperitate, (levi enim illi vitium istud est) sed feritate, quam ne immanissimæ quidem ferarum omnium feræ possint attingere; anhelat imo e pectore crudelitatem; ea est importunitate naturæ, ut ejus crudelitas nulla miserorum calamitate expleri, satiari, saturari possit; ut crudelitatem in omnes promiscue expromat, exerceat, adhibeat; ut necare insontes crudelitate excogitata gaudeat. 2. Severi, non crudeles in liberos esse debent parentes, les parents doivent user de sévérité et non de cruauté envers leurs enfants. Bonum est, imo necesse, pueros in culpam lapsos a parentibus castigari, sed cavendum, ne crudelitati aditum patefaciant. Sicut parentum est, juveniles refrenare liberorum impetus, ita debent illi quoque manus, immo ipsum animum ab omni sævitiæ genere vindicare; sævitiam adversus liberos exercere, crudeliter agere cum filiis nunquam debent. Tanti esse nihil debet, ut crudeles in liberos simus; ut crudeles nos liberi experiantur. Si quid agitur cum filiis, crudelitas absit; nunquam crudelitati locus sit; dedecet parentes, pœnam de liberis sumere exempli parum memoris justæ severitatis; adhibere sævitiam in liberos; acerbe crudeliterque in liberos sævire. USUS: Animus ferus, crudelis, inhumanus. Bellum crudele. Pater in liberos crudelis.

CRŪDĔLĬTAS, ātis, f. Cruauté. SYN. Sævitia, inhumanitas, feritas, acerbitas, atrocitas animi, importunitas, immanitas naturæ, morum acerbitas. )( Clementia. EPITH. Arrogans, domestica, gravior, crudelior, immanis et fera, importuna in aliquem, inaudita, incredibilis, inimica, insatiabilis, nefaria, regia, singularis, summa, tanta, teterrima. USUS: Misericordia in speciem crudelitatis labi; crudelitatis odio in crudelitatem ruere, devenir cruel en haine de la cruauté. Iste spumans ex ore scelus, anhelans ex infimo pectore crudelitatem, contorquet brachium. Ejus crudelitas nulla miserorum calamitate expleri, saturari, satiari potest. Crudelitatem in omnes promiscue expromit, adhibet, exercet. Crudelitate excogitata necare insontes gaudet, nec tam gustare civilem sanguinem, quam exsorbere optat.

CRŪDĒLĬTER, Avec dureté; cruellement. SYN. Dure, acerbe; per cruciatum, cum cruciatu, omni cruciatu. )( Dissolute. USUS: Crudeliter animadvertere in aliquem. Crudelissime periit.

CRŪDĬTAS, ātis, f. Indigestion. SYN. Stomachi affectio, cum male concoxit; stomachi redundantia ex ægra confectione ciborum. USUS: Cruditas morbi causa est.

CRŪDUS, a, um, Qui n’est pas mûr, vert. SYN. Immaturus. USUS: 1. Poma ex arboribus cruda avelluntur, matura et cocta decidunt. 2. Cruditate affectus, qui digère mal, qui a l’estomac chargé. Crudior ad prandium venit. Roscius, quia crudior, agere noluit. Cf. Stomachus.

CRŪENTO, as, avi, atum, are, a. Ensanglanter. SYN. Sanguine imbuo, sanguinem elicio. ADV. Impie. USUS: Nolebam propter me cæde civium cruentari rempublicam. Scelere cruentare secures suas. Cæde nefaria se cruentare.

CRŬENTUS, a, um, Sanglant, ensanglanté. USUS: Cruentus civium sanguine.

CRŬMĒNA, æ, f. Bourse. SYN. Loculus.

CRŬOR, ōris, n. Sang répandu. SYN. Sanguis e vulnere. EPITH. Jucundus, civilis, quam recentissimus inimici. USUS: Cruorem inimici recentissimum ostendere. Cf. Sanguis.

CRUS, crūris, f. Jambe. SYN. Tibia, pars pedis, quæ ex coxendice ad extremos pedis digitos pertinet. USUS: Crura alicui frangere, suffringere.

CRUSTA, æ, f. Superficie, enveloppe, écaille, croûte. USUS: Vasis crustæ detrahebantur.

CRUX, ŭcis, f. Croix. SYN. Patibulum. PHRAS. In crucem agere, rapere, tollere; cruci suffigere, affigere; crucem alicui figere, defigere, constituere; patibulo affigere; in cruce figere; cruce afficere; cruci aliquem dare; infelici arbori suspendere. (VULG. Crucifigere), crucifier. USUS: Verres civibus Romanis crucem minatus est. Crucem indemnatis fixit, constituit. Cruci hominem insontem dedit. Multos in crucem egit, sustulit. Multos cruciatu, cruce, morte affecit. (Crux pro molestia, rebus adversis, calamitatibus vulg. est, peine, tourment).

Crux SSᵐᵃ, La Sainte Croix. PHRAS. 1. Lignum, in quo salus nostra, ingemiscente rerum natura, pependit; in quo tribus clavis mundi salus affixa pependit. 2. (Crucifixi imago, VULG.), Crucifix. Imago Christi cruci affixi; simulacrum Christi e cruce pendentis; signum pendentis in cruce Servatoris nostri; simulacrum Christi in cruce morientis, in cruce exspirantis; effigies Christi in cruce suffixi. 3. (Crucem facere, VULG.), se signer, faire le signe de la croix. Crucis signum in fronte pingere, formare; cruce se signare; signum crucis in fronte effingere, exprimere; salutari se crucis signo munire; signum crucis fronti, pectori imprimere. Signum crucis Christiano more, Christiano ritu ducere.

CŬBĬCŬLĀRIS, e, gen. com. Où l’on couche. SYN. Quod ad cubiculum pertinet. USUS: Lectus cubicularis.

CŬBĬCŬLĀRĬUS, ii, m. Valet de chambre. SYN. Cubiculi minister. USUS: Nihil per cubicularium, omnia per janitores.

CŬBĬCŪLUM, i, n. Chambre à coucher. SYN. Conclave. EPITH. Alienum, altum, amplum, hibernum, subgrande. USUS: Grande cubiculum, altum, hibernum valde probavi. In cubiculum introducere.

CŬBĪLE, is, n. Lit. SYN. Lectus. EPITH. Duplex. USUS: Cubilia ferarum. Inire alienum cubile, commettre un adultère. Nemo tam miser, qui non cubile suum, aut lectum salvum velit. Omnes mortales non solum vestigia, sed ipsa avaritiæ tuæ cubilia videre possunt, siége.

CŬBĬTĀLIS, e, gen. com. Haut d’une coudée. SYN. Cubitum altus.

CŬBĬTO, as, avi, are, n. Être souvent couché. SYN. Sæpe cubo.

CŬBĬTUS, i, m. Coude; coudée. SYN. Mensura, quantum e cubito brachii ad extremam manum est. USUS: Levato in cubitum corpore, suffulcire mentum columna, s’appuyer sur son coude, appuyer son menton sur ses deux bras. Triennio ille tres cubitos non processit. Columna tribus cubitis alta.

CŬBO, as, cubui, cubĭtum, are, n. Être couché. SYN. Recumbo, accumbo. PHRAS. Cubitum ivi, j’allai me coucher. Ad quietem ivi; quieti me tradidi; in lectum me recepi; cubitum discessi; conferre se cubitum parabat; strato se committere; lecto se commendavit; fessum diurno labore corpus quieti mandabat; lectum petiit; ad quietem se composuit. USUS: Deinde cubitum discessimus. Ægrotus in lecto cubans.

CŪDO, is, di, sum, ere, a. Battre; forger. SYN. Ferio, percutio. USUS: Cudere nummos, vel argentum, battre monnaie.

CŪJAS, ātis, gen. omn. De quel pays? SYN. Unde, qua ex gente? USUS: Socrates rogans, cujas esset? mundanum se respondit, totius mundi incolam, ac civem.

CŪJUS, a, um, A appartenant? Dont, de qui. USUS: Cuja res, cujum periculum. Cædes ei crimini detur, cuja interfuit.

CŪJUSDAMMŎDI, De quelque manière. USUS: Animus non esse solum, sed cujusdammodi debet esse.

CŪJUSMŎDI, De quel genre. USUS: Legem, cujusmodi sit, conservare.

CŪJUSQUĔMŎDI, De toutes sortes. USUS: Homines cujusquemodi.

CULCĬTA, æ, f. Matelas, oreiller. SYN. Pulvinus, lectulus, stragulum. USUS: Culcita plumea.

CŪLĔUS, i, m. Sac de cuir. SYN. Saccus e corio, vel lino factus. USUS: Parricidæ in culeum insuti in profluentem deferuntur.

CŬLĪNA, æ, f. Cuisine. EPITH. Ingentes. USUS: Tua quidem Philosophia in culina est.

CULMEN, ĭnis, n. Faîte, sommet. SYN. Fastigium. EPITH. Parvum, transversum.

CULMUS, i, m. Tige des plantes, chaume. SYN. Frumenti calamus a radice ad spicam. EPITH. Geniculatus. USUS: Herbescens viriditas sensim adolescit, culmoque nixa geniculato vaginis jam quasi pubescens includitur.

CULPA, æ, f. Faute. SYN. Causa, meritum, crimen, reprehensio. EPITH. Aliena, magna, minor, paterna, perpetua, præterita, propria, similis, summa, turpis, varia. PHRAS. 1. Tua culpa hæc acciderunt, cela est arrivé par votre faute. Tu unus ejus rei culpam sustines; tu ipse in culpa es, in te uno culpa ejus rei est; hujus rei culpa in te residet, hæret, consistit; tu ejus rei culpa teneris; tuo vitio perimus; omnes tibi culpam ejus rei attribuunt, assignant; tot malorum causas in te omnes conferunt, transferunt, derivant, inclinant, conferunt; penes te unum ejus rei culpam esse aiunt; te ejus culpæ coarguunt; te culpæ omnis reum faciunt; tuum hoc vitium est, de quo plectimur; in vitio tu es; in te injicitur ejus rei culpa; tibi vitio et culpæ datur; te unum in culpa et suspicione ponunt; in te unum culpam conjiciunt, referunt; merito tuo te accusant; ejus te mali fontem esse ac principium; tu unus in noxia es; te ipse jure optimo incuses licet auctorem omnium malorum; hujus rei culpam omnes in te rejiciunt, tibi adscribunt; te hujus mali fontem, originem, causam esse prædicant; hanc in te culpam omnes impingunt; hujus culpæ notam tibi uni inurunt; hujus rei culpa te condemnant. Cf. Causa, Adscribo, Criminor. 2. Gravem culpam admisit, il a commis une grande faute. Gravem culpam commisit, contraxit, suscepit; magno se crimine adstrinxit; gravi culpa se contaminavit; non levem culpam commeruit, in se suscepit; sequius admisit aliquid; graviter offendit, deliquit; in gravem culpam incidit; gravi se scelere commaculavit, inquinavit; gravi culpa se obstrinxit. Cf. Committo, Peccatum, Pecco, Crimen. 3. In culpa non est, il n’est pas en faute. Abest ab ea culpa longissime; extra culpam est; extra causam culpamque positus est; nihil in eo culpæ hæret, residet; culpa ea non tenetur; hujus rei culpa penes illum non est; noxæ ejus reus non est; ejus virium non est; ejus culpa, vitio id factum non est. 4. Expers omnis culpæ est, il est tout à fait innocent. Culpa caret, vacat; ab omni culpa abest, ab omni culpa remotus est; culpa omnis procul abest ab eo; abhorret ab ejus integerrimis moribus, quidquid culpæ in eum confertur; purus ab omni culpa est. Cf. Innocens. 5. Culpam a se facile removebit, il se disculpera facilement. Culpam haud ægre a se amovebit, amolietur, dimovebit; ea se culpa facile liberabit; ea se ex culpa facile eximet; eam se extra causam culpamque facile ponet; facile effugiet hoc crimen; ex eo crimine facile elabetur. Cf. Criminatio. 6. Culpam in alium rejicio, je rejette la faute sur un autre. Culpam in alterum confero, transfero, derivo, injicio, conjicio; in alium amolior, averto, inclino. 7. Culpam fateri, avouer une faute. Culpam agnoscere; culpæ se reum agere, peragere; de se ultro confiteri; non defugere noxæ confessionem. 8. Damna omnia, quæ culpa mea acciderunt, resarciam, je réparerai tous les dommages que j’ai causés par ma faute. Præstabo culpam; culpam redimam; quidquid detrimenti mea culpa acceptum est, sarciam, compensabo. USUS: Nulla culpa subest. Senatus in culpa est. Ejus peccati culpam unus sustines. Omnes se culpæ insontes clamant. Tibi præstanda est ea culpa. Cf. Crimen, Reprehendo.

CULPO, as, avi, atum, are, a. Reprendre, blâmer, critiquer. SYN. Culpæ do, culpæ ejus tribuo, in culpa pono, reprehendo. USUS: Sæpe patientiam ejus culpavi. Cf. Reprehendo.

CULTER, tri, m. Couteau. USUS: Cultros metuit tonsorios; cultro succinctus; cultrum stringere.

CULTĬO, ōnis, f. Action de cultiver, culture. SYN. Cultura. USUS: Cultio agri.

CULTOR, ōris, m. Celui qui cultive. USUS: Agrorum cultores, laboureurs. Veritatis, justitiæ cultor, fraudis inimicus, ami de la justice, de la vérité.

CULTRIX, īcis, f. Celle qui cultive.

CULTŪRA, æ, f. Culture. SYN. Cultio, cultus. EPITH. Multa, salutaris agrorum. USUS: Ager desertus a cultura hominum. Ager suapte bonus, diligentia et cultura melior. Ager nihil ferens, nisi magno labore ac cultura quæsitum.

CULTŬS, ūs, m. Genre de vie. SYN. Vitæ ratio. EPITH. Communis atque usitatus vitæ, diligens, humanus civilisque, optimus, Deorum castissimus atque sanctissimus, plenissimusque pietatis, malus, mollissimus, necessarius, parvus, pius, quotidianus, saluber, moderatus, senior, tenuis, magnus, magnificus. USUS: 1. Idem nobis cultus, idem victus. Homines a fera agrestique vita ad humanum cultum civilemque traducere. Delectant magnifici apparatus, vitæque cultus cum elegantia et copia. Cultus, et curatio corporis nobis adhibenda est. 2. Cultura, cultio, culture de la terre. Ager ex se fructum nullum edit sine cultura hominum. 3. Cura, témoignage de respect, honneur. Tribuere alicui officium et diligentem cultum. Cf. Colo, Religio.

1. CUM, Avec. Præpositio. Vim habet conjunctionis, societatis, interdum instrumenti. USUS: Cum magno labore, cum magna spe agit. Cum gladio cruento comprehensus est. Cum ferro invadere in aliquem. Cum magno fletu, cum voluptate auditur. Considerate cum animis vestris. Habeo statutum cum animo meo. Cf. Simul.

2. CUM, Lorsque. Adv. SIGNIF. Causam, occasionem, tempus. Antiquis quum. USUS: Nox una intercessit, cum ille ita mutatus est. Aliquot sunt dies, cum te amo. Fuit id quondam tempus, cum, etc.

CUM, TUM, D’un côté, de l’autre; non seulement, mais encore; tant.... que; soit.... soit que. Præcedit illud, hoc consequitur. SYN. Et, et; non solum, sed etiam. Cum minus quiddam, tum vero gravius et majus significat. USUS: hoc cum utile, tum illud longe honestissimum est, quod. Cum doctrina, tum imprimis pietate excellens. Id fecit cum sæpe alias, tum vero hoc tempore frequentissime. Cum cætera, tum hoc dictum vitupero.

CUMPRĪMUM, Alors que. SYN. Ut primum, ubi primum, simul atque. USUS: Cumprimum posse ingredi cœpit, non recusabat, etc.

CUMPRĪMIS, Surtout, principalement. SYN. Imprimis. USUS: Homo cumprimis locuples et honestus.

CŬMŬLĀTĒ, Pleinement, abondamment. SYN. Plane, abundanter, majori mensura. USUS: Cumulate mihi gratias egit, satisfecit. Non modo liberaliter, sed ornate etiam cumulateque tractatus sum. Cumulatius augere munus aliquod.

CŬMŬLO, as, avi, atum, are, a. Entasser, accumuler; combler. SYN. Augeo, adaugeo, expleo, compleo, perficio. )( Detraho, imminuo. USUS: Scipio bellicam laudem eloquentia cumulavit. Alio scelere id scelus cumulasti. Maximo gaudio, ira, voluptate cumulor. Mirabar, locum augendi in eo fuisse, quod dudum cumulatum videbatur. Homo omni laude cumulatus. Cf. Augeo, Orno.

CŬMŬLUS, i, m. Amas considérable; comble. SYN. Acervus, accessio, summa. USUS: Ad summam ex illius reditu lætitiam cumulus gaudii accessit ex adventu tuo. Beneficium tuum magno cumulo auxisti. Etsi alioquin illum amo, accedit tamen cumulus commendationis tuæ. Ad tua plurima de me merita maximus hoc facto cumulus accessit. De laudibus Dolabellæ cumulum deruam. Tua commendatione ad meam voluntatem cumulus accedit. Cumulos exstruere.

CŪNĀBŬLA, ōrum, n. pl. Berceau d’enfant; origine. SYN. Cunæ. TRANSL. Rudimenta. USUS: An alia putas esse rudimenta et cunabula virtutis?

CŪNÆ, ārum, f. pl. Berceau. SYN. Incunabula, cunabula. USUS: Vagire in cunis.

CUNCTĀBUNDUS, a, um, Qui hésite. SYN. Segnis, resistens.

CUNCTANTER, Avec hésitation, lentement. SYN. Lente.

CUNCTĀTĬO, ōnis, f. Retard, lenteur, hésitation. SYN. Mora, tarditas. USUS: Studium semper adsit, cunctatio absit. Sæpe cunctatione et tarditate, cum otium volunt sine dignitate retinere, utrumque amittunt. Cf. Mora.

CUNCTĀTOR, ōris, m. Qui temporise, qui hésite. USUS: Nosti, quam Marcellus parum efficax sit, quam tardus, quam cunctator.

CUNCTOR, aris, atus sum, ari, d. Temporiser, tarder, hésiter. SYN. Remoror, retardo, differo. )( Propero. ADV. Diutius in vita. USUS: 1. In cursu bonorum consiliorum cunctandum non est aut tergiversandum. An etiam tum cunctabimini, quiescetis, timebitis? 2. Percunctor, demander. Cum ex me cunctaretur pro percunctaretur. Cf. Remoror, Differo, Mora, Tardus.

CUNCTUS, a, um, Tout. R. q. Conjunctus. SYN. Omnis, totus, universus. USUS: Cuncta sidera, cunctus populus; cuncta Ægyptus, cuncta terra.

CŬNĔĀTIM, En forme de coin. SYN. Per cuneos. USUS: Cuneatim urbem oppugnabant.

CŬNĔŎLUS, i, m. Dimin. Petit coin. SYN. Parvus cuneus.

CŬNĔUS, i, m. Coin. SYN. Quod inseritur in ligno findendo. USUS: Hos ille cuneos inserens prorupit artus.

CŬNĪCŬLUS, i, m. Lapin; souterrain; mine (de guerre). SYN. Fossa subterranea. PHRAS. (Cuniculum fecerunt, VULG.), ils firent une galerie souterraine. Cuniculum egerunt; cuniculis subtraxere aggerem. USUS: 1. Quatuor homines cuniculus oppressit. Cuniculum agere. Cuniculis oppugnare. 2. TRANSL. Dolus, moyen détourné, sourde menée. Prius vi, nunc cuniculis me oppugnat.

CŬPA, æ, f. Tonneau, barrique. SYN. Vas vinarium, ubi mustum coquitur, et defæcatur. USUS: Vinum a propola, et de cupa.

CŪPĒDĬA, ōrum, n. pl. et CŪPĒDĬÆ, ārum, f. pl. Mets de choix, friandises. SYN. Suaviores epulæ, vel earum cupiditas; deliciæ ciborum; gulæ irritamenta. USUS: Ægrotationi subjecta sunt avaritia, liguritio, vinolentia, cupedia, mulierositas.

CŪPĒDĬNĀRĬUS, a, um, Pâtissier, confiseur. SYN. Esculentarum rerum venditor.

CŬPĬDĒ, Ardemment, passionnément. SYN. Studiose, avide, callide. Sæpius in vitium. USUS: Agros suos studiose colit, non alienos cupide appetit. Moniti, ne cupide quid agerent Multa a senatu cupide, multa temere fiebant.

CŬPĬDĬTAS, ātis, f. Désir, ardeur, passion. SYN. Aviditas, ardor, amor, animi impetus, cupiditatis sitis, libido, studium, desiderium, desideratio. EPITH. Acerrima, fortissima, acrior, insanior, apertior, cæca atque temeraria, dominatrix animi, effrenata et furiosa, excellens laudis in omnibus rebus, flagrans, honesta, impia, improbissima, inconsiderata, incredibilis, inexplebilis, infinita, inhonestissima, injusta dominatus, insatiabilis, levis, liberalior, non mediocris, obscura, occulta atque tecta, lubrica dominandi, projecta, sacra, summa, singularis, sollicita, turpior, vacua, tam varia, tam nova. Cupiditates contrariæ, diversæ et inter se pugnantes, extraordinariæ, faciles, intolerabiles, immensæ, et innatæ, inanes adolescentiæ, indomitæ animi, inexplebiles, innumerabiles, multæ, quam variæ, quam infinitæ, naturales et inanes, naturales et necessariæ. PHRAS. 1. Cupiditatem alicui facere, enflammer les désirs de qqn. Cupiditatem alicui injicere; cupiditate incitare, incendere, inflammare, afficere; in cupiditatem rei impellere; cupiditatem erigere. 2. Cupiditatem habere, désirer avec passion. Magna cupiditate teneri; inflammari, rapi, ferri, efferri cupiditate; cupiditate flagrare; cupiditatem præ se ferre; magno studio in rem ferri; esse in aliquo cupiditatem; incensum esse desiderio; studio inflammatum; magno rei desiderio teneri, moveri, æstuare, flagrare, exardescere. Cf. Desidero, Desiderium. 3. Cupiditatem comprimere, étouffer, arrêter ses désirs. Docemur domitas habere cupiditates; libidines coercere, frangere, cohibere; restinguere cupiditates; imminuere certe et debilitare; modum ponere cupiditati; imperare sibi; nec parere libidini, nec morem gerere cupiditati; regere consilii gubernatione cupiditatem; cupiditatem comprimere. 4. Cupiditatem explere, satisfaire ses passions. Cupiditatibus suis servire, obsequi, parere, morem gerere; rapi cupiditatibus suis; inflammata ferri libidine; cupiditati frena laxare; cupiditate longius procedere; efferri libidinis impetu; cupiditati suæ satisfacere, obtemperare. USUS: Suffragari alterius cupiditati, favoriser les passions de qqn. Cupiditate se devincire, se laisser enchaîner par ses désirs. Cf. Avaritia, Desiderium, Libido.

CŬPĪDO, ĭnis, f. Désir, envie, passion. SYN. Cupiditas. USUS: Bona pars hominum decipitur cupidine.

CŬPĬDUS, a, um, Qui désire, qui souhaite, qui aime. SYN. Studiosus, appetens, avidus, amans, observans. )( Moderatus. ADV. Nimium decedendi, valde spectandi, vehementer. PHRAS. Minime sum cupidus, je ne désire rien. Remotus ab omni cupiditate sum; careo omni cupiditate; cupiditatem omnem abjeci; nulla me tenet cupiditas; nulla in me est cupiditas; procul absum a cupiditate. Cf. Cupiditas. USUS: Est ille perstudiosus tui, et cupidus in perspicienda veritate. Græci contentionis quam veritatis cupidiores. Cf. Avarus, Avidus.

CŬPĬO, is, īvi, vel ii, ītum, ere, a. Désirer, souhaiter. SYN. Opto, exopto, aveo, desidero, expeto, appeto, concupisco, cupidus sum, studio et cupiditate ardeo, cupiditatem habeo, cupiditas me tenet, cupiditate flagro, inflammatus sum, cupidatate in aliquam rem immineo, desiderio teneor, studio efferor, alacer animo sum, aviditas me tenet, gestio, sitio, cupiditas alicujus rei est, studio trahor, incendor. ADV. Diu, mirabiliter, nefarie, plane, summe, valde, vehementer, vehementius. USUS: 1. Hoc nos vitare cupimus; ardenter aliquid cupere. 2. Faveo, studeo, benevolus sum, s’intéresser à, être bien disposé pour. Dolabellæ causa cupio omnia, et debeo. Vehementer alicujus causa cupere. Tibi uni maxime cupio. Faveo Curioni, Cæsari honestissime cupio, pro Pompeio emori volo. Cf. Desidero, Cupiditas.

CUR? Pourquoi? SYN. Quare? quamobrem? quid est, quod? qua ratione? eccur? quid est causæ? quid est? USUS: Quid est causæ, cur repudietur? causa, cur cuperes, non erat.

CŪRA, æ, f. Soin. SYN. Diligentia, studium, cogitatio, meditatio, angor, metus, molestia, sollicitudo, acerbitas. EPITH. Acris, anceps, antiquissima, assidua et perpetua salutis, difficilis alicujus rei, dignissima virtutis alicujus, divina, domestica, fixa, gratissima, gravis, incredibilis, magna, majuscula, non mediocris, minor, parva, reliqua, sagax, sempiterna, simplex, summa, vetus animi. Curæ anxiferæ, honestæ, incredibiles, magnæ, miserrimæ, optimæ, plurimæ. PHRAS. 1. Ea res tibi magnam curam afferet, cette affaire vous causera de grands soucis. Magnam curam injiciet, dabit; ex ea re magnæ tibi curæ nascentur; ea res magnis te curis afficiet, conficiet, implicabit; ea res multis franget te curis; multis curis te macerabit, excruciabit; cura ac sollicitudine animum occupabit. 2. Curam, quæso, reipublicæ suscipe, acceptez, je vous en prie, le gouvernement de l’État. Complectere, quæso, rempublicam tuis curis; curam omnem ad rempublicam conferto; ad reipublicæ curam te animumque conferto; in maximis negotiis tuis etiam huic cogitationi tempus impertire, quam reipublicæ cura injecerit; in his studiis omne studium tibi et cura ponatur, adhibeatur, consumatur; in ea re curas tuas omnes pone, fige, defige, infige, ut respublica salva sit; in eam curam toto pectore incumbe; in eo cura tua versetur omnis; perpetua illa cura apud te excubet, ut rempublicam salvam præstes; sustine, quæso, tantisper reipublicæ curam; animum ad publicæ rei curam converte; nullam aliam priorem, quam reipublicæ curam age; in eadem, quæso, cura rempublicam habe, qua privatam; curationem reipublicæ hoc maxime tempore age; publicis, quæso, negotiis inservi; nihil tibi potius, nihil antiquius sit reipublicæ cura; omnium rerum prima tibi sit et antiquissima reipublicæ cura. Cf. Curo. 3. Si tibi salus mea curæ est, si ma vie vous tient à cœur. Si tibi salus mea cordi est; si qua salutis meæ cura te tangit, attingit, tenet; si tibi cura est de salute mea; si curæ habes salutem meam; si salutis meæ rationem ducis aliquam. 4. Curam mihi exemit, il m’a enlevé cette inquiétude. Magna me cura levavit; curam meam levavit; multa me cura solvit, liberavit, laxavit; magnam curarum partem mihi ademit. 5. Curam hanc dudum deposui, depuis longtemps j’ai laissé de côté ce souci. Abjeci, dimisi, animum ab ea cura abduxi, traduxi; cura illa dudum consedit; cura ea me dudum expedivi. 6. Cura mihi augetur, mes soucis augmentent. Cura acuitur, cura in sollicitudinem vertitur. 7. Curis consumi, je suis dévoré d’inquiétude. Curis macerari, confici, absumi, exedi, frangi, discruciari. 8. Alia ex alia me cura invadit, mille soucis m’envahissent. Alia ex alia me cura excipit, mihi incumbit; mihi nascitur; me urget, premit, urit; animo insidet; animum obsidet, occupat, aggreditur, exagitat, discruciat, oppugnat, exercet; curarum agmine obsideo, oppugnor; curarum fluctibus occupor, obruor, crucior; alia ex alia cura me gravius angit, sauciat. 9. Curas illas excute, quittez ce souci. Abjice inanes has curas ac sollicitudines; mitte curas inanes; exue te his curis; animum avoca ab hac molestia; curas has infestas ex animo ejice; absterge et exclude istam ex animo ægritudinem; expue hanc animo molestiam, et te tibi vindica. 10. Jam sine cura sum, je n’ai plus de soucis. Cura omni vacuus sum; cura omnis jam consedit; animo otioso sum ac soluto; jam mihi in vado res est, timore expeditus, solutus a curis, expers curæ sum; nulla me cura coquit; nulla sollicitudo mordet; nulla tristitia exedit. Cf. Sollicitudo. USUS: Sit tibi mea dignitas curæ. Sit tibi cura de dignitate mea. Habeto curæ dignitatem meam. Fugere omnem de republica curam.

CŪRANTĬA, æ, f. Diligence. SYN. Cura. )( Non curantia. USUS: Quod me admones de non curantia, recte facis.

CŪRĀTĬO, ōnis, f. Administration, charge, office. SYN. Procuratio, administratio. EPITH. Agraria, regia, integra, periculosæ, ancipites, variæ. USUS: Cultus et curatio corporis est adhibenda. An Dii ab omni curatione et administratione vacent? Res annonaria est curationis meæ. Hæc curatio ad me delata est. Ejus provinciæ curationem suscepi, egi. Inter primam curationem exspiravit. Gravibus morbis ancipites et periculosæ curationes adhibentur, præscribuntur. Omni curatione vacare. Cf. Administratio.

CŪRĀTOR, ōris, m. Préfet, commissaire. SYN. Procurator, præfectus. USUS: Curatores urbis, annonæ. Ludorum curatorem constituere, præficere.

CŪRĬA, æ, f. Assemblée du Sénat. SYN. Sedes ac templum consilii publici, tribus, privatæ domus pars. EPITH. Crudelis, elinguis, major, minor, multa, nova. USUS: Curia vindex temeritatis, moderatrix officii. Curia, templum sanctitatis, amplitudinis, mentis, consilii, caput urbis, ara sociorum, portus omnium gentium.

CŪRĬĀLIS, is, m. Habitant du même bourg. SYN. Tribulis, municeps. USUS: Cimon in suos curiales hospitalis.

CŪRĬĀTUS, a, um, De curie. USUS: Lex curiata. Curiata, centuriata comitia.

CŪRĬO, ōnis, m. Curion, prêtre d’une curie. USUS: Curio maximus.

CŪRĬŌSĒ, Soigneusement. SYN. Diligenter. USUS: Quærere, conquirere aliquem, aliquid curiosius.

CŪRĬŌSĬTAS, ātis, f. Soin, curiosité. SYN. Nimia diligentia, cura humani ingenii. USUS: Sum in ejus rei curiositate.

CŪRĬŌSUS, a, um, Soigneux, exact. SYN. Nimium in quærendo diligens. ADV. Belle. USUS: Nihil de aliis inquirere, minimeque in aliena re curiosum esse. Homo curiosus et plenus negotiis. Servulus percuriosus. Non sum in exquirendis juribus curiosus. Non ita latet, quin curiosis oculis perspici possit Cf. Cura.

CŪRO, as, avi, atum, are, a. Soigner, avoir soin. SYN. Do operam, laboro, elaboro, studeo; curam, diligentiam adhibeo, curam in aliqua re pono; cura ac diligentia complector, diligentiam in aliquam rem confero; mihi curæ est, procuro, tracto, administro; item: medeor, curationem adhibeo. ADV. Diligenter aliquem, de aliquo, mandatum, valetudinem, perferendas litteras, diligentissime, etiam atque etiam, fideliter mercedes prædiorum, honorificentissime decernendum de rebus gestis, laxius, leviter ægrotantem, magnopere, mediocriter, omnino nihil, prope prorsus, nihil aliud, studiose omnia, maxime. PHRAS. 1. Curabo res tuas diligenter, je prendrai grand soin de vos affaires. Habebo rationem dignitatis tuæ; inserviam honori tuo; summa contentione pro te decertabo; suscipiam propugnationem, ac defensionem dignitatis tuæ; rerum tuarum rationem ducam; in negotia tua omni cogitatione, toto pectore curaque incumbant; rerum tuarum mihi semper antiquissima cura erit; de rebus tuis securus esto, curabo pulchre omnia; curam de te geram diligentem, tua negotia, quidquid ad te pertinebit, uti debeo, diligenter agam; res tuas, negotia, rationes pro virili parte tractabo, administrabo, procurabo. 2. Ille curat, tractatque res meas, il s’occupe de mes affaires et les traite. Procurator is rerum mearum est, curator et administer; ille sustinet rerum mearum curam; curationem agit, curam habet rerum mearum; is est, cui res meas tractandas, administrandas, procurandas commisi, credidi, commendavi; cujus fidei potestatique res meas commisi, mandavi; in cujus fidem tutelamque res meas tradidi, permisi. Cf. Cura, Committo, Commendo. 3. Cura, quæso, res meas diligenter, occupez-vous avec soin de mes affaires, je vous prie. Fac, ut meæ tibi rationes curæ sint; prospice, consule, provide rationibus meis; suscipe me, respice fortunas meas. Tuere me, fove, ac complectere. Cf. Curam suscipere. 4. Res alienas diligenter, tuas negligenter curas, vous vous occupez avec ardeur des affaires d’autrui et vous négligez les vôtres. De aliis plurimum, de te ipso rebusque tuis minime laboras; aliena tibi curæ sunt, tua negligis; aliorum rationes pluris apud te sunt, quam tuæ; propensior ad alios, quam ad te ipsum tua voluntas est; alienæ voluntati ut morem geras; obsequaris, te ipsum deseris, relinquis, destituis; ut aliis satisfacias, aliorum causa te ipsum destituis; quid aliis placeat, quid aliorum e re sit, attendis, at rerum tuarum ratio quid postulet, minime cogitas; alienæ causæ patronus, tuæ pene prævaricator es; alienis commodis omni studio, cura, labore inservis, invigilas, operam das, dicas, navas, præstas, tribuis, de tuis commodis nihil agis, tua commoda minime tibi cordi sunt; aliorum commoda dum captas, dum aliorum causam foves, juvas, agis, suscipis, tuam jacere, frigere, neglectam jacere pateris, tuam abjicis, nihil facis; de aliena causa sollicitus, tuæ oblitus es; alienæ causæ faves, tuam contemnis; quod tuæ causæ studium dicare deberes, id alienæ dicas, in aliena collocas. 5. Nihil ille curat, il ne s’en occupe pas. Haud in magno ponit discrimine; nec quidquam illi pensi est; nihil pensi habet; nihil moratur; nullo loco id numerat; ab rerum suarum sensu jam dudum abalienavit animum; se, libertatem, salutem dudum projecit; nihili hæc facit; omnia in minimis ponit, deputat. 6. Curavit hominem, il a guéri l’homme. Curationem illi adhibuit, admovit, attulit; morbum depulit, sustulit, profligavit; sanitati hominem restituit; ejus opera recreatus a morbo est; valetudinem, vires recepit. Cf. Sano, Convalesco. USUS: 1. Funus ei faciendum curavit. Deos non curat. Signa, quæ mihi curasti, reddita sunt. Corpora curare milites jussit, cibo reficere. 2. Valetudini restituo, soigner, guérir (une maladie). Violentis medicamentis curare eum, qui gravius ægrotat. Provinciam curavit, sanguinem misit.

CURRĬCŪLUM, i, n. Endroit où l’on court, lice, carrière; course; char. SYN. Spatium, quo curritur; stadium, cursus, currus. EPITH. Æternum, exiguum vitæ, æternum gloriæ, tam exiguum, tam breve vitæ, vetus. USUS: Deflexit de curriculo mos majorum. Animum de curriculo litterarum negotii alicujus causa deflectere. Vivendi curriculum honeste conficere. Exiguum vitæ curriculum nobis natura circumscripsit, æternum gloriæ. Hæ exercitationes ingenii, hæc curricula mentis. Curricula sermonum. Omne curriculum industriæ meæ in amicorum periculis elaboratum est. De proposito mihi curriculo nihil discedam.

CURRO, is, cŭcurri, cursum, ere, n. Courir. SYN. Cursum conficio, cursum teneo, cursum curro. ADV. Aperte eosdem cursus, certatim ad opus, furtim, longius, proclivius, raptim in sententiam. PHRAS. Ad aliquem currere, courir vers qqn. Cursu tendere, contendere ad aliquem; cursu effuso aliquo ferri, provolare; cursim ad aliquem pergere; cursu ad aliquem ire. USUS: Qui stadium currit, eniti debet, ut vincat.

CURRŬS, ūs, m. Char. SYN. Vehiculum, cisium, carpentum, pilentum. USUS: Visus est sibi in somnis curru quadrigarum vehi. Curru albis equis juncto invehitur. Cisio regionem pervolat. In rheda vehi. Aliquem de curru detrahere. De foro in Capitolium currum flexit, vehiculo eripuit se ex oppido. Curru sublimis ibat in regiam. Aurato eminens curru vehebatur.

CURSIM, En courant, à la course. SYN. Cursu, effuso cursu, effusissimis habenis, laxatis habenis. USUS: Cursim impetum facere, cursim aliquo pergere. Quæ ego sero et cursim, et subsecivis, ut aiunt, operis arripui. Cursim dicere.

CURSO, as, are, n. Courir souvent, çà et là. SYN. Frequenter curro. ADV. Temere, ultro. USUS: Cursare ultro citroque, huc illuc.

CURSOR, ōris, m. Coureur. USUS: Cursores in stadio. Cursor ad Olympia profecturus.

CURSŬS, ūs, m. Course; voyage (sur terre ou sur mer); cours, durée. SYN. Curriculum, iter, navigatio, lapsus. EPITH. Admirabilis orationis, æquus, æternus gloriæ, apertus ad laudem, assiduus, brevis, sempiternus celerior ætatis, certus, concitatior, contentus, decorus, facilior ad gloriam, forensis, incertus, incitatior, incredibilis, inusitatus verborum, legitimus, lunaris atque infimus, magnus, maritimus, maximus, olympiacus, otiosus vitæ, rectus, secundus, simillimus totius vitæ, summus, suspectus honorum, tantus verborum. Cursus æquabiles, æterni, ætherii, annui, celeres, certi et constantes, contrarii, dispares astrorum, immoderati, immutabiles, maritimi, ordinati, perennes ac perpetui, stati et immutabiles, vagantes, varii. USUS: 1. Contento cursu classis Italiam petebat. Brevi tempore magnos cursus conficere. Secundo vento cursum tenere. Vivendi cursus, solis, stellarum cursus. 2. TRANSL. Cursus animi et industriæ, carrière, manière. Vide, in quo cursu simus. Vita brevis est, cursus gloriæ sempiternus. Non omnibus idem cursus in cœlum patet. Per rectum cursum ad honores non pervenit. A genere cursuque meo vivendi nunquam desciscam.

CURTUS, a, um, Écourté. SYN. Decurtatus, mutilus. USUS: Nihil inconditum, nihil curtum, nihil claudicans. Meæ aures completo verborum ambitu gaudent, et curta sentiunt, nec amant redundantia.

CŬRŪLIS, e, gen. com. Curule. USUS: Sella curulis, ædilitas curulis.

CURVO, as, avi, atum, are, a. Courber. USUS: In arcum curvare.

CURVUS, a, um, Recourbé. SYN. Flexus, contortus.

CŪSOR, ōris, m. Monnayeur. USUS: Monetæ cusores.

CUSPIS, ĭdis, f. Pointe. SYN. Acuta pars gladii.

CUSTODĬA, æ, f. Prison; gardes, sentinelle. SYN. Carcer, præsidium, vigilia, excubiæ, conservatio. EPITH. Fida, infelix capitis, libera et non sollicita, liberalis, optima tutissimaque, privata, publica, regia, horribilis, mirifica. PHRAS. 1. In custodiam dare, mettre en prison. In custodiam tradere; in custodia includere; custodia septum tenere. Cf. Carcer. 2. Ex custodia dimittere, relâcher. Ex custodia emittere, amittere, educere, eripere; vinculis levare, exsolvere. Cf. Carcer, Vinculum. 3. In custodia esse, être en prison. In custodiis haberi, teneri, retineri. USUS: Exercitus, præsidium populi Rom., custodia provinciæ. Urbis custodiam agere. In urbis custodia te fortuna posuit, la fortune vous a commis à la garde de la ville. In hac custodia, velut in specula collocati sumus, ut populum metu vacuum nostra vigilia et providentia servemus. Illam coloniam ego meis vigiliis et custodiis munivi. Advigilare ad custodiam ignis. Illæ tabulæ privata custodia continentur.

CUSTŌDĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Garder. SYN. Asservo, tueor, septum custodia teneo, in vigilia rei alicujus maneo, privata custodia contineo, incolumem servo, observo, præsidio sum, custodia teneo, præsidiis firmo, custodiis munio, præsidium impono, diligenti custodia asservo, speculor, conservo. ADV. Diligentissime librum, recte, sanctissime signa et ornamenta urbis. USUS: Me non solum amicorum fides, sed oculi universæ civitatis custodiunt. Posse percipere animo, et custodire memoria. Delecta juventus ejus corpus custodit. Custodire litteris magnorum virorum dicta.

CUSTOS, ōdis, m. Gardien. SYN. Conservator, vindex, defensor. EPITH. Bonus defensorque provinciæ, diligentissimus pacis et otii, præclarus ovium, malus, primus. Custodes certi, multi, severi. USUS: Custos, præses, conservator urbis et libertatis. Malus custos diuturnitatis metus. Fani, urbis custodes. Sapientia custos et procuratrix hominis. Præficere custodes alicui rei. In aliqua re custodes ponere.

CŬTIS, is, f. Peau. SYN. Pellis, corium. USUS: Aliquid intra cutem inest vulneris.

CYCNĒUS, vel CYGNĒUS, a, um, De cygne. USUS: Cygnea vox et oratio.

CYCNUS vel CYGNUS, i, m. Cygne, oiseau. SYN. Olor. EPITH. Providentes. USUS: Cygni non sine causa Apollini dicati sunt, sed quod ab eo divinitatem habere videantur, quia providentes, quid in morte boni sit, cum cantu et voluptate moriuntur.

CY̆LINDRUS, i, m. Cylindre. SYN. Quod volubile est, ut columna teres. USUS: Cylindrum volvere, versare.

CYMBA, æ, f. Barque, canot, nacelle. SYN. Scapha et parva navis. USUS: Cymbarum multitudo.

CYMBĂLUM, i, n. Cymbale, instrument de musique. USUS: Domus cantu et cymbalis personat.

D

DACTY̆LUS, i, m. Dactyle, SYN. Pes carminis heroici.

DĀCTȲLĬCUS, a, um, De dactyle. USUS: Numerus dactylicus.

DÆMON, ŏnis, m. Esprit, génie. SYN. Lar, genius. Cf. Diabolus.

DÆMŎNĬUM, ii, n. Génie. SYN. Genius. USUS: Socrates ait, esse divinum quiddam quod dæmonium appellat, cui semper ipse paruerit, nunquam impellenti, sæpe revocanti.

DĀMA, æ, f. Daim, animal.

DAMNĀTĬO, ōnis, f. Condamnation judiciaire. SYN. Condemnatio. EPITH. Aliena, misera, invidiosa. Damnationes acerbissimæ reorum, quotidianæ. USUS: Omnes damnatione ignominiaque digni. Reorum damnationes acerbissimæ.

DAMNĀTŌRĬUS, a, um, De condamnation. USUS: Judicium damnatorium.

DAMNĬFĬCUS, a, um, Malfaisant, nuisible. USUS: Bestia damnifica.

DAMNO, as, avi, atum, are, a. Condamner. SYN. Condemno, improbo, supplicio addico, damnatione afficio, vitam alicujus, aut sanguinem addico. ADV. Damnari honeste, inique a civibus, palam, voce omnium. USUS: Aliquem sceleris, injuriarum, stultitiæ damnare. Mulier unius peccati damnata uno judicio, multorum maleficiorum convicta putatur. Turpi judicio damnatus. Nomine conjurationis, de vi, de majestate damnatus. Capite damnatus. Causa judicata, convicta, damnata. Cf. Condemno, Animæ damnatæ.

DAMNŌSĒ, De manière à causer du tort. USUS: Damnose bibere, boire à ruiner qqn.

DAMNUM, i, n. Perte, dommage, détriment; tort, préjudice. SYN. Jactura, detrimentum, incommodum, malum, fraus, dispendium. EPITH. Magnum, majus, minus, novum, quæstuosum, tantum, damna aleatoria, maxima. PHRAS. 1. Ea res non parva tibi damna inferet, cette affaire vous causera de grands dommages. Damna non levia dabit, afferet; multis gravibusque damnis te afficiet; damno erit ac calamitati; gravia detrimenta inferet, importabit; detrimenta non pauca injunget, invehet; plagam rebus tuis gravissimam injiciet; imponet vulnus sane gravissimum; ea res ad tuam perniciem pertinet; res tuas magnopere labefactabit; pestem tibi et exitium afferet; tibi noxæ erit; gravibus damnis te mulctabit; plus damni ac mali datura est, quam credi possit; ea res fraudi aliquando tibi futura est; malo tibi erit ac calamitati; calamitatem inferet certissimam; exitium struet; damna non levia pariet, creabit. 2. Magnum damnum passus sum, j’ai essuyé de grandes pertes. Ob eam rem in maximam fraudem incurri, incidi; magna inde rei familiaris naufragia feci; plagam inde odiosam accepi; magnum meæ res vulnus acceperunt et mortiferum; magnum mihi vulnus inustum, impositum est; plaga mihi injecta est maxima; multa detrimenta mihi sunt allata, importata; magnam inde jacturam feci, accepi; carpi me gravibus quotidianisque damnis comperi; magna clades familiaris rei accepta est; accisæ admodum ea clade res meæ sunt; non parva clades rebus meis incidit; magna rerum mearum imminutione id accidit; existimatio mea graviter læsa, offensa est; magnum incommodum accepi; calamitatis aliquid acceptum est; fractæ eo casu res nostræ sunt; allisæ graviter; gravi vulnere afflictæ; damnum feci, contraxi maximum; detrimentum cepi, accepi, feci sane gravissimum; damnis non levibus affectus, mulctatus sum; res meæ grave damnum subiere; gravi ictu perculsæ sunt, ac pene prostratæ; grave vulnus rebus meis inflictum est. 3. Damnum mihi minatur, il me menace de grands dommages. Machinam in caput meum comparat, intendit; caput meum oppugnat; exitium mihi parat; ad perniciem capitis mei incumbit; omnia ad perniciem meam instructa sunt; pestem mihi et exitium denuntiat. 4. Damnum compensare, réparer ses pertes. Damnum præstare, illita damna sarcire, detrimenta resarcire. Cf. Compenso. USUS: 1. Damnis multis me affecit; multum damni dedit, causer du dommage. In mercatura magnum damnum fecit, contraxit, éprouver des pertes. 2. Damna illata tibi præstanda, sarcienda sunt, il vous faut réparer les dommages causés. Cf. Detrimentum, Incommodum, Noceo.

DĂPES, um, f. pl. anom. daps, Sacrifice offert aux dieux; banquet, festin. SYN. Epulæ in sacrificiis Deorum largiores et opipari apparatus. USUS: Lautæ, opimæ, festæ dapes. Cf. Convivium.

DAPSĬLIS, e, gen. com. Abondant, riche, somptueux. SYN. Abundans, largus, lautus, USUS: Sumptus dapsilis.

DAPSĬLĬTER, En faisant bonne chère, magnifiquement, somptueusement. SYN. Opipare, large, magnifice, splendide, abundanter, laute, liberaliter.

DE, præpos, De. USUS: 1. Ex, ad personam relatum: Audivi hoc de parente, j’ai ouï dire à mon père, etc. Emit agrum de socero. 2. Ex, ad locum refertur: De via me inclamat, il m’appelle de la route. De schola venit. De Sicilia provincia decedit. 3. Ad tempus refertur. Vigilat de nocte, il veille durant la nuit. Navigat de mense Decembri. 4. Ad gentem, multitudinem, conditionem accommodatur: Accusator de plebe. Unus de multis. Is orator sane habeatur, sed de minoribus, qu’il soit mis au nombre des orateurs, mais des moins importants. 5. Alias ad materiam: Misit de argento, quantum visum est, il envoya de son argent autant qu’il voulut. Multa de suis rebus asportant. 6. Super: au sujet de. Regulus de captivis egit, Régulus traita des prisonniers. Legati de pace, de captivis redimendis. 7. Propter: à cause de. Irascitur de nihilo, il se fâche pour un rien. Flebat de supplicio filii; maximis, gravibus de causis. 8. Quod attinet ad: quant à. De religione facile concedam, quant à la religion, je vous concéderai facilement. De pace aperta est simulatio. 9. De consilio, de sententia alicujus: de l’avis de qqn. De communi sententia. De tuo consilio hoc agam. 10. De industria, de propos délibéré, exprès. 11. De integro, de nouveau. 12. De scripto, par écrit. 13. De meo, de tuo, de suo, du mien, du tien, du sien. Potat de meo; sumptum faciam de meo. 14. Ab: de, à. Jugera aliquot de filio emi. Agri de hostibus capti, champs pris sur les ennemis. De nuntiis hoc accepi.

DĔA, dĕæ, f. Déesse. USUS: Dii, Deæque immortales. Deæ vindices facinorum ac scelerum.

DĔALBO, as, avi, atum, are, a. Blanchir, crépir. SYN. Tectorium induco. USUS: Duos parietes de eadem fidelia dealbare. (PROV.)

DĔAMBŬLĀTĬO, ōnis, f. Promenade. USUS: Vel hæc me deambulatio, quamvis non laboriosa, ad languorem dedit.

DĔAMBŬLO, as, avi, atum, are, n. Se promener. SYN. Ambulo, inambulo, obambulo, spatior. USUS: Eamus deambulatum.

DĔĂMO, as, avi, atum, are, a. Aimer éperdûment. SYN. Valde amo. Cf. Amo.

DĔARMO, as, avi, atum, are, a. Désarmer. SYN. Armis exuo. USUS: Dearmatum hostem, exercitum sub jugum misit.

DĔARTŬO, as, avi, atum, are, a. Démembrer. SYN. Quasi per artus concido. USUS: TRANSL. Deartuare opes, ruiner.

DĒBACCHOR, aris, atus sum, ari, d. S’emporter, se déchaîner avec violence. SYN. Præ ebrietate valde furo. Cf. Furo.

DĒBELLO, as, avi, atum, are, n. et a. Terminer la guerre (par une victoire); vaincre complètement. SYN. Expugno, victoria bellum finio. Debellare est bello expugnare, pugnando vincere. USUS: Cum Antiocho uno prœlio debellatum est. Cf. Bellum finio, Vinco.

DĒBĔO, es, ui, ĭtum, ere, a. Devoir, être tenu à. SYN. Oportet, convenit, opus est, faciendum est, ut, etc. USUS. 1. Juvare nos et maxime debebat, et poterat. 2. Refertur ad æs alienum, devoir, être débiteur. Multos mihi nummos debet. Talenta ducenta debet. 3. Ad res alias, devoir, être forcé à faire telle ou telle chose. Hoc tibi beneficium debeo. Debeo hoc necessitudini nostræ. Reipublicæ studia omnia, meipsum debeo. Summam tibi gratiam debeo. Cf. Æs alienum, Debitum.

DĒBĬLIS, e, gen. com. Faible, infirme. SYN. Infirmus, imbecillus, fractus, debilitatus, levis, mancus. )( Firmus. PHRAS. 1. Intemperantia debilem te fecit, vos excès vous ont affaibli. Vires corporis tibi ademit vitæ ratio minime moderata; vires corporis tibi minuit, diminuit, deminuit, comminuit, infirmavit, debilitavit, abstulit, afflixit tua incontinentia, nequitia, luxus, libido; vita intemperanter, immoderate, incontinenter acta, vita dissolute, nequiter, sine modo, luxuriose traducta ad infirmitatem, ad imbecillitatem, ad tenuitatem corporis te adegit, adduxit; minus te firmum, validum, valentem, robustum, infirmiorem, imbecilliorem reddidit; longa intemperantia paulatim vires tibi carpsit, exhausit; corporis vires labefecit, labefactavit; robur enervavit. 2. Debili est stomacho, il a l’estomac malade. Stomachus illi languet; stomachi vis debilitata est, jacet, stomacho est languente; stomacho laborat; stomachus parum concoquit; ventriculo esse languenti, infirmo, imbecillo; stomachus parum valet; marcescit cibi nondum concocti onere. Cf. Stomachus. 3. Debili est valetudine, il a une santé faible. Valetudine utitur infirma, imbecilla; viribus est parum firmis; corpore utitur non satis firmo; valetudine utitur incommoda, tenui, affecta; valetudine est valde imbecilla; magna in eo est virium imbecillitas; fractæ sunt admodum ac imminutæ vires. USUS: Homo animo debilis, et corpore. Debilem præturam gessit. Mancus, membris omnibus captus, ac debilis. Cf. Valetudo, Infirmus.

DĒBĬLĬTAS, ātis, f. Débilité, faiblesse, infirmité. SYN. Infirmitas. )( Firmitas, integritas. USUS: Tarditas ingenii, stupor debilitasque linguæ. Hoc agunt, ut a se morbos, debilitates, dolores repellant. Bonum integritas corporis, miseria debilitas. Cf. Infirmitas.

DĒBĬLĬTĀTĬO, ōnis, f. Affaiblissement. USUS: Debilitatio atque abjectio animi.

DĒBĬLĬTO, as, avi, atum, are, a. Affaiblir. SYN. Infirmo, frango, infringo, debilem facio, minuo, comminuo, exhaurio, nervos incido, corrumpo, enervo, affligo. )( Confirmo. PHRAS. Debilitamur indies magis, nos forces diminuent de jour en jour. Carpuntur vires, exhauriuntur; fractæ fatiscunt opes viresque; vis senescit, et prope ad nihilum venit; incisis, exsectis, solutis nervis vires paulatim defluunt. USUS: Tribunitios furores debilitare et reprimere. Ea mentio vocem mihi debilitavit, mentem dolore impedivit. Noli me, meam virtutem, spem luctu debilitare. Debilitata virtute, fracto animo. Afflictus, debilitatus, mœrens, dolore exanimatus. Urbs ipsa nervis omnibus exsectis debilitata, et soluta, abjecta metu, muta, fracta malis relinquitur. Cf. Affligo, Frango, Debilis.

DĒBĬTĬO, ōnis f. Action de devoir, dette. SYN. Debitum. USUS: Nihil de emendo cogitat, debitione dotis satis torquetur. Dissimilis est pecuniæ debitio, et gratiæ.

DĒBĬTOR, ōris, m. Débiteur. SYN. Is, a quo invito exigi pecunia potest. )( Creditor. USUS: Pecunias creditas debitoribus condonare. Levior plaga est ab amico, quam a debitore.

DĒBĬTUM, i, n. Dette, ce qui est dû. SYN. Debitio, æs alienum, pecunia debita, nomen. ADV. Jam diu. PHRAS. 1. Debita magna fecit, il a contracté de grandes dettes. Æs alienum fecit, conflavit, contraxit; in æs alienum incidit; nomina fecit; nomina confecit plurima; æs alienum coegit; ære alieno se obstrinxit; æris alieni vim magnam contraxit. 2. Magna habet debita, il est très-endetté. Laborat vehementer ex ære alieno; ære alieno graviter premitur; urgentibus semper sortem usuris, gravi obrutus est fœnore; ære alieno oppressus est; in nominibus est plurimis; in ære alieno est; multum debet; æris alieni magnitudine demersus gemit; animam debet; magno ære obstrictus est, est in nominibus ex pecunia satis multa; æris alieni habet plurimum; ære alieno gravatus, obligatus est; obæratus plurimum. 3. Debita reposcere, réclamer son argent. Nomina exigere; convenire, appellare de credito debitorem; nomina urgere; appellare de pecunia; debitorem admonere de pecunia 4. Debita solvemus, nous paierons nos dettes. Nomina dissolvemus, expediemus, exsolvemus, æs alienum exsolvemus, solvemus; ex ære alieno exibimus, libraque et ære nos liberabimus; ære alieno paulatim nos levabimus, liberabimus, contracta nomina expungemus, explicabimus, solvemus. 5. Debitum antiquum novo debito expungere, payer ses vieilles dettes en faisant de nouvelles. Versuram facere, nomina transferre; versura solvere. 6. Debita vix solventur, ils pourront à peine payer leurs dettes. In ære alieno vacillant debitores; nomina impedita sunt ut plurimum; vix solvendo sunt debitores; vacillant nomina; inveterascit æs alienum. Cf. Æs alienum. USUS: Fidei conducit in loco debitum solvere, retribuere. Turpe, debito fraudare creditorem.

DĒBĬTUS, a, um, Dû. SYN. Meritus, justus. USUS: Debitam tibi justamque gratiam refero. Reddere officium alicui debitum. Mortem naturæ debitam patriæ impendit. Solvere justas debitasque pœnas. Debiti mihi honores sunt habiti. Non injusta merita, debita iracundia fuit.

DEBLĂTĔRO, as, avi, atum, are, n. et a. Babiller, bavarder; débiter, raconter. SYN. Stulte loquor. USUS: Rem totam vicinis omnibus deblaterasti.

DĒCANTO, as, avi, atum, are, a. Chanter, réciter; vanter. SYN. Canto, celebro, pervulgo. USUS: Decantata est fabula. Græcus doctor pervulgata præcepta decantat. Cf. Cano.

DĔCAS, ădis, f. Décade.

DĒCĒDO, is, cessi, cessum, ere, n. S’éloigner de. SYN. Cedo, discedo. )( Accedo. ADV. Alicunde, aliquando, de sententia, plane. PHRAS. Alicui de via decedere, se ranger devant qqn, céder le pas. De via concedere; dare viam; declinare se paulum extra viam; deflectere a via; cedere, divertere, declinare de via; iter dare, præbere. USUS: 1. Metellus de civitate, quam de sententia decedere maluit. Inimicorum amentiæ, tribunitio furori, ac violentiæ decessit Cicero. Ex, vel de provincia decedere. De possessione, de jure suo decedere coactus. 2. Morior, mourir. Tum omnes decesserant. De vita, de statione vitæ cum decessero. Cf. Cedo, Morior.

DĔCEM, Dix.

DĔCEMBER, ris, m. Décembre.

DĔCEMPĔDA, æ, f. Perche de dix pieds, mesure. SYN. Instrumentum, quo terram metiuntur metatores. USUS: Solis magnitudinem tanquam decempeda metiuntur mathematici. Cum architectis et decempedis villas multorum peragravit.

DĔCEMPĔDĀTOR, ōris, m. Arpenteur. SYN. Agri metator. USUS: Æquissimus agri publici et privati decempedator Antonius.

DĔCEMVĬRI, ōrum, m. pl. Les décemvirs. Qui duodecim tabulas perscripsere.

DĔCEMVĬRĂLIS, e, gen. com. Décemviral, des décemvirs. USUS: Amplissimum collegium decemvirale.

DĔCEMVĬRĀTŬS, ūs, m. Décemvirat. SYN. Decemvirum magistratus et munus.

DĔCENTĔR, Convenablement, avec bienséance. SYN. Decore. USUS: Jura a majoribus decentissime scripta.

DĔCENTĬA, æ, f. Convenance, bienséance. SYN. Convenientia, condecentia, venustas, decorum, ordo. USUS: Venustatem, ordinem, et ut ita dicam, decentiam oculi videant, judicent.

DĔCERNO, is, crēvi, crētum, ere, a. Juger, décider, décréter. SYN. Statuo, constituo, in animum induco, destino; mihi certum, fixum, ratum, destinatum est, consilium est, consilium capio, judico, censeo, sancio, decretum facio, decretum interpono, sententiam dico, vel fero. ADV. Atrocius, amplissime de salute, caute, communiter, diligenter, fortiter de rep., gratias, honores gravius, gravissime, honorificentissime, injuriose, juste, libere, mature, nominatim de aliquo, ornatissime, plane recte, sapienter, severe de religione, varie, vere. PHRAS. Decrevi, me Philosophiæ dare, j’ai résolu de me livrer à l’étude de la philosophie. Certum mihi est; definitum est; decretum mihi est; animus est; stat sententia; stabile est, ita est sententia; animum obfirmavi; in animo mihi est; id mihi consilii est; animo proposui; Philosophiam mihi persequi certa res est. Cf. Constituo, Sententia, Consilium. USUS: 1. Honores alicui, triumphum, provinciam decernere. Contra, vel secundum aliquem decernere, décider contre qqn, ou en sa faveur. De eadem re alius alia decernit. 2. Pugno, decerto, lutter, combattre. Uno judicio de fortunis omnibus decernere. Fac, ne ferro, ne armis decernatur. In ea pugna de salute reipublicæ decernitur. Cf. Constituo, Volo, Statuo, Pugno.

DĒCERPO, is, cerpsi, cerptum, ere, a. Ôter, détacher, cueillir. SYN. Carpo, delibo, excerpo, aufero. USUS: Nihil sibi de ista laude miles decerpsit. Cave, ne quid jocus de gravitate decerpat. Humanus animus decerptus e mente divina. Cf. Minuo, Detraho.

DĒCERTĀTĬO, ōnis, f. Décision d’un combat. SYN. Dimicatio, concertatio. USUS: Harum rerum decertatio Consulibus permissa est, le jugement de ces questions a été abandonné aux consuls. Cf. Certamen.

DĒCERTO, as, avi, atum, are, n. Combattre, lutter. SYN. Certo, depugno, dimico, concerto. ADV. Acerrime, cominus, ferro inter se, confestim, felicissime prœliis. USUS: Jure et legibus disceptando, vi et armis contra vim decertare. Summa contentione cum æmulis decertat; inter se acerrime decertant. Cf. Certo.

DĒCESSĬO, ōnis, f. Départ. SYN. Abitus, discessus. EPITH. Matura, molesta, tarda. USUS: 1. Sæpe de tua mansione et decessione communicat. Decessionis dies appropinquat. 2. Detrimentum, diminutio, déchet, diminution. Nescio, an accessionem vel decessionem de summa mihi attulerit. Nulla fieri accessio, vel decessio poterat.

DĒCESSŬS, ūs, m. Départ, mort; sortie de charge d’un magistrat. SYN. Decessio, mors. USUS: Amicorum decessu valde me ango. Decessus e provincia.

DĔCET, cŭit, cēre, imp. Il convient, il est convenable, séant; il faut. SYN. Convenit, decorum est, æquum est, par est, postulat jus, dignum est, aptum est. )( Dedecet. PHRAS. 1. Quod decet, sectare, étudiez les convenances et mettez-les en pratique. Quod decorum; quod te dignum; quod e dignitate tua est; quod dignitati consonum; quod tuum est; quod jus fasque est; quod tuarum partium est; quod ingenium, genus ætatem tuam addecet, sectare. Quod nec inhonestum, nec tibi indecorum est, age; quod jus fasque concedit, nec præter decentiam est, id sequere. 2. Sapientem decet non temere credere, le sage ne doit pas croire à la légère. Sapientis est; sapientiæ istud est, non temere credere; sapientis hæ partes sunt; semper sapientis est habitum; sapientis officium est; pars magna prudentiæ est; ad sapientem pertinet, fidem non temere quibusvis rumusculis habere. Cf. Honestum est, Refert, Convenit. USUS: Nihil decet invita, ut aiunt, Minerva. Quid deceat, quid aptum personis sit, videat orator. Quem muliebris ornatus parum decet. Caput artis est decere.

1. DĒCĬDO, is cĭdi, ere, n. Tomber. SYN. Cado. PHRAS. Ex equo decidit, il tomba de cheval. Ad terram defluxit; ad terram delatus est; ex equo dejectus est; equo excussus est; ruente equo ad terram datus est; ex equo lapsus est, decidit; sternacis equi successu ad casum datus est; equus hominem super caput effudit. USUS: De omnibus rebus decidimus. In miserrimam conditionem decidit respublica. Cf. Labor, Cado.

2. DĒCĪDO, is, cīdi, cīsum, ere, a. Décider, régler à l’amiable. SYN. Decisionem facio; transigo, pactionem facio; decerno. PHRAS. Nihil decidit, il n’a rien décidé. Rem in medio reliquit; sententiam dicere, ferre, pronuntiare non est ausus; nondum illi stabat sententia; nondum explicatam habemus causæ nostræ rationem; hæret, pendet, suspensa etiamnum est causæ nostræ ratio. USUS: Transigere et decidere cum aliquo. De summa aliquid decidere. Talentis decem decidisti.

DĔCĬES, Dix fois.

DĔCĬMO, as, avi, atum, are, a. Punir de mort un soldat sur dix, décimer. SYN. Decimam partem accipio. PHRAS. Decimare legiones, décimer les légions. Decimum quemque e legione supplicio afficere.

DĔCĬMUS, a, um, Dixième. USUS: Hora diei decima.

DĒCĬPĬO, is, cēpi, ceptum, ere, a. Tromper, abuser. SYN. Capio, circumvenio, fraudo, circumscribo, alicui impono, fallo, supplanto, fucum facio, in fraudem impello, in errorem induco, verba do, errorem objicio, errorem incutio, in fraudem deduco, aucupor, induco, eludo. PHRAS. 1. Non erat, quod me deciperes, vous ne deviez pas me tromper. Spem falleres; per dolum atque insidias ageres; meam imbecillitatem aucupareris; in fraudem impelleres; me ludificares, destitueres, adversariis traderes; omni fraude et perfidia falleres, improbissime fraudares. 2. Sentio me a te deceptum, je sens que vous m’avez attrapé. Sentio, me tuis retibus captum, circumscriptum, illusum, destitutum, inductum, circumventum; captionibus tuis deceptum; tuis laqueis irretitum; fallaciis abductum, in fraudem inductum; fraude irretitum, circumventum, captum. 3. Artes decipiendi omnes tenes, vous connaissez toutes les manières de tromper. Totus ex fraude et mendacio factus videris; ex fraude, fallaciis, mendaciis totus constare, consutus esse videris; ad omnem fraudem callidus, fallax, et omni artificio simulationis eruditus; ingenio ad fallendum parato; qui nihil nisi dolos, fallacias, machinas, præstigias animo disponas; nonnisi dolos nectas, intendas; non tam virtute, quam dolo contendas; insidiis nitaris. 4. Facile est, puerum decipere, il est facile d’abuser un enfant. Facile est, puerum in fraudem conjicere, deducere; puero errorem offundere; fucum facere, caliginem offundere puerorum mentibus; insidiis captare; dolis ludere; dolis ductare; fallaciis irretire; fallaciis eludere; in fraudem illicere; lactare verbis fallacibus; verba dare puero; falsa spe producere puerum; in errorem ducere; dolis incessere; circumducere puerum; facile est obrepere imprudenti; verba ex insidiis imprudenti dare; puerum dolo capere; in fraudem implicare. 5. Graviter decepit, il l’a gravement trompé. Fraudem concepit, suscepit maximam; fraudem fecit, admisit sane turpissimam; dolos consuit non paucos; dolum commolitus est, adhibuit nefarium; fallaciam intendit dictu audituque fœdam; fraude ac dolo aggressus est nefario; fraudem struxit, commentus est sane atrocem. 6. Deceptus sum vehementer, j’ai été fortement attrapé. Opinio me fefellit; falsa me opinio tenuit; ductus sum falsa spe, spes me frustrata est; in fraudem incurri, incidi; in fraudem delatus, deductus, inductus, conductus, conjectus sum; pro re vera falsam spem domum retuli; per imprudentiam, aliena perfidia deceptus sum; circumscriptus ac circumventus sum; error est mihi objectus; dolo captus sum; mendaciis oneratus sum; ludificatus et emunctus sum probe; fucus mihi factus est; in fraudem illectus; in errorem implicatus; in fraudem impulsus sum; in fraudem delapsus sum. USUS: Spem meam admodum decepit. Cf. Fallo, Fraus.

DĒCĪSĬO, ōnis, f. Arrangement, accommodement, transaction. SYN. Transactio. USUS: Decisionis arbiter Cæcilius.

DĒCLĀMĀTĬO, ōnis, f. Déclamation, exercice oratoire. SYN. Domestica et umbratilis exercitatio, qua tirones eloquentiæ a magistro exercentur. EPITH. Quotidiana, senilis, vulgaris, pervulgata. USUS: Vulgaris, pervulgata declamatio.

DĒCLĀMĀTOR, ōris, m. Déclamateur. USUS: Quis eum declamator ad clepsydram latrare docuit? Videor mihi cum aliquo declamatore disputare. Declamator de ludo.

DĒCLĀMĀTŌRĬUS, a, um, Déclamatoire. USUS: Pueri declamatorio illo genere delectantur.

DĒCLĀMĬTO, as, avi, atum, are, n. et a. Déclamer, s’exercer à la parole. USUS: Græci annos plures sedentes declamitant.

DĒCLĀMO, as, avi, atum, are, n. et a. Déclamer; crier, criailler contre qqn. SYN. In declamationibus exerceor, exercitatione quasi ludicra prædisco et meditor. ADV. Impune in quemvis, vehementissime. USUS: Insanus ille contra me vehementer declamavit; causam declamare.

DĒCLĀRĀTĬO, ōnis, f. Déclaration, manifestation. EPITH. Jucundissima. USUS: Liber iste quantam habet declarationem amoris erga me tui!

DĒCLĀRO, as, avi, atum, are, a. Rendre clair; nommer, proclamer. SYN. Significo, planum facio, demonstro, ostendo, indico; pronuntio. Frequentius ad facta pertinet, quam ad dicta. ADV. Aperte, apertius litteris, facilius benevolentiam, obscure, parum, plane, maxime. USUS: Populus universus me consulem declaravit. Declaravit eo facto, quanti me faceret. Declarant ista acumen ingenii tui. Abundantia et satietas rerum copiam declarat. Mentem tuam illis litteris non satis declarasti. Cf. Aperio, Significo, Explico.

DĒCLĪNĀTĬO, ōnis, f. Action de se détourner; aversion, répugnance pour qqche. SYN. Flexio. EPITH. Honesta periculi, naturalis, parva. USUS: Nullum animal est, cui non sua appetitio naturalis est et declinatio. Declinatio brevis a proposito.

DĒCLĪNO, as, avi, atum, are, a. et n. Détourner, s’écarter, écarter fuir, éviter. SYN. Deflecto, decedo, vito, de via deducor. )( Appeto, adscisco. ADV. Aliquantulum a proposito, diligentius a vitiis, naturaliter, paululum, recte, impetum declino. PHRAS. Declinare ictum, parer un coup. Parva declinatione corporis ictum effugere; exire, excedere tela, intentos gladios. USUS: 1. Declinat a proposito, deflectitque sententiam. De via declinavi paulum. 2. Fugio, devito, fuir, éviter. Laqueos judicii, vitia, periculum declinare. Declinare de statu suo. Cf. Vito, Decedo.

DĒCLĪVIS, e, gen. com. Qui est en pente, penché, incliné. SYN. Inclinatus, incurvus, USUS: Collis a summo æqualiter declivis; præceps et declivis locus.

DĒCLĪVĬTAS, ātis, f. Position inclinée, pente. SYN. Inclinatio. USUS: Exiguum loci ad declivitatem fastigium magnum habet momentum.

DĒCOCTOR, ōris, m. Dissipateur, banqueroutier. SYN. Qui suam rem confecit, dilapidavit, inficiator, fraudator. USUS: Exercitus e senibus, mendicis, decoctoribus collectus.

DĒCŎLOR, ōris, omn. gen. Décoloré, terne. SYN. Sine colore, quod colorem amisit. USUS: Sanguis decolor. Cf. Deformis.

DĒCŎLŌRĀTĬO, ōnis, f. Altération de la couleur, décoloration. SYN. Livor, pallor.

DĒCŎLŎRO, as, avi, atum, are, a. Décolorer, ternir. USUS: Mortuum deformatum, rumore perditum, corpore decolorato constat fuisse.

DĒCŎQUO, is, coxi, coctum, ere, n. Manger son bien, faire banqueroute. SYN. Male rem gero, conturbo. USUS: Fortunæ vitio, non suo decoxit. Agrum suum intra annum decoxit. Alea, potatione, scortatione decoxit. Cf. Nepos, Consumo, Abligurio, Prodigo.

DĔCOR, ōris, m. Tout ce qui sied bien, parure, ornement. SYN. Species, formæ gratia, quod decet. USUS: Metaphrastus virtutem decore suo spoliavit.

DĔCŌRĒ, Convenablement, décemment. SYN. Decenter. USUS: Loqui ad rerum dignitatem apte et decore.

DĔCŎRŌ, as, avi, atum, are, a. Décorer, orner, honorer. SYN. Celebro, orno, honesto. )( Dedecoro. USUS: Hos majores nostri omni laude, triumpho, honoribus decorarunt, auxerunt, honestarunt. Cf. Orno, Honesto, Colo.

DĔCŌRUM, i, n. Bienséance, convenance, décorum. SYN. Decus. USUS: Ut in vita, sic in oratione nihil est difficilius, quam quod deceat. Scio, quid gravitas vestra, quid hæc advocatio, quid ille conventus, quid dignitas populi Romani, quid periculi magnitudo, ætas mea, honos, decorum denique postulet. Cf. Indecorum, Decet.

DĔCŌRUS, a, um, Convenable; beau, orné. SYN. Decens, conveniens, consonus. USUS: Mihi eo ire decorum visum non est. Aurum et ad usum aptum est, et ad ornatum decorum. Nihil magis decorum, quam æqualitas universæ vitæ. Quod non decorum est, nec Diis dignum.

DĒCRĔPĬTUS, a, um, Décrépit. SYN. Senectute confectus, invalidus, qui summa senectute est. USUS: Tristis ac decrepitus senex.

DĒCRESCO, is, crēvi, crētum, ere, n. Décroître, diminuer. SYN. Subsideo, decedo. USUS: Conchylia omnia cum luna crescunt et decrescunt, seu exhauriuntur.

DĒCRĒTUM, i, n. Décision, jugement, décret. SYN. Consultum, scitum, interdictum. EPITH. Egregium, justum, interpositum, severum, liberalissimum, obsignatum, præclarum, stabile, fixum, ratum, vetus. Decreta amplissima atque ornatissima, divina atque immortalia, falsa, firma, gravissima, honestiora, honorificentissima, magnificentissima, multa, nova, ornatissima, superiora. USUS: Decretum facere, interponere. Decreti tabulas figere. Quis consulum illorum decretum comprobabit; honestissimum a senatu decretum abstuli, obtinui. Cf. Consilium, Sententia.

DĔCŬMA, æ, f. Dîme, 10ᵉ partie de ses biens que l’on paie au fisc. SYN. Decima pars, quam arator decumano dat. EPITH. Certæ, magnæ, reliquæ. USUS: Decumas conducere, exigere acriter. Dare decumas, et accipere. Decumis rempublicam defraudare.

DĔCŬMĀNUS, i, m. Fermier des dîmes, publicain. SYN. Publicanus, qui decumas exigit. EPITH. Ministri ac satellites cupiditatum suarum, principes et quasi senatores publicanorum. USUS: Omnia consumis cum decumano.

DĒCUMBO, is, cŭbŭi, cŭbĭtum, ere, n. Se mettre au lit, se coucher. SYN. Cubo, jaceo. )( Sto. USUS: Honeste, turpiter decumbere. Cf. Cubo.

DĔCŬPLUS, a, um, Décuple. SYN. Decies tantum.

DĔCŬRĬA, æ, f. Décurie, corps judiciaire. SYN. Classis, ordo judicum Romæ, a decies centenis judicibus appellatus, qui in singulis curiis sedebant. USUS: Non suæ decuriæ munere, neque ex lege sedit. Lex promulgata est de tertia decuria judicum.

DĔCŬRĬĀTĬO, ōnis, f. Division par décuries. SYN. In curias distinctio et descriptio. USUS: Decuriatio tribulium, descriptio populi.

DĔCŬRĬO, as, avi, atum, are, a. Diviser par dizaines. SYN. In curiam adscribo. USUS: Cum vicatim decuriarentur servi et conscriberentur. Decuriatos habere exercitus peditum.

DĔCURĬO, ōnis, m. Décurion. SYN. Quasi senator in municipio, vel conventu. USUS: Factus est Neapoli decurio.

DĒCURRO, is, curri, cursum, ere, n. et a. Descendre en courant, arriver; parcourir, raconter. SYN. Conficio, transigo. ADV. Bellissime, cupide ad jura, breviter. USUS: Jam ad calcem decursum est, nec velim decurso spatio ad carceres revocari. Prope acta et decursa. Quæ a te breviter decursa sunt, audire cupio, je voudrais entendre les points que tu as parcourus brièvement.

DĒCURSĬO, ōnis, f. Marche militaire, incursion. SYN. Excursio. USUS: Decursionibus equitum ea loca vastavit.

DĒCURSŬS, ūs, m. Cours, espace. SYN. Spatium, functio. USUS: Honorum decursus. Cf. Curriculum.

DĔCURTĀTUS, a, um, part. v. decurto. Tronqué, mutilé. Decurtata oratio.

DĔCUS, ŏris, n. Ornement, parure; gloire, honneur. SYN. Honor, laus, dignitas, honestas, ornamentum. )( Dedecus. USUS: Decus et ornamentum senatus Cicero. Populi decus et lumen Pompeius. Verum decus in virtute positum est. Nati sumus ad laudem et decus. Cf. Decet.

DĒCUSSO, as, avi, atum, are, a. Croiser en forme d’X, en sautoir. SYN. In formam litteræ X diduco, divido, constituo, per medium seco.

DĔCŬTĬO, is, cussi, cussum, ere, a. Abattre. SYN. Dejicio. USUS: Summa papaverum capita decussit.

DĒDĔCET, cŭit, ere, Il ne convient pas, il est malséant. SYN. Indecorum est. )( Decet, decorum est. PHRAS. Nostris moribus nefas habetur, cela ne sied pas à notre époque, ne va pas avec nos habitudes. A decore alienum est; minime decorum est; abhorret a nostris moribus, moribus nostris non est consentaneum; haudquaquam decorum est; præter decorum est; nefas est. USUS: Oratorem irasci dedecet, simulare decet. Cf. Dedecus, Indecorum, Inhonestum.

DĒDĔCŎRO, as, avi, atum, are, a. Déshonorer, souiller. SYN. Turpifico. USUS: Urbis et magistri auctoritatem dedecorasti.

DĒDĔCUS, ŏris, n. Déshonneur, honte, infamie, opprobre. SYN. Turpitudo, nota turpitudinis, infamia, probrum, labes, macula, ignominia, labes turpitudinis, opprobrium, flagitium. EPITH. Æternum, commune, detestabile, domesticum, maximum, sempiternum, summum, tantum. PHRAS. 1. Vide, ne dedecori sis majoribus, prenez garde de ternir la gloire de vos ancêtres. Ne vita tua insigni turpitudine notata atque depressa dedecore et infamia illis probro vertat; ne ignominia afficias; ne macula turpissima genus tuum notes; generi tuo ignominiam inuras; ne hanc labem tot scelerum in familia relinquas; ne sempiternam turpitudinis notam inuras; dedecus tuis imprimas; majorum famam probris flagitiisque tuis violes; nomen familiæ tuæ iis maculis obscures, quæ nulla temporum longinquitate abstergi possint. 2. Æternum dedecus incurristi, vous avez mérité un opprobre éternel. Æternam ignominiæ labem subiisti; sempiternam tibi ignominiam imposuisti; æterna tibi est inusta infamiæ nota; aspersisti atque inquinasti te maculis infamiæ sempiternis; spem tibi omnem futuræ dignitatis ademisti; nullam tibi in posterum dignitatis partem reliquisti; infamia eris seculi tui; turpitudinis hanc labem, qua te infecisti, dedecus consequetur sempiternum; contractam turpitudinis notam nulla temporum diuturnitas delebit; hærebit ea labes nomini tuo; insidebit macula ac inveterascet, nec ulla temporis diuturnitate abolebitur. 3. Dedecori sibi ducit, il regarde comme une honte pour lui. Probro, dedecori, vitio sibi vertit, dat; pudori esse sibi reputat, turpe putat; haud a vitio abesse censet; maculam inferri, labem aspergi, notam inuri ea re sibi autumat; crimini, vitio sibi dandum, vertendum dedecori; fraudi fore existimat; dedecus, turpitudinem in ea re constitutam censet; ne qua inde in se redundet infamia, ne quod dedecus emergat, veretur. USUS: Vide ne quid dedecoris admittas, concipias, suscipias; ne in dedecus incurras, in dedecore voluteris. Cf. Contumelia, Infamia, Labes, Macula, Nota.

DĒDĬCĀTĬO, ōnis, f. Consécration, dédicace. SYN. Consecratio. EPITH. Religiosa, superstitiosa. USUS: Postem teneri in dedicationibus templorum oportet Memoria consecrati solemni religione templi, dédicace.

DĒDĬCO, as, avi, atum, are, a. Consacrer; dédier. SYN. Sacro, consecro, religiosum facio, religionem in aliquem locum infero, aliquem locum religione devincio. PHRAS. 1. Templum dedicavit, il consacra un temple. Sempiterna religione obligavit; religione devinxit; religioso ritu consecravit; DEO sacravit; divino cultui addixit; dedicationem celebravit. 2. Multis de causis hunc librum tibi dedicare volui, pour bien des raisons, j’ai voulu vous dédier ce livre. Librum hunc nuncupare, inscribere, offerre volui; multæ me impellunt causæ, multæ sunt causæ, quæ me moveant, ut has meas vigilias sub tui nominis clypeo, auctoritate, fulgore, splendore edam, emittam; ut has lucubrationes meas prodire, exire; in lucem prodere, in publicum edere, sub nomine tuo apparere velim. Cf. Consecro. USUS: Smyrnæ delubrum Homero dedicatum est. Ædes Castori et Polluci dedicata, dicata, consecrata. Cf. Consecro, Dico.

DĒDIGNOR, aris, atus sum, ari, d. Dédaigner. SYN. Indignum habeo, contemno. USUS: Amicum dedignari. Cf. Contemno.

DĒDISCO, is, dēdĭdĭci, ere, a. Désapprendre, oublier. SYN. Quæ didici, obliviscor. USUS: Juventus nostra dediscit pene docendo.

DĒDĬTĬO, ōnis, f. Reddition, capitulation. SYN. Subjectio, cum quis se in hostium potestatem tradit. PHRAS. 1. Ad deditionem obsessos invitare, inviter les assiégés à capituler. Spe honestarum pactionum, honestorum pactorum ad deditionem impellere, inducere; deditionem spe pactorum maturare. 2. Ad deditionem cogere, forcer qqn à se rendre. In deditionem redigere; ad deditionem subigere; ad deditionem trahere. 2. Deditionem facere, capituler. Deditionem subire; in deditionem venire, concedere; in jus deditionemque victoris dare obsessam urbem; potestatis alienæ facere; in hostium ditionem urbem, agros, divina humanaque omnia dare; urbem, aquam, agros, terminos, divina humanaque omnia in hostium ditionem dedere; libertatem suam fidei ditionique victoris permittere; se victori hosti permittere; in potestatem victoris fidemque permittere; ad conditiones descendere. Cf. Conditio. 4. Per deditionem urbem capere, prendre une ville par capitulation. In deditionem accipere, recipere, urbem in deditionem accipere. 5. Deditionem omittere, refuser de se rendre. Deditionem abrumpere, deserere; a paciscendi consilio abire, recedere. USUS: Ad deditionem invitare. Deditionem facere. Deditionem spectant, ils se proposent de capituler. Cf. Conditio, Dedo.

DĒDĬTĬTĬUS, a, um, Qui a capitulé, qui s’est soumis à discrétion. USUS: Id decretum ad dedititios pertinet.

DĒDĬTUS, a, um, Abandonné, livré; dévoué, appliqué. ADV. Mirifice. PHRAS. Homo litteris deditus, homme livré à l’étude des belles-lettres. Litterarum studio flagrans, unicus litterum sectator. USUS: Puer his studiis maxime deditus. Auctoritati senatus, gratiæ alicujus et voluntati deditus. Adstrictum me tibi semper, magnopere deditum, addictum penitus habebis. Cf. Obnoxius.

DĒDO, is, dēdĭdi, dēdĭtum, ere, a. Donner, livrer; se rendre. SYN. Addico, do, trado, mancipo, quasi consecro. PHRAS. Dedere se victori, se rendre au vainqueur. Armis positis ad victoris fidem confugere; ditioni victoris se permittere; se suaque omnia victoris arbitrio potestatique permittere; in victoris ditionem voluntaria deditione concedere; rempublicam sine dimicatione in manum victoris tradere. Cf. Deditio. USUS: Patriæ nos totos dedere, in ea nostra omnia ponere, et quasi consecrare debemus. Alicui arti se totum dedere. Toto animo libidini, desidiæ, ægritudini, luctui dedere. Mancinum hostibus dedidere Romani. Cf. Trado, Deditio.

DĒDŎCĔO, es, cŭi, ctum, ere, a. Faire oublier ce qu’on avait appris. SYN. Ab eo, quod quis doctus est, abduco, secus doceo. USUS: Dedocendus ille potius fuerat, quam docendus.

DĒDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Tirer de, faire sortir; conduire; fonder une colonie. SYN. Abduco, revoco, removeo, detraho, deductionem facio. ADV. Necessaria, gradatim, de publico, auspicato, omnino, sensim. USUS: 1. In campum aliquem, domum, ad judicium, ex provincia, de via deducere. Præsidia deducere oppidis. 2. Adduco rem in locum aliquem et statum, conduire, amener une chose à ce point que.... Eum in locum res deducta est; huc rem deduxit, ut, etc. 3. Transfertur ad animi motus, détourner; gagner, séduire. Ab voluntate, mente, consilio bono, sententia, cœpto aliquem deducere, dimovere. Nunquam me divitiæ de fide, ab animi lenitate deducent. Oratione ab tristitia, de pravitate animi illum deduxit. 4. Detraho, retrancher, soustraire. Centum nummos ei deduxi. Addendo deducendoque vide, quæ summa fiat reliqua.

DĒDUCTĬO, ōnis, f. Action de tirer de, de détourner. SYN. Derivatio. EPITH. Admirabilis, crudelis, misera militum. USUS: 1. Mirabilis illa aquæ Albanæ deductio, cette admirable dérivation du lac Albain. Rivorum e fonte deductio. 2. Detractio, déduction, retranchement, diminution. Certis nominibus deductiones fieri solent.

DĒDUCTOR, ōris, m. Celui qui accompagne, qui escorte un candidat. Qui honoris causa aliquem deducit. USUS: Deductorum officium majus est, quam salutatorum.

DĔERRO, as, avi, atum, are, n. S’écarter du droit chemin, se fourvoyer, s’égarer. SYN. Erro, aberro. USUS: Ne deerret orator ab eo, quod cœpit exponere. In itinere deerravimus. Cf. Erro, Aberro.

DĒFÆCO, as, avi, atum, are, a. Clarifier; purifier. SYN. A fæcibus purgo. USUS: 1. Vinum defæcatum. 2. TRANSL. Animus defæcatus, omni anxietatum et dolorum sorde vacuus.

DĒFĂTĪGĀTĬO, ōnis, f. Fatigue, lassitude. SYN. Lassitudo. USUS: Ne qua possit defatigatio animum tuum retardare. Corpora defatigatione et exercitatione ingravescunt, animi levantur.

DĒFĂTĪGO, as, avi, atum, are, a. Fatiguer, épuiser. SYN. Defatigationem, laborem, lassitudinem, languorem affero. USUS: Aliquem negotio aliquo defatigare. Noli conservanda republica defatigari. Non conquiescam nec defatigabor, donec, etc. Cf. Fatigo.

DĒFECTĬO, ōnis, f. Défection, désertion d’un parti. SYN. Defectus. PHRAS. 1. Defectionem suadere, conseiller la révolte. Ad defectionem sermonibus seditiosis trahere, invitare, sollicitare. 2. Defectionem parare, préparer les défections. Defectionem moliri, attentare; ad defectionem spectare; defectionis tempus circumspectare. 3. Defectionem facere, déserter, passer à l’ennemi. Aperte ad hostem desciscere; desciscere ad fortunam hostis; defectionem facere; defectionem inire; ad hostes deficere. USUS: 1. Solis ac lunæ defectiones, éclipses. Defectio virium adolescentiæ vitiis tribuenda est potius, quam senectuti. Defectio animi, abattement, découragement; défaillance, faiblesse. Intemperantia est a recta mente defectio, a virtute defectio. 2. Animi, studiique abalienatio, éloignement, aversion. Nescio, a quibus defectionis initium sit exortum. Cf. Deficio, Descisco, Seditio, Rebellis.

DĒFĒCTŬS, ūs, m. Révolte, sédition; déclin, éclipse. SYN. Defectio. USUS: Luna a defectu suo in initia recurrit. (Defectus pro animi vitio, vel labe, défaut, vulgare est).

DĒFENDO, is, di, sum, ere, a. Défendre, protéger; écarter un mal. Tego, protego, propugno, adsum, studeo, foveo; pro aliquo dico, verba facio, causam alicujus suscipio, vel ago, tueor, injuriam prohibeo; calamitate vel periculo prohibeo, complector, sustineo. )( Oppugno. ADV. Accurate, acerrime, animose, audacter, benigne, constantissime, copiosissime, diligentissime, diu multumque, facillime, feliciter, fortiter, gravissime et verissime, honestissime, uberius, libere, magnopere, negligenter, ornatissime, diligenter, præclare, precario, prudentissime, publice, pugnatissime, religiose, sane, animose, segnius, simpliciter, timide, vehementius, vere, versutius, vix satis honeste, usque ad extremum causæ, vulgo in judiciis, studiose. PHRAS. 1. Semper te defendam, je vous protégerai toujours. Pro tuis fortunis loquar; propugnationem et defensionem tuæ dignitatis suscipiam; in meis castris prædiisque versaberis; inimicorum impetus propulsabo; meo patrocinio te sustentabo; tuam causam quam accuratissime tutabor; tela a cervicibus tuis depellam; tui patrocinium suscipiam; defensor periculi tui, et propugnator; ultor hostium tuorum, restitutor salutis tuæ ero; sub umbra mea tuto delitesces; sub tutela mea acquiesces; innocentiam tuam protegam, fulciam; vim arcebo; propulsabo injuriam; ab injuria prohibebo; semper a te stabo; tuas partes sequar, tuebor; adero causæ tuæ; ab injuria vindicabo; vel capitis periculo tuebor; pro salute tua vel in capitis discrimen me offeram, vel corporis oppositu intenta jugulo tela prohibebo. 2. Urbem strenue defendit, il défendit vigoureusement la place. Oppugnationem urbis fortiter sustinuit; urbem oppositu corporum sustentavit, vim hostium feliciter prohibuit; urbem ab injuria hostium prohibuit, vindicavit; bellum illatum mœnibus fortiter sustinuit, propulsavit; nullum locum nocendi oppido dedit; pro nudata mœnibus patria corpora opposuit fortissimorum civium, urbemque e periculo eripuit; nihil ab illo prætermissum, quo vim hostium arceret; justitium indictum, custodiæ in portis, vigiliæ, vicatim exactæ, arma, tela in muros congesta, juvenes sacramento adacti; vires omnes ad salutem patriæ collatæ; patriæ acerrimus propugnator ac defensor fuit; urbem ab exitio, interitu servavit, liberavit; urbem fortiter tutatus est; pro patriæ salute corpus suum hostibus strenue opposuit, objecit; tela, faces a civitatis jugulo depulit, avertit; pro salute patriæ defendenda nervos omnes contendit; propugnator ac custos urbis exstitit, terror hostium, spes, subsidiumque patriæ. 3. Defendam me pro virili parte, pour ma part, je me défendrai de toutes mes forces. Jus meum armis exequar; partes has suscipiam strenue; causam meam acturus sum fortiter; nullum nocendi mihi locum adversario dabo; impetum adversarii sustinebo fortiter, vimque armis repellam; injuriam vel capitis periculo propulsabo; honoris, dignitatis, fortunarum mearum defensionem strenue suscipiam. Cf. Tueor, Foveo, Complector, Arceo, Prohibeo. USUS: Pericula civium, injuriam prohibere, defendere. Uva vestita pampinis solis ardores defendit. Nunquam quid defendit Carneades, quod non probarit. Defendere aliquem de ambitu. Cf. Tueor, Studeo, Faveo.

DĒFENSĬO, ōnis, f. Défense, action de défendre. SYN. Propugnatio, patrocinium, tutela. USUS: Defensionem tui libenter suscepi, in suscepta perseverabo. Cf. Defendo.

DĒFENSĬTO, as, avi, atum, are, a. Défendre souvent ou de toutes ses forces. SYN. Defendo. ADV. Studiose. USUS: Causas defensitare.

DĒFENSOR, ōris, m. Défenseur, protecteur; avocat, patron. SYN. Propugnator, patronus, tutor, advocatus, adstipulator, custos, qui aliquem in fidem suam suscepit, quem quis patronum adoptat, qui aliquem habet suæ fidei commendatum. )( Oppugnator, adversarius. EPITH. Acerrimus, assiduus, constantissimus, diligentissimus, fidelis, idoneus, nimium ligitiosus, consuetus ad rixas, ineptus ac stultus inter viros, inter mulieres, peritus juris ac callidus, magnus. Defensores studiosissimi, multi, perpetui. USUS: Defensor custosque libertatis. Propugnator senatus, patronus publici consilii, defensor vestræ voluntatis. Defensorem sibi aliquem constituere, adoptare, repudiare. Cf. Patronus, Advocatus.

DĒFĔRO, fers, tŭli, lātum, ferre, a. Porter à la connaissance, rapporter. SYN. Nuntio, afferro, significo. USUS: 1. Ille ad senatum detulit. Res ad senatum delata est. Te valere, omnes ad nos deferunt. Acerbum mihi nuntium defert. 2. Tribuo, trado, credo, concedo, refero, présenter, offrir, décerner. Universum studium meum et benevolentiam ad te defero. Regnum illi detulit. Voluntatem ei meam ac studium per litteras detulit. Plura, quam velim, mihi detulit senatus. Omnia illi defert. 3. Adduco, porter, amener. Munus ad aliquem deferre. Bona fortuna me ad hunc magistrum detulit. 4. Accuso, dénoncer. Meum nomen ad judices detulit. De ambitu, de parricidio me detulit. Cf. Prodo.

DĒFERVESCO, is, ferbui, vescere, n. Se refroidir; se calmer, s’apaiser. SYN. Refrigeror. USUS: TRANSL. (Ad animum.) Dum adolescentiæ cupiditates, dum ira defervescat. Cf. Refrigero, Remitto.

DĒFESSUS, a, um, Las, harassé, fatigué. SYN. Fatigatus, lassus, languens, fractus labore, in lassitudinem datus. USUS: Languentem et defessum ad pristinam virtutem revocavi. Animi negotiis defessi; aures convitio defessæ; defessus labore et itinere, æstu disputationis. Cf. Fatigo.

DĒFĬCĬO, is, fēci, fectum, ere, a. et n. Manquer, faire défaut. SYN. Desum. )( Abundo. ADV. Plane ab aliquo. PHRAS. 1. Viresmeæ deficiunt, mes forces m’abandonnent. Vires mihi desunt; ætate oblanguere; mature nimium et celeriter deflorescunt anni; defessus, refrigeratus membrorum vigor decidit; defluit ætas, ac velut longo intervallo viriditatem amittit; flaccescit, claudicat valetudo; labitur, consenescit, ad extremam tabem corpus venit; defluunt lassitudine vires; effluunt lassitudine, decidunt, dilabuntur; vires me deserunt; vires senescunt; hebescit virtus; per ætatem vires et ingenium defluxere; vix spiritum duco, et inter manus sociorum collabor; exarescit vigor ille mentis; hebescit ingenii acies; corporis dignitas, ac oris gratia obsolescit. Cf. Destituo, Debilis. 2. Multum defecit a seipso, il a été fort infidèle à ses principes. Multum discessit a seipso, a fide, officio, mente, constantia; descivit a morum candore, a virtute; ab laudato vitæ cursu multum deflexit; in alios longe mores abivit; multum remisit de laudato virtutis studio; vix eumdem hominem dices, ita a se dissidet; parum jam constat sibi. Cf. Dissimilis, Muto. 3. Defecerunt a Romanis multi populi, beaucoup de peuples abandonnèrent les Romains. Descivere, detractarunt imperium; abrupere se ab Rom. imperio; magna defectio facta est; sollicitatis ad defectionem animis rebellionis crimen late vagatum est. Provinciæ ingenio feroces ac rebellatrices aperte descivere; jugum excussere; ditioni populi Rom. se subtraxere. Cf. Defectio, Infidelis. 4. Deficere a fide, perdre la foi, apostasier. Abrumpere se a recte credentium cœtu; Ecclesiæ Christi jugum excutere; ejurare avitam religionem; nuntium remittere sacris avitis; a data Christo fide desciscere; Christi sacra deserere; ad impiorum castra transfugere. Cf. Apostata. USUS: 1. Vires, vox, solatia me omnia deficiunt. Spes me, non voluntas deficit. Tempus me citius et dies, quam oratio deficiet (Deficit mihi aliquid, VULG.). 2. Minuor, desum, patior, s’éclipser, s’éteindre; perdre courage. Sol, luna deficiunt. Animo non deficiam. Calor nativus me deficit. Animo et consilio non deficiam. 3. Descisco, alienus sum, quitter un parti, renoncer à une alliance. Multi ab imperio et nomine populi Romani defecere. Difficile est amicitiam manere, si a virtute defeceris. Quantum a te, a tua dignitate et constantia defecisti. Cf. Minuo, Defectio, Infidelis.

DĒFĪGO, is, fixi, fixum, ere, a. Ficher, planter, enfoncer. SYN. Colloco, pono, figo, intendo, immitto. USUS: 1. Sicam in consulis corpore defigere, enfoncer un poignard dans le corps du consul. Virtutes altissimis radicibus defixæ. 2. TRANSL. Omnes curas in salute reipublicæ defigere. Sententiam suam in aliorum mentibus defigere, faire pénétrer son sentiment dans l’esprit des autres. In omnium fortunas oculos imprudentes spe ac cupiditate defigere.

DĒFĪNĬO, is, ivi, vel ii, ītum, ire, a. Expliquer, définir. SYN. Definitione explico, quid aliquid sit, constituo, describo. ADV. Accomodatius ad intelligentiam popularem, bene, breviter, explanatius, generaliter, uberius, presse et anguste, pressius, probe, similiter, squalidius. USUS: 1. Aliquid breviter illustrare, verbisque definire presse et anguste. Philosophorum more rem definire. 2. Metior, terminis circumscribo, complector, termino, renfermer dans des bornes, circonscrire, décrire. Mala dolore, bona voluptate definiunt Epicurei. Potestatem illi definit in quinquennium. Quam vitæ rationem teneam, mihi, quæso, definias. Optimas sibi sedes, hortosque definiunt. Illi orbes cœlestes, qui aspectum nostrum definiunt. Cf. Termino, Finio.

DĒFĪNĪTĒ, D’une manière précise, formellement. SYN. Aperte, finite. USUS: Lex illa definite Pompeio potestatem fecerat, civitatem donandi.

DĒFĪNĪTĪO, ōnis, f. Définition. SYN. Descriptio. EPITH. Aperta et apta, explicata, honesta, mala, subtilis, vera, utilis, definitiones conglobatæ, plures. USUS: Definitio est rerum opertarum patefactio, evolutio involutarum.

DĒFĬNĬTĪVUS, a, um, Définitif, décisif. USUS: Definitiva constitutio.

DĒFĪNĪTUS, a, um, Délimité, défini, clair, précis. SYN. Certus, decretus, constitutus. ADV. Fataliter, similiter, propemodum. USUS: Nondum certum et definitum est de itinere consilium. Definita animi moderatio.

DĔFIT, ĭĕri, imp. Il manque. SYN. Deest. USUS: Mihi nunc animus potius defit, quam facultas. Cf. Careo.

DĒFLĂGRĀTĬO, ōnis, f. Combustion, incendie. SYN. Exustio, flamma, incendium. USUS: Deflagratio olim futura est cœli atque terrarum. Domus mea ardore suo deflagrationem urbi minabatur. Cf. Incendium.

DĒFLĂGRO, as, avi, atum, are, n. Être brûlé entièrement. SYN. Conflagro, comburor, ardeo. USUS: Quot templa tua manu deflagrarunt? Tuis facibus incensa domus mea deflagravit. Cf. Comburo.

DĒFLECTO, is, flexi, flexum, ere, n. Se détourner. SYN. Declino, detorqueo, averto. ADV. Aliquantulum de spatio, tantulum. USUS: 1. De via deflectere, quitter la route. TRANSL. Contortus amnis et deflexus. 2. De virtute, de curriculo et consuetudine majorum defleximus, nous avons dégénéré de la vertu, des coutumes et des habitudes de nos ancêtres. De amicitiis sapientum, ad leves amicitias deflectis. De proposito actionum mearum cursu tua causa deflexi. A veritate, a religione deflectere. Ætas a laboribus ad otium deflexa. Cf. Inclino, Averto, Descisco.

DĒFLĔO, es, flēvi, flētum, ere, a. Pleurer, déplorer. SYN. Deploro, comploro. ADV. Diu multumque. USUS: Civilis belli initia deflevi. Cf. Lugeo.

DĒFLŌRESCO, is, flōruĭ, escere, n. Perdre sa fleur, se faner. SYN. Flaccesco, florem venustatemque amitto, deficio. USUS: Formæ venustas, gratia principis, ingenium, opes, vires, mature ac celeriter deflorescunt. Cf. Deficio.

DĒFLŌRO, as, avi, atum, are, a. Flétrir, faner, déshonorer. SYN. Rei decus diminuo, corrumpo. USUS: Victoriæ gloria deflorata est. Cf. Stuprum.

DĔFLŬO, is, fluxi, fluxum, ere, n. Passer, disparaître. SYN. Labor, delabor. USUS: 1. Ipsæ corollæ defluebant. 2. Cesso, cesser, s’écouler. Ubi salutatio amicorum defluxit, litteris me involvo. 3. Accedo, delabor, passer d’une chose à l’autre. Nempe a vetere facundia ad elegantiora defluximus. 4. Alienor, s’en aller, s’éloigner. E multis amicis plerique defluxere. 5. Transeo, descendre, tomber, sortir, être issu de. E sophistarum fontibus id dicendi genus ad forum defluxit. Cf. Delabor.

DĒFŎDĬO, is, fōdi, fossum, ere, a. Enfouir, enterrer. USUS: Thesaurum defossum commonstrare.

DĒFORMĀTĬO, ōnis, f. Action de défigurer, de flétrir. USUS: Deformatio corporis et coloris.

DĒFORMĀTUS, a, um, Souillé, flétri. SYN. Turpis, forma atque ornamentis omnibus spoliatus, turpificatus. USUS: Deformatus corpore, fractus animo. Ludi deformati, inquinati, perversi, conturbati. Vitiis deformatus. Parietes nudos et deformatos reliquit. Cf. Deformis.

DĒFORMIS, e, gen. com. Difforme, laid. SYN. Turpis. )( Formosus. PHRAS. Valde deformis es, vous êtes hideux. Inhonesta facie, turpi facie et invenusta es. Corporis pravitates in te sunt insignes. Forma tua vacat omni decore. Non parum offensionis habet illa tua deformitas corporis. Non pauca insunt in te quæ formam exstinguant, color exsanguis, latentes sub fronte oculi, vultus distortus, ater, maculosus. Hominis in te præter vocem vix quidquam agnoscitur. Non vulgari deformitate es insignitus. USUS: Me nunquam pœnitet, deformem esse natum. Motus, statusque deformis. Deforme est de seipso prædicare. Cf. Forma.

DĒFORMĬTAS, ātis, Difformité, laideur. SYN. Pravitas, turpitudo. )( Dignitas, EPITH. Summa. USUS: Cave, ne mala consuetudo ad aliquam te pravitatem deformitatemque perducat. Nullum majus malum turpitudine, quæ si in deformitate corporis habeat aliquid offensionis, quanta illa depravatio et fœditas animi debet videri? Cf. Turpitudo.

1. DĒFORMO, as, avi, atum, are, a. Défigurer, rendre difforme; altérer, souiller. SYN. Fœdo, turpo, maculo, turpifico; formam exstinguo, ornamentis omnibus spolio. )( Orno, exorno. USUS: 1. Fortunam honestam vitiis, plebem licentia deformare. Deformare aliquem, et omnibus ornamentis spoliare. Pœni Italiam deformarunt, les Carthaginois ont dévasté l’Italie. Cf. Maculo.

2. DĒFORMO, as, avi, atum, are, a. Dessiner, esquisser, ébaucher. SYN. Depingo, primas lineas duco. USUS: Tabulam, imaginem deformare. Ille quem supra deformavi, celui que je viens de peindre, que j’ai représenté plus haut.

DĒFRAUDO, as, avi, atum, are, a. Enlever par tromperie; tromper. SYN. Decipio. USUS: Ne brevitas aures defraudet, ne longitudo obtundat. Cf. Fraudo, Decipio.

DĒFRĬCO, as, cŭi, cātum vel ctum, are, a. Frotter fortement. USUS: Cœpit in balneo defricari.

DĒFRINGO, is, frēgi, fractum, ere, a. Rompre, casser. SYN. Decerpo, frango. USUS: Ramum arboris defringere.

DĒFŪGĬO, is, fūgi, ere, a. Fuir, éviter. SYN. Refugio, recuso. USUS: Munus aliquod, disputationem defugere. Cf. Vito, Declino.

DĒFUNGOR, eris, functus sum, fungi, d. S’acquitter de, accomplir, terminer. SYN. Exantio, fungor. USUS: Bello, certamine, curis, periculis defunctus, qui a terminé la guerre; délivré des combats, des dangers, etc. Morbo, imperio defungi. Cf. Fungor.

DĒGĔNER, ĕris, gen. omn. Dégénéré, abâtardi. SYN. Qui majorum moribus non respondet; patrii moris expers, quod ex progenie parum prosperum est. USUS: Degener animus. Cf. Degenero.

DĒGĔNĔRO, as, avi, atum, are, n. Dégénérer. SYN. Deflecto, descisco, deficio, discedo a moribus, non respondeo generi. PHRAS. Filius a paternis moribus degeneravit, le fils a dégénéré des mœurs de son père. Filius virtutem paternam projecit, abjecit; non insistit paternis vestigiis; a paterna virtute abest longissime; a parentis moribus discedit longissime; a patriis institutis moribusque abit, desciscit, alienus est; nullum paternæ virtutis in eo est vestigium; veteres majorum laudes ingenii asperitate obterit; paternæ indolis nihil refert; ingenio est patris moribus admodum dissimili; agendi ratio a ratione parentis distat longius; præter vultus speciem, patris nihil habet, nihil refert; credas hominem alio parente natum, ita moribus dissimilis est; ita mores a parentis optimi moribus abludunt, abhorrent, abeunt, dissident, dissentiunt; nemo parentem in filio cognoscat, ita longe a paterna consuetudine recedit; patris moribus haud respondet filius; haud sane in mores parentis abit filius; mores parentis persequi, vitam exprimere, consectari vestigia odiosum filio, nec jam pronum ingenio vitiis depravato. Cf. Dissimilis, Abludo, Discrepo, Imitor. USUS: Utinam ejus filii non degenerassent a virtute paterna; ab illa perenni et contestata majorum probitate descivissent! Cf. Descisco, Deterius fieri.

DĒGO, is, i, ere, a. Passer, consumer (le temps). SYN. Ago, transigo, traduco, vivo. USUS: Vitam, ætatem in exilio, egestate degere. Vitam cum virtute, sine molestia, in tranquillitate degere. Cf. Vivo.

DĒGRĂVO, as, atum, are, a. Charger, appesantir. SYN. Premo, gravem et ponderosum reddo. USUS: Etiam peritos nandi lassitudo et vulnera degravant.

DĒGRĔDĬOR, eris, gressus sum, gredi, d. Sortir de, s’éloigner. USUS: Eques ad pedes degressus, cavalier qui a mis pied à terre.

DĒGUSTO, as, avi, atum, are, a. Goûter, essayer, effleurer. SYN. Delibo, gusto, attingo, agnosco, conjicio. USUS: Vellem, aliquid de his exercitationibus degustasses. Odorare hominem, degusta convivam tuum. Vis degustare vitam et fortunam meam? Cf. Gusto.

DĔHINC, De là, à partir de là. SYN. Deinde, postea. USUS: Primum divertit, dehinc cœnavit. Cf. Deinde.

DĔHISCO, is, ere, n. S’ouvrir, se fendre. SYN. Discedo. PHRAS. Dehiscit tellus, la terre s’entr’ouvre. Collabitur in immensam altitudinem; in ingentem hiatum decidit. Cf. Hiatus. USUS: Tellus, mare dehiscit.

DĔHORTOR, aris, atus sum, ari, d. Dissuader, détourner de. SYN. Dissuadeo, deterreo, avoco, revoco, abstraho, abduco, abstineo. USUS: Res ipsa me invitabit, aut dehortabitur. Cf. Deterreo, Avoco.

DĔIN, Ensuite. SYN. Deinde. Cf. Deinde.

DĔĬNCEPS, De suite, après; de nouveau. SYN. Deinde, postea, posthac, rursus. USUS: Cavendum, ne, quod semel diximus, deinceps dicamus. Primum est, se conservare, deinceps, etc.

DĔINDE, Ensuite. SYN. Dein, exinde, exin, dehinc, post, postmodo, postmodum, tum, subinde, posthac, deinceps, secundo loco, secundum ea, posterius, post hæc, inde, post id locorum. USUS: Naturam primum videte, deinde inventionem, denique constantiam.

DĔ INTĔGRO, Derechef, de nouveau. SYN. Denuo. USUS: In morbum de integro incidi. Eas leges de integro ferri placet Cf. Iterum.

DĒJECTĬO, ōnis, f. Expropriation. SYN. Depulsio. USUS: Qui illam vim dejectionemque fecerit.

DĒJECTŬS, ūs, m. Abatis. USUS: Viæ arborum dejectu impeditæ.

DĒJĔRO, as, avi, atum, are, n. Jurer, faire serment. SYN. Juro. USUS: Oneratus auro dejerat et clamat. Cf. Perjurus.

DĒJĬCĬO, is, jēci, jectum, ere, a. Jeter à bas, précipiter, renverser. SYN. Deturbo, demolior, depello, disturbo, exturbo, præcipito, dimoveo, dejectionem facio. PHRAS. 1. De gradu suo hominem dejecit, il fit déchoir cet homme de son rang. De cœlo detraxit hominem honoris insolentia elatum; magistratu hominem movit superbia inflatum; abactum magistratu hominem in ordinem redegit. 2. Statuas Deorum dejecit, il renversa les statues des dieux. Simulacra Deorum depulit, evertit; Deorum statuas deturbavit, afflixit, comminuit, dissipavit; in terram præcipitavit; ad terram dedit; ad terram afflixit. Deorum simulacra demolitus est; disjecta, disturbata subruit, evertit. USUS: 1. Aliquem consulatu, de gradu, de statu vitæ, de possessionibus dejicere, déposséder, exproprier qqn de ses biens. Magistratum a gubernaculis reipublicæ, jugum cervicibus dejicere. Spe amicisque dejectus. 2. Adimo, enlever, retrancher. Metum hunc Siciliæ dejeci. Vide, quantum Philosophia de doloris terrore dejecerit. 3. Averto, abaisser, détourner de. Nusquam a republica oculos dejeci.

DĒJUNGO, is, junctum, ere, a. Désunir, séparer. USUS: Quæ dejuncta fuere, sociantur.

DĒLĀBOR, eris, lapsus sum, labi, d. Tomber de. SYN. Defluo, devenio, deflecto. USUS: 1. Aqua e tectis delabitur. Homo e cœlo delapsus. 2. TRANSL. Delabi in vitium, in turpitudinem, in morbum, in magnas difficultates. Ad alia sermo delabitur. Quæ delapsa fluxerunt, severis legibus vincienda sunt. Rem familiarem delabi sinere flagitiosum est. Cf. Labor.

DĒLĀTĬO, ōnis, f. Dénonciation, rapport. SYN. Accusatio. EPITH. Salutaris et diligens. USUS: Delatio nominis ad judicem. Delationem dare alicui, citer qqn en justice. Cf. Accusatio, Criminatio.

DĒLECTĀMENTUM, i, n. Plaisir, amusement. SYN. Oblectamentum. EPITH. Inane, permulta delectamenta. USUS: Inania sunt hæc, et puerorum delectamenta. Cf. Delectatio.

DĒLECTĀTĬO, ōnis, f. Délectation, plaisir. SYN. Oblectatio, jucunditas, voluptas. EPITH. Aliena ab aliqua re, diurna, diuturna, ingenua, digna, levissima, mira, puerilis, summa, delectationes multæ, plurimæ, veteres. PHRAS. Multa est in litteris delectatio, l’étude des lettres procure beaucoup de plaisir. Mira me voluptate afficiunt litteræ; una senectutis meæ requies et oblectamentum sunt litteræ; cum splendore fructum quoque jucunditatis pariunt litteræ. Mira suavitate animum deliniunt litteræ. Habent aliquod tanquam pabulum bonarum artium studia ac doctrinæ, suavissimam voluptatem. Delectationem aucuparis, in litteris invenias et vitæ oblectamenta, et voluptates maximas. Mori videri possim in studio doctrinæ, adeo quæ usquam sunt remissionum suavitates, litterato in otio abunde consequor. Habent, mihi crede, bonarum artiam doctrinæ magnam suavitatem et delectationem; titillant animum suavissime, delectationemque honestissimam afferunt. Cf Delecto. USUS: Delectatio est voluptas suavitate sensus animum deliniens. Quæ popularem admirationem habent, mihi delectationem nullam afferunt. Negotiis ab omni delectatione impedior. Cf. Jucundus, Jucunditas.

DĒLECTO, as, avī, atum, are, a. Délecter, plaire, amuser, divertir. SYN. Oblecto, delectationem habeo, delectationem affero. ADV. Admodum, incredibiliter, mire, mediocriter, minus, diu, mirifice; plane prorsus, plus, similiter, unice. PHRAS. Horti me delectant, les jardins me charment. Hortorum aspectus me delectat unice; dolores meos levat; molestiis animum avocat, abducit; in hortis acquiesco suavissime, his oculos animumque pasco, hi animum voluptate maxima perfundunt; hortorum specie exsaturari oculi animusque nunquam possunt; habent hortorum amœnitates oblectationem suavissimam; voluptate afficiunt; oculis blandiuntur; oblectat me verna hortorum species, plurimumque voluptatis affert; est mihi in deliciis hortorum verna species; jucundus mihi est hortorum aspectus, animumque mirifice reficit; recreat me suavissime hortorum aspectus, ac voluptatem parit sincerissimam; animus mihi in hortis est, ii solum placent, arrident, in iis acquiesco unice. Cf. Delectatio, Delector, Placeo, Gratus. USUS: Pulchritudo movet oculos, et delectat. Cf. Delectatio, Delector.

DĒLECTOR, aris, atus sum, ari, d. Charmer, plaire, amuser. SYN. Oblector, ducor, capior, teneor, delectationem capio, suavissimum jucunditatis fructum ex re capio, voluptate afficior, morior in studio faciendi aliquid, pascor, perfruor, gaudeo, lætor. PHRAS. Libris delector magnopere, les livres, c’est-à-dire, l’étude me plaît beaucoup. In libris, quasi in aliquo opportuno diversorio requiesco; libri mihi voluptati sunt; legendi studio teneor incredibili; e lectione librorum humanissima voluptate animus completur, ac veluti saginatur; genus hoc est voluptatis suavissimum, multa quotidie legere; voluptatem capio e lectione suavissimam; si quid usquam est sinceræ voluptatis, id abunde in libris reperio; expleri animus non potest lectione librorum; jucundissimo voluptatis sensu perfundor in antiquorum monumentorum lectione; legendi studio incredibili ducor ac teneor; his ego rebus pascor, his delector, his perfruor, quæ ex doctorum hominum monumentis ad nostram ætatem perveniunt. Cf. Lætor, Delecto, Delectatio, Frequento, Rus, Ludus. USUS: Delectatur multitudo, et oratione ducitur, Musis delectamur et sapientiæ fama. Cf. Jucunditas.

DĒLECTŬS, ūs, m. Choix, triage, discernement. SYN. Discrimen, ratio, electio. EPITH. Elegans, percautus, diligens, provincialis. USUS: 1. Verborum delectus origo est eloquentiæ. Populus non delectu aliquo et sapientia judicat, sed impetu et temeritate. Beneficiorum delectus est habendus. 2. Delectus militaris, levée de troupes, recrutement. Delectum mandare, decernere, edicere. Militum superbissimum delectum instituere, conficere, habere. Delectum impedire, intermittere.

DĒLĒGĀTĬO, ōnis, f. Délégation, substitution. SYN. Mandatum, provincia.

DĒLĒGO, as, avi, atum, are, a. Envoyer, déléguer, confier. SYN. Mando, mitto. USUS: Hanc curam, provinciam, laborem alteri delegavi. Quæ ad me delegasti, admodum placuere.

DĒLĔO, es, ēvi, ētum, ere, a. Effacer détruire, anéantir. SYN. Tollo, exstinguo, adimo, obruo, abstergo, induco (nomina, pacta, verba). ADV. Funditus, omnino. USUS: 1. Delere epistolam lacrimis. 2. TRANSL. Delevit mihi omnem molestiam epistola sua. Oblivione beneficia, injurias delere. Is est, qui nummulis acceptis fas omne et æquum, leges, religionem, patriam deleat et exstinguat. Hujus insaniam e judiciis, hanc maculam nunquam ex hominum animis delebis. Bella præsentia, et futura consilio delevit. Urbem, exercitum, ædificium delere. Cf. Tollo, Adimo.

DĒLĒTRIX, īcis, f. Destructrice. USUS: Illa deletrix hujus imperii sica.

DĒLĪBĔRĀBUNDUS, a, um, Qui délibère. USUS: Consules deliberabundi capita conferunt, diu colloquuntur.

DĒLĪBĔRĀTĬO, ōnis, f. Délibération, consultation. SYN. Consultatio, consilium. EPITH. Difficilis, difficilior, difficillima, magna, turpis, plurimæ. USUS: Etsi tibi assentior, habet res deliberationem, bien que je sois de votre avis, cependant la chose demande qu’on y pense. Non oportebat eam deliberationem introducere, suscipere. Deliberationes de republica habere. Cf. Consilium.

DĒLĪBĔRĀTĪVUS, a, um, Délibératif. USUS: Causæ genus deliberativum, cause du genre délibératif.

DĒLĪBĔRĀTOR, ōris, m. Celui qui délibère. SYN. Qui de re deliberat.

DĒLĪBĔRĀTUS, a, um, Décidé, résolu. USUS: Mihi certum est et deliberatum. Nihil mihi deliberatius, quam, etc.

DĒLĪBĔRO, as, avi, atum, are, a. et n. Peser, examiner, réfléchir mûrement. SYN. Consulto, consulo, consilior, deliberationem habeo, consilium exquiro, consilium capio, considero, video, inquiro. PHRAS. Deliberandum est diu de vitæ genere deligendo, il faut longtemps réfléchir avant de choisir un état de vie. Diu deliberandum et concoquendum est, cui te vitæ generi addicas; consilii res est, et sane ardui, deligere vitæ genus optimum; jure in consultationem ac deliberationem venit vitæ genus, ad quod aspiras; diu multumque consilia agitanda; conferendum sedulo cum viris sapientibus de vitæ genere deligendo; comparanda multumque vitæ instituta, quorum ex numero aliquod amplectaris. Merito in deliberationem cadit vitæ in posterum exigendæ modus; multos dies ea consultatio teneat, necesse est, quæ de toto vitæ genere sententiam ferat; in deligendo vitæ instituto assumendi in societatem consilii viri sapientissimi; adhibendum virorum sapientum consilium; consilia conferenda sunt cum viris virtutis ac sapientiæ laude clarissimis; in deligendo tam arduo vitæ universæ instituto nihil sine consilio sapientum statuendum est; deliberationem non facilem habet vitæ genus eligendum; eundum in consilium; capita conferenda in tam arduo vitæ recte ordinandæ negotio; deliberatio capienda, habenda diligens; ineundum consilium; ineunda via, ratio vitæ in posterum instituendæ. Cf. Consulo, Consilium, Consulto, Consultatio, Cogito, Considero. USUS: Etiam cum hostibus deliberat. Tecum de capite et fortunis meis deliberabo et statuam.

DĒLĪBO, as, avi, atum, are, a. Effleurer, goûter. SYN. Quasi libando minuo, decerpo, degusto, labris primoribus gusto, attingo. USUS: Vix delibaverat honorem novum. Nihil de laude tua ac gloria delibabo, je ne porterai aucune atteinte à votre gloire.

DĒLĬBŪTUS, a, um, Oint, frotté. SYN. Unctus, oblitus. USUS: Multis medicamentis delibutus. Compositus et delibutus capillus.

DĒLĬCĀTĒ, Mollement, d’une manière efféminée. SYN. Molliter. USUS: Molliter et delicate vivere, accubare.

DĒLĬCĀTUS, a, um, Mou, délicat, efféminé. SYN. Mollis. USUS: Libidinosa ac delicata juventus. Delicatæ, obscœnæ voluptates. Delicatum sermonem inferre convivio. Convivium delicatum. Muliebri, lepido, delicato comitatu stipatus.

DĒLĬCĬÆ, ārum, f. pl. Délices, douceur; amour; libertinage. SYN. Delectamentum, suavitas, voluptas, amores, mel, lenocinia, illecebræ, irritamenta, lautitiæ. EPITH. Magnæ, multæ, pueriles. USUS: Sinamus illi pueriles voluptates et delicias. Epularum exquisitæ deliciæ. Publicanos habeo in deliciis. Terentia mel meum et deliciæ. Delicias me facit, ludibrio me habet, il s’amuse de moi, à mes dépens. Cf. Delectatio, Voluptas, Carus.

DĒLĬCĬŎLÆ, ārum, f. pl. Délices.

DĒLICTUM, i, n. Délit, faute. SYN. Peccatum, error. USUS: Quo delictum majus, eo gravior pœna. Homines sapientes delicto suo, non aliorum injuria commoventur. Cf. Error, Peccatum, Crimen, Scelus.

1. DĒLĬGO, as, avi, atum, are, a. Attacher, lier. SYN. Ligo. USUS: Deligare ad palum. Cf. Ligo.

2. DĒLĬGO, is, lēgi, lectum, ere, a. Élire, choisir. SYN. Lego, eligo, delectum habeo, delectum adhibeo. )( Rejicio. USUS: Bona deligere, rejicere contraria. Magistratus deligere. Castris locum; aliquem ad consilium deligere. Cf. Eligo.

DĒLĪNĪMENTUM, i, n. Attrait, charme, séduction. SYN. Delinitio. USUS: Delinimentis aliquem capere.

DĒLĪNĬO, is, īvi, ītum, ire, a. Adoucir, charmer, séduire, captiver. SYN. Lenio, placo, mitigo, demulceo, allicio. )( Irrito. USUS: Blando sermone milites, blanditiis, spe prædæ delinivit. Voluptatum illecebris delinitur. Cf. Demulceo, Placo.

DĒLĪNĪTĬO, ōnis, f. Action de gagner, de séduire. SYN. Mitigatio. USUS: Delinitio multitudinis.

DĒLĪNĪTOR, ōris, m. Celui qui charme. USUS: Judicis delinitor est orator.

DĒLINQUO, is, līqui, lictum, ere, n. et a. Manquer à son devoir, commettre une faute. SYN. Pecco, errorem committo. USUS: Delinquere in vita, in re aliqua. Cf. Pecco, Erro.

DĒLĬQUESCO, is, ere, n. Se fondre, se liquéfier. SYN. Dissolvor, liquefio, diffluo. USUS: Ne alacritate usus futili, gestiensque deliquescat.

DĒLĬQUĬUM, i, n. Défaillance. SYN. Defectus, diminutio. PHRAS. (Deliquium passus est, VULG.), il eut une défaillance. Animus eum defecit, destituit, reliquit; animo concidit; animo defecit; ita captus animi sensu est, ut vita discessisse videretur; exanimi similis corruit; inter suorum manus pro mortuo collapsus est; subita animi defectione in genua subsidit; exsanguis et mortuo similis concidit; linqui animo, submitti genu cœpit; deficiens repente vix spiritum ducebat; oculis caligine confusis collapsus est, ne mentis quidem compos; caligine oculis offusa veluti moribundus extendebatur; animo male esse occœpit; repentina vis mali sensum animi expulit. USUS: Vereor, ne id mihi libertatis deliquio sit. Cf. Concido, Animus.

DĒLĪRĀMENTUM, i, n. Folie, extravagance. SYN. Deliratio. USUS: Deliramenta loquitur. Cf. Deliro.

DĒLĪRĀTĬO, ōnis, f. Délire, folie. SYN. Stultitia, error, insania. EPITH. Incredibilis, senilis. USUS: O delirationem incredibilem!

DĒLĪRO, as, avi, atum, are, n. Délirer, extravaguer, radoter. SYN. Desipio. )( Sapio. PHRAS. Delirat, il est fou. Mens officium suum non facit: mens et ratio hominem relinquit; a mente discedit; desertus, destitutus a mente est; mente captus est; mentem amisit; mente motus est; mentis lumine obcæcatus est; mentis compos non est; mentis impos, inops, expers est; inops a mente est; a ratione aversus; ratione caret, deliramenta loquitur; mentis vertigine agitur; mentis errore affectus est; nihil pro sano agit; vigilans somniat. Cf. Insania, Insanus, Furo, Mens. USUS: Falli, errore labi, decipi tam dedecet, quam delirare. Delirare in re aliqua. Cf. Stultus, Stultitia.

DĒLĪRUS, a, um, Qui délire, extravagant. SYN. Stultus, insanus, mente captus, demens, emotæ mentis homo. PHRAS. Delirum vis morbi reddidit, la violence de la maladie lui donna le délire. De potestate mentis impotem fecit; delirationem attulit homini; de mentis statu deduxit hominem; erroris et dementiæ complevit. Cf. Stultus. USUS: Quæ anus tam delira, ut ista timeat? Cf. Demens.

DĒLĬTESCO, is, tŭi, escere, n. Se cacher. SYN. Lateo, abscondor. USUS: In alicujus auctoritate delitescere. Delitescit, dein repente prosilit. Cf. Lateo, Abdo, Abscondo.

DĒLŪBRUM, i, n. Temple. SYN. Templum, fanum. EPITH. Communia, consecrata, patria, religiosissima. USUS: Delubra sanctissimis religionibus consecrata. Cf. Templum.

DĒLŪDO, is, lūsi, lūsum, ere, a. Abuser, tromper, se jouer de. SYN. Ludo, eludo, illudo, derideo. USUS: Num deludi ac contemni majestatum senatus patiemini? Cf. Illudo, Decipio, Derideo, Ludifico.

DĒLUMBO, as, avi, atum, are, a. Éreinter; affaiblir, énerver. SYN. Debilito, enervo. USUS: Ne minutior numerus delumbet sententias.

DĒMANDO, as, avi, atum, are, a. Remettre, confier à. SYN. Committo. USUS: Demandare curam legato; demandare curæ alicujus aliquid. Cf. Mando, Committo.

DĒMENS, entis, omn. gen. Privé de la raison, insensé, fou. SYN. De mente ac sanitate deturbatus, delirus, emota mente, insanus, amens. )( Sanus. USUS: Scelere suo demens. Tragico illo Oreste dementior. Cf. Insanus, Amentia.

DĒMENSUM, i, n. Distribution mensuelle en nature ou en argent faite à l’esclave. (VULG. Portio). USUS: De demenso suo dedit, defraudans genium suum.

DĒMENTER, Follement. SYN. Stulte.

DĒMENTIĬA, æ, f. Folie. SYN. Amentia, insania, stultitia. EPITH. Popularis, turbulenta, summa, utilis. USUS: Dementia aliqua ex civibus hostes facti. Cf. Amentia, Stultitia.

DĒMĔRĔOR, eris, ītus sum, eri, d. Gagner par des services. SYN. Merito aliquo mihi quempiam adstringo. USUS: Beneficio civitatem demereri. Cf. Concilio, Mereor.

DĒMERGO, is, mersi, mersum, ere, a. Plonger, enfoncer. SYN. Mergo, immergo, obruo. PHRAS. In mari demersus est, il fut englouti dans la mer. Gurgitibus haustus periit; rapido gurgite ablatus nunquam deinceps apparuit; fluctibus maris absorptus est; aquarum fluctibus obrutus est; aquis suffocatus, exstinctus est. Cf. Mergo. USUS: Ære alieno demergi. Opibus leges demergere, opprimere, abaisser, anéantir. Patriam demersam extuli. Cf. Mergo.

DĒMĒTĬOR, iris, mensus sum, iri, d. Mesurer. SYN. Metior, dimetior, describo. USUS: Solis cursum demetiri. Ut verba verbis demensa et paria respondeant. Cf. Metior.

DĒMĔTĬO, isi, messui, messum, ere, a. Moissonner. SYN. Meto. ADV. Tempestive. USUS: Tempestive demetere et percipere fructus. Cf. Meto.

DĒMĬGRO, as, avi, atum, are, n. Changer de séjour, aller habiter, déloger. SYN. Ad alias ædes, ad habitandum eo discedo. USUS: Nunquam de statu meo demigrabo. Demigrare et focos relinquere. Cf. Migro.

DĒMĬNŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. Retrancher, diminuer, amoindrir. SYN. Imminuo.

DĒMĪROR, aris, atus sum, ari, d. Être fort étonné. SYN. Valde miror. USUS: Hæc te exspectasse demiror. Cf. Miror.

DĒMISSĒ, Bassement, humblement. SYN. Humiliter. USUS: Suppliciter et demisse agere gratias. Demisse et humiliter loqui.

DĒMISSĬO, ōnis, f. Bassesse; modestie. SYN. Animi abjectio, infractio, debilitatio; item: Modestia animi. Cf. Humilitas, Modestia.

DĒMISSUS, a, um. Abattu; doux, modeste, simple. SYN. Humilis, fractus, sordidus; item: modestus, minime arrogans nec ambitiosus. PHRAS. Animo est perquam demisso, il est très modeste. Modestia animi est insigni; animo est modestissimo; præfert ubique insignem animi modestiam; a supercilio fastuque abest longissime; non elatus, non arrogans, non contumax est; non multum sibi defert, tribuit, arrogat; omni insolentia vacat; magna moderatione, modestia in omni officii parte utitur; submisse, modeste de se existimat; despicientia sui insignis est; nihil homine modestius, nihil ab omni fastu et arrogantia alienius. USUS: 1. Demisso capite perculsus domum abiit. 2. Abjectus, abattu. Sylla mœrens, demissus, afflictus. Fracto animo et demisso, non pertinax, non litigiosus, non acerbus. Cf. Humilis, Modestus.

DĒMĪTĬGO, as, avi, atum, are, a. Adoucir, rendre aimable. SYN. Mitigo, lenio. USUS: Nosmetipsi quotidie demitigamur, nous-mêmes, nous nous humanisons chaque jour. Cf. Lenio.

DĒMITTO, is, mīsi, missum, ere, a. Faire descendre, abattre; — se, s’abaisser, descendre. SYN. Inclino, deprimo. )( Effero. ADV. Se penitus. PHRAS. 1. Nimium te demittis, vous vous abaissez trop. Æquo submissius agis; nulla decori ratione habita, plus quam par est, præter decorum te deprimis, abjicis, submittis; non sine summo dedecore animi tui magnitudinem plus æquo inflectis; dignitati tuæ parum consulis, dummodo infra omnium te pedes abjicere possis. Vix modum tenet animi illa tui demissio et abjectio. 2. Demitte te, quantum potes, humiliez-vous, autant que vous le pouvez. Dejice, submitte, deprime arrogantes spiritus tuos, animi vel magnitudinem, vel tumorem inflecte; nulli te antepone; tibi ipse displice; noli de te prædicare quidquam; noli ad honores aspirare, delatos etiam invitus suscipe; elatos spiritus inflatumque sui admiratione animum comprime, et quasi equum exultantem et lascivientem frenis ac vinculis compesce; modestiam ubique, fac, præ te feras; nihil in te elatum, nihil inflatum ac tumidum resideat; animos illos sese impotentius efferentes comprime, edoma, ac sub jugum mitte; pone arrogantes illos spiritus, ac quidquid tumoris superest, ex animo ejice. Cf. Modestia. USUS: Eam rem alte in pectus demisit. Metu vultum dejicere, demittere. Victores efferunt se lætitia, victi debilitantur, animosque demittunt. Cf. Abjicio, Deprimo, Humilis.

DĒMO, is, dempsi, ere, a. Enlever, retrancher. SYN. Adimo, detraho. )( Addo. USUS: Sollicitudinem alicui et metum demere. Fidem fabulis demere. Alicui de molestia demere. Cf. Aufero, Tollo.

DĒMŌLĬOR, iris, ītus sum, iri, d. Démolir, abattre, renverser. SYN. Deturbo, dejicio, disturbo, everto, diruo, destruo. USUS: Demoliri muros, parietem, ædes. Cf. Destruo.

DĒMŌLĪTĬO, ōnis, f. Démolition, destruction. SYN. Eversio.

DĒMONSTRĀTĬO, ōnis, f. Démonstration. SYN. Ratio validior et apertior. EPITH. Necessaria, falsa, universa. USUS: Argumenti conclusio, seu demonstratio.

DĒMONSTRĀTĪVUS, a, um, Démonstratif. SYN. Epidicticus. USUS: Genus orationis demonstrativum.

DĒMONSTRĀTOR, ōris, m. Celui qui indique, qui décrit.

DĒMONSTRO, as, avi, atum, are, a. Montrer, faire voir, indiquer; démontrer, exposer. SYN. Commonstro, significo, declaro, præ me fero, non dissimulo, profiteor, digitum in rem intendo, testificor, indice digito monstro, digito ostendo, planum facio. ADV. Breviter, caute, commodius, diligentissime, lucide, necessario, proprie. USUS: Demonstrare amorem in aliquem. Demonstravi hoc senatui, simul id ostendi. Cf. Ostendo.

DĒMŎRĬOR, ĕris, mortŭus sum, mori, d. Mourir. SYN. Morior. USUS: Romæ demortuus est. Cf. Morior.

DĒMŎROR, aris, atus sum, ari, d. Retarder, retenir. SYN. Detineo, remoror. ADV. Diutius. USUS: Ne diutius te demorer. Cf. Moror.

DĒMŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. Déplacer, écarter de. SYN. Removeo, dimoveo. USUS: Nunquam me de sententia, de cura, de recto demovebit. Alteros demovit, constituit alteros. Cf. Moveo.

DĒMULCĔO, es, mulsi, mulctum, ere, a. Caresser. SYN. Leniter mulceo, delinio, permulceo. USUS: Equi tergum demulcere. Cf. Blandior.

DĒMUM, Enfin. SYN. Tandem, denique, postremo, ad extremum, ad ultimum. USUS: Exilium quantum demum a perpetua peregrinatione differt? Cf. Denique.

DĒMŪTO, as, vi, atum, are, a. Changer. USUS: Mores ingenium demutant. Cf. Muto.

DĒNĀRĬUS, ii, m. Denier, pièce de monnaie d’argent qui, dans l’origine, valait 10 as, plus tard 16. SYN. Decima pars aurei nummi, seu coronati, et pondere drachmæ fere respondens. USUS: Emere denario, quod sit mille denariorum; sperabam me ad denarios deventurum.

DĒNĔGO, as, avi, atum, are, a. Nier fortement; refuser. SYN. Inficior, nego, recuso. )( Annuo. USUS: Etiam jucunda naturæ denego. Jure denegare posset occupatio tua, quod peto. Cf. Nego.

DĒNI, æ, a. Dix par dix, dix à dix. SYN. Decem. USUS: Puer denum annorum.

DĒNĬQUE, Enfin. SYN. Ad extremum, post omnia. PHRAS. Nunc denique rediit in patriam, enfin, il est revenu dans sa patrie. Tandem aliquando, diuturna mora interposita; aliquando tandem; denique ad extremum, demum postremo; post diuturnum tempus; longo temporis intervallo; cum tempus jam multum abiisset; transacto jam multorum annorum spatio; longo post tempore; interjecto longo temporis curriculo revertit in patriam; ad sua se cunabula recepit. USUS: Urbes omnes ac oppida, agri denique ipsi.

DĒNŌMĬNĀTĬO, ōnis, f. Métonymie. Figura rhetorica.

DĒNŌMĬNO, as, avi, atum, are, a. Nommer, donner un nom.

DĒNŌTO, as, avi, atum, are, a. et n. Indiquer par un signe, désigner. SYN. Designo, significo. USUS: Una epistola Mithridates Romanos in Asia omnes trucidandos denotavit. Cf. Noto.

DENS, entis, m. Dent. USUS: Dente extenuare, mandere, molere cibum, mâcher avec les dents. Dentes evellere, eximere, arracher. Dentes emittit, il fait ses dents. Dentes mobiles confirmare; vacillantes dentes confirmare; dentium mobilitates firmare, raffermir, arranger des dents qui branlent. Dente maledico aliquem carpere, attaquer avec les dents de la médisance. Terrorem dentium crepitus insequitur.

DENSUS, a, um. Épais, pressé, serré. SYN. Creber, crassus, confertus, spissus, stipatus, concretus. )( Rarus. USUS: Silva densa atque aspera. Loca silvestribus sepibus densa.

DENTĀTUS, a, um, Mordant, pénétrant. SYN. Mordax. USUS: Charta dentata res agetur, on fera la chose sur du papier poli (avec une dent de sanglier).

DĒNŪDO, as, avi, atum, are, a. Mettre à nu, découvrir. SYN. Nudo, spolio. ADV. Crudelissime. USUS: Spoliare et denudare aliquem suo ornatu. Cf. Nudo.

DĒNUNTĬĀTĬO, ōnis, f. Annonce, avertissement, injonction. SYN. Indicium, significatio. EPITH. Periculosa, præmatura. USUS: Denuntiatio belli. Terrere aliquem denuntiatione periculi. Quæ est illa a Diis profecta denuntiatio calamitatum?

DĒNUNTĬO, as, avi, atum, are, a. Annoncer, déclarer; ordonner. SYN. Indico, palam dico, testor, ostendo, significo, prænuntio. ADV. Ante, aperte, apertius, singillatim, multo ante, palam. USUS: Inimicitias ille mihi denuntiavit. Clodius metum, vim terrores jacit et denuntiat. Judici, vel in judicium, vel judicium alicui denuntiare. Espectanti litteras denuntiavit, ne scriberem.

DĒNŬO, De nouveau. SYN. De integro. Cf. Iterum.

DĔŎNĔRO, as, avi, atum, are, a. Décharger. SYN. Exonero, depono. USUS: Suæ invidiæ aliquid in me deonerare et trajicere voluit, il a voulu décharger un peu sur moi de l’odieux qui l’accable. Cf. Onus.

DĔORSUM, En bas. )( Sursum. USUS: Directe deorsum feror.

DĒPĂCISCOR, eris, pactus sum, pacisci, d. Faire un pacte, un accord. SYN. Paciscor, spondeo. USUS: Tria prædia sibi depactus est, il prit trois métairies pour sa part. Ad conditiones alicujus; cum aliquo depacisci. Cf. Pactum.

DĒPASCO, is, pāvi, pastum, ere, a. vel DĒPASCOR, eris, pastus sum, pasci, d. Brouter, se repaître. SYN. Absumo, reseco. USUS: Pecora agrum depascunt; orationis luxuriem stilo depascere, retrancher, élaguer avec le stylet l’exubérance du discours. Febris hominem misere depascitur.

DĒPĔCŪLĀTOR, ōris, m. Déprédateur, voleur. USUS: Depeculator, vexator provinciarum. Cf. Fur.

DĒPĔCŪLOR, aris, atus sum, ari, d. Dépouiller, voler. SYN. Furor, compilo. USUS: Civitates, regna, domos depeculatus est. Honorem alicujus et famam depeculari. Eum omni argento depeculatus est.

DĒPELLO, is, pŭli, pulsum, ere, a. Chasser; éloigner, repousser. SYN. Pello, repello, propulso, expello, arceo. ADV. Facile, ægrius. USUS: Virgines voluntaria morte nefariam turpitudinem a se depulere. Tribuni furor eam ad calamitatem, dolorem, suspicionem, mortem depulit. Cædem a vobis, vastitatem, incendia, furorem malorum, jugum a cervicibus, meis laboribus depuli. Aliquem de loco, consilio, sententia depellere. Cf Pello, Arceo, Ejicio.

DĒPENDĔO, es, pendi, pensum, ere, n. Être suspendu. SYN. Deorsum pendeo. USUS: Lychni e laquearibus dependent.

DĒPENDO, is, pendi, pensum, ere, a. Payer. SYN. Pendo, solvo. USUS: Abjurare malo, quam dependere pœnas criminibus. Mercedem operis dependere. Quod spopondisti pro alio, dependendum est. Cf. Pendo.

DĒPERDO, is, perdĭdi, perdĭtum, ere, a. Perdre. SYN. Amitto, perdo. USUS: Nihil de laude deperdidisti, aut honestate. Cf. Perdo, Amitto.

DĒPĔRĔO, is, īvi vel ii, ire, n. Périr, se perdre. SYN. Pereo. USUS: 1. Cave, ne servus depereat. 2. Deperire aliquem amore, aimer éperdument qqn.

DĒPINGO, is, pinxi, pictum, ere, a. Peindre. SYN. Pingo, describo. ADV. Commode sane. USUS: Mente et cogitatione sibi aliquid depingere, se représenter qqche dans l’esprit. Cf. Pingo.

DĒPLŌRO, as, avi, atum, are, n. Pleurer, gémir, se lamenter. SYN. Lamentor, conqueror, defleo. ADV. Copiose, dolentius, divinitus. USUS: Si ad saxa de injuriis tuis conqueri et deplorare velim. Querelas deplorare. Quis pro rerum atrocitate tantas calamitates deploret? Cf. Lugeo, Gemo.

DĒPŌNO, is, pŏsŭi, pŏsĭtum, ere, a. Mettre à terre; déposer, abandonner, quitter. SYN. Repono, colloco, abjicio, exuo, pono. ADV. Honestius inimicitias, honestissime, humanissime, paulisper, plane. PHRAS. 1. Depone metum, déposez toute crainte. Mitte timores istos; missas fac sollicitudines; omitte anxias de te curas; expedi mentem iis angoribus; respira ab his timoribus; abduc ab iis molestiis tantisper animum; ejice hos animo timores; animum confirma; facessant istæ nunc curæ, quæ animum exedunt; aufer intempestivas sollicitudines. Animum curis depressum erige, excita. Cf. Cura, Metus, Timor. 2. (Depositus est a suo magistratu, VULG.), il fut déposé de ses fonctions. Abactus magistratu est; magistratu abire, decedere jussus; spoliatus omni dignitate; honoris gradu dejectus, exauctoratus est; detractum, abrogatum est illi imperium; in ordinem est redactus; adempta sunt illi magistratus insignia; motus est magistratu. Cf. Abdico, Dejicio. USUS: 1. In tuo sermone et suavitate curas omnes depono. Studium pristinum, amorem, amicitiam deponere; timores, curas, spem, metum, offensionem, memoriam doloris deponere. Factas contumelias ex animo deponere. Omnes molestias deposui et ejeci. 2. Imperium, provinciam deponere, déposer un commandement, cesser de gouverner une province. Cf. Abdico. 3. Ægrum deponere, desperare, abandonner un malade. Deposita et conclamata est respublica. 4. Apud aliquem, in alicujus fide, causam suam, pecuniam deponere, confier à qqn sa cause, sa fortune. Cf. Abjicio.

DĒPŎPŬLĀTĬO, ōnis, f. Dévastation, ravage. SYN. Vastatio, direptio, eversio. USUS: Quis excisionem, inflammationem, eversionem, depopulationem, vastitatem agris intulit? Non me honorum direptio, non tectorum excisio, non ædium sacrarum, publicorum operum depopulatio movet.

DĒPŎPŬLĀTOR, ōris, m. Dévastateur. SYN. Prædator, direptor. USUS: Depopulator fori, obsessor patriæ.

DĒPŎPŬLOR, aris, atus sum, ari, d. Dévaster, ravager. SYN. Vasto, diripio, depopulationem infero, exscindo, everto, inflammo; hostilem in modum prædas ago. USUS: Agros depopulari. Cf. Diripio, Vasto.

DĒPORTO, as, avi, atum, are, a. Emporter, transporter. SYN. Exporto, porto, reporto, aufero; duco, deduco. ADV. Frugaliter, tuto, undique. USUS: Non opes modo, sed et humanitatem ex Italia deportasti. Bellum in Africam et exercitum deportavit Pompeius. Triumphum ex provincia deportare. Romam valetudinis causa se deportare. Deportare aliquem in exilium, déporter. Cf. Porto.

DĔPOSCO, is, pŏposci, poscere, a. Demander avec instance. SYN. Omnino posco, appeto, flagito, expeto. )( Recuso. USUS: Hoc non modo non recuso, sed deposco. Has sibi partes depoposcit. Hunc imperatorem sibi ad bellum miles deposcebat. Cf. Peto, Posco.

DĒPŎSĬTUM, i, n. Dépôt. SYN. Commendatum alicui, vel concreditum. USUS: Depositum non reddere, injustitiæ est.

DĒPRĀVĀTĒ, De travers, mal. SYN. Corrupte. USUS: Depravate de re aliqua judicare.

DĒPRĀVĀTĬO, ōnis, f. Contorsion, altération. SYN. Corruptio, distortio. USUS: Oris depravatio nobis indigna. Non te, sed depravatione verbi me urgebat. Depravatio et fœditas turpificati animi si videri possit. Depravatio consuetudinum, opinionum vanitas, animorum imbecillitas multos alio flectit. Cf. Corrumpo.

DĒPRĀVO, as, avi, atum, are, a. Tordre; altérer, corrompre. SYN. Corrumpo, pravis moribus imbuo; ab officio abduco, averto, avoco. USUS: Mores juvenum nostra indulgentia corruptelaque depravantur. Cf. Corrumpo.

DĒPRĔCĀTĬO, ōnis, f. Prière. SYN. Precatio, postulatio. USUS: Deprecatio est, in qua non defensio facti; sed ignoscendi postulatio continetur. Deprecatione uti. Afferet illi deprecationem periculi ætas illa, in qua tum fuit, grâce.

DĒPRĔCĀTOR, ōris, m. Celui qui intercède. SYN. Qui reo veniam et impunitatem deposcit, et eximit periculo. USUS: 1. Sperabam, me potius adjutorem tibi futurum, quam miseriarum deprecatorem. 2. Defensor, défenseur. Deprecator fortunarum ac salutis meæ fuisti. Cf. Defensor, Patronus.

DĒPRĔCOR, aris, atus sum, ari, d. Prier; détourner, écarter. SYN. Deprecatione impetro, supplico; removeo, recuso. ADV. Paulatim. PHRAS. 1. Deprecare pro me, intercédez pour moi, (VULG. Intercede pro me). Iratos, quæso, animos deprecare; deprecatorem te in meo periculo præbeto; deprecatoris munus suscipe; deprecatoris partes age; pro capite, pro salute mea deprecare; in deprecanda principis ira studium tuum adhibe; operam, studium, auctoritatem pro me interpone; precibus periculum averte. 2. Iram divinam deprecari, apaiser par des prières la colère divine. Pacem Superum precibus exposcere; finem irarum cœlestium exposcere. 3. (Culpam suam deprecatus est, VULG.), il demanda pardon de sa faute. Erroris veniam petiit, rogavit; culpam precibus eluit; ut ejus delicti sibi venia daretur; ut delicti gratia fieret; ut culpa ea sibi condonaretur, ut noxa remitteretur, oravit. Cf. Venia. USUS: Multorum vitam a tyranno deprecatus est, il demanda au tyran la vie de nombre de citoyens. Calamitatem a se, mortem, supplicium deprecari. Pro reditu Ciceronis amici deprecati sunt, les amis de Cicéron demandèrent son rappel. Nullum periculum pro republica; nullam pœnam, si fefellero, deprecor, aut refugio, si je vous trompe, j’accepte tous les châtiments.

DĔPRĔHENDO, is, di, sum, ere, a. Arrêter, prendre; saisir, connaître, s’apercevoir. SYN. Comprehendo, animadverto, agnosco, comperio, teneo. ADV. Itidem, manifesto. USUS: Aliquem in maleficio, in manifesto scelere, ipsis oculis facinus deprehendere. Cf. Manifestus.

DĔPRĔHENSĬO, ōnis, f. Découverte. EPITH. Manifesta. USUS: Manifesta veneni deprehensio.

DĔPRESSUS, a, um, Abaissé, bas. SYN. Demissus, abjectus, humilis. USUS: 1. Depressa domus. Voce sedata et depressa usus sum. 2. Demersus, coulé à fond, englouti. Aiunt hostium classem aut profligatam aut depressam. Cf. Abjectus, Humilis.

DĒPRĬMO, is, pressi, pressum, ere, a. Abaisser, abattre, fouler aux pieds. SYN. Affligo, protero, conculco, demitto. )( Extollo, erigo, effero. PHRAS. 1. Satis hominem depressit, il a assez humilié cet homme. Audaciam hominis egregie contudit; vim ac spiritus fregit; tumorem compressit; arrogantes hominis spiritus infregit, coercuit, debilitavit. Cf. Frango, Coerceo. 2. Quid ita te deprimis? Pourquoi vous abaisser ainsi? Quid ad ista descendis? quid in humiles has ac sordidas cogitationes te abjicis? cur nihil altum, nihil te dignum suscipis? cur ita aversus es ab omnis honestæ gloriæ studio? cur nihil spectas in laude positum? cur animum ita dejicis, demittis? cur animi magnitudinem ad infima hæc inflectis? Nimium mihi humilis, abjectus, depressus videtur animus tuus; humi serpere, humi jacere animum tam sublimem erectumque patiere? Cur ab animi præstantia adeo descivisti? Cf. Humilis, Abjectus. USUS: Vos etiam meam fortunam deprimitis, vestram attollitis. Me vituperando affligitis, exstinctum me vi atque impressione eversum cupitis. Cf. Affligo.

DĒPRŌMO, is, prompsi, promptum, ere, a. Tirer hors ou de. SYN. Expromo, profero, expono, eruo. USUS: Pecunia ex ærario deprompta. Argumentum ex intimo artificio deprompsi. Cf. Promo.

DĒPUGNO, as, avi, atum, are, a. Combattre, livrer bataille. SYN. Decerto, dimico. ADV. Gratis, peregre, valde. USUS: Cum facinorosis depugnandum, aut serviendum est. Cf. Pugno.

DĒPULSĬO, ōnis, f. Action de repousser, d’écarter. SYN. Expulsio, inficiatio. USUS: Adeptio boni, depulsio mali, servitutis, doloris.

DĒPULSOR, ōris, m. Celui qui chasse, qui repousse. SYN. Expulsor. USUS: Depulsor dominatus, quam particeps esse maluit.

DĒPURGO, as, avi, atum, are, a. Nettoyer. SYN. Purgo. USUS: Crimen depurgare, iram deprecari.

DĒPŬTO, as, avi, atum, are, a. Compter, supputer; estimer. SYN. Puto, censeo, existimo. USUS: Vide, ne te hebetem esse deputes. Deputabo mecum rationes, atque excutiam. Se indignum re aliqua; alterius operam parvi deputare. Eam rem in lucro deputavit. (Pro destino, dépêcher, barbarum est.)

DĒRĔLICTĬO, ōnis, f. Abandon. SYN. Contemptio. EPITH. Injusta. USUS: Communis utilitatis derelictio contra naturam est. Cf. Solitudo.

DĒRĔLINQUO, is, līqui, lictum, ere, a. Abandonner. SYN. Desero, destituo. USUS: Causam communem derelinquere. Perditus, nec a fortuna tantum, sed et spe derelictus. Incultus et derelictus ager. Cf. Relinquo, Desero.

DĒRĔPENTE, Tout à coup, soudain. USUS: Derepente corruit.

DĒRĬDĔO, es, risi, risum, ere, a. Rire, se moquer de. SYN. Eludo, irrideo. PHRAS. Thrasones ubique deridentur, partout on se moque des fanfarons. Thrasones fabula sunt vulgi; ubique ludibrio sunt, ludibrio habentur; risum movent omnibus; risum cient, excutiunt; deridiculo sunt omnibus. Cf. Irrideo, Ludibrium. USUS: Contemnite illos, et deridete. Cf. Contemno.

DĒRĪDĬCŬLUM, i, n. Moquerie, ridicule. SYN. Irrisio. USUS: Verba alicui per deridiculum dare.

DĒRĪVĀTĬO, ōnis, f. Action de détourner (les eaux). SYN. Deductio. USUS: Ductus aquarum, derivationes fluminum.

DĒRĪVO, as, avi, atum, are, a. Détourner. SYN. Duco, deduco, traho, arcesso. PHRAS. Laudis partem in se derivare, attirer sur soi une partie de la gloire. Transmovere in se alienam laudem; in societatem gloriæ alienæ se offerre; de aliena laude sibi aliquid decerpere. Cf. Adscribo. USUS: TRANSL. Crimen culpamque in alium derivare, faire retomber une faute sur un autre. Partem curarum in aliud studii genus; rem aliquam in suum usum derivare, convertere. Cf. Adscribo, Confero.

DĒRŎGO, as, avi, atum, are, a. Ôter, retrancher. SYN. Detraho, delibo, minuo. )( Arrogo. ADV. Maxime. USUS: Fidem somniis merito derogant sapientes. Ea res multum de dignitate populi, de virtutis existimatione derogavit. Suspicio inimicitiarum auctoritatem et fidem ejus dictis derogavit. Legi, aut de lege aliquid derogare. Nimium tibi derogas, dum omnia arrogas. Cf. Demo, Adimo.

DĒRŎSUS, a, um, part. v. anom. derodo. Rongé. USUS: Clypei a muribus derosi.

DĒRŬO, is, rŭi, ere, a. Détruire. USUS: De laudibus Dolabellæ cumulum deruam, je rabattrai bien le mérite de Dolabella.

DĒSÆVĬO, is, ii, ire, n. * Sévir avec violence; cesser de sévir, s’apaiser. SYN. Sævire desino. Cf. Crudelis.

DĒSCENDO, is, di, sum, ere, n., nonnunquam a. Descendre. SYN. Delabor, e loco superiore venio, devolo, me demitto. )( Ascendo. ADV. Obviam, omnino, pedetentim, propere, timide. PHRAS. 1. Descendit ex equo, il descendit de cheval. Ad pedes se dedit; in pedes desiliit; ad pedes degressus est. 2. Ad certamen descendere, en venir aux mains. Certamini se offerre; dimicationem subire; in aciem et certamen rem committere; rem in casum certaminis dare. Cf. Certamen, Pugna. USUS: 1. Descendit de rostris in campum; in loca æquiora se demisit hostis. 2. Accedo, venir. Ad conditiones oblatas, vel in prœlium tibi descendendum erit. Ad extrema consilia, ad dimicationem capitis descendi. Ad accusandum, causam agendam, ad animi remissionem descendere. Alterutram ad conditionem descendere vult Cæsar.

DESCISCO, is, scīvi, scītum, ere, n. Se détacher de, quitter le parti de. SYN. Deficio. ADV. Flagitiose. USUS: A senatu, a republica desciscere. A virtute, suis moribus, a seipso plane descivit. Cf. Deficio.

DESCRĪBO, is, scripsi, scriptum, ere, a. Copier, transcrire. SYN. Exscribo, transcribo, in scripta mea transfero. ADV. Commodius, decentissime, fuse, generatim, mirifice, paulisper, summatim, varie. PHRAS. Statum reipublicæ egregie mihi descripsit, il m’a parfaitement dépeint l’état de la république. Formam reipublicæ expressam misit, exposuit, depinxit, adumbravit, deformavit, expinxit, oculis subjecit. USUS: 1. Librum describere. 2. Exprimo, représenter, décrire, raconter. Crassum egregie descripsit. Aliquem suis coloribus describere. Figuras in pulvere describere. 3. Indico, designo, désigner, tracer, représenter. Rem definire breviteret verbis describere. Tu mihi describe, quam viam ineam. Illi me latronem nimirum describebant. Neminem consciorum sceleris describam. 4. Decerno, designo, distribuo, constituo, destino, imposer, taxer, assigner. Singulis urbibus frumenti rationes, vectigalia, leges descripsit. Suum cuique jus, suum munus describere. Descripsisti urbis partes ad incendium. Descripsit pecuniam in bellum, Cf. Explico.

DESCRIPTĬO, ōnis, f. Figure, représentation; ordonnance; répartition. SYN. Designatio, figura, forma, distributio, definitio, dispositio. EPITH. Æqua, æquabilis, brevis, cœlestis, falsa, similis, solers, subtilis, vetus, apta, tanta. USUS: Descriptio civitatis a majoribus sapienter constituta. Magistratuum descriptione omnis reipublicæ forma continetur. Regionum, rerum, ordinum descriptio. Urbis salubritas, descriptio, pulchritudo. Juris æqua descriptio, certaque vivendi disciplina.

DĒSĔCO, as, cŭi, ctum, are, a. Couper, tailler. SYN. Seco.

DĒSĔRO, is, sĕrŭi, sertum, ere, a. Abandonner. SYN. Destituo, relinquo, derelinquo; non adsum, desertum esse patior, prodo, negligo, prætermitto; a causa alicujus recedo. PHRAS. Aliorum curam geris, te ipsum deseris, vous vous occupez des autres et ne songes pas à vous-même. De aliis plurimum, de te ipso tuisque rebus minime laboras. Aliena tibi curæ sunt, tua negligis. Aliorum rationes pluris apud te sunt, quam tuæ. Propensior ad alios, quam ad te ipsum tua voluntas est. Alienam voluntatem ut sequaris, tuam deseris. Alienæ ut voluntati morem geras, te ipsum negligis, derelinquis. Ut aliis satisfacias, aliorum causa te ipsum destituis. Quid aliis placeat, quid aliorum e re sit, attendis; ratio rerum tuarum quid postulet, minime cogitas. Ut sequaris alios, discedis a te; deficis a te; desciscis a te ipso; alienis commodis omni studio, cura, labore inservis, invigilas, operam das, dicas, navas, præstas, tribuis, e tuis commodis nihil agis; tua commoda minime tibi cordi sunt. Aliorum commoda dum captas, tua negligis. Dum aliorum causam foves, juvas, agis, suscipis, tuam jacere, frigere, neglectam jacere pateris; tuam abjicis, nihili facis, parvi pendis. De aliena causa sollicitus es, tuam nihil curas; tuæ causæ oblitus es. Alienæ causæ faves multo magis ac tuæ. Causam tuam ut alienam, alienam ut tuam tractas. Quod tuæ causæ dicandum erat studium, dicas alienæ; id ponis, collocas in aliena. Cf. Relinquo, Deficio, Apostata. USUS: Causam suam, vadimonium, virtutis viam deserere. Turpe, auxilium implorantes deserere. A voluptatibus, a malitia deseruntur. A mente, consilio, spe deseritur, il perd la tête. A re familiari desertus, pauvre. Cf. Destituo, Relinquo.

DĒSERTĬO, ōnis, f. Abandon. Ista quidem velut desertio generis humani est.

DĔSERTOR, ōris, m. Celui qui abandonne; déserteur. )( Conservator. USUS: An proditores salutis meæ estis, an desertores, quos propugnatores speraveram. Cf. Apostata.

DĒSERTUS, a, um, Abandonné, désert. SYN. Relictus, incultus, vastus, vastatus, nudus. )( Celebris, frequens. PHRAS. Locus desertus erat, le lieu était désert. Locus erat humano cultu vacuus; solitudine et inopia vastus; locus inanis ac vastus a natura, et humano cultu; vasta erat in his locis solitudo. (VULG. Desertum). Cf. Solitudo. USUS: Ager ab hominum cultura desertus. Desertissima solitudo. Via deserta, inculta, frondibus inclusa. Desertus ab officiis amicorum et abjectus. Cf. Solus.

DĒSERVĬO, is, ire, n. Rendre service, servir. SYN. Servio. USUS: Officia mea, operæ, vigiliæ amicis deserviunt. Cf. Servio, Curo.

DĒSES, ĭdis, omn. gen. Oisif, inoccupé. SYN. Otiosus, nil agens. PHRAS. Desides sumus, nous sommes inoccupés. Marcescimus otio situque; senescimus otio; elanguescimus ignavia; socordius a nobis res agitur, geritur; luxuriantur animi otio; mulierum ritu sedemus desides, et cessamus; cessatores ignavi sumus. Cf. Piger. USUS: Sedemus desides domi, mulierum ritu inter nos altercantes.

DĒSĬDĔO, es, sēdi, sidere, n. Être assis. SYN. Subsideo. USUS: Frustra totum diem desedi.

DĒSĪDĔRĀBĬLIS, e, gen. com. Désirable. SYN. Expetendus. USUS: Nihil desiderabile concupiscunt.

DĒSĪDĔRĀTĬO, ōnis, f. Désir. SYN. Desiderium, cupiditas. USUS: In senibus nec tanta titillatio voluptatis est, nec desideratio. Cf. Desiderium.

DĒSĪDĔRĬUM, ii, n. Désir, regret. SYN. Cupiditas; studium, ardor, amor, sitis, igniculus desiderii. )( Satietas. EPITH. Diuturnum, gravissimum, incredibile, magnum, melius, minus, mirum, par, summum, tantum, triste. PHRAS. 1. Desiderium magnum commovit, il a excité de grands regrets. Injecit magnum sui desiderium; magno omnes sui desiderio affecit; magnum sui desiderium reliquit; est in desiderio civium suorum; desideria hominum mirifice incendit, excitavit, inflammavit; ingens sui apud omnes desiderium commovit. 2. Desiderio tui ardeo, je désire vivement vous voir. Æstuo, flagro, exardesco, incendor incredibili tui desiderio; tenet me desiderium ingens tui; teneor desiderio tui incredibili; summa cupiditate inflammor; totus sum in desiderio tui; vehementer te exspecto. Nihil mihi longius, quam ut te videam; studio teneor acerrimo; admirabili studio concitor; dici non potest, ut immineam in adventum tuum. Revolvor animo identidem in te; inflammato studio rapior. Ad insaniam te videre concupisco. Sitientissimum me tui profiteor; prægestit animus te videre. Efferor studio te complectendi; discupio tecum esse quamprimum. Ingens tui cupido incessit animum. Ingens ardor macerat, remordet animum cupido tui. Ingens animum cupido stimulat, invadit, incessit, me tui conspectu explendi. Dudum me cupido cepit videndi tui; in desiderium venit amicissimi hominis conspectus; magno animi fervore feror ad te complectendum; desiderium me tui ingens cepit; macerat me desiderio tui amicissima consuetudo nostra; jam dudum in amicissimi hominis amplexum trahi, rapi me sentio; ingens cupido animum stimulat videndi tui; accendi me incredibili cupiditate videndi tui persentisco. Cf. Desidero, studium. 3. Desiderium urbis ferre jam non potest, il ne peut plus supporter d’être éloigné de Rome. Impar jam ferendo est desiderio patriæ; premitur, agitur desiderio patriæ; laborat ex desiderio patriæ suæ, elanguescit, contabescit, moritur desiderio patriæ; remordet animum patriæ desiderium; desiderio urbis maceratur. 4. Desiderium absentis amici lenire litteris possumus, nous pouvons par des lettres adoucir les regrets nous cause l’absence d’un ami. Minuere desiderium litteræ possunt, efficere, perficere tamen non possunt, ut omnino ponatur; litterarum subsidio consolari orbitatem nostram possumus; litteræ præstare possunt, ut intra modum amici desiderium se contineat; remittere, ac residere tantisper solet dolor ex amici absentia conceptus, ad conspectum litteratum. USUS: 1. Desiderium commovere, injicere, faire désirer qqch. Desiderium sui relinquere, laisser de grands regrets. Desiderium hominis non fero, je ne puis supporter l’absence de cet homme. 3. Absentis desiderium lenire litteris, adoucir par des lettres les regrets que cause l’absence d’un ami. 4. Desiderium renovare, instaurare, augere, inflammare, renouveler, augmenter le désir. Cf. Studium.

DĒSĪDĔRO, as, avi, atum, are, a. Désirer. SYN. Desiderio rei flagro, in desiderio rei sum, desiderium me tenet, teneor studio rei; omnibus votis expeto, requiro, postulo, sitio, quæro, cupio, concupisco, aveo, opto, exopto, cupidus sum, avidus sum, inhio, aspiro, anhelo; in votis habeo; efferor studio, cupiditate ducor, rapior, inflammatus sum; studio incensus sum; æstuo, flagro, ardeo, exardesco. ADV. Diutius, in posterum, magnopere, manifestius, maxime, mediocriter, paulisper, plane, prorsus, valde, vehementer, graviter. PHRAS. 1. Nihil aliud quam cœlum desidero, je ne soupire qu’après le ciel. Animus meus in cœlo est; in desiderio cœlum est; æstuat animus, flagratque incredibili patriæ cœlestis cupiditate; cœlum spectat animus, nec præterea quidquam; tenet me beatarum in cœlo sedium ardor ingens, ac desiderium; efferor studio rapiorque cœlestis patriæ; ad cœlum acri animo tendo; incensus studio sum; animus exardescit cœlestis illius civitatis desiderio; ad cœlum studio inflammato rapior; dici non potest, quam flagrem desiderio patriæ cœlestis; quanto studio tenear beatorum sedibus quamprimum perfruendi; præter cœlum nihil aliud in desiderium venit. Cf. Desiderium. 2. Mirum in modum tuam laudem desidero, je désire ardemment vous voir honoré. Mire, mirifice, mirabiliter, mirandum in modum, admirabili quodam studio tuam laudem, tuum decus specto, cupio, aveo, exopto. Percupio tuam laudem; sum in desiderio tuæ laudis. Tuæ laudis cupiditate incredibili teneor, ardeo, flagro, sum incensus, sum inflammatus, ducor, trahor, rapior. Amore flagro tuæ laudis; studio sum incensus laudis tuæ. Alacris animo sum, ut honestissimum te videam; ut te videam honoratum, laude florentem. Tua mihi laus carissima est, cordi est, curæ est, prima est, inter primas ducitur, antiquissima est, in maximis est, inter ea, quæ apud me summa. Cf. Aveo, Cupio. USUS: 1. Desiderant te oculi mei. 2. Desum, trouver qu’il y a manque. Eo in negotio fidem tuam et diligentiam desideravi. Nihil in Catone ad summam diligentiam desideres. Desiderata dicuntur tria militum millia. Tuam operam et diligentiam desidero.

DĒSĬDĬA, æ, f. Oisiveté, paresse. SYN. Inertia, ignavia, languor, socordia, segnities. )( Virtus. USUS: Desidiæ se dedere. Plenum esse desidiæ. Non in umbris, deliciis, otio, languore, desidia animum affecimus. Cf. Piger, Inertia.

DĒSĬDĬŌSUS, a, um, Oisif, négligent. SYN. Ignavus, socors, iners, deses, otiosus. USUS: Desidiosam artem dicimus. Inertissimum otium et desidiosissimum. Cf. Deses.

DĒSĬDO, is, sēdi, ere, n. S’abaisser, s’affaisser. USUS: Terra hiatu vasto desedit.

DĒSIGNĀTĬO, ōnis, f. Plan, indication. SYN. Descriptio. USUS: Requiro totius urbis designationem et apparatum. Infinita quæstio sine designatione personarum et temporum.

DĒSIGNĀTOR, ōris, m. Ordonnateur des jeux et pompes funèbres. SYN. Qui ludis funebribus præest, quique locum, tempus personis designat ad agendum.

DĒSIGNO, as, avi, atum, are, a. Marquer, indiquer, noter. SYN. Describo, noto, significo, constituo, destino, definio, animo concipio, animo metor locum, regionem. USUS: Notat et designat oculis nos ad cædem. Facinus, consilium atrox designat. Castra, pontem, fabricam, operis totius formam designare. Designata sunt a DEO cuncta. Designatus, declaratus, decretus consul in annum sequentem.

DĒSĬLĬO, is, ŭi vel ĭi, sultum, ire, n. Sauter, se jeter de. SYN. Celeriter, et quasi saltu descendo, devolo, dejicio me per gradus, etc. USUS: Rejecta penula de rheda desiluit.

DĒSĬNO, is, sīvi vel sii, sĭtum, ere, n. et a. Cesser, interrompre. SYN. Desisto, cesso, finem facio, conquiesco, prætermitto, intermitto, omitto, evado. )( Incipio. PHRAS. Cur litterarum studia desinis? Pourquoi interrompre vos études? Ecquid in litterarum studio, velut perfecta re, conquiescis? cur litteris desistis? rationes litterarias deponis? Cur refrixit, defluxit, consenuit tam cito illud animi propositum ardens? cur exaruit tam cito illa vetus discendi cupiditas? ecquid erat, cur a mente tua tam cito recederes? ecquid litterarum studia tibi tam obsoleta? qua vetustate, aut negligentia emortuum est, evanuit, obsolevit, interiit tuum litterarum studium? ecquid tibi velut finitus labor constitit? cur doctrinarum studia abjicis turpi cessatione? cur cœptis absistis? cur conticescit, remisit tuus discendi ardor? Cf. Deficio, Cesso, Finis. USUS: Disputari desitum est. Libenter artem istam desinerem. Desine communibus locis. Cf. Desisto.

DĒSĬPĬO, is, pŭi, ere, n. Avoir perdu l’esprit. SYN. Demens sum, deliro. USUS: Nimio gaudio prope desipiebam. Populus Atheniensis prope jam desipiens vestutate. Cf. Deliro, Insanio.

DĒSISTO, is, stĭti, stĭtum, ere, n. S’arrêter, cesser, se désister. SYN. Intermitto, cesso, demitto, discedo. PHRAS. 1. Desiste a lacrimis, cessez de pleurer. Missas fac istas lacrimas; mitte istas tandem querelas; aufer lacrimas; emove hanc pectore tristitiam; lacrimas cohibe, inhibe, tene; tempera tandem a lacrimis; sit modus lacrimis; impera tandem dolori tuo, et lacrimas reprime. Cf. Lacrima. 2. Dudum a litterarum studiis destitit, depuis longtemps il a abandonné l’étude. Dudum litteris et scholæ multam salutem dixit; a musis, ut si bellum ipsis indixisset, se disjunxit; divortium fecit cum musis; litterarum studia abjecit; operam a studiis alio traduxit, transtulit; litterarum studia missa fecit; librorum usum dimisit, deposuit; a studio bonarum artium discessit, se abjunxit Cf. Desino. 3. Desistet, spero, a petitione consulatus, j’espère qu’il cessera de briguer le consulat. Abibit, opinor, a petitione consulatus; ambitiosa hæc consilia abjiciet; abducet animum ab ambitioso hoc consilio; incepto absistet; deponet, nisi me fallit conjectura, voluntatem petendi consulatus; damnabit periculosa hæc consilia; voluntatem abjiciet. USUS: Causas tandem agere desiste. Auctionem facere destitit. Orare Pompeium non desisto. De sua sententia desistere, discedere. Cf. Cesso, Desino, Abrumpo.

DESPECTĬO, ōnis, Mépris. SYN. Contemptio. USUS: Consolabitur eum magnitudo animi, et humanarum opinionum alta quædam despectio. Cf. Contemno.

1. DESPECTŬS, ūs, m. Mépris. USUS: Despectui et ludibrio esse omnibus.

2. DESPECTUS, a, um, Méprisé. SYN. Contemptus, abjectus. Cf. Contemptus, Vilis.

DESPĒRANTER, En désespéré, avec désespoir. USUS: Desperanter mecum locutus est.

DESPĒRĀTĬO, ōnis, f. Désespoir. EPITH. Diuturna, falsa, magna. USUS: Desperatio est ægritudo sine ulla rerum exspectatione meliorum. A desperatione ad spem me vocarunt. Tanta est rerum omnium amissio, et recuperandi desperatio.

DESPĒRO, as, avi, atum, are, a. et n. Perdre toute espérence, désespérer de. SYN. Diffido, spem perdo in perditis; ac desperatis habeo, animo cado, hastam abjicio, a spe absum. )( Spero, confido, spem habeo. PHRAS. 1. Desperatis medicina adhibenda non est, il n’y a point de remède au désespoir. Perditis jam, et in laqueum collum inserentibus; qui animo plane concidere; magna desperatione affectis; desperatione torpentibus, deploratis ac prope depositis; conclamatis, animo labentibus, qui malis obruti animos despondere, ægre medicinam afferas. 2. Tametsi pauperrimus sim, non tamen desperabo, bien que je sois dans la plus extrême pauvreté, je ne désespèrerai point. Etsi me fortuna iis orbavit rebus omnibus, quæ carissimæ sunt in vita, non faciam tamen, ut omnem spem abjiciam. Etsi fortuna mihi carissima quæque abstulit, eripuit, ademit, non tamen committam, ut ipse me plane deseram atque destituam; ut ab omni spe animum abducam; ut ad desperationem adducar, redigar. Ut cætera eripuerit fortuna, spe tamen salutis orbare me non poterit. Fortuna equidem adversa premor, nec tamen nihil spero. Licet exclusa spes omnis videatur, meliorum tamen rerum spe aliqua nitor etiamnum, sustentor, fulcior. 3. Desperarunt de magnis illis consiliis, ils désespérèrent de leurs grands desseins. Ex alta spe deciderunt; ex magna spe deturbati, dejecti, detrusi, depulsi jacent; spem illam, quam susceperant ingentem, abjecerunt, deposuerunt; non, ut antea, spe tenentur; non eos, quæ antea spes alit, fovet, pascit; spes omnis jam abiit, discessit, evanuit. Nulla prorsus jam spes est, quæ illos sustentet; firma se niti spe putabant, ea quam sit imbecillis, nunc intelligunt. 4. In tanta rerum iniquitate desperaret alter, dans de telles difficultés, un autre perdrait toute espérance. Spe excideret; ad desperationem perveniret, adduceretur; animos aliorum desperatio incesseret; desperatione torperet alter; spem salutis damnaret; nullius salubris consilii patiens esset; spem amitteret; spem sibi ademptam, spei nihil superesse, reliquum esse lamentaretur. In tam perdita re spes alium tota desereret, destitueret, a spe decideret alius, spem in perpetuum amitteret; præcisam sibi spem omnem, abscissum omnium rerum respectum clamitaret; in tam perturbata temporum calamitate, in exigua spe esset alius; in exigua spe traheret animam. 5. Desperatum est, c’est fini. Cf. Actum est. USUS: Nec temere desperandum est propter ignaviam, nec minus confidendum propter cupiditatem. Honores, vitam, salutem desperare. Desperatus morbus. Homo a se ipso desperatus, a cæteris relictus. Cf. Spes.

DESPĬCĀTĬO, ōnis, f. Mépris, dédain. SYN. Contemptus, despicatus, despicientia. USUS: Odia, despicationes adversantur voluptatibus. Cf. Contemptus.

DESPĬCĀTŬS, ūs, m.(dat. sing.). Mépris. SYN. Despicatio. USUS: Despicatui habere, mépriser. Si quis despicatui habetur, Mysorum ultimus dicitur.

DESPĬCĬENTĬA, æ, f. Mépris. SYN. Contemptio. USUS: Totam vim bene vivendi in despicientia rerum externarum collocemus.

DESPĬCĬO, is, spexi, spectum, ere, a. Mépriser. SYN. Contemno, negligo, despicatui habeo. USUS: 1. Omnes despicit, hominem præ se neminem putat. Omnia despicere et pro nihilo putare. 2. Video, cerno, animadverto, voir, remarquer. Res tot, tam varias in illa reipublicæ potestate sponte despexi. Despexit, quid illi moliantur. Cf. Contemno.

DESPŎLĬO, as, avi, atum, are, a. Dépouiller, spolier. SYN. Spolio. USUS: Templa despoliare. Cf. Spolio.

DESPONDĔO, es, spondi, sponsum, ere, a. Promettre. SYN. Paciscor, promitto, destino, spondeo. USUS: Filiam suam alicui despondere. Lentulus Hortensii sibi domum despondit, se promettre. Desponsam mihi laudem præripuit, et destinatam provinciam. Spes mihi nulla despondetur, cet espoir ne se réalisera pas. Animos despondere, perdre courage.

DESTĬNO, as, avi, atum, are, a. Arrêter, fixer; désigner. SYN. Designo, decerno, constituo, attribuo, despondeo. USUS: Animo, animis, in animo aliquid destinare et designare. Necem alteri destinare. Destinata hora adero. Cf. Propono, Statuo.

DESTĬTŬO, is, ŭi, ūtum, ere, a. Abandonner; tromper. SYN. Desero. USUS: Roscius miseros socios induxit, decepit, destituit. Res suas, fortunas destituere. Viri boni sæpe illusi et destituti. Cf. Relinquo, Desero.

DESTĬTŪTĬO, ōnis, f. Abandon, infidélité. SYN. Derelictio, desertio. USUS: Destitutione illa perculsus hæsit.

DESTRŬO, is, struxi, structum, ere, a. Détruire, ruiner. SYN. Tollo, deleo, diruo, everto, diripio, excido, excindo, convello, vasto, opprimo, exstinguo, dissolvo, disturbo, demolior, nullum vestigium relinquo, ruinam edo, exstinguo et funditus deleo. )( Construo, ædifico, coagmento. PHRAS. 1. Hostis urbem destruxit, l’ennemi ruina la ville. Diruit, afflixit, inflammavit, funestavit; saxis, ignibus, ferro vastitatem urbi attulit, intulit; muros ab imo subruit; ad solum diruit; sedes tectaque convellit; urbem tectorum excisione dissipavit; dejecta murorum fundamenta, ne quod urbis vestigium exstaret; parietes cuniculis subrui jussit; templa ruinis et ignibus deleta, aditus demolitione sublati, disturbata tecta, exscisæ et complanatæ domus; vici deusti; labefactata vectibus et convulsa publica monumenta; urbs tota ab hoste excisa ac eversa, sic, ut præter famam nihil urbis in urbe duraret, permaneret. Cf. Vasto, Everto. 2. Pons destructus est, le pont fut rompu. Pontis compages crebris fluctibus verberatæ se laxabant; nulla tam firma moles erat, quam non exederent undæ per operum nexus manantes; interruptus aquarum incursu, pons ruina oppressus est; impulsi in latus pontis ruinæ pendebant; pontium capita a fundamentis proruta jacebant; convulsis pontium monimentis tabulata ac trabes in fluctus sparsæ sunt. Pontis facta demolitio est. 3. Annibal Italiam fœde destruxit, Annibal saccagea l’Italie. Annibal Italiam, effusis ac dissipatis pulcherrimæ regionis fructibus, ad exitium et vastitatem vocavit. Italiæ terror, vexator, perditor, afflictor, eversor, exterminator, Annibal, Romanam rem graviter labefactavit; magnis editis ruinis, magnis plagis impositis ac inflictis, Romanas opes vastatione fregit ac prostravit; cæde ac incendio omnia complevit; rempublicam multis cladibus attrivit, debilitavit, præcipitem dedit. Hujus crudelitate jacuit Italia prostrata, perculsa et abjecta, summis calamitatibus fracta et afflicta; hujus rapacitate lacerata, exhausta, exinanita; deleta scelere et exterminata; direpta ab Annibale Italia, ac barbaris condonata; belli impetu perculsa, ac prostrata; omnibus partibus quassata ac labefactata. Cf. Vasto, Bellum, Damnum, Populor. USUS: Navem, ædificium destruit facillime, qui construxit.

DĒSŬBĬTO, Tout à coup, soudain. SYN. Subito.

DĔSŪDO, as, avi, atum, are, n. Suer beaucoup, suer. SYN. Sudo, nitor, laboro. USUS: Desudare atque elaborare in re aliqua. Cf. Laboro, Contendo.

DĒSŬĒFĂCĬO, is, fēci, factum, ere, a. Déshabituer. SYN. Consuetudinem tollo. PHRAS. A dicendo prope desuefactus sum, j’ai presque perdu l’habitude de parler en public. Prope oblivio me cepit dicendi; ea orandi consuetudo prope mihi detracta est; is dicendi usus prope exolevit. USUS: Multitudinem jam a concionibus desuefactam ad veterem consuetudinem revocavit.

DĒSŬESCO, is, sŭēvi, sŭētum, ere, a. et n. Déshabituer; se déshabituer. USUS: Res dudum desueta, usage depuis longtemps aboli.

DĒSŬĒTŪDO, ĭnis, f. Perte d’une habitude. USUS: Populus desuetudine armorum mollior.

DĒSULTŌRĬUS, a, um, Relatif aux écuyers; volage, inconstant. SYN. Qui ex equo in equum facite desilit; item: TRANSL. Inconstans, ingenii mobilis, levis. USUS: E prætorio candidato consularis quasi desultorius, etc. Cf. Levis.

DĒSUM, ĕs, fŭi, esse, n. Être absent, manquer. SYN. Absum, deficio, non adsum. )( Adsum. PHRAS. Deest, quod aliis largiar, je n’ai pas de quoi faire l’aumône. Omnia me deficiunt; omnium inopi, quod largiar, non est; in summa penuria ac egestate dego; nihil præsto est, nihil superest, nihil suppetit, quo aliorum inopiam sustentem. Cf. Careo. USUS: Doctrina mihi non defuit, nec ingenium. Tibi nullum a me pietatis officium defuit. Nunquam occasioni, officio, causæ defui.

DĒSŪMO, is, sumpsi, sumptum, ere, a. Prendre, choisir. USUS: Hostem sibi certum desumere. Cf. Eligo.

DĒTĔGO, is, texi, tectum, ere, a. Découvrir, dévoiler. SYN. Denudo, aperio. USUS: Insidias detegere. Cf. Aperio, Manifestus.

DĒTENDO, is, tendi, tensum, ere, a. Détendre. USUS: Tabernacula detendere, plier les tentes.

DĒTERGO, is, si, sum, ere, a. Ôter en essuyant, essuyer. SYN. Abstergo. USUS: Jucundo sermone fastidia, dolorem, molestias detergere.

DĒTĔRĬOR, ōris, gen. com. Pire, plus mauvais. SYN. Pejor, nequissimus. PHRAS. 1. Rem omnem sua importunitate deteriorem effecit, il a gâté toute l’affaire par son défaut de politesse. Diis hominibusque invitis negotium plane evertit; corrupit omnia et profligavit. Omnia nunc deteriora sunt; in statu, loco deteriore sunt. Versa et mutata in pejorem partem sunt omnia, sic ut nihil offensioni huic mederi jam queat. 2. Deterior factus est, il est devenu plus mauvais. Nimium quantum e pristina virtute deflexit; a se ipso degeneravit, discessit. Nimium descivit; nec gradu, sed præcipiti cursu in vitia transcurrit. Cf. Corrumpo, Depravo, Disciplina solutior.

DĒTĔRĬUS, Pis, plus mal.

DĒTERMĬNĀTĬO, ōnis, f. Borne, limite, fin. SYN. Terminus, conclusio, finis. USUS: Cœli complexus, extima ora et determinatio mundi. Conclusio est exitus et determinatio totius orationis.

DĒTERMĬNO, as, avi, atum, are, a. Borner, limiter, fixer. SYN. Termino, concludo. USUS: Quod dicit, spiritu, non arte determinat.

DĒTĔRO, is, trīvi, trītum, ere, a. User. SYN. Destruo, corrumpo. USUS: Calceos deterere. Laudes alicujus deterere, imminuere, diminuer.

DĒTERRĔO, es, ŭi, ĭtum, ere, a. Détourner, dissuader. SYN. Dehortor, absterreo, revoco, avoco, deduco, repello, removeo, averto; studium alicujus retardo, vel restringo. )( Impello. USUS: A dimicatione aliquem, a scribendo deterrere. Aliquem ab officio, injuria, proposito deterrere. Cf. Absterreo, Avoco, Abduco.

DĒTESTĀBĬLIS, e, gen. com. Détestable, abominable. SYN. Execrandus. USUS: Scelus detestabile. Res pestifera, detestabilis, execranda.

DĒTESTĀTĬO, ōnis, f. Exécration. USUS: Pro detestatione tot scelerum unam aram consecravit.

DĒTESTOR, aris, atus sum, ari, d. Maudire, exécrer. SYN. Aversor, abominor. ADV. Diligenter. USUS: Omnes te vitant, et tanquam auspicium malum, memoriam tui, faciem ipsam tuam ac nomen detestantur. Belli exitum detestor. O Dii avertite et detestamini hoc omen! Cf. Abominor.

DĒTEXO, is, texŭi, textum, ere, a. Tisser; poser en entier. USUS: Rem a summo exordio detexam. Detexta retexere.

DĔTĬNĒO, es, ŭi, tentum, ere, a. Retenir, arrêter; charmer. SYN. Teneo, moror, demoror. ADV. Diutius, prope. USUS: Diu suspensum me detinet. In alienis fere negotiis detineor. Non te detinebo diutius. Cf. Mora, Moror, Retineo.

DĔTORQUĔO, es, torsi, tortum, ere, a. Détourner. SYN. Deflecto, averto. USUS: Voluptas animum a virtute detorquet. Voluntas testium facile flecti et detorqueri potest. Pars corporis imminuta et detorta. Cf. Flecto.

DĒTRACTĬO, ōnis, f. Action de retrancher, vol; évacuation. SYN. Diminutio. USUS: Detractio, et appetitio alieni. Detractio confecti et consumpti cibi.

DĒTRĂHO, is, traxi, tractum, ere, a. Retrancher. SYN. Minuo, delibo, derogo, defero, aufero, decerpo, detractionem facio. )( Addo. ADV. Facile. PHRAS. 1. Detrahi de summa nihil potest, on ne peut rien retrancher à la somme. Deduci, decidi de summa nihil potest; abesse a summa ne teruncius quidem potest; nulla hic decessio, nulla deductio ex præsenti ære potest. 2. Detrahere de honore meo ubique nititur, il cherche à me dénigrer partout. Famam meam detrimento afficere; de fama mea detrahere; famam lædere; famæ obesse, nocere, officere ubique studet. Laudes meas ubique obterit; sermones de me habet malignius. Id agit, ut æternas mihi infamiæ notas inurat. In id unum incumbit, ut iis meum nomen sordibus inquinetur; ut iis maculis nomen meum afficiat, inspergat, quas nulla dies, nulla deinde res possit eluere, abstergere, delere. Id unum ei studium est, id consilium, id spectat unice, ut me in perpetuum infamem reddat; ut me perpetua notet infamia, ut æternæ me infamiæ tradat; ut perpetuo male audiam; ut perpetuum in infamiam abducar; æterna ut infamia flagrem, laborem; ut in sordibus infamiæ nunquam non jaceam; ut perpetuo verser in infamia. 3. Ille non parum de me detraxit, il ne m’a pas peu décrié. Infamiam non levem mihi conflavit, intulit; non levem nomini meo infamiam aspersit; laudem, si qua fuit, non parum obtrivit, imminuit; de meis laudibus non parum delibavit; laudibus non nullam obscuritatem attulit; nomini non parum offecit meo; in famam meam violentus incurrit; malevolentissimis obtrectationibus cumulum facile de laudibus meis deruit; nihil non egit, quo virtutem meam obtereret; premendo, obtrectando, crimina serendo non parum me læsit; labem non unam aspersit nomini meo; splendorem nominis inusta turpitudinis nota non parum obscuravit; non parum me notavit ignominia; nominis famam non parum læsit. 4. Timeo, ne de fama mea detrahatur, j’ai peur qu’on ne me rabaisse. Ne fama mea a malevolis laceretur; ne sinistris rumoribus per urbem differar; ne per ora hominum fœdum in modum traducar; ne fabula vulgi fiam; ne in ora vulgi perveniam, ne sinistra de me fama spargatur; ne existimatio mea sinistris hominum sermonibus deformetur; infamiæ maculis inficiatur, aspergatur, inquinetur; ne quædam probrosa nomini meo liberius dissipentur, disseminentur, jactentur. Cf. Calumnia, Fama, Obtrecto, Criminor. USUS: 1. Multum venustatis imagini diuturnitas detraxit. De suis commodis aliquem detrahere. Bona a fortuna data hominum perfidia tibi detraxit. Calamitatem alicui, damna, consuetudinem detrahere. 2. Obtrecto, ravaler, déprécier. Detrahere de aliquo, et in invidiam vocare. De honore, fama, honestate alicujus detrahere.

DĒTRECTĀTĬO, ōnis, f. Refus. Juniores Romani ad edictum sine detrectatione convenere. Detrectatio militiæ.

DĒTRECTĀTOR, ōris, m. Celui qui refuse. SYN. Qui renuit, recusat. USUS: Cato haud detrectator laudum suarum.

DĒTRECTO, as, avi, atum, are, a. Refuser, repousser. SYN. Fugio, aversor, vito, resisto. USUS: Pugnam detrectare. Cf. Nolo, Invitus, Vito, Aversor.

DĒTRĪMENTUM, i, n. Perte, dommage. SYN. Damnum. )( Emolumentum. EPITH. Magnum, majus, maximum, minus, summum, plura. PHRAS. Ea seditio rempublicam gravi detrimento affecit, cette sédition causa un grand dommage à la république. Multa damna reipubl. intulit, importavit, injunxit, imposuit, invexit; haud exiguum detrimentum respublica ex ea seditione accepit, fecit. Cf. Damnum, Jactura. USUS: 1. Detrimentum inferre, causer un dommage. 2. Detrimentum accipere, facere, recevoir du dommage. 3. Detrimentum sarcire, resarcire, reconcinnare, réparer une perte, compenser un dommage.

DĒTRŪDO, is, trūsi, trūsum, ere, a. Pousser violemment, précipiter. SYN. Deturbo, expello, depello. USUS: Necessitas me ad illa tentanda detrusit. Aliquem regno; in mendicitatem detrudere. De sententia hominem detrusi. In pistrinum aliquem detrudere. In maximum mœrorem sum detrusus. Cf. Pello.

DĒTRUNCO, as, avi, atum, are, a. Couper, abattre. SYN. Decido, seco. USUS: Detruncatis arboribus struem ingentem lignorum facit.

DĔŪNX, uncis, f. Les ¹¹⁄₁₂ de l’once ou de tout autre objet. SYN. Undecim unciæ, quasi una de asse dempta.

DĔŪRO, is, ussi, ustum, ere, a. Brûler entièrement. SYN. Uro, exuro.

DĔUS, i, m. DIEU. SYN. Numen præpotens, æternaque Natura. Procreator mundi, mens æterna; ille, qui cœlum atque terras tuetur et regit. Optimus, Maximus. Summi Rectoris et Domini Numen. Opifex ædificatorque mundi. Dominator rerum, ac omnia nutu regens. Præsens præpotens DEUS. Antiquissima et rerum omnium princeps Natura. Parens rerum, mundi fabricator; universi machinator ac rector. Effector mundi atque molitor. Rerum summus arbiter. Universi auctor rectorque. Regnator omnium DEUS. Præpotens ille immensi hujus operis effector, princeps ac parens. Præses mundi, et rector universi. Bonorum fons ac Oceanus omnium. EPITH. Æternus, beatus, certissimus, effector mundi atque molitor. Fortis, immortalis, mens soluta quædam et libera, præditus summa mente, opifex ædificatorque mundi, omnia providens et cogitans. Præpotens, princeps ac præsens, pulcherrimus, sanctissimus, sapiens, sempiternus, summus, supremus, tantus, altissimus, atque undique circumfusus. PHRAS. 1. DEUS est creator omnium, DIEU est le créateur de toutes choses. Est omnium rerum auctor, conditor, opifex, effector. Nihil est in universo terrarum orbe, nihil amplissimis cœlestium orbium cancellis circumscribitur; nulla res, nulla virtus in cœlo ipso eminet, cujus auctorem DEUM fateri non debeamus. Ecquis spiritus, qui altissimum illum cœlestis regionis verticem incolit, quem non DEUS infinita vi sua ex nihilo condiderit? Omnes omnium rerum protectiones uni divinæ potentiæ referendæ sunt; divino Numini in acceptis referendæ. DEI unius a voluntate potestateque sunt omnia; ejus a nutu, imperio pendent omnia; is cuncta ex nihilo creavit, formavit, finxit, condidit, architectatus est. Auctor idem rectorque. 2. DEUS est gubernator omnium, DIEU gouverne toutes choses. Summus est rerum omnium arbiter ac moderator; qui omnia regit, temperat, gubernat; cui, ut auctori ac rectori rerum paret servitque universitas; cujus potentissimo imperio natura tota obtemperat; in cujus potestate et arbitratu versantur omnia; qui rebus omnibus præest, dominatur, imperat; a quo uno, cujus unius a voluntate, nutu, imperio pendent omnia; cujus potestas omnia complectitur; quem verentur omnia, cui parent omnia; cujus cœlesti providentia, divino nutu, numine, voluntate gubernantur universa; qui rerum universitati præsidet; qui cœlum et omnia, quæ cœli ambitu continentur, æterno regit imperio, imperio sempiterno moderatur; cujus vi, consilio, voluntate moventur omnia et gubernantur; qui nutu terram concutit; ad cujus aspectum natura universa contremiscit; cujus immensa potestate omnia continentur; cujus nutu et ditione sola terrarum gubernantur; qui omnia supera, media, infima sempiterno imperio regit ac tuetur. Cf. Possum, Potestas. 3. DEUS est benignissimus, DIEU est infiniment bon. Amplissima est divina liberalitas. Patet omnibus latissime, amplissime patet divina benignitas. Cui non benefecit DEUS? Quis est, in quem DEI benignitas non exstet? Quis est, qui divinam benignitatem non senserit, non expertus sit, non re ipsa cognoverit, non perspicue viderit, non clarissime perspexerit? Subvenit DEUS invocantibus se; præsto est, opem fert, opitulatur implorantibus se, confugientibus ad se. DEUS miseros sublevat; desperatione debilitatos confirmat, fulcit, sustinet; aberrantibus subsidio est. Nemo divinam opem frustra imploravit. Est DEUS tranquillitas in nostris calamitatibus, naufragium timentibus portus est. Afflictos facile divina pietas excitat. Perfugium, receptum habemus ad DEUM in nostris calamitatibus. 4. DEUS in omni genere perfectissimus est, DIEU est infiniment parfait. Bonitas in DEO tanta est, quanta potest esse maxima. Fons est bonorum omnium perennis et inexhaustus. DEI benignitas nullis finibus circumscribi, nullis spatiis includi potest. Clementia nulla temporum, nulla locorum immensitate terminatur. DEUS nullo initio temporis circumscribitur, nullo sæculorum fine concluditur. DEO æternitatem nulla temporis circumscriptio metitur. DEI imperium in res omnes immutabile æternitate continetur. Immortalem ejus dominatum ipsa æternitas intuebitur, DIEU est éternel. DEI potentiæ nihil non subjectum est; quæ amplissimo cœli ambitu continentur, quæ toto terrarum orbe sunt imperia, ejus nutibus serviunt, ejus voluntatibus famulantur. Evertit imperia et instaurat; Reges de solio detrudit, et ad summum fastigium evehit; cumque infinitum in res omnes jus sit ac imperium, una voluntas pro lege est. DIEU est tout-puissant. Illa summa rerum potestas ac vis suprema semper et ubique præsens est, cumque nullis locorum spatiis constringi possit, per omnia commeat, eaque etiam, quæ densissimis occulta sunt tenebris, intuetur. Ille eventura novit omnia, ac velut præsentia contemplatur; ille intimos animorum recessus ac latebras contuetur; ille arcana mentis omnia inspicit ac scrutatur; ille cogitationes nostras omnes exploratas habet. DIEU est présent partout et connaît tout. Ejus rectissima judicia manes inferi pertimescunt; ejus voluntas omnium legum lex est, et norma æquitatis. DIEU est infiniment juste. Cumque idem et veritatis parens, et justitiæ tutor sit; cum summus totius honestatis, decoris ac virtutis princeps et architectus; dignissimus est, cujus augustissimum nomen omni sanctitate colatur, sempiternisque laudibus efferatur.

DEI opem implorare, Implorer le secours de DIEU. In molestiis ac calamitatibus oportet ad DEUM confugere, perfugere, præsidium in DEO statuere; receptum ad divinam opem habere. Cum ærumnis premimur, ad DEUM nos vertamus, convertamus, necesse est. Cf. Auxilium, Perfugium.

DEI consilio, Par la volonté de DIEU. Divino consilio; non sine divino numine; DEI ductu ac numine; DEI (deorum immortalium), nutu atque consilio gesta hæc et provisa videntur.

DEO favente, Avec la grâce de DIEU. DEO bene opitulante; DEO juvante, approbante; si ita DEO cordi est; si ita visum superis; si ita cœlitum voluntas tulerit; si DEUS annuerit; si DEUS nos respexerit; immortalis DEI benignitate, ductu ac numine; DEO præsentiam suam declarante; DEO auspice. Olim in usu hæc erant: Diis bene juvantibus; si dii approbant; deum pace impetrata; deorum immortalium benignitate; diis adjuvantibus; diis præsentiam suam declarantibus.

DEUM adorare, invocare, Adorer, invoquer DIEU. Numen divinum precibus placare; DEUM (deos) venerari; DEO supplicare, vota facere; a DEO Optimo Maximo opem auxiliumque petere. DEUM ad auxilium devocare; DEO, quantum maximum possumus, honorem habere. Olim in usu hæc erant: A diis immortalibus pacem ac veniam petere; mentes deorum immortalium precibus placare; pacem deum exposcere; deos circa omnia pulvinaria obsecrare. Cf. Adoro.

In DEUM peccare, Pécher contre DIEU. DEUM scelere violare; verbis ferocibus DEUM increpare, lacessere; ultorem religionum DEUM provocare; nefarium cum DEO bellum gerere; arma ferre in divinum Numen. Cf. Blasphemia.

DEUS avertat, Que DIEU détourne ce malheur. Cf. Absum.

DEUS benedicat, Que DIEU vous bénisse. DEUS eam tibi rem fortunet: tuis rebus consulat: DEUS suo præsens numine atque auxilio te defendat.

DEUS res humanas curat, DIEU prend soin des choses d’ici-bas. Humanis rebus præsens interest DEUS; interest rebus humanis cœleste Numen; nihil rerum humanarum sine divino numine agitur, geritur.

DĒVASTO, as, avi, atum, are, a. Dévaster, piller, ravager. SYN. Spolio, vasto, depopulor. Cf. Vasto, Depopulor.

DĒVĔHO, is, vexi, vectum, ere, a. Voiturer, transporter. SYN. Veho. USUS: Veliam devectus Brutum vidi.

Spotted a typo or a problem in this chapter? Tell us