Punicorum Libri Septemdecim (part 6 of 7)

476. ob ora Rom. 1, Parm. Mediol. Benes. Confer. Heins. ad Virgil. Æneid. lib. XII, vers. 865. ab ora Ox. et ed. Ern. errore haud dubie operarum. ab hora Putean. ab orta al.

Parte alia, ceu sola forent discrimina campo, Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem, 480 Aspera pugna novas varia sub imagine leti Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto; Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa; Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora; Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus. 485

479... 502. Silius variavit exornavitque verba Livii XXX, v. 34, extr. Conf. Polyb. XV, 12 sq. Ea parte campi, qua Scipio pugnabat, pugna novas dat leti formas, novum spectaculum, et ab illo, quod equitatus in cornibus dederat, diversum, scilicet stragem (v. 486) mercenariorum militum; Lenz. 479... 482. «Novum de integro prælium ortum est, etc.» Liv. l.c. Verba ceu sola forent discrimina campo, etc. Scipionis virtutem et inpetum exaggerant, qui nunc demum pericula et extremam perniciem hostibus adferebat; Ern. [480.] miscebat Martem, vid. ad I, 69; miscebat agens Martem, ut miscet agens turbam ap. Virg. Æn. I, 191, ubi vid. Heyne. 481 seq. novas leti formas, ut mille leti facies, IV, 591 (ubi vid. not.), et IV, 437. 483. saxo, more heroum jacto (vid. ad IX, 395), vel e funda emisso a Balearibus, quorum copias Hannibal habebat; Ern. 484 seq. Feracissima sententiarum brevitate designantur, qui turpi formidine fugientes cæduntur, quique vulnera in pectore adcipiunt; Ern. Cf. ad V, 594. Turpissimum erat facie prona cadere; Lefeb.

483. Is saxo Oxon. et Putean. 484. Ast hos ex Oxon. Tell. R. 2, Parm. Beness. recepi cum Lefeb. pro vulg. Atque hos. Deinde projecit tres scripti cum R. 2, et edd. Marsi. Vulgo dejecit.

Ipse super strages ductor Rhœteius instat; Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum, Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam Perrumpit stridens sub pondere belliger axis. 490

486. ductor Rhœteius, Romanus, Scipio, vid. ad I, 115. 487 seq. Conf. sup. I, 433 seq. et IV, 430 sq. ibique nott. --Hebrum et Geticas nives refer ad Thraciam, propriam Martis sedem; conf. ad XI, 475 seq. 489. Lætus cæde, ut ap. Horat. Od. IV, xiv, 51, et ej. Sat. II, iii, 223. --actam, coactam, constrictam, concretam. 490. sub pondere stridens axis, currus; confer IX, 300, et ad IV, 442 seq.

489. actam, non auctam, Oxon. Put. et R. 2.

Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque Nomina obit ferro: claris spectata per orbem Stragibus obcumbit late inter tela juventus.

491... 502. «Novum de integro prælium ortum est: quippe ad veros hostes perventum erat, et armorum genere, et usu militiæ, et fama rerum gestarum (quas poeta singulatim recenset), et magnitudine, vel spei, vel periculi pares: sed et numero Romanus superior erat et animo;» Liv. XXX, 34, extr. --lustrans, Scipio. 492. Nomina, vid. ad IV, 729. --obit, adgreditur, invadit, ut IV, 342. Cf. Polyb. XV, 14. 493. juventus non apte dicuntur Pœni, qui in Italia jam tot annos stipendia meruerant; Lenz.

Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi Principium belli fecere, Sagunte, ruinas; 495 Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque Irent direptum, mactantur comminus uno Exitio; redduntque animas, temerata ferebant 500 Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus Plena acies propere retro exanimata ruebat.

495. Principium belli, vid. sup. ad v. 329. 496 seq. sacros lacus, vid. ad XII, 215. Nympha Trasymeni lacus Agylla sup. V, 17. --Phaethontia stagna, vid. ad VII, 149. 498 sq. tulit, extulit... domus, templum Jovis Capitolini, solium, in quo Jovis statua erat collocata; vers. 500, qui ferebant, differebant, spargebant in vulgus famam de Alpibus summis, parte cæli et sedibus Cælicolarum (secreta, sacra, arcana deorum), quas gressibus suis profanarint: Formidinis hujus plena acies, hæc facinora ab ipsis commissa, Saguntum dirutum, inquinati fluvii, tentata Jovis Capitol. sedes, Alpes profanatæ, formidinem quamdam et vindictæ divinæ metum ipsis insinuabant: Lenz. --solium domusque Jovis, Capitolium, δεινῶς pro ipsa Roma, ut et passim Tarpeia saxa, arces, rupes, scopuli, vid. Ind. 500... 502. Conf. ad III, 496... 499. --temerata, vid. ad I, 11; II, 472, et III, 499. 501. Similia passim obvia. --reserasse viam per Alpes, ut IV, 196. 502. Recte Ernesti: «formidinis hujus, cujus? num Scipionis, e v. 491? an hujus, quam cædum adspectus præbebat, e v. 493? Alterutrum profecto cogitavit poeta; at languidius (certe obscurius) cogitata expressit.»

496. Quique tuos malebat Livin. 497. Polluerunt emend. N. Heins. quod recte, opinor, probavit Drak. etsi refragg. Lefeb. et Ern. nam sequitur tulit, et præcesserunt rapuere ac fecere. Probabilis etiam est fraus librariorum, qui metro timebant; de quo tamen vid. ad V, 264. 499. mutantur Put. unde multantur opinabatur N. Heins. Sed vulgata lectio exquisitior est, et auctoritate librorum firmatur. 501. reserasse libri scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii, qui primus edidit pressere, quod male servavit Drak. temerata ferebant Quos s. Deum, et primos reserasse, etc. scribendum censebat N. Heins. hoc sensu: quos referebant primos reserasse secreta Deorum, Alpes hactenus humanis gressibus invias. Withof. corrig. Quis secreta Deum, et primis reseratæ n.

Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus 505 Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas: Adtonitum erumpit subita formidine vulgus, Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.

504 sq. Formido illa illustratur hac comparatione, de qua vid. sup. ad v. 91 sq. 506. Ventilat, vid. Gothofr. ad l. 5, Cod. Theodos. de malef. et Mathem. Drak.

505. infundit e primis edd. recepi pro vulg. infudit, quia sequuntur ventilat, spargit, erumpit. 506. culmina, non nubila, tres scripti et R. 2. 507. rumpit R. 2.

Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum Prælia sectantem, et leviori Marte teneri, 510 Omnes in caussam belli auctoremque malorum Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis, Profectum Latio: contra, si concidat unus, 515 Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.

509... 521. Scipio ipsum Hannibalem quærit, et ad certamen singulare provocat. Livius etiam hujus certaminis nullam mentionem facit: Appianus autem rer. Pun. c. 45 tradit, duces illos re vera invicem concurrisse, quo citius decerneretur. Scipionem tædet, dispersa prælia sectari, inmorari cædibus militum fugientium, in quo est magna at inutilis opera; Ern. Sed dispersa prælia sectari dicitur, nisi me omnia fallunt, qui variis locis pugnat, et modo in hos, modo in illos inpetum facit, præcipue dux, qui passim inclinatam aciem restituit, vel hostes repellit. Sic spargere ferrum ac bella sup. I, 267, et IX, 277, ubi vid. not. Scipio nolebat amplius diversis locis, cum leviori Marte, h.e. gregariis militibus virisque minus fortibus, sed cum ipso Hannibale pugnare. Cf. IV, 265 sq. 515. non profectum esse Latio, non profuisse quidquam Romanis. 516. Agenoreis, Pœnis. Vid. ad I, 15.

509. diversa v. Prælia conj. N. Heins. ut inf. v. 546, et apud Virgil. de Turno. 514. exercitus omnis Ox. et Put. Vulgo e. omnes contra metri leges; cf. ad XIII, 308. 515. Profectum est Latio primus scripsit Nicander. 516. juncta arma malebat N. Heins. Sed cuncta arma virosque obponi uni Hannibali, ut unum Hannibalem paulo ante omni exercitui, jam monuit Drak.

Illum igitur lustrans circumfert lumina campo, Rimaturque ducem: juvat in certamina summa Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota Spectante Ausonia; celsus clamore feroci 520 Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit.

517. lustrans, lustrando quærens, ut X, 43, et XV, 787; Drak. Cf. similis locus apud Nost. FÉNÉLON, Aventures de Télémaque, lib. IX; Combat d’Adraste et de Télémaque. Ed. 518. in certamina summa, in ea loca, ubi certamen quum maxime fervet; Lenz. Immo, in certamen summum, supremum et gravissimum, sc. cum ipso Hannibale. 520. celsus, ut IX, 234, et ingens adparuit apud Virg. Æn. X, 579, ubi vid. Heyne ad v. 572. Scipio «celsus corpore, vultuque ita læto, ut vicisse jam crederes:» Liv. XXX, 32 extr.

Quas postquam audivit voces conterrita Juno, Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures, Effigiem informat Latiam, propereque coruscis Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque 525 Romulei ducis, atque humeris inponit honorem Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.

522. Hannibal certamini singulari et vitæ periculo a Junone, cui hanc veniam Jupiter sup. v. 382 sq. dederat, subducitur, et quidem simulacro Scipionis conflato, ut eadem hujus deæ fraude Turnus ap. Virg. Æn. X, 633 sqq. quem locum Silius etiam sup. X, 83 sq. sed hic ad verbum fere expressit. Cf. Heyne ad Virg. l.l. Loca Hom. Iliad. φ, 599 sq.; χ, 7 sq.; et Virg. Æn. XII, 498 sq., a Drak. laudata, conferenda potius sunt sup. X, 83 sq. Ceterum, si Appiano rer. Pun. cap. 45 et 46, fides habenda, Hannibal et cum Scipione, et cum Masinissa in certamen singulare descendit. 523. Nam si Hannibal verba Scipionis ad singulare certamen ipsum provocantis audivisset, non detrectasset illud vir fortis. Cf. Heyne l.c. 524 sq. Effigiem cristis Adtollit, altiorem facit inposita ei galea cum cristis. Vid. sup. ad v. 392. Verba fere Virg. Æn. X, 638 seq. [525.] jubas, galeam, propr. cristas, ut V, 166. 528. motus sine corpore, vanos, adumbratos, non veros; effigies, etc. imago equi celeris et fugacis; Lenz.

527. gressum Oxon. Put. R. 1, ad marg. D. Heins. et Raphel. ed. Vulgo gressus contra legem carminis. 528. adjicit ex. Oxon. recepit Drak. pro vulg. addit, quod paulo ante v. 525, præcessit. adjicit R. 2.

Tum par effigies fallacis imagine vana Cornipedis moderanda cito per devia passu 530 Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ. Sic Pœni ducis ante oculos exsultat, et ultro Scipio Junoni similatus tela coruscat. At, viso lætus rectore ante ora Latino, Et tandem propius sperans ingentia, Pœnus 535 Quadrupedi citus inponit velocia membra, Et jacit adversam properati turbinis hastam.

533. Scipio Junoni, a Junone similatus, effictos, efformatus, ejus effigies. Cf. V.L. 535. propius sperans ingentia, variata, et incommode quidem, sententia proxime antecedens, viso lætus rectore Latino ante ora: Hannibal lætabatur, se Scipioni ita propinquum esse, ut eum cominus conficere posset, atque ita ingentia sperabat, h.e. magnæ, inclitæ cædis spem concipiebat; Ern. Cf. V.L. 537. turbinis pro vulg. cum turbine, h.e. inpetu.

533. similatus scripsi pro simulatus; vid. ad II, 553, et XV, 427. 534. At, non Ac, Oxon. et Put. 535. spirans ingentia corrig. N. Heins. Recte, puto, certe concinnius; conf. not. ad III, 240.

Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago, Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti Jam compos voti, ferrata calce cruentat 540 Cornipedem, et largas Pœnus quatit asper habenas. «Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.» Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem, Donec longinquo frustratum duxit in arva 545 Diversa spatio procul a certamine pugnæ. Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.

538. Cf. Virg. Æn. X, 646. Silius luxuriat. 539 sq. alti voti, magni. Cf. v. 535. [540.] ferrata calce, ut VII, 696, ubi vid. V.L. 542. Quo fugis, oblitus, inmemor, te cedere, fugere ex nostris regnis, Libya, quod regnum jam tuum esse putabas; Lenz. coll. Virg. Æn. X, 649. 545. frustratum, deceptum Hannibalem, duxit volans et falsus, similatus Scipio, h.e. simulacrum ejus. Verba longinquo spatio, diversa, procul, languent. 546. Diversa arva, remota a campo, ubi pugnabatur, ut V, 458.

546. Diverso alii. Diversæ pugnæ conj. N. Heins. Sed vulgata lectio bene se habet, nec adversatur metrum; vid. ad VII, 618.

Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis? 550

548 seq. Fulmineus, vid. ad I, 421. --Composuit se nobis, vid. ad I, 39. --lumine cæco, imagine ignota, obscura, quæ me inlusit et fefellit, ut mox monstrum veluti larva, falsum Scipionis simulacrum; Ernesti, coll. sup. I, 496; et Virg. Æn. VII, 376, ubi Heyne monstra exponit terrores et phantasmata furentis animo objecta. Meo qualicumque judicio res et sententia h.l. omnino ita expedienda est: Hannibal ex eo, quod simulacrum illud subito in nubila cesserat, conligebat, se cum Deo aliquo pugnasse, hujusque itaque lumen (nam Dii in clara luce mortalibus adparere solent, de quo v. Heyne ad Virg. Æn. I, 402 seq. in Exc. XIII) cæcum fuisse, h.e. obscurum, occultatum, non visum (vid. ad V, 3), vel latuisse hunc deum in monstro, in forma insolita. Vid. ad II, 650. 550. tantumne obstat mea gloria Divis, num tantopere meam gloriam invident mihi Dii, ut tali fraude eam mihi eripiant, et ratione tam inhonesta ipsisque indigna?

548. numine cæco, h.e. occultato, incognito, non viso (vid. not. ad V, 3) ex conj. N. Heins. et Rom. 2, recepit Lefeb. At vid. not.

Sed non avelles unquam, quicumque secundus Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem Eripies verum nobis.» Frena inde citati Convertit furibundus equi, campumque petebat, Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore 555 Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.

[551.] secundus, propitius, stas, es (vel adstas, h.e. adjuvas) Ausoniæ, Italiæ, Romanis. 552. verum hostem, ipsum Scipionem, non imaginem ejus. 553 sqq. Recte Ernesti, quod etiam mihi in mentem venit et aliis haud dubie levioribus: «Quemadmodum in omni Hannibalis oratione poeta bene et cum judicio hominis adrogantiam et ἀσεβειαν quamdam expressit, ita quoque nunc aptus inluso Hannibali furor videtur, quo converso equo campum petit, ubi verum Scipionem obfendat. Fallor, aut id consilium magis heroicum est, quam Turni ap. Virg. Æn. X, 680 sq.» 555. pestis, febris. 556. Cornipedis moles, equus robustus, Cell. Immo ingens. Cf. XII, 108; XV, 337, et ad III, 46.

554. citati equi pro citatis equis (uno enim equo vehebatur Hannibal) edidi cum Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. citato equo corrig. Livin. 555. subito occulta tres scripti. subita occulto priscæ edd. subito occultæ conj. Drakenb. quod recepere Lefeb. et Ern. Parum interest.

Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ. 560 Anne huic servabar leto? Mea signa secuti, Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una 565 Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.

558. Dejectus de consilio revertendi Hannibal jam, apta furoris progressione, desperationis documenta prodit, optat, ut se texissent scopuli, etc. atque nunc demum de morte sibi inferenda cogitat; Ern. Cf. Virg. Æn. X, 666 sq. 559 sq. Inpatienter adeo hanc calamitatem fert Hannibal, ut præ tali vita vel mortem in undis malit, quam pluribus sup. v. 259 sq. detestatus est; Drak. De hac morte vid. ad IV, 669 sq. 561 sq. Cf. Virg. Æn. X, 672 sq. [562.] pugnæ auspicium, ut XIII, 154, ubi vid. not. 564 seq. An hæc satis congrua sint Hannibalis animo, addubito: quamvis non ineptum sit existimare, hominem etiam inmanem et adrogantem ita calamitatis extremæ sensu frangi et emolliri posse, ut hæc talia in mentem recurrant; Ern. --delicta Hannibalis eo spectant, quod auctor fuit belli et calamitatis patriæ. --delicta piabit Tartareus torrens, cf. XIII, 869 sq. [565.] hæc fundebat verba, ut XII, 292. 566. Spectabat dextram, ut manus sibi inferret, necem sibi ipse conscisceret. Cf. II, 705 sq.

Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora Vertitur, ac silvis subito procedit opacis, Atque his adloquitur versantem ingloria fata: «Quænam te silvis adcedere caussa subegit 570 Armatum nostris? num dura ad prælia tendis, Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?

567 sq. Recte Ernesti: «Quum poeta Hannibalis animum ita adfectum finxisset, ut reverti in aciem cuperet, vel spe reditus frustratus vitæ finem circumspiceret, non satis erat, ut exemplo Virg. Æn. X, 685 seq. Junonem induceret moriendi consilium inpedientem. Nam tum in Hannibale cupiditas revertendi iterum valuisset. Itaque novam Junonis fraudem nectit, qua Hannibalem spe revertendi fallens eo abduceret, unde reverti non posset.» 569. versantem ingloria fata, agitantem consilia turpia mortis sibi inferendæ. Nam indigna est heroe omnis mors, qua non in pugna et manu viri fortis adjicitur, præcipue, quam sibi ipse infert, quoniam hujus causa plerumque est timor ac desperatio. Cf. ad II, 705 sq., et III, 123. 572. Magnus Ausoniæ Hannibal Scipio præclare dicitur. Nemo non sentit quam callide tali ἀντονομασια simulatus pastor duci aduletur, simul et superbiam moveat.

572. arma Put. non inprob. Lef. cujus hæc nota est: «An, ut v. 432, Latios, Bruttia signa, mutatione ad nobilius genus?»

Si velox gaudes ire, et compendia grata Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.» Adnuit, atque onerat promissis pectora largis 575 Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ Magna repensuros, nec se leviora daturum. Præcipitem et vasto superantem proxima saltu Circumagit Juno, et, fallens regione viarum, Non gratam invito servat celata salutem. 580

575. onerat promissis, multa ac magna facit ei promissa. 577. repensuros, pensuros. 578 sq. Vid. Var. Lect. 580. celata Juno, occultato numine suo, sub effigie pastoris latens; Drak. Sic latet v. 549.

573. audes Put. 576. Pastori Tell. et inde Lef. 578. superantem Tell. R. 2, Mars. Ben.; properantem Ox. et Put. præparantem R. 1, Parm. Med. proparantem ad marg. R. 1. vasti superantem proxima saltus emend. N. Heins. prob. Drak. ut ambiguitas vitaretur. Lef. saltu pro saltui, h.e. silvæ, positum existimat. Ego contra semper jungendum putavi vasto superantem saltu, ut cursus præceps designetur: quam simplicem rationem nunc etiam defendi video ab Ernestio, coll. Virg. Ge. III, 141 (ubi tamen non adsequor cur commodius et proprie saltus de equis dicatur) et inpr. simill. loco sup. XII, 456 et 460, inmani per proxima motu Evolat Hannibal, et saltu tramittitur alite Ganges a tigride. vastos s. prox. saltus malebat Withof. 580. servat Dea læta salutem conj. N. Heins. cui τὸ celata hic prorsus otiosum ac supervacuum videbatur. At vid. not.

Interea Cadmea manus, deserta pavensque, Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt, Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris. Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto 585 Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.

581 sqq. Fugam Pœnorum poeta, ut et Appian. rer. Pun. c. 46, absentiæ Hannibalis tribuit, et quæ de illa breviter dixerunt Liv. XXX, 35 pr.; et Polyb. XV, 14 extr., exornavit. --Cadmea manus, Pœnorum exercitus. Vid. ad I, 6. --deserta a duce. 584. damnasse aciem, sponte et tædio adversæ fortunæ actum pugna excessisse; Ern. Cf. Heins. ad Ovid. Met. III, 84; et sup. ad II, 595; III, 331; VIII, 494. 585. æquore, campo. 586. Rector, Scipio.

Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus, Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras: 590 Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.

588. sine more ruentes, vid. ad X, 31; et XII, 449, in Var. Lect. 589. extrema ad litora Oceani occidentalis. 590. In Hispaniam trajiciunt. Cf. ad VI, 1. 591. Batti domos, cf. ad III, 252 sq. --flumina Lagi, Ægyptum. Vid. ad I, 196.

588. sine more, hoc est ἀκοσμως, edidi cum Lefeb. et Ernest. ex emend. Bentl. ad Horat. Od. II, 13, 17, et N. Heins. quam et Drakenb. probavit. sine morte Put. et Oxon. Vulgo sine Marte. 590. Hi reposuit Lefeb. lepida hac addita ratione: «Male Drak. Ac, ut libri antiqui.»

Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra Evomuit pastos per secula Vesbius ignes, Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres 595 Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.

592 sq. Cavit sedulo poeta, ne quis eam fugam vere exstitisse arbitretur: ita ad miraculum usque eam exaggerat, auctum etiam illud comparatione hac; Ern. Cineres Vesuvii Constantinopoli nonnunquam ac Tripoli incidisse, Ætnæosque in Indiam delatos esse, memorant etiam historici, illud Procop. hist. Goth. lib. II, hoc Ctesias in Indicis ap. Phot. cod. 72. Cf. Fazell. rer. Sicul. Decad. I, ii, c. 4; Capac. hist. Neapol. II, 8; Camarra de Teate Antiq. I, 6, et Barthol. de Peregrin. Medici p. 33. Non mirum itaque ingenti hac hyperbole poetas uti, et vel cineres horum montium latissime sparsos, vel sonitum longissime exauditum fingere. Conf. ad V, 399; Burm. et Heins. ad Val. Fl. II, 620, et IV, 509. --vi cæca, vid. ad V, 3. [593.] Vesbius, vid. ad VIII, 654. 594. pestis, vid. ad I, 174. De Eois Seribus eorumque lanigeris lucis, vid. ad VI, 4. 595. monstrum, cf. ad II, 650. Vides ipsum poetam sensisse, quanta hæc sit hyperbole.

At fessum tumuto tandem regina propinquo Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ Adparent admota oculis vestigia pugnæ. Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem, 600 Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem Strage virum undantem; talis (miserabile visu!) Prostratis facies aperitur dira maniplis. Tum superas Juno sedes turbata revisit.

597. regina deorum. 598. facies, adspectus. 600 sq. Quemadmodum olim Hannibal lætus viderat ingentem Romanorum, sic nunc tristis Pœnorum stragem videt. --campum Gargani, Apulum, Cannensem. Cf. ad I, 50, et IV, 561. [601.] Tyrrhena vada, Trasymenum, lacum Etruriæ. Cf. ad I, 49 et 52. --Phaethontis amnem, vid. ad VII, 149. 604. turbata, ut turbidus I, 477, ubi vid. not. --turbata, sollicita de fato Hannibalis; Lenz.

602. Strage vera Oxon. R. 1, Med. Strage fera Parm. et Beness.

Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant, 605 Quum secum Pœnus: «Cælum licet omne soluta In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant, Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo;

606 sq. Ernesti: «Poetæ hoc institutum est, quod etiamnum adroganter et cum minis loquitur Hannibal, qui ap. Liv. XXX, 35: fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi quam in pace inpetranda esse. Sed nec inepte fecit Silius, quod ex animo Hannibalis nunc ea veluti præmonstravit, quæ sequenti tempore contra Romanos moliebatur, postquam se ad Antiochum contulerat.» --Cælum... ruat, cf. Lucan. I, 73, et sup. ad XVI, 650. --in caput hoc, meum, δεικτικῶς. 608. Cannas, memoriam victoriæ Cannensis, abolebis, cf. ad I, 61.

Decedesque prius regnis, quam nomina gentes Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo 610 Securam te, Roma, mei; patriæque superstes Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna Præcellis, resident hostes: mihi satque superque, Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus, Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.» 615

612 sq. vivam tibi, o Roma, ad spes armorum, ad metum armorum, i.e. dum vivam, habebis cur metuas arma mea: nam modo pugna præcellis, uno tantum prælio nos vicisti, et hostes tui resident, nunc quiescunt; at mihi satque, etc. h.e. semper tibi metuendus ero; Lenz. Sed Withof. emend. nam modo pugna Præcellis; sed adhuc hostes supersunt, scil. Philippus Macedoniæ et Antiochus Syriæ reges, quos Hannibal deinde adiit, vel inritavit infensos jam Romanis. Vid. Var. Lect.

613. Præcellis resides hostes legendum esse arbitrabatur N. Heins. Verba resident hostes mihi satque superque jungit Barth. Adv. X, 13, ut sensus sit: satis hostium mihi residuum est, licet Cannensi aliisque præliis innumeros conciderim. Lefeb. resident exponit, tranquilli ab armis abstinent victi. Sic quoque Ernesti, ut sententia cum acerbo contemtu dicta sit hæc: profecto hodie hostes tui resident, quiescunt, quum pugna præcellas, et devictos in fugam converteris: Sed mihi satis est, a Roma metui. Verum ne ita quidem satis concinnus est hic locus: nam nimis abrupte ac sine copula dicitur præcellis, resident; neque etiam omnia sic satis cohærent. Poeta forte scripsit: Dum modo pugna Præcellis, resident hostes mihi satque, etc. ut mens ejus fuerit: dum modo, hoc ipso momento, quo pugna p., hoc est vincis, mihi resident hostes, residui sunt hostes, quos sollicitabo ad bellum tibi inferendum, Antiochus et alii; et quidem hostium satis superque, ut Romani, dum vivam, me exspectent, adventum vel reditum meum perhorrescant, nec pacem pectore norint, nec unquam quieta mente consistant. Τὸ satis ita cum nominat. jungi, vel tironibus notum est; vid. Ernesti clav. Cic.

Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos Inde petit retro montes tutasque latebras.

616. «Hannibal cum paucis equitibus inter tumultum elapsus, Adrumetum perfugit: ... adcitus inde Carthaginem, etc.» Liv. XXX, 35. «Sunt qui Hannibalem ex acie ad mare pervenisse, inde præparata nave ad regem Antiochum extemplo profectum tradant;» ibid. cap. 37 extr. --Sic, ita animatus. --rapitur, raptim fugit.

616. inmixtus malebat N. Heins. et vers. 620, Atque æri incisæ leges, vel Æraque et incisæ leges, h.e. senatusconsulta. Arvaque conj. Dausq.

Hic finis bello: reserantur protinus arces Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta, Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis 620 Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.

618. Reserantur arces, ut I, 14. 619. De pacis conditionibus cf. Liv. XXX, 37; Polyb. XV, 18, et Appian. rer. Pun. cap. 54, qui inter illas etiam hanc fuisse tradunt, ut liberi legibus suis viverent Pœni. Hinc Silius ab iis in diversa abit, si jura ademta, vel incisas leges cum Drak. ad ademtam Pœnis αὐτονομίαν retuleris, ut incisæ leges eodem sensu dictæ sint, quo spes omnis reditus incisa ap. Liv. II, 15, et XXXV, 31. Sed inproba jura Dausq. interpretatur licentiam quidvis agendi per nefas, quo veluti jure, sed inprobo, grassati sint Pœni; Lefeb. potestatem quidvis nefarie moliendi, contra pacta et fœdera; Cell. jura in alienas civitates et regiones, ut Masinissæ, etiam in insulas, Siciliam et adjacentes. --jura, leges Pœnorum, inproba quia læsionem fœderum cum Romanis ictorum suasisse videri poterant; adempta jura et arma, quod contra tradunt historici; opibus vis fracta, opes imminutæ; Lenz. Vide Var. Lect. 620 sq. Leges incisas Dausq. Cell. et Lefeb. exponunt leges pacis, columnis aut tabulis ligneis, lapideis vel æreis incisas, de quo v. Aretin. de bello Punico primo p. 31. --Arma Drak. referebat ad naves rostratas, vel, ut Dausq. et Cell., ad quævis arma militaria, de quibus Hannibal ap. Liv. XXX, 44: «Tunc flesse decuit, quum ademta nobis arma, incensæ naves, interdictum externis bellis.» --Vis fracta opibus superbis: nam Pœni jubebantur «naves rostratas, præter decem triremes, tradere, elephantosque, quos haberent domitos, neque domare alios (unde mox posuit gestatas bellua turres); bellum neve in Africa, neve extra Africam, injussu populi Rom. gerere; frumentum stipendiumque auxiliis præstare; decem millia talentum argenti solvere.» Vid. Liv., Polyb. et Appian. ll.cc.

620. Invisæ leges (ut paulo ante inproba jura) corrigit Withof. ut tollatur contradictio Livii, et de injustis tantum legibus sermo sit, non de tota αὐτονομια, Pœnis relicta.

Excelsæ tum sæva rates spectacula Pœnis Flammiferam adcepere facem, subitaque procella Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.

622 seq. Scipio naves a Pœnis traditas et «provectas in altum incendi jussit. Quingentas fuisse omnis generis, quæ remis agerentur, quidam tradunt: quarum conspectum repente incendium tam lugubre fuisse Pœnis, quam si tum ipsa Carthago arderet;» Liv. XXX, 43 extr. --Ibid. Excelsæ rates, μακρὰ πλοῖα, Polyb. [623.] procella, vi incendii; Lenz.

624. fulmina opinabatur N. Heins. et 627 Securus cœpti, et 631 juventas, de quo vid. ad X, 641. Eodem v. 631, Hannon, non Hanno, vel Anno, Oxon. vid. sup. ad II, 277.

Mansuri compos decoris per secula rector, 625 Devictæ referens primus cognomina terræ, Securus sceptri, repetit per cærula Romam, Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.

625. «Scipio pace terra marique parta, in Siciliam Lilybæum trajecit: inde Romam pervenit, triumphoque omnium clarissimo urbem est invectus;» Liv. XXX, 45 pr. Cf. Polyb. XVI, 23, et Appian. rer. Pun. c. 65 et 66. 626. Ante Scipionem quidem duces Romanos, v.c. Coriolanum, Fidenatem et alios, a populis vel oppidis devictis cognomina adcepisse, sed primum Scipionem a devicta terra, jam monuit Dausq. Cf. Liv. XXX, 45 extr. 627. Securus sceptri, certus de summo imperio Romæ parto Pœnis devictis; Ern. et Lef. Male Dausq. et Cell. repudiato titulo regis, oblato illi in Africa, ut antea in Hispania, XVI, 278 sq. non autem h.l. securus, ut sæpe, negligens, spernens, significat. --cærula, v. ad I, 21.

Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat Lumina, et auratæ servabant colla catenæ. 630

629... 650. Triumphus Scipionis, qualem Romani nondum viderant, ornate et per partes describitur. Cf. Appian. l.l. et similis triumphi pictura ap. Ovid. Trist. IV, 2. 629. Syphacem in triumpho ductum tradunt Polyb. XVI, 23; Appian. rer. Pun. c. 28; Val. Max. VI, 2; Corn. Severus ap. Senec. Suasor. VII, et ipse Silius sup. XVI, 272 sqq. Sed Tibure eum haud ita multo ante triumphum Scipionis mortuum esse, memorant Livius XXX, 45, et Mariana lib. II. Hos sequi Silium, regisque mortui imaginem in ferculo circumlatam esse, quoniam non feretro resederint, qui vivi in triumpho sint circumducti, sed pedibus currum triumphantis imperatoris præcesserint, suspicabantur Cell. Drak. et Lefeb. refragg. Dausq. et Ernesti, cujus hæc nota est: «Videntur mihi argutari et doctrina sua abuti, qui non vivum Syphacem, sed ejus effigiem a poeta describi existimant, in solo ferculo hærentes, quæ simulacrorum tantum machina fuerit. Quis probet poetam, et Silium inprimis, ita in ordinem cogi? Et cui non Syphax residens, premens lumina, catenis indutus, vivum potius, quam pictum persuadeat? Nec rara est consuetudo Silii a Liviana sententia discrepandi, ubi omnis historia dissentit.» Huic opinioni favet alius poetæ locus sup. XVI, 272 sq. nisi et ibi de picto, non vivo Syphace agi censeas. Neque tamen dissimulandum est, ita parum apta esse verba feretro residens. Poeta forte, vel suum ingenium, vel alios scriptores sequutus, putavit, Syphacem et animo et corpore ægrum in ferculo sedisse. --Captivi reges nonnunquam feretris seu ferculis elatis sub tropæis imponebantur; Lenz. collato Burm. ad Propert. III, iii (al. iv), 18, qui illud ex numis illustravit, et mox citra necessitatem signabant pro servabant reponendum censuit. 630. Lumina premebat, pudore subfusus, quia captivus erat. --colla, quæ plerumque mox frangebantur laqueo, aut securi feriebantur, auratæ servabant catenæ, vid. Broekhus. ad Prop. II, i, 33.

Hic Hannon, clarique genus Phœnissa juventa, Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri, Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.

631. Hannon, captus in Hispania. Vid. XVI, 72 sq. --clari κατὰ. genus Phœnissa juventus, Pœni. 632. Macetum, de quibus vid. sup. ad v. 414 --incocti, adusti sole, corpora, nigri, Mauri. Cf. II, 439, et VIII, 267. 633 sq. Nomades, Numidæ. --notus sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas, cf. ad I, 414, et III, 648 sq. [634.] Syrtis, Nasamones aliique populi Syrtici, _semper naufraga_, cf. ad I, 408, et II, 63. [recte II, 62]

632. Macetum, non Macedum Put. Tell. R. 2, Mars. vid. ad XIII, 878.

Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas 635 Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ, Terrarum finis Gades, ac laudibus olim Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare Solis equos dulci consuetus fluminis unda:

635 sq. In ferculis simulacra devictorum oppidorum, montium, populorum, regum, fluviorumque portabantur. --Hic mos gestandi devictarum gentium regumque simulacra pulcherrimis versibus expresserunt Racine, Mithridate, act. III, sc. 1: Tandis que l’ennemi, par ma fuite trompé, Tenait après son char un vain peuple occupé; Et, gravant en airain ses frêles avantages, De mes états conquis enchaînait les images; et Crébillon, Rhadamiste et Zénobie, act. II, sc. 2: Ce peuple triomphant n’a point vu mes images À la suite d’un char en butte à ses outrages: La honte que sur lui répandent mes exploits D’un airain orgueilleux a bien vengé les rois. --victas tendens Carthago ad sidera palmas, feminæ habitu, ut solitum, depicta; Cell. Etiam mœsto vultu. Cf. Ovid. Trist. IV, ii, 2, et 43, 44, ad quæ loca vid. Burm. et Harles. Simulacra urbium eburnea quandoque, quandoque lignea; Dausq. coll. Quintil. VI, 4, et Plin. V, 5. [636.] effigies ore jam lenis Hiberæ, veluti vultu declarans se victam et bello fractam; Ernest. 637 sq. Cf. ad I, 141, 142. 638 sq. Bætis lavare solis equos, etc. ut ultimus fere Hispaniæ Occid. fluvius in sinum Gaditanum influens. Cf. ad III, 399.

637. et finis conj. N. Heins.

Frondosumque apicem subigens ad sidera mater 640 Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus, Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.

640 seq. subigens, agens, N. Heins. (cf. ad XIII, 610) sursum agens, ut subjicere et submittere, Drak. cf. ad I, 673. --mater bellorum fera Pyrene, quod bellicosissimi populi sub Pyrenæis habitant; Cell. Verbis non mitis Iberus Dausq. putabat Silium pinxisse fluvium velut indignabundum et captivitati obluctantem. Ernesto ambiguum videtur, utrum designaverit adcolas bellicosos et feroces, an fluvii ipsius amnibus multis aucti vim et inpetum, quo in mare Mediterr. inferatur. At posterior sententia non dubia est propter verba v. 642, quibus ratio continetur, cur non sit mitis, de qua voce vid. ad IV, 85. Omnia h.l. ad ornatum spectant. 642. Amnes sunt Sætabis, Turia, seu Turius, Sucro, Bilbilis, Sicoris aliique. Vid. Mela II, 6, et Mariana III, 18. --Vultus innuitur ferox Hiberi, aquam ex urna effusam in pontum impellentis; Lenz.

640. Frondosumque apicem surgens, h.e. surrigens, vel frondoso apice surgens, emend. nonnemo, quem refellit N. Heins.

Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, Quam visa Hannibalis campis fugientis imago. Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro, 645 Martia præbebat spectanda Quiritibus ora.

645. Ipse Scipio. --auro, corona aurea (vid. Gell. V, 6; Liv. XXX, 15), et veste auro sparsa (Plin. IX, 36; XXXIII, 3). --ostro, purpura, toga picta et tunica palmata (cf. Liv. l.l.). Ὁ στρατηγὸς ἔστεπται μὲν ἀπὸ χρυσοῦ καὶ λίθων πολυτίμων, ἔσταλται δ’ ἐς τὸν πάτριον τρόπον πορφύραν, ἀστέρων χρυσῶν ἐνυφασμένων· καὶ σκῆπτρον ἐξ ἐλέφαντος φέρει καὶ δάφνην, etc. Appian. rer. Pun. c. 66, in descriptione triumphi Scipionis.

644. subientis R. 2.

Qualis odoratis descendens Liber ab Indis Egit pampineos frenata tigride currus. Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum, Incessit campis tangens Tirynthius astra. 650

647 sq. Cf. ad III, 615, et XV, 79 sq. Comparatio Scipionis cum Baccho et Hercule, qualis ap. Virg. Æn. VI, 802 seq., qui locus Silio haud dubie ante oculos obversabatur. Cf. ibi Heyne. --odoratis ab Indis, ob frutices bene olentes et aromata, quorum ferax est India, inpr. cinnamomum et nardos. Vid. Strab. XV, p. 695; Phot. c. 241; Ovid. Fast. III, 720. [648.] currus pampineos, pampino inplexos. 649. De Gigantomachia, in qua præcipue Herculis partes fuere, et campis Phlegræis, vid. ad IV, 275. --confecta mole Gigantum, cæsis Gigantibus, monstris inmensi corporis. Cf. sup. ad v. 556. 650. tangens astra, summa conspicuus gloria, ut sublimi feriam sidera vertice ap. Hor. Od. I, i, 36, ubi vid. Jani.

649. confecta lite Put.

Salve, invicte parens, non concessure Quirino Laudibus, ac meritis non concessure Camillo. Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum, Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.

651 sq. Silius Scipionem Romulo et Camillo æquat, qui ambo adpellantur urbis conditores; Barth. Adv. X, 13. --Salve, ut χαῖρε, voc. pietatis ac honoris, quo, quicumque eo dignissimus est, et cujus favorem expetimus, sive sit Deus, sive homo, sive adeo res, divino honore colenda, compellatur. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxxii, 15. --parens urbis, pater patriæ: cujus tituli honos notus est. 653 sq. Dignus es et dignum te præstas divinæ originis fama. Vid. ad IV, 475, 476.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XVII

11n. 11. «P. Cornelium Scipionem ... optimum esse»; [» deest] 28n. ἑκὰς, ἑκὰς, ὅστις ἀλιτρὸς [ὄστις] 82n. [Liv.] XXIII, 30: («multo ... stetit») [» deest] 91n. IX, 603 seq. [ssq.] 377n. ut lib. XIII, v. 587. [cap. 587] 458v. defendit Drak. quum nota figerit [littera “g” incerta] 620v. [619]

FINIS.

Ad Lectorem Præmonitio. Commentatio de Silii Vita et Carmine. Sectio Prima. De genere, studiis, honoribus, vita et morte C. Silii Italici. Sectio Secunda. _De Carminis indole, de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit._ Sectio Tertia. De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda. Sectio Quarta. Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS. Præfatio Drakenborchii. Sectio Quinta. Catalogus editionum C. Silii Italici. Sectio Sexta. De hujus editionis ratione et consilio. C. Silii Italici Vita, Auctore Crinito. Testimonia Veterum De Silio Ejusque Carmine. Testimonia Et Judicia Recentiorum. Argumenta XVII Librorum Silii Italici, Auctore Hermanno Buschio Pasiphilo. Ambrosii Nicandri Toletani In Singulos Libros Silii Catalepses. Præfatio Heynii.

AD LECTOREM

PRÆMONITIO.

Quum promissam in præfatione prioris voluminis operam de Silii textu, de variis lectionibus notisque ad finem feliciter perduxerim, restat nunc ut in cæteris præstandis fidem pariter exsolvam. Et quidem statim subjicietur Commentatio de Silii vita et carmine, cui paucas adjeci notas, prout quædam nobis aut non admittenda, aut probanda esse videbantur: confer præsertim in sect. V, ubi de edit. anni 1781 fit mentio, novas observationes e Codd. Regg. depromptas, quibus clarissimi Ruperti sententia confirmatur: dehinc Silii vita, auctore Crinito.

Testimoniis veterum a Goettingensi editore collatis adjiciam recentiorum judicia, Jo. Alb. Fabricii, Rollin, La Harpe, Schœll, Amar, quos prætermittere religioni mihi fuisset, et sequentur argumenta librorum Silii ab Hermanno Buschio Pasiphilo confecta, et Ambrosii Nicandri Catalepsis; tum præfatio Heynii, Index, et Appendix sive Diatribe de stylo poetico et potissimum Siliano. Sic absolvetur totum hoc opus, quod tibi satisfaciat, lector optime, vehementer opto. Vive et vale.

N. E. LEMAIRE.

COMMENTATIO

DE SILII VITA ET CARMINE.

SECTIO I.

De C. Silii Italici genere, nominibus, studiis, honoribus, vita et morte.

Quum hæc, quæ ad ipsum poetam nostrum pertinent, jam satis accurate tractaverit, et, quantum de iis constet, ex paucis, quæ huc spectant, veterum scriptorum locis testimoniisque diligenter eruerit Cellarius, ne hujus scrinia compilasse, vel operam perdidisse videar, dissertationem ejus de C. Silio Italico, poeta Consulari, a.Chr. MDCXCIV scriptam, et collectioni dissertationum illius Academicarum, Lips. 1712, in-8º, prelo excusæ, insertam, cum lectoribus communicare malo, quam easdem res aliis verbis exponere. Ut tamen chartæ parcerem, nonnulla recidi, quæ vel supervacanea, vel minus accurate dicta videri possint, nec nisi pauca in notis adjeci. Hæc itaque sunt verba Cellarii, in epitomen redacta:

Genus Siliorum ut antiquissimum, ita nobilissimum omnino fuit, quamvis non negemus, originem illorum, ut in aliis gentibus non paucis, quæ ad summam nobilitatem pervenerunt, plebeiam et humilem exstitisse, quod Fulvius Ursinus de familiis Romanis, pag. 264, ex Livii, lib. IV, cap. 54, probavit. Ibi enim quæstoriis comitiis plebem ait ita ultum ivisse injuriam in tribuniciis adceptam, ut inter quatuor quæstores unum tantummodo ex patricio ordine crearet, tres autem plebeios, Q. Silium, P. Ælium et P. Pium, clarissimarum familiarum juvenibus prætulerit. Sed quum semel huic familiæ ad honores, via patefacta fuit, clarum utique nomen consequuta progressu temporum, ad summæ nobilitatis gradum adscendit. Ut ex multis tantum unum exemplum adferamus, sub Augusto C. Silius tertium consul fuit, eo anno, quo is testamentum condidit, hoc est, proximo antequam ex vita demigraret, auctore Suetonio, c. CI[1].

Italici nomen plus negotii nobis facessit, ab aliis alia interpretatione expositum[2]. Sunt qui fuisse Hispanum adfirment, ex Italica Bæticæ urbe[3], Trajani patria, oriundum, quam sententiam Petro Crinito et Ludovico Carrioni Dausqueius tribuit, quamquam prior dubitanter id retulerit. Nec vero peregrinitas inpedimento erat, quo minus Hispania elegantiores poetas proferret. Etsi enim Ciceronis et Luculli ætate, «Cordubæ nati poetæ pingue quiddam atque peregrinum sonarent,» ut Cicero pro Arch. c. 10 extr. tradit; tamen alia cultura provinciæ fuit post Augusti tempora, ut Lucani et utriusque Senecæ ingeniis manifestum est. Habet vero Dausqueius, quæ principio commentarii in Silium huic opinioni de Hispanica patria obponat. Qui ex Hispaniæ, inquit, Italica, ITALICESIUS audiebat, aut ITALICENSIS. Stephanus de Urbibus ἔστι καὶ Ἰταλικὴ πόλις Ἰβηρίας, τὸ ἐθνικὸν Ἰταλικήσιος. Gellius Noct. Att. XVI, 13: «D. Hadrianus in oratione, quam de Italicensibus, unde ipse ortus fuit, in Senatu habuit.» Addit antiquam inscriptionem, quam etiam Gruterus, pag. 385, nº 1, exhibuit:

COLONIA ITALICENSIS IN PROV. BÆTICA[4].

Quod si ergo ex Hispania hoc nomen esset, Italicensem potius, quam Italicum, adpellandum Silium fuisse autumat.

Est quidem discrimen hujusmodi terminationum, ut alius Hispanus sit, alius Hispaniensis. Martialis epistola ad Priscum, quam libro XII præfixit, extrema: «ne Romam non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum.» Sosipater Charisius, lib. I, p. 84, potest interpretis loco esse. «Quum dicimus, inquit, HISPANUS, nomen nationis ostendimus: quum autem HISPANIENSES, cognomen eorum, qui provinciam Hispaniam colunt, etsi non sunt Hispani.» Tacito etiam Hispanienses exercitus sunt Annal. I, 3, qui in Hispania militant, ex aliis nationibus conscripti. Festus Pompeius quoque in Corinthienses, non dissimiliter ait: «Romanenses, et Hispanienses, et Sicilienses negotiatores dicimus, qui in alienis civitatibus negotiantur:» nisi in voce alienis ambiguitas inest, quæ extra Hispaniam civitates significet. Nam quod Charisius discrimen docet, nequaquam est perpetuum, et Plinius quoque Hispaniensem Oceanum dixit lib. XXXVII, 10, qui Hispaniam adluit: et spumam (argenti) Hispaniensis, XXXIII, 6. Neglexit itaque Plinius, quam Grammatici inculcant, differentiam, ut adeo, si ceterum constet de origine ex Hispania, vix ex eo illa convelli possit, quod Italicus noster, non Italicensis adpelletur. Italicesii nominis, quod pure Græcum est, nulla habetur ratio. Si fuit autem in Hispania natus, non tamen et barbarus, aut ex antiquis Hispanis fuit, quia Italica colonia Romana erat, Scipionis opus, qui in illam debiles ac vulneratos exercitus sui milites collocavit, eamque ab Italia Italicam adpellavit, quia Itali erant, quos in coloniam illam deducebat[5]. Huic de Silii ortu sententiæ et altera propius quodammodo adcedit, quam itidem Petrus Crinitus commemoravit. «Sunt alii, inquit, qui per suos majores Romanum fuisse dicant, sed generis initium traxisse ab Hispanis,» hoc est, majores Silii ex illa Hispaniensi colonia fuisse, ipsum vero vel Romæ, vel in alio Italico municipio et natum et educatum esse, ut ita nihilominus Itatici nomen ab Italica Hispaniæ habuerit[6].

Ab his sententiis, quae vel nostrum Silium, vel majores ejus, ex Hispaniensi colonia deducunt, discedit illorum opinio longius, qui ejusdem Italicum nomen ex Corfinio, Pelignorum in Italia urbe principe, eliciunt[7]. Vossius et Dausqueius in primis illorum numerantur. Iste tam de Poetis, quam de Historicis Latinis (nam in horum etiam, quamvis poetam, censum refert) id clare profitetur, gemino argumento inductus, quæ antequam dispiciamus, de Corfinii nomine novo aliquid adferendum est. Quod sæpe ab Italiæ populis postulatum fuerat, ut in civitatis Romanæ societatem reciperentur, sæpius autem ab Romanis abnegatum, id Sex. Julio Cæsare et L. Marcio Philippo COSS. in bellum funestum erupit, quod Marsicum dicebatur, quia Marsi populi cum Picentibus et Pelignis præcipui et primi auctores erant; et Sociale, quia, qui Romam inpugnabant, societatis fœdus inter se inierant; et Italicum, quia universa Italia contra Romam arma ceperat. Qui itaque a Romæ commercio secessionem fecerant, Corfinium elegerunt, quod caput Italorum abdicata Roma, esset, qui nomen Italicæ inpositum voluere. Strabo lib. V, p. 167: Κορφίνιον, τὴν τῶν Πελιγνῶν μητρόπολιν, κοινὴν ἅπασι τοῖς Ἰταλιώταις ἀποδείξαντες πόλιν, ἀντὶ τῆς Ῥώμης, ὁρμητήριον τοῦ πολέμου, μετονομασθεῖσαν Ἰταλικήν, Corfinium, Pelignorum caput, communem omnibus Italis, loco Romæ, urbem designaverunt, bellique arcem, et ITALICÆ nomen indiderunt. Præter hunc et Velleium Paterculum, de quo postea dicemus, non habemus, qui hujus novæ adpellationis mentionem fecerint.[8].

Primum Vossii argumentum est idem, quod supra adtulimus, ab Hispanica urbe Italicensem potius, quam Italicum, dicendum fuisse, quod Gellius dicto loco Italicenses ejus colonos adpellaret. Salva tanti viri auctoritate inverti, quod objicit, et ab altera etiam parte usurpari posse videtur. Si enim ab Italica Hispaniæ non licet Italicus formare, sed tantummodo Italicensis; qua lege constitutum est, ut ab Italica Italiæ, quod plane idem nomen est, non Italicensis, sed Italicus dicamus? aut si alterum de Pelignorum urbe non inprobandum est, cur non idem liceat de urbe Bæticorum? At usum ita ferre inquiunt, qui instar legis ab omnibus censeatur. Est ita, ut a Bætica urbe Italicensis et Gellius d.l. et auctor belli Hispaniensis et Africani, sive Hirtius fuit, sive Oppius, quod malunt alii; et laudata inscriptione ipsi provinciales derivarint: an vero prohibitum fuerit alterum, id tribus exemplis, quæ contra sunt, non sufficit ostendisse. De Pelignorum autem urbe nullus usus, nullum exemplum adferri potest, utrum Italicus, an Italicensis ex ea deflexum fuerit: et si de Bætica probatum satis est, Italicenses suos, non Italicos adpellasse; idem etiam de Peligna urbe facilius, quam alteram formam, Italicus, crediderim.

Deinde urgetur a laudato Vossio, «si Hispanus fuisset Silius, non hoc nos ignorare sivisset Hispanus Martialis, qui sæpius ad eum scribit, ut peramicum, Non hoc reticuisset, quod ad Hispaniæ suæ decus magnopere pertineret.» Utique fatemur, non leviter hoc argumento probari, in Hispania non natum Silium nostrum fuisse: et credimus ipsi, Martialem, tot Italico epigrammata inscribentem, non præteriturum fuisse, quod sibi et suæ patriæ non vulgarem laudem adferre potuisset. Non autem exinde id sequi putamus, quod existimavit Vossius, Pelignum fuisse Italicum, quia non fuerit Hispanus. Potuit enim ex majoribus esse, qui in Hispanica illa urbe habitaverint, ipse forte in quovis Italiæ loco, extra Pelignorum agrum, in lucem editus: potuit etiam Italici nomen ex casu quodam vel suo vel majorum habuisse, ut solenne in aliis quam plurimis cognomentis est.

Sententiæ quoque clarissimorum virorum repugnat, cum brevitas illius Socialis belli, tum adpellationis novæ raritas, quæ tentata potius, quam conservata in urbe Pelignorum fuit. Strabo quidem μετονομασθεῖσαν ita vere adpellatam dixit: aliter Velleius Paterculus, qui propius res Italicas cognovit, quam Amasiensis Strabo, homo Asiaticus, quamvis diligentissimus in ceteris rebus. Is autem lib. II, c. 16, ait: «Caput imperii sui Corfinium legerant, quod adpellarent Italicum[9].» Quum dicit adpellarent, conatum et propositum significat, non quod in usum illud transductum receptumque fuerit, quod quidem nec potuit facile, si brevem moram belli seu tumultus intuemur. Eutropius, lib. V, c. 2: «Quadriennio, inquit, hoc bellum tractum est: quinto demum anno finem adcepit.» Quod ergo in tantillo spatio tentatum novum nomen fuit, vix receptum aut usu retentum post victoriam videtur, quum in eventus belli esset, ut Romani, non Itali, vicisse censerentur. Quis ergo crederet, invisum victoribus nomen et ad ignominiam illorum durante bello inventum, post victoriam a victis conservatum et in posteritatem fuisse traditum? præsertim quum statim, nondum finito bello, desierit esse rerum sedes urbs Corfinium, quod Diodorus Sic. lib. XXXVII, ut in excerptis ejus libri est, perspicue ostendit. Τὴν καινὴν ἐκλείπουσι πόλιν τὸ Κορφίνιον, «Novam, inquit, urbem Corfinium deserunt, translatis sedibus in Samnitum urbem Æserniam.» Unde est, quod Cæsar de Civili bello Corfinium sæpe numero memoravit, et Cicero in epistolis; sed cognomen Italicum ne semel quidem adtigerunt, quod nec posteriores Plinius, Seneca, Frontinus, Lucanus, Ptolemæus, et quotquot Corfinii meminerunt, agnoscunt, nec ipse, qui inde nomen suum habuisse fingitur, poeta noster Italicus, qui lib. VIII, 520, Corfinium laudat, sed quod patriam suam vel suorum proderet, nihil omnino adjicit, neque ullum vestigium ostendit Italici cognominis.

Quare ita sentimus atque ita animum inducimus, Silium poetam neque in Hispania natum fuisse, quia Martialis, ubi maxime poterat, nihil memoravit; neque in Pelignorum urbe Corfinio, cujus Italicum nomen incertum, quamdiu duraverit, aut an unquam devenerit in usum populorum: sed ex quocunque alio casu vel causa potuisse Italici cognomen habere ab Italia potius, quam a singulari aliquo oppido deductum: quamquam iis, qui majores poetæ ex Bætica derivant, nolimus repugnare, nec vero, quod dubium est, pro certo adfirmare[10].

Satis de ipso cognomine: faciliores in prænomine sumus, quo aliis Publius est, ut Modio in Novantiquis, et Glandorpio in Onomastico Hist. Romanæ; nobis Caius, quia hoc frequens in gente Siliorum fuit, quod Dausqueio etiam, ut certius, adprobatur, qui initio commentariorum potest consuli[11].

Studia ergo Italici nostri contemplamur, de quibus Martialis epigr. VII, 63.

Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis, Inplevit magni quam Ciceronis opus.

Magna sane hæc laus est, non sibi sapere, aut artem ex suo confingere ingenio, spretis veterum tam præceptis, quam exemplis: sed ductorem optimum sequi, et quod aliis bene cessit, imitari, quia, etsi in philosophia ingenium valeat et novitas inventorum ametur, dispar tamen res oratoriæ est, nec in ea proficitur bene, nisi ex imitatione antiquorum. Silii ætate præstantes oratores non defuerunt, quos ita coluit æstimavitque, ut omnibus tamen Ciceronem, qui præcesserat, anteferret. Quo consequutus est, ut summus orator evaderet ipse, multum in foro, multum in centumvirali judicio cum gloria versatus. Martialis dicto epigr. de eodem:

Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, Hunc loquitur grato plurimus ore cliens.

Poeticen juvenis didicit: senior, defunctus consulatu, magis excoluit, Virgilium præ ceteris imitando, non minus principem in ligata oratione, quam Cicero fuit in soluta. Hic ergo etiam, qui optimus erat, quam alium, sectari maluit, egregio exemplo admonens, quales ad imitandum auctores eligere conveniens sit. An adsequutus Maronem fuerit, nostrum non est judicare. Plinius, lib. III, epist. 7. Scribebat, inquit, carmina majore cura quam ingenio. Nec vero idcirco ingeniosus parum fuit: sed Martiale judice epigr. XI, 51, Maronis villa coemta:

Silius et vatem, non minor ipse, colit.

Ut Lips. lib. I, Quæst. epistol. cap. 5, emendat, argutum sane præ illo vulgato: et valem non minus ipse tulit[12].

Honores et multos et amplos gessisse Silium, non est quod dubitemus, quia consul Romanus fuit, ad quam dignitatem ordinatim et per gradus adscendebatur. Plinius, lib. III, epist. 7: «Ut novissimus a Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus, quos consules fecerat, decessit. Illud etiam notabile: ultimus ex Neronianis consularibus obiit, quo consule Nero periit.» Ex quo et annum satis aperte intelligimus[13]. Semel an ter Consul fuerit, non levicula disputatione dubitatur. Petrus Crinitus de Silio: «Ter consul fuit[14]: et in primum ejus consulatum (quod lætissimum fuit faustissimumque P.R.) sævissimi teterrimique Neronis mors auspicatissime incidit.» Adcinunt Justus Lipsius et Jo. Livineius, uterque in Plinii Panegyr. cap. 58, cujus verba, «Erat in senatu ter consul, quum tu tertium consulatum recusabas,» de Silio Italico interpretantur. Livineius haud dubitabundus: «Potius sit, ut C. Silium Italicum capiamus, qui tertium consul ex cal. Juliis subfectus cum Statilio Laterano. Adi fastos.» Quod ad Fastos adtinet, ipse Lipsius in h.l. fatetur: «Revera pars hæc Fastorum in subfectis consulibus tenebrosa, nec acie ingenii (absque monimentis sit) facile illustranda.» Variant enim, laceri, inconstantes sunt, et, quos vidimus, Laterano, ex cal. Jul. subfecto, Nonium Asprenatem, non Silium, collegam dant. Quod si ter fuisset consul, id Plinius, qui vitam et mortem ejus describit, nec quidquam laudis prætermittit, utique non tacuisset. Quin potius Martialis epigr. VII, 63, post consulatum, quem, quum Nero periret, gesserat, a republica recessisse, et otio se honesto dedisse adseverat. Verba sunt:

Postquam bis senis ingentem fascibus annum Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit: Emeritos Musis et Phœbo tradidit annos, Proque suo celebrat nunc Helicona foro.

De quovis igitur alio, quam de Silio, Plinii panegyricum interpretandum ducimus. Causa vero, quæ doctissimos viros in illam opinionem adduxit, ex alio Martialis epigrammate natam esse existimamus, quod LXVI est, in lib. VIII, in quo trium consulatuum fit mentio, sed ita distributorum, ut primus patris Silii fuerit, alter filii majoris, quem Plinius quoque dicta epistola florentem et consularem dixit: tertius voto a poeta præsumitur pro minore filio, qui vero non consequutus est, sed ante patrem decessit. Hi maxime versus, opinamur, errorem induxerunt:

Bis senos jubet en redire fasces Nato consule,

id est, filio consule; ubi quidam libri, sed minus castigati, noto consule, quasi de patre, non de filio intelligatur. Nos vero malumus Vincentio Collesso, nobilissimo juris consulto, quam Livineio aut Lipsio, adcedere, qui ante hos XIV annos ad hoc epigramma commentatus est: «Silius pater semel tantum consul fuit, eo anno, quo periit Nero.» Sic bene Martiali cum Plinio convenit, nec sine causa ille addidit ibidem;

................ Silius frequentes Mavult sic numerare consulatus.

Mavult sic, hoc est, eodem Collesso interprete: «Mavult duos filios gerere consulatum, quam ipse ter esse consul.» Alter eorum adeptus est consulatum, de quo Martialis gratulatur patri: de altero, gaudenti supererat adhuc quod optet

Felix purpura, tertiusque consul.

Non statim a consulatu in otium literarium secessit, sed Romæ aliquamdiu substitit, et in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gessit, quod Plinius dicta epistola refert[15]. Vere autem sapienter dixit, quia summæ prudentiæ est, cum malo principe versari ita, ut neque ille obfendatur, neque famam et conscientiam nostram lædamus. Erat enim Vitellius præcipue luxuriæ sævitiæque deditus, ut Suetonius cap. XIII, notavit, sive ut Eutropius, lib. VII, c. 13: «gravi sævitia notabilis, et qui Neroni similis esse vellet, atque id præ se ferret.» Caute ergo cum hujusmodi homine ac singulari prudentia vivendum erat: quumque moris apud Romanos fuerit, ut perfuncti urbano magistratu, ad regendas provincias mitterentur; nostro Asiam proconsularem obtigisse, idem Plinius d.l. enarravit. Ex proconsulatu, inquit, Asiæ gloriam reportaverat. Honor amplus, Asiam pro consule regere, hoc est, Attalicum regnum administrare, quod Romani in provinciæ formam, testamento nacti, redegerant. Fuit provincia senatus atque populi ex Augusti distributione[16], et prætoria primum, nisi belli ratio proconsulem postularet. Quod erudite Henr. Noris, Italorum facile doctissimus, in Cenotaph. Pisan. Dissert. II, cap. XI, demonstrat. Intra Asiaticam diœcesin erant Ionia, major ac minor Phrygia, Lydia, Mysia, Caria, ac Pergamus; de quibus terminis eorumque mutationibus Jac. Usserius, in libro de Asia proconsulari, planissime disseruit. Amplissima ergo provincia, ejusque populi Græca libertate antiquitus imbuti; ut sane prudentem fuisse oporteat, qui, ut noster Secundo teste, ex administratione illius gloriam reportavit.

Redux ex Asia videtur otium petiisse, annis quoque, ut Plinius ait, suadentibus, quod in more positum Romanis erat, ut, si senectutem adtigissent, e republ. in honestum otium secederent, quod ex multis ejusdem Plinii epistolis liquet, lib. II, 14; III, 1; IV, 23. Hanc quietem Noster in Campania invenit, ubi plures villas possidebat, et in singulis earum, quod Plinius addit, «multum librorum, multum statuarum, multum imaginum habebat,» quæ undique ornamenta coëmit, usque etiam ad reprehensionem emacitatis. Erat enim φιλόκαλος, hoc est, honestissimarum rerum sive dignæ supellectilis studiosus. Quid vero honestius, quam instruere bibliothecas, et quos alii in inanes res sumtus faciunt, optimis quibusque libris comparandis inrogare? quid dignius laude, quam illorum imagines atque signa amare, qui in laude vixerunt præclaris virtutibus conspicui? Pulchrum enim et magna laude dignum est, viros laudatos colere, et virtutem illorum, ut meruerunt, admirari, adeo, ut rursus Secundus epist. I, 17, ipsum plurimis virtutibus abundare judicet, qui alienas sic in statuis et imaginibus amat. Stimulant enim imagines et exhortantur, ut eorum virtutes æmulemur, quorum ipsæ memoriam externa facie præ se ferunt[17]: quod etiam ædes, villæ aliæque clarorum virorum possessiones, si subimus aut inhabitamus, in nobis efficiunt.

Ex villis idcirco potissimum illas magnopere Silius amabat, quæ eos dominos quondam habuerant, quos ipse imitatus est plurimum: puto Ciceronis atque Virgilii; illius nempe Academiam, hujus, quæ sepulcrum domini continebat[18]. De utraque ita cum laude Silii Martialis epigr. XI, 49, canit:

Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis, Jugera facundi qui Ciceronis habet. Heredem dominumque sui tumulique larisque Non alium mallet nec Maro, nec Cicero.

Sicut ergo, ante consulatum, Ciceronem in causis agendis doctissimisque orationibus æmulatus est; ita Maronem postea in primis habuit, quem imitaretur, quum in otio ad carmina scribenda se contulisset. Cujus memoria etiam ita ei sacrosancta fuit, ut «natalem illius religiosius, quam suum, celebraret, et monimentum ejus adire, ut templum, soleret,» quod itidem Secundus epistola sæpius laudata observavit[19]. Nec ex Campania discessit postea, sed usque ad LXXV ætatis annum ibidem perseveravit, et in Neapolitano mortem obiit.

Hanc non fatalem habuit, quamlibet senex admodum, sed inedia vitam finivit, more illis temporibus recepto, ut, si insanabilem morbum sentirent, aut alio malo, quod superare desperarent, adfligerentur, ipsi homines sponte sua ex vita abirent. Hoc Pomponius Atticus fecit apud Corn. Nepotem; hoc Cornelius Rufus apud Plinium Ep. I, 12, procul dubio ita ex Stoicorum disciplina instituti, quibus dignum sapiente videbatur, quandocumque liberet, ex hac vita egredi, nec fatalem horam exspectare. Seneca epist. LXIX: «Exerce te, ut mortem et excipias, et, si ita res suadebit, arcessas. Interest nihil, an illa ad nos veniat, an ad illam nos.» At non perinde est, nec ejusdem juris, pati mortem, et eandem advocare.

Voluntarium ergo excessum perversæ philosophiæ, quæ illis temporibus vigebat, hoc est, errori inputamus, non excusamus, ut Cicero Catonem Uticensem Off. I, 31, alienus quamvis a Porticu, ex gravitate ejus excusat, quasi alius exitus illius virtutem dedecuisset. Aliud etiam est, quod gloriæ nostri poetæ videtur derogare. Nam quod Plinius refert, «læserat famam suam sub Nerone: credebatur sponte accusasse.» Omnis accusatio hominis, vel mediocri specie honesti, sub malo principe suspecta est, etiam imperata; magis, spontanea. Principes enim mali, quum aliquem perditum cupiunt, nec tamen aperte audent aggredi, ut declinent invidiam, subornant alios, qui accusent ac perdant. Qui accusatores eodem censu sunt, quo delatores, «genus hominum, ut Tacitus ait Ann. IV, 30, publico exitio repertum, et ponis quidem nunquam satis coërcitum:» quos nihilominus per præmia Tiberius eliciebat. Vir bonus autem et sapiens inhonesta et turpia jussus, abnuit, etiam cum periculo suo, si manifesta sit turpitudo, ut est innocentium accusatio. Exemplum v. ap. Tac. in Vita Agric. c. 4. Nec imperium in atroci scelere excusare potest, ut Grotius P. et B. lib. II, c. 26, nº 3, demonstravit. Non autem certa erat Nostri accusatio, sed credebatur; et si fuit, maculam laudabili otio et optimis studiis abluit, quibus fama integratur, in tantum etiam, ut perpetui laudem promeritus sit, h.e. inmortalis memoriæ atque gloriæ, apuc Martial. epigr. VI, 64, et VII, 62, ubi Collessus ad interpretandum adhibeatur.

[Annotatio 1: Ejus quoque meminere Dio et Appianus, forte et Vellei. Pat. II, 83, ubi vid. Intpp. Noti præterea Silii P. et M. Tribuni plebis e Sext. Pompeii Fragm. Farnesiano; T. Silius, præfectus vel tribunus militum, ex Cæs. B. G. III, 7; A. Silius ex Cicer. ad Att. XII, 24 sqq. P. Silius, Prætor a.U. 694, et Proprætor Bithyniæ ac Ponti a.U. 702, ex Cicer. ad Div. VII, 21; IX, 16, XIII, 47, 61 sqq. ad quem forsan referenda etiam loca Vellei. II, 83 et 90; P. Silius Nerva consul a.U. 781; A. Chr. 28, ex Plin. VIII, 40; Solin. c. 15, et Tac. Ann. IV, 68 (ubi vid. Ernesti, et, quem hic laudat; Perizon. Epist. ad Heins. Coll. Burm. T. IV, pag. 760); Silius Nerva consul a.U. 819, a.Chr. 66, ex Tac. Ann. XV, 48 (ubi Perizonius, Lipsius et Norisius in ep. consulari e fastis et lapidibus Silanus reponere jubent); C. Silius, superioris Germaniæ legatus a.U. 767, a.Chr. 14, qui, propter Germanici amicitiam crimenque sibi a Sejano intentatum, a.U. 797, a.C. 44; inminentem damnationem voluntario fine prævertit, ex Tac. Ann. I, 31, 72; II, 6, 7, 25; III, 42, 45; IV, 18, 19; C. Silius, ejus filius, consul a.U. 801, a.Chr. 48, a Messalina amatus, et, quum in suspicionem regni adfectati caderet, occisus, ex Tac. Annal. lib. XI, 5, 12, 13, 26, 27, 32, 35.]

[Annotatio 2: Non minus dubitanter de eo disputat, a Fabricio jam laudatus, Nic. Antonius Biblioth. Hisp. vet. lib. V, p. 85 sqq. Vide argumenta quo subsequuntur. Ed.]

[Annotatio 3: Ἰτάλικα Ptol. et Strab. III, p. 141; Plin. III, 1; Cæs. B. C. II, 20. In numis Augusti, ITALICA: Tiberii, MUN. ITAL. et MUN. ITALIC. Posteriori ævo Talca dicta est (vid. Acta Eruditorum a. 1719, p. 178) nostro autem Sevilla la veja, Hispali vel recentiori Sevillæ proxima. Conf. not. 2, infra.] [401n2 = n5 infra]

[Annotatio 4: Conf. etiam Hirt. Alex. 52.]

[Annotatio 5: Appian. de rebus Hispanicis, c. 38, tom. I, p. 145, 146, ed. Cl. Schweighäus. Ὁ Σκιπίων ὀλίγην στρατιὰν, ὡς ἐπὶ εἰρήνῃ, καταλιπὼν, συνῴκισε τοὺς τραυματίας ἐς πόλιν, ἥν ἀπὸ τῆς Ἰταλίας Ἰταλικὴν ἐκάλεσε· καὶ πατρὶς ἔστι Τραϊάνου τε καὶ Ἁδριανοῦ, τῶν ὕστερον Ῥωμαίοις· ἀρξάντων τὴν αὐτοκράτορα ἀρχὴν.]

[Annotatio 6: Ælius Hadrianus Imperator, in eadem Hispaniæ Bæticæ urbe natus, stirpis Italicæ fuisse dicitur Sex. Aurelio Victori Epitom. c. 14; pr. ubi tamen Anna Fabri jam monuit, originem Hadriani Hispanicam a Victore dissimulari, ipsumque Italiæ adseri, ut ab Æl. Spartian. in vita Hadr. c. 1, qui eum Romæ natum tradat. Cf. Gruner. ad Victor. l.c.]

[Annotatio 7: Conferatur ad Silium, libro VIII, 520.]

[Annotatio 8: Mentio ejus etiam fit in Diodori Excerptis liv. XXXVII, apud Photium in Biblioth. p. 638, 639. Confer Sigon. de antiq. jur. Ital. III, 1.]

[Annotatio 9: Fuerunt, qui Italicam emendarent. Sed vulgata lectio non sollici tanda videtur.]

[Annotatio 10: «Italici sunt Itali genere, in provinciis negotiantes, vel fixa etiam sede ibi commorantes,» ait Spartian. vit. Hadr. cap. 12; quæ verba in Fabricii Bib. lat. tom. II, p. 172, jam laudata reperio.]

[Annotatio 11: Ibi non graviora argumenta, sed hæc verba invenies: «Ego Silio Caii prænomen hæsisse autumno ex conjectura crebrioris usus, et quod plures eosque rerum veterum peritiores id tenuisse deprehenderim.» Sed confer supra not. 1, p. 399. Ceterum idem Dausqueius loco citato monet, Silos, Silios, Silones, Silunculos pernotuisse ex nasi figura aut superciliis, et credibile esse, a Silio aliquo Siliorum tribum (apud Livium et Festum) ortam atque propagatam.] [“p. 399” recte p. 400 = n1]

[Annotatio 12: N. Heinsius ad Sabini Epist. II, 10, hunc et anteced. versum, qui non minus contaminatus est, ex codicum vetustorum vestigiis ita restituit et emendavit: «Silius Andinæ succurrere censuit umbræ: Silius en vatem, non minor ipse, colit.» Conf. mox not. 1, p. 409.] [= n18 infra]

[Annotatio 13: Nero periit a.U. 821; A. Chr. 68.]

[Annotatio 14: Ut quidam putant, A. Chr. 68, cum M. Galerio Turpiliano, A. Christ. 85, loco Domitiani cum T. Aurelio Fulvio, et A. Christ. 94, cum Sextilio (alii autem legunt Statilio) Laterano.]

[Annotatio 15: Tacitus Hist. III, 65: «Sæpe, inquit, domi congressi (Flavius Sabinus ac Vitellius), postremo in æde Apollinis, ut fama fuit, pepigere. Verba vocesque duos testes habebant, Claudium Rufum et Silium Italicum.» In nostra edit. maluimus Cluvium Rufum. Ed.]

[Annotatio 16: De ea vid. Strabon. XVII, extr. Dio lib. LIII, p. 503; Ernesti Excurs. VI, ad Sueton. Aug. cap. 47, et Lips. Excurs. ad Tac. Ann. I, 75.]

[Annotatio 17: Sed magna librorum, statuarum imaginumque copia a multis etiam non nisi vanæ ambitionis et ostentationis causa colligitur, et eo respexisse putarem Plinium, qui Silium φιλόκαλον, elegantiae studiosum, usque ad emacitatis reprehensionem, fuisse tradit, nisi mox addidisset: «imagines non habebat modo, verum etiam venerabatur.» Plin. III, Ep. 7, 8.]

[Annotatio 18: Idem præter alios putabat Rader. ad Martial. epigr. XI, 49, et 51. Ex his tamen locis, et ex Plin. Epist. III, 6, non colligi potest, Silium ipsam Maronis villam, quæ non longe a Nola fuit, possedisse; sed sæpius ejus monimentum, Neapoli proximum, adiisse. De quo vid. omnino Ill. Heyne ad Donati vitam Virgilii § 55, tom. VII, pag. 282, nostr. edit. Virg. Ed. Cf. etiam Voss. de histor. lat. I, 29, pag. 143, ubi hæc monet: «Ex Martial. XI, 49, non aliud colligere est, quam Silium fuisse dominum loci, in quo Maronis erat monimentum. Agelli tamen nomen locus is mereatur, si recte aliqui emendant epigr. LI: Silius Andino tandem succurrit agello. Saltem verisimilius illud, quam quod libri vulgati; ubi inepte est Arpinus, cum de Tullio sermo non sit. Sed utrique lectioni prætulerim, quod in MSS. Gruterus, Scriverius, alii repererunt: Silius optatæ succurrere censuit umbræ.» Conf. sup. not. 1, pag. 405.] [= n12 supra]

[Annotatio 19: Similiter Statius, qui non minus Virgilium venerabatur, Silv. IV, iv, 52: «En egomet... Maroneique sedens in margine templi, Sumo animum, et magni tumulis adcanto magistri.»]

SECTIO II.

De carminis indole; de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit.

Quæ communis hominum scriptorumque, qui magnis et virtutibus et vitiis excellunt, fortuna esse solet, eamdem quoque expertus est Silius noster, ut scilicet ab aliis ore pleniore ad cælum laudibus efferretur, ab aliis autem inmerito ac præter modum vituperaretur. Ut antiquis[1], ita et nostris temporibus non defuere, qui vel cum ipso Virgilio illum compararent, vel certe contenderent, eum puritate sermonisque Romani castimonia nulli illorum cedere, quos ea vel proxima viderit ætas, imo potius eos exsuperare universos[2], et, si quid desit antiqui nitoris, id majori utilitate in aliis rebus compensare, quippe qui historiam egregie illustret, et ad ejus fidem tantum non omnia scripserit, unde in historicis etiam a Vossio laudetur, quod sane utilius sit, quam fabulis lectorem, ut vulgus poetarum soleat, detinere[3]. Alii contra poetæ reprehendendi ingenio suo, et, quam possint, acerbissime perstringendi certamen sibi sumserunt: quorum oratio huc potissimum redit. Silius historici magis partibus functus est, quam poetæ ingenio suo indulgentis, et recte Plinius majori eum cura, quam ingenio scripsisse adfirmat Ep. III, 7[4]. Etsi ad Maronis se exemplum componeret, neutiquam ille divini vatis virtutes ac majestatem adsecutus est: imo etiam inferior non Lucano modo, sed etiam Papinio, Valerio Flacco, et juniorum aliis[5]. Statius acrioris ingenii et ad excogitandum promtioris utique videtur, sed Silius perpetuo languidus, Virgiliani poematis compilator, et plane ad aliorum imitationem compositus[6]. Stylus ejus adeo verbosus est, ut, si superflua et otiosa recidas, vix tertia operis pars restet: multa sunt humilia ac depressa, pleraque vero nimis turgida et elata. Maro illum tanto intervallo post se reliquit, ut ineptiant maxime, qui eos inter se componant. Ne poetæ quidem nomine dignus videtur, quum neque argumentum epico carmini consentaneum elegerit, neque heroico spiritu et limato vel judicio vel dicendi genere, sed ingenii luxurie, inanibus argutiis ac tumore conspicuus sit. Multas narravit res, a diversis gestas, quæ neque communi vinculo continentur, neque ad unum argumentum, ut in Homero ad placationem ultionemque irati Achillis omnia spectant. Nulla itaque rei gestæ unitas vel σύστασις, ut Aristotelis verbis utar[7], ἔχουσα ἀρχὴν καὶ μέσον καὶ τελευτὴν, nullus herois, qui ornetur, delectus reperitur, nec potest argumentum carminis uno comprehendi titulo. Nihil ineptius absurdiusque fingi potest, quam historiam a poeta componi, et acutis Scholasticorum sententiis, vana et umbratili eruditione vel subtilitate, perpetuis declamationibus, fabulis, episodiis, comparationibus, aliisque poeticæ orationis flosculis exornari. Hæc illi disputant, et alia, quæ, quoniam ad litem dirimendam summamque rei parum proficiunt, silentio nunc prætermitto[8].

Sed quorsum hæc moneo? ut scilicet intelligatur, de Siliani carminis natura et dignitate, si in universum tantum, nec ratione consilii, quod poeta secutus sit, habita, res in quæstionem vocetur, in utramque partem probabiliter disseri, nec quidquam prædicari posse ejusmodi, quod non, paribus propemodum argumentis, convelli atque redargui queat. Multa eorum, quæ viri docti poetæ vel laudi vel vitio dare ac vertere solent, vera esse, nemo facile infitiabitur. Sed non minus manifestum est, ab utraque parte rem, quæ in controversiam vocatur, verbis exaggerari, totamque disputationem vagam esse et fluctuantem. Cujus rei culpa postissimum in eo residet, quod, qui tantopere inter se discrepant, non distinctam consilii, quod sequutus sit Silius, notionem animo sibi informasse, et prius sententiam tulisse videntur, quam vel totum carmen diligenter legerint, vel ejus indolem satis cognitam habuerint, et certam constituerint formulam regulamque, ad quam judicia exigerentur. Hinc Silio idem contigit, quod Lucano, simili poetæ, ut nimis laudaretur ab his, et culparetur ab illis[9]. Quemadmodum autem virorum doctorum sententia jam dudum eo inclinavit, ut persuasum sibi haberent, Pharsaliam non esse ἐποποιΐαν, sed carmen historicum, epico quasi habitu indutum, spirituque heroico conceptum[10]: ita idem judicium semper putavi faciendum de nostro poemate, cujus non dissimilis ratio est, nisi quod magis ad indolem epicæ poeseos, ex qua deorum ministeria aliaque rerum orationisque ornamenta ac lenocinia videmus depromta, conformatum est, minusque adfectatum illud declamatoriæ vanitatis acumen, commune seculi illius vitium, redolet, quod tantopere displicet in Lucano, perpetuo declamatore, qui, quod recte jam Burmannus notavit, ubivis longas de vitiis aut virtutibus disputationes argutasque Scholasticorum sententias infercire, et, ubi paucis admodum verbis res, ab hoc vel illo gestas, commemoravit, statim, tamquam in Porticum aut Academiam sit translatus, Philosophum agere solet. Huic sententiæ et poematis nostri argumentum, et hujus tractatio respondet, quod ex solertiori lectione cuivis adparebit, et infra pluribus demonstrabitur. Quod si verum est, habemus regulam normamque, ad quam judicia nostra dirigamus, et facile intelligitur, nodum in scirpo quærere operamque ludere, qui comparationem inter Silium Virgiliumque instituunt, omniaque ea, quæ viri docti de poesi epica accurate ac copiose præceperunt, ad naturam præstantiamque carminis nostri rite æstimandam transferunt. Quo spectant inprimis ea, quæ de argumenti delectu, novitate, fictione, unitate et ambitu, de temporis spatio, quo illud comprehendatur, de carminis heroe, quem putant esse Hannibalem, de characterum vel epicarum personarum numero aut varietate, de actione, et de episodiorum cum narratione nexu, argute magis, quam vere, apte atque utiliter disputantur. Hæc omnia persequi et excutere nihil adtinet, quoniam a fine, quem poeta propositum sibi habuit, prorsus aliena sunt. Non enim epicum carmen scribere voluit, sed historicum, quale multi jam, iique antiquissimi poetæ ante eum condiderant: in quo nunc video mecum consentire Cel. Heyne in Annal. literar. Goetting. a. 1782. Additam. p. 261.

Ill. Ernesti, novissimus ingeniosissimusque poetæ nostri interpres et editor, in disquisitione de carmine Siliano, p. XXI monet, carmen nostrum non tam historicum esse, quæ adpellatio nimis ambigua sit atque incerta, quam μελέτην quamdam et ἐπίδειξιν, seu nomine ex Rhetorum latinorum palæstra petito, declamationem vel exercitationem poeticam, cujus argumentum auctor ex belli Punici secundi historia sibi delegerit[11]. Hujus omnis nominis ac sententiæ vis et causa ut accuratius intelligatur, hæc disputat:

«Cum vetere historia, tum nostræ ætatis usu edocti scimus, literarum et artium, veluti ex naturæ universæ imitatione, hunc ordinem fuisse, ut quum primum ad summæ excellentiæ fastigium excultæ fuerint, sensim sensimque sive hominum desidia et negligentia, sive quadam emergendi ad altiora et superandi desperatione, sive denique rerum publicarum ea conversione, quæ pristinam ingeniorum vim frangeret, atque aliorsum studia traduceret, ad superioris formæ, quam exuerant, exilitatem quandam relaberentur. Hæc autem mutatio in nullo genere literarum magis quam in eloquentia et poesi adparuit. Apud Græcos quidem eloquentia quum inde a Solone et Pisistrato per tempora reipublicæ Atheniensis et libertatis usu et præstantissimorum ingeniorum ubertate felicissima, usque ad Demosthenis ætatem floruisset, non multo post, sublata libertate, morumque ac studiorum facta mutatione, a causarum veritate et lumine forensi ad scholarum gymnasiorumque umbram et fictarum causarum simulacra traducta paulatim degeneravit atque elanguit vitio rhetorum et sophistarum, qui omne eloquentiæ studium ad ostentationem quandam doctrinæ et artis affectationem conferrent. Apud Romanos autem eandem post Ciceronis ætatem eloquentiæ sortem fuisse, quis ita parum doctus est, ut ignoret? Hinc itaque Græcorum quidem μελέται, ἐπιδείξεις, Romanorum vero declamationes ortæ sunt, subtilitate, acumine, quæsitaque quadam elegantia refertæ, at robore et nervis destitutæ, eoque remotiores a naturæ pulchritudine et veritate, quo essent ab arte luxuriantius instructæ. In re poetica Romanorum (nam de his nobis nunc potissimum sermo est) quid simile acciderit, paucis poterit demonstrari. Felicissima poeseos Latinæ ætas, non dubium est, quin fuerit Horatii et Virgilii temporibus terminata. Hi enim, et quicunque ante eos poetæ celebrati sunt, quamvis ingenii felicitate inter se diversi, tamen illud omnes habebant præcipui, quod, quum primi Græcorum artem universam poeticam et ornatus latino sermone exprimerent, non solum rei novitate placerent, sed et alieni ab æmulationis certandique libidine, rectum ubique judicium sequerentur, et artis elegantis apud Latinos exempla existerent. Post illam ætatem, veluti usu pristino adtritis ingeniorum viribus, et fontibus exquisitioris artis, cujus exempla Græci præiverant, ita exhaustis, ut præter variationem ornatus veteris, et imitationis domesticæ curam prope nihil relinqueretur, inductum est quoddam luxuriosum poeseos genus, in quo tanto plus æmulatio atque externi splendoris adfectatio valebat, quanto minus ab inventionis novitate et ingenii nativa præstantia commendabatur. Vid. Petron. Satyr. cap. 118. Itaque etiam animadvertimus ea ætate majorem istius ornatus proferendi et variandi, qui in solis propemodum verbis erat, quam argumenti scite deligendi et recte tractandi curam exstitisse. Omnis vis poetica, quam ante hac ingenii admirabilis quædam venustas atque elegantia, imaginationisque felicissima ubertas et divina efficacia declarabat, tum maxime doctrinæ et artis vetustæ ostentatione quadam cernebatur. Cf. Quintil. X, 1. Cujus rei illud etiam manifestum judicium est, quod carminum argumenta, in quibus poetica arte exornandis elaborarent, maxime ex historia Romana repetebant. Neque enim profecto intelligo, quid sibi velint, qui historiam domesticam, ab aliis dudum eleganter et perspicue narratam, denuo carmine recanant, nisi velint specimen doctrinæ et artis proponere, in quo et sibi placeant, et suorum hominum admirationem captent. Hinc igitur poetarum illæ ἐπιδείξεις, seu exercitationes poeticæ natæ sunt, in quarum numerum non Silii modo, sed et æqualium, Statii, Lucani, Valerii Flacci, aliorumque similia carmina referre soleo. Quæ quum lego, videor mihi definire posse, quid illorum quisque scribendo consequi voluerit, Statius quidem, ut sublimitatis artem præ se ferret, Lucanus, ut sententiarum acumen probaret, Valerius et Silius, ut doctrinam expromerent; quamvis fatendum est, singulos cum diverso ingenii, judicii, artis et doctrinæ adparatu ad scribendum accessisse.»

Hæc sunt verba Viri doctissimi, cui quo minus omnia adsentiar, inpediunt nonnulla, quæ mihi ea legenti venerunt in mentem, et scrupulum injecerunt. Primum carminis historici nomen aptius mihi videtur, quam declamationis, quod Rhetorum potius scriptis scholisque relinquendum est, et quo Silii ejusque æqualium, inprimis Valerii Flacci, dignitas nimis elevatur: etsi non tam cæco poetæ mei amore captus sum, ut eum a seculi sui vitiis inmunem esse censeam. Deinde ad declamatoriam vanitatem potissimum refero longas sine nervis et succo orationes, inanes argutasque de vitiis atque virtutibus disputationes et præcepta philosophorum, quæ in nostro carmine vix reperiuntur, vel minus certe obvia sunt minusque nos offendunt, quam in Lucano aliisque ejus ætatis scriptoribus. Præterea si illa nominis ratio valeret, antiquissima etiam optimaque scripta in declamationibus numeranda essent. Nam, ut alios taceam, ne Maro quidem ab orationis luxurie et Rhetorum argutiis satis sibi cavit[12], et Polybius quoque narrationi suæ ubivis intexuit disputationes et digressiones, philosopho umbratili, quam historico pragmatico digniores, et scholasticorum rhetorumque loquacitatem redolentes. Denique argumenta carminum ex historia Romana repetendi consuetudo non Silii ævo propria fuit, vel post Horatii demum et Virgilii tempora invaluit, sed a primis inde literaturæ initiis constanter tenuit. Ita enim, ut alios omittam, Ennius, epicæ poeseos parens[13], L. Attius, seu Accius Pacuvii, qui Ennii ex sorore nepos fuit, æqualis[14], et A. Furius Antias, vel, quod alii putant, M. Furius Bibaculus[15] Annales Romanos, Cn. Nævius, antiquissimus poeta, Saturnio metro bellum Punicum primum, in quo ipse stipendia fecerat[16], et alii alia bella, v.c. Ovidius Actiacum, P. Terentius Varro Atacinus Sequanicum[17], Hostius Istricum[18], et Cornelius Severus Siculum[19], Cicero autem, præter consulatum ac tempora sua, res, a Mario, municipe suo, et Rabirius res, a M. Antonio Triumviro gestas[20], versibus comprehenderunt. Non defuisse etiam ante Silium, qui bellum Punicum secundum carmine persequerentur, ex Ovidio cognoscitur[21]. Quantus vero præter illos, quos nominavi, numerus Romanorum fuerit, qui a primo bonarum artium initio historiam versibus expresserint, quorum hodie vix nomina, vel tituli et argumenta librorum nota sunt, docuerunt Stephani, Mættarius et alii, qui eorum fragmenta collegerunt. Eorum, quos recensui, alii non multo post bellum Punicum primum, alii vero Augusti ævo, adeoque iis temporibus, quibus prima poeseos latinæ, ejusdemque felicissima fuit ætas, vixere: eorumque exemplum et vestigia secuti sunt multi. Quos omnes in declamatorum ordinem detrudere, eorumque poemata in censum puerilium exercitationum referre, vel adeo ipsos ignorantia et jejunitate eorum, qui non ingenii et doctrinæ opibus, sed puerilibus carminum scribendorum subsidiis adjuti, versificare conantur, metiri velle, id vero est, tantorum virorum manibus injuriam facere. Non quidem is sum, qui negem, argumentum, ex heroicis temporibus petitum, ad animos et admiratione adficiendos, et voluptate perfundendos, adeoque ad id, quod poetæ, inprimis epico, propositum esse debet, perficiendum, præcipuam vim habere. Neque ignoro, quæ jam dudum præter alios monuerit Petronius Satyr. p.m. 213: «Cæteri post Virgilium aut non viderunt viam, qua iretur ad carmen, aut visam timuerunt calcare. Ecce, belli civilis ingens opus quisquis adtigerit, nisi plenus literis, sub onere labetur. Non enim res gestæ versibus comprehendendæ sunt, quod longe melius historici faciunt, sed per ambages deorumque ministeria, et fabulosum sententiarum tormentum praecipitandus est liber spiritus.» Sed minor, hujus præcepti ipsum auctorem tam parum memorem fuisse, ut civile bellum versibus expresserit. Neque video, quare non possit aliquis admodum vel delectari vel moveri lectione carminis, quod res, ex historia petitas, et ab aliis jam perspicue atque ordine expositas, contineat; modo rei gestæ et gravitas et narratio huic consilio satis congruat. Natura sic fert, ut animum adficiant atque delectent sensus et imagines vividæ, fortes colores, adfectuum vis et varietas, orationis sententiarumque copia, venustas, ornatus et gravitas, fabulæ, res antiquæ, conversiones exquisitiores, aliæque artes poetarum, qui in levibus quoque rebus semper insoliti quid habent, quod lectores, si non ferire ac movere, certe capere possit. Quod nisi ita esset comparatum, quî, quæso, fieri posset, ut libri de agricultura, versibus scripti, tantum delectationis haberent, quantum ex Virgilii Georgicis percipimus? Quæ vero causa est, cur res gestæ, Maroniano ingenio versibus comprehensæ, minus nobis placere possint? Quis non summam voluptatem ex celeberrimi VOLTAIRE Henriade perceperit? et quodnam aliud hujus poetæ carmen illi anteferendum putabimus? Quid itaque obstat, quominus in deligendo carminis argumento Silius cum judicio versatus videri possit? An, quod recentior est historia et ab ætate heroica remotior? quodque a Græcis Latinisque scriptoribus tam eleganter atque accurate tradita est, ut, qui eamdem post illos scriptores retractet, non valde desiderari possit? Hæ sunt rationes, quibus motus argumenti delectum inprobat Ill. Ernesti[22], qui tamen concedit, fabulæ, quam proprie dicimus, non eam necessitatem esse, sine qua carminis ipsius ratio et consilium constare non possit, et præterea bello Punico secundo tantam a rebus gestis, ab hominibus, quibus in eo administrando præcipuæ partes fuerint, denique ab eventu gravitatem esse, ut apta ejus narratio facile admittat eam dignitatem, quæ carminis heroici propria sit. Quod ad prius viri doctissimi argumentum adtinet, non diffiteor quidem, materiem carmini epico aptissimam recte judicari eam, quæ ex ultima antiquitate et ex ævo heroum, proprie ita dictorum, desumta sit. Sed primum summa res non tam priscæ, quam magnæ et arduæ rei gestæ narratione perfecta, et ad animos admiratione imbuendos idonea, continetur. Deinde ad Silianum carmen transferri possunt, quæ Lucani defendendi causa disputavit Ill. Meiners[23]. Denique Silius non hoc egit, ut heroicum carmen scriberet, sed potius historicum, etsi ad epicam formam compositum. Jam si quæras, quomodo historia, ab aliis jam eleganter, perspicue atque accurate tradita, magnopere nos delectare queat, respondeo, inter historicam et poeticam narrationem plurimum interesse, et easdem quoque res ab aliis alio modo, aliaque varietate et jucunditate, ornari, disponi, narrari (in quo potissimum poetæ ars ingeniumque cernitur), adeoque in pluribus, qui eas tractant, scriptoribus non sine voluptate legi posse. Quod ni ita se haberet, optimorum totius antiquitatis nostrique ævi librorum lectio parum jucunda et inutilis censenda esset. Quid enim? nonne, ut hoc exemplo utar, satis constat, omnem de Trojano excidio, de Æneæ erroribus deductaque Trojanorum in Latium colonia, narrationem, quæ nos in Æneide Virgilii tantopere delectat, in historiis, quam maxime inter veteres celebratis, et a magno tam Græcorum quam Romanorum scriptorum poetarumque numero ante Maronem expositis ornatisque numerandam, et ex iis haustam esse? Nonne multi jam bellum septenne et tricennale satis eleganter, perspicue atque accurate persecuti sunt, et nuper tamen historias, quas de Archenholtz et Schiller, Viri Illustres, scripserunt, magna cum voluptate legimus? Equidem nullus dubito, si quis etiamnum eadem bella ingenio poetico judicioque bene subacto versibus exponenda susciperet, quin multi unum ejusmodi carmen magno numero fetuum, quos hodierni versificatores procrearunt, mecum redimerent. Sed difficultas hujus rei, quam aliquot abhinc annis aliquem, cujus nomen ex animo meo effluxit, haud infeliciter adgredi memini, adhuc poetas nostros ab ejus modi conatu absterruit. Præstantissima contra Romanorum ingenia ab omni tempore se exercuerunt in scribendis carminibus historicis: quæ si tam parum idonea essent ad mentes admiratione non sine voluptate tenendas, ridicula profecto et inanis illorum opera fuisset. Horum poetarum quum nulli fere, præter Silium et Lucanum, pro dolor! integri supersint, neque iis similes nostra ætas tulerit; non melius eorum dignitas æstimari potest, quam si quæramus, quid Romani de iis judicaverint, quidque illis statuerint pretii. Atque ejus rei documentum satis insigne habemus in Ennio, qui primus eorum hexametros versus composuit. Is quamquam temporum vitio durior erat, et multa obcurrebant in ejus carminibus, quæ Augustei seculi cultus et elegantia respuebat, tamen alter Homerus Horatio dicitur, et a Cicerone aliisque passim amplissimis verbis ornatur. Reliquis ejus scriptis longe præstabant XVIII libri Annalium Romanorum qui ad populum in theatro[24], et Virgilii adhuc temporibus tam cupide ab omnibus legebantur, ut Æneidem iis anteferendam esse vix in mentem veniret cuiquam[25].

Quæ quum ita sint, cur Silio id crimini vertamus, quod secutus sit exempla eorum poetarum, quorum lectione populares suos tantopere delectari videret? Nonne potius cum judicio egisse censendus est, quum ætas sua incideret in ea tempora, quibus Græcorum Romanorumque poetæ omnia fere, quæ vel epicis carminibus, vel tragœdiis comœdiisque materiam satis dignam subjicere poterant, v.c. Trojanum Thebanumque bellum, pugnas Gigantum vel Titanum, τοὺς Νόστους, resque a Theseo, Hercule, Amazonibus, Argonautis et tot aliis heroibus gestas, summa jam arte tractaverant? Hac itaque via ei quasi præclusa, satius ipsi videbatur, aliam ingredi, quæ largiorem laudis comparandæ messem promitteret, et exemplo poetarum Romanorum argumentum carminis, ex patria historia petitum, circumspicere, quod ad animos popularium inprimis movendos, et admiratione, sensibus generosis variisque adfectibus imbuendos satis momenti haberet. Ipsa rerum natura, poeticæ narrationi aptissima, invitabat eum ad bellum Punicum secundum versibus exponendum, cujus historiam a Sagunti obpugnatione usque ad Scipionis Africani triumphum pertexere conatus est. Quod poetæ consilium ipso carmine ejusque initio declaratur; ut taceam de inscriptione, Punicorum libri, quam codex Puteanus et vetustæ editiones præ se ferunt, quod testatur N. Heinsius et probat, quum similiter Καρχηδόνια Appianus Alexandrinus inscripserit librum, quo bellum hoc recensuerit cum reliquis duobus Punicis, etsi et ejus Ἀννιβαϊκὰ circumferantur. Quinam titulus carmini in ceteris membranis præfixus sit, nemo eorum, qui illas viderunt, notavit; neque magis constat, quo nomine ipse auctor opus suum inscripserit. Quod tamen scire non multum interest, quum ex ipso poemate ratio et indoles ejus satis cognoscatur. Gravioris momenti quæstio est, utrum omne argumentum carminis cum singulis ejus partibus ad mentes admiratione non sine voluptate tenendas accommodatum sit, adeoque consilio, quod cuilibet poetæ propositum esse debeat, respondere videatur, an judicium Silii in ejus delectu desiderari possit? Omnium vero temporum monimentis vix aliud celebratur bellum, quod cum Punico secundo conferri possit, sive terrarum, quæ illo arserunt, diversitatem, sive periculorum, pugnarum, facinorum, obsidionum, expugnationum, itinerum, strategematum, laborum, cladiumque multitudinem, varietatem atque magnitudinem, sive annorum, per quos tenuit, numerum, sive ducum virtutem et res, vel præclare, vel perperam ab iis gestas, sive eventuum denique copiam, miracula et gravitatem respicias. Hoc bello finito, res Romana ad tantas opes tantamque imperii, amplitudinem excreverat, ut jam mole laboraret sua. Quot itaque quantosque motus hæc tantarum rerum historia, et priscæ virtutis, disciplinæ, morumque imagines excitasse censendæ sunt in animis Romanorum, iis temporibus viventium, quibus avaritia, luxus omniaque tam publicæ, quam privatæ corruptelæ genera, mentis corporisque vires fregerant? quibus tot tamque varia mala libidinem pereundi perdendique omnia invexerant, et disciplinam, majorum instituta, leges, rempublicam pessumdederant? Silius autem his temporibus vivebat Romæ, et populares suos delectare cupiebat, quod nunquam ex animo dimittendum est.

Satis, opinor, declaravimus, quid de argumenti delectu statuendum sit. Videamus nunc, qua ratione poeta idem tractaverit. Quum vero illud et ex historia desumtum, et heroici carminis oratione vestitum sit, in quo Silii ingenio nihil præter ornatum debeatur; primum magni refert nosse, quos potissimum auctores in rebus tam tradendis, quam ornandis, secutus sit: quo perspecto demum tam de fide, quæ narrationibus ejus sit habenda, quam de doctrina judicioque ipsius, recte judicari potest.

Permagnus olim fuit numerus Græcorum Romanorumque poetarum et historicorum, qui ante Silium idem argumentum sibi tractandum ornandumque sumserant: quos adeo ille ante oculos habere potuit. Eos tamen omnes nunc recensere velle, neque operæ pretium, neque proposito nostro consentaneum est; inprimis quum pauci eorum ad nostram pervenerint ætatem, ut adeo, quantum et quaenam a singulis petita sint, nullo modo definiri possit. Sufficiat itaque, potiores paucis indicasse, et lectores, qui plura desiderant, ad Vossium, Fabricium aliosque, qui de Romanarum rerum auctoribus ex instituto egerunt, remisisse. Primum huc spectant, qui Annales Romanos vel carmine, ut, quos supra laudavi, Ennius, Attius et Furius, vel prosa oratione scripserunt, et quidem vel Græca, v.c. P. Rutilius Rufus, Polybius et alii, vel Latina, ut Q. Fabius Pictor, qui tempore b. Punici II, senator fuit et οἷς μὲν αὐτὸς ἔργοις παρεγένετο, διὰ τὴν ἐμπειρίαν ἀκριβῶς ἀνέγραψε[26], M. Porcius Cato, qui teste Cornelio Nepote in Originum libro quarto belli Punici I, in quinto secundi historiam pertexuit, C. Scribonius Libo, A. Postumius Albinus, L. Cassius Hemina, C. Fannius M. F., Sext. Gellius, Cn. Gellius, C. Licinius Macer, Q. Claudius Quadrigarius, Q. Valerius Antias, L. Calpurnius Piso Frugi seu Censorius, M. Terentius Varro, Q. Tullius Cicero, Q. Hortensius Ortalus, T. Pomponius Atticus, Æmilius Macer, L. Fenestella, Livius et alii. Præterea fuere etiam, qui bellum Punicum secundum exponerent seorsum, vel versibus, ut ignotus poeta, qui Ovidii ævo vixit[27], vel pedestri oratione, tam græca, v.c. Memnon[28], Cherea[29], Silenus Calatianus, Sosilus Lacedæmonius, et L. Cincius Alimentus seu Alimentius, quam latina, ut M. Terentius Varro, L. Cœlius Antipater et Arruntius. Silenus, quem Cœlius potissmum secutus dicitur, diligentissime res Hannibalis persecutus est, teste Cicerone[30], et nota sunt verba Corn. Nepotis[31]: «Hannibalis bella gesta multi memoriæ prodiderunt: sed ex his duo, qui cum eo in castris fuerunt simulque vixerunt, quamdiu fortuna passa est, Silenus et Sosiius Lacedæmonius: atque hoc Sosilo Hannibal literarum Græcarum usus est doctore.» Cincius ille, qui diligens vetustorum monimentorum et maximus auctor Livio dicitur[32], et Ἑλληνικῇ διαλέκτῳ historiam Hannibalis rerumque, quibus ipse cum Fabio Pictore interfuerat, scripsit[33], prætor post Cannensem cladem Siciliam obtinuit, et postea ab Hannibale, ex quo multa se audisse ipse tradidit[34], captus est: si prætor ille, quæ Vossii sententia est, ipse historicus, non hujus filius fuit, quod Pighius suspicabatur[35]. Varronis libros belli Punici secundi Priscianus laudat: Cœlii autem historiam ejusdem belli, quam alii Annales et historias vocant, quamque M. Brutus in compendium redegit, passim Livius, Gellius, Festus, Charisius, Servius, Nonius, Prisc. et inprimis Cicero, quo judice neque distinxit historiam varietate locorum, neque verborum collocatione, et tractu orationis leni et æquabili perpolivit illud opus, sed, ut homo, neque doctus, neque maxime aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit, primusque cœpit, paulum se erigere et historiæ majorem addere sonum, quum cæteri non exornatores rerum, sed tantummodo narratores fuissent[36]. Floruit autem Gracchorum ævo, et Sileni historiam Græcam secutus esti[37]. Arruntius denique, quem Vossius illum putabat esse L. Arruntium[38], qui A.U. 732, cum M. Claudio Marcello Æsernino consul fuit, cujusque passim Tacitus meminit[39], Augusti temporibus stylo Sallustiano historiam belli Punici scripsit[40].

Hos carminum, annalium historiarumque auctores, quorum, quam fieri potuit, brevissime mentionem intuli, una cum aliis, quos silentio prætermisi, temporis injuria intercidisse omnes, quis est, qui non mecum doleat? et quis dubitet, vel unius Ennii Annales Silii, Lucani, Statii aliorumque carminibus, et unam Punicarum rerum historiam magna Romanorum scriptorum multitudine redimere? Nobis eorum, quos recensui, non nisi fragmenta restant, et qui ex illis fontibus, pro suo quisque ingenio, hauserunt. Perpetuam vero et accuratam belli Punici secundi historiam non haberemus, nisi Livius superesset. Nam Polybius eam in primis quinque libris, qui quidem integri nobis servati sunt, non nisi usque ad pugnam Cannensem pertexuit: Florus autem, Appianus, Eutropius et alii illam in compendium redegerunt, et Plutarchus, Nepos aliique vitas tantum aliquot ducum, qui hoc bellum administrarunt, exponere conati sunt. Difficillimum itaque est, singulos enumerare, a quibus sua sumserit poeta noster: etsi non est, quod dubitemus, quin Livii potissimum vestigiis institerit, cujus et verba passim sua fecit, et auctoritatem plerumque in narrationis cum ordine, tum discrepantia secutus est; quod jam dudum alii observarunt, et ipse in commentario meo permultis exemplis demonstravi.

Quemadmodum vero Silius argumentum, quod tractavit, et pleraque eorum, quæ memorat, Livio debet: ita in rebus ornandis se totum ad imitationem Virgilii composuit; quod nunc pluribus evincere et declarare nihil adtinet, quum res notissima sit, et loca Maronis expressa vel adumbrata in quavis libri pagina diligenter adnotaverim. Sed præterea aliorum etiam poetarum vestigia, et Græcorum et Romanorum, quorum lectione ingenium Silii imbutum erat et subactum, passim adnoscas, v.c. Lucretii[41], Horatii[42], Ovidii[43], Lucani[44], Hesiodi[45], inprimis Homeri[46], aliorumque poetarum Græcorum, quos continuo ille legebat et meditato studio imitabatur, secutus judicium sensumque popularium suorum, et communem antiquioris suæque ætatis opinionem, qua ars et doctrina poetæ, carminisque suavitas potissimum fere ex hac Græcorum imitatione æstimabatur. Quin et inmiscet nonnunquam et in usum suum convertit, quæ in prosa scriptorum, vel Græcorum, vel Romanorum, oratione lecta et cognita in simili argumento memoria retinebat, inprimis ea, quæ animo obversabantur ex adsidua lectione Ciceronis, quem non minoris, quam Maronem, faciebat, ei sibi exemplar proposuerat, ad quod se conformaret[47]. Quæ omnia doctissimum poetam produnt et decent.

Jam si quæras, qua ratione in argumento carminis tractando versatus sit poeta; facile intelligitur, eum res ipsas ex historia desumsisse, sed narrationem ad heroici carminis indolem formamque adcommodasse. Quum vero epica vis et dignitas magnitudine rerum, quæ animum vel admiratione detineat, vel virtutis, miserationis, gaudii indignationis aliorumque adfectuum sensu adficiat, adeoque magnis phantasmatibus, factis fatisque virorum, vel audacia ac fortitudine, vel virtutibus vitiisque conspicuorum, et ornato orationis genere contineatur; quumque præterea infinita esset multitudo rerum, quam belli Punici secundi historia suppeditaret; sapienter eam instituit viam, ut, quæcunque factorum periculorumque magnitudine eminerent, accurate ornateque exponeret, levia autem sine effectu certamina ac molimina, quæ neque ornatum poeticum admitterent, neque vel ad animos lectorum movendos et delectandos, vel ad utriusque populi atque belli fortunam mutandam quidquam momenti haberent, sive perquam leviter perstringeret, sive prorsus silentio præteriret. Quod quidem pluribus aut verbis, aut exemplis illustrare necesse non est, quum cuivis libro tam copiosum præfixerim argumentum, ut vel tironibus, Livium comparantibus, id confestim in oculos incurrere possit. Lectoribus itaque carminis nostri animo nunquam dimittendum est, se in poeta legendo versari, qui non tam rerum gestarum causas, ordinem et nexum curat, vel religionem, ἀκρίβειαν, perspicuitatem, reliquasque scriptoris historici, inprimis pragmatici, virtutes sectatur, quam id potius agit, ut veram exornet historiam, et omnibus sermonis poetici artificiis ac luminibus novam narrationi suavitatem adspergat. Quod Silii consilium qui vituperant, non reputasse videntur, quam absonum sit et jejunum ejusmodi carmen, quod notam recentioremque historiam incultis nec ulla arte distinctis versibus exponat, quantumque tædii pariat continua præliorum narratio. Neque satis respiciunt materiam, quam poeta sibi delegit; quippe quæ copiosa est, nec ignota ac rudis, sed ab aliis jam sermone, tam poetico quam pedestri, tractata, et ad epici quoque carminis indolem egregie comparata. Omni sic inventionis laude ipsi præcisa, quid aliud relinquebatur, quam ut ad artem et doctrinæ lectionisque multæ ac variæ præsidia confugeret? Et ne nuda historiæ versibus comprehensæ narratione fastidium legentibus moveret, qua alia ratione cavere poterat, quam ut ficta veris, ignota notis, vetera et prisca recentioribus, mira vulgaribus adnecteret, variisque rerum et verborum præstigiis animum lectoris ita deliniret atque inluderet, ut jam nova et inaudita legere et cognoscere sibi videretur? An sapientius fecisse censendus est Lucanus, qui pro machinationibus deorum aliisque epicæ poeseos artificiis declamatoria acumina longasque de vitiis aut virtutibus disputationes substituit? Quem si quis nostro poetæ anteferendum dixerit, fruatur judicio suo: nos multo magis delectamur lectione Silii, qui, quæcunque orationis pigmenta et lenocinia antiquiores poetæ, Homerus inprimis et Virgilius, carminibus suis intexuerant, omnia ex iis adoptavit, v.c. mythos, fabulas, episodia, comparationes, copiarum recensus, urbium origines, deorum ministeria, et quæ sunt alia poeticæ narrationis ornamenta. In quibus magis profecto nobis placeret, nisi fuissent jam alii, qui hæc ipsa quoque occupassent. Sed eo, quo vixit, ævo poetæ ingenii et acuminis laudem non tam in inveniendo vel rerum vel verborum ornatu vario atque exquisito, quam in inventis aliorum sapienter in rem suam convertendis, consequi poterant. Eo potissimum spectant Deorum interventus et ministeria, Junonis maxime et Veneris iræ, ac partes iis tributæ, quæ ab Homero et Virgilio jam præclare erant definitæ, et ex iis confestim legentibus succurrunt. Altera Dea, cujus odium in Trojanos, et ab his oriundos Romanos, vel tironibus notum est, tamquam Carthaginiensium, altera autem, tamquam Romanorum, tutela constanti et præcipua religione colebatur[48].

Sed ne cæco quodam poetæ mei amore captus nihil ab eo peccatum esse contendere, vel eam ob causam, quod ejus edendi consilium ceperim, vitia ejus dissimulasse videar, primum non diffiteor, ipsum argumenti delectum, non quidem propterea quod illud recens sit, vel historicum, et ab aliis jam perspicue, eleganter et accurate tractatum, sed quod nimis pateat nimisque late fusum sit, non satis mihi probandum videri. Deinde concedo, illam veterum poetarum, Virgilii inprimis, imitationem, illumque tam rerum, quam verborum ornatum ejusmodi esse, ut non dubitem Plinio suffragari, qui Silium majore cura, quam ingenio carmina scripsisse judicabat. Sæpe enim imitatio illa nimis servilis est vel adfectata, et magna pars eorum, quæ ex aliis poetis, Homero potissimum et Marone, expressa aut adumbrata reperimus, ita comparata est, ut non tam in eadem phantasmata, sive sententias et dicta incidisse censendus sit, ipsa rei similitudine memoriam eorum, quæ ex pristina lectione in mente hæserant, revocante, quam ut potius ex industria et imitandi studio parum subtili ea adscivisse atque adripuisse videri possit. Ubivis fere dedita opera seduloque ornamenta sectatur, et artis doctrinæque ostentandæ cupiditatem prodit. Passim

Purpureus, late qui splendeat, unus et alter Adsuitur pannus..... Sed nunc non erat his locus.....

Luxuriat, ut vitis, cujus frondes supervacuæ non compescuntur, et, ferocis equi instar, summo plerumque impetu fertur, neque habenas audit, sed ingenio indulgens, nec modum, nec rationem servat, quia semper elegantias adfectat, et doctrinæ copias, etiam ubi minime congruit, expromere conatur. Ab hoc nimio et perverso imitandi studio etiam profecta est inæqualitas varietasque sermonis poetici, quo plurimum Silio præstat Virgilius, in cujus Æneide omnia fere sunt limata, castigata et naturalia, mirabilisque cultus, nitor, ornatus, dignitas, gravitas, castitasque in summa proprietate et simplicitate servatur. In nostro contra carmine, oratio tam parum sibi constat, ut alia phantasmatum suavitate ac sublimitate delectent, et cum magno spiritu, ore vere poetico et exquisito ornatu elata sint; alia inmodico tumore turgescant, et otiosis versibus, tamquam laciniis, adsutis, multiplici verborum, sententiarum, imaginumque variatione, meris phrasibus poeticis et vano exaggerandi studio frigeant; alia denique nimis subtilia, arguta, ludicra, languida et tenuia videantur. Ut paucis rem absolvam, alia magnum poetam decent, alia sunt luxuriantis ingenii, cujus vires in aliorum verbis, modis, figuris, imaginibus et sententiis variandis turpiter adteruntur. Hæc est illa copia et ubertas verborum, illa orationis luxuries, quam sæpius quidem, nec tamen toties, quoties poteram, in Commentario notavi, quoniam eam deprehendere non adeo magnæ doctrinæ magnique acuminis est, et juvenum potius judicium ingeniumque in ea re exercere soleo. Quamquam vero sermonem ornatumque poeticum Silii universe nobis non satis probari concedimus; tamen aliis se virtutibus, iisque non exiguis, nobis commendat, quæ non sunt dissimulandæ, ne iniquiores in dijudicando videamur.

[Annotatio 1: Vid. Martial. epigram. infra landata, inprim. XI, 51, et Alex. Rossæi integer lib. I, Virgilii triumphantis.]

[Annotatio 2: Hanc laudem ipsi tribuit Voss. de histor. lat. I, 29.]

[Annotatio 3: Ita judicabat Cellar. in diss. de Silio Italico §. 12 et 13. Confer Præfat. Lefeb. cujus hæc verba sunt: «Dolebas quidem, eruditissime Villosoni, et ipse quoque dolebam, angebanturque, quibus non vapida mens, non obtusi hebetesque animi sensus, poetam consularem, cui sincerus sermo, superbissimisve non ingrata latinitas; grande, ornatum, copiosissimum dicendi genus, reconditissima doctrina; qui non, ut Virgilius, latrones, umbratilesque tantum pugnas, sed heroas totius orbis maximos, horrendas strages ipsiusque Romæ prope desperatæ et triumphantis fata digne canit, adhucdum mole errorum premi, obrui... Ipsum certe non minus amabis, quam Martialis, Pomponius, Jos. Scaliger, Muretus, Modius, Lernutius, Vossius, Heinsius, Huetius, Gronovius, Cellarius, Crusius; quibus non minimus accedit Cl. Brotier, cui Silius in deliciis. Quales autem, quantique in literis hi athletæ! quid contra tam insignes viros effutiet barbara hæc nostri ævi nasutorum trossulorum caterva, cui nil, nisi sua futilis levitas, risusque Sardonius, placere potuerit? Cum talibus ne sit tibi, ne sit mihi amplius bellum. Sinamus nugas blatiant blaterones, quibus indulgentior Plinius arborem suspendio eligendam permittebat. Ridebat quippe vir maximus, quum invidia secretis cuniculis vitalia petere, fodicare, suove livoris veneno optima quæque inficere intendebat.» En cor Xenodoti! jecur Cratetis! Conf. etiam Rapini, Réflexions sur la poétique p.m. 177, et, qui in Fabric. bibl. lat. T. II, pag. 173, laudantur, Gundling. in Gundlingianis P. XII, c. 1, p. 104 sqq. Nic. Antonius Bibl. vet. Hisp. I, 18, aliique.]

[Annotatio 4: Cf. Fabric. Bibl. lat. l.c.]

[Annotatio 5: Vid. Vossius in loco laudato.]

[Annotatio 6: Hæc sunt verba Vulpii in Notis ad Catull. p. 113, quæ jam excitata reperies in Fabric. Bibliotheca latina, loco citato.]

[Annotatio 7: Poet. c. 7. T. II, p.m. 796.]

[Annotatio 8: Vid. Scalig. Poet. VI, 6, p.m. 841; Barth. Adv. VIII, 3, extr. X, 24, pr. XIII, 7, p. 723; XXXIII, 3, 4. Essais de critique sur la littérature ancienne et moderne, par M. Clément. T. I, c. 1.]

[Annotatio 9: De Lucano, præter alios, vid. Petron. Sat. p.m. 213; Scalig. Epist. 3, et Poet. loc. citat. Burmanni Præfat. ad Lucan. et Val. Flacc. La Pharsale de Lucain, traduite par M. Marmontel; Ill. Meiners Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen Wissensch. p. 64 sq. et Celeberrimum Meusel, Diss. de Lucani Pharsalia, Hal. 1767. Quos libros, ad similem causam spectantes, contulisse neminem pœnitebit.]

[Annotatio 10: Conf. Ill. Meusel l.c.]

[Annotatio 11: Vid. Casaub. ad Theophrast. Char. 5, et Ill. Wolf. Proleg. ad Demosth. orat. Lept. p. 34 sq. ubi monet, triplex fere declamationem genus fuisse, quum alii Rhetores se in fictis argumentis et quæstionibus infinitis exercerent, alii veras sibi res et causas sumerent, ex memoria antiquitatis plerumque petitas; quibus postea successerit nova Rhetorum natio, quæ non satis habens, discipulos ad universam imitationem veterum informare, auderet etiam ipsa argumenta, quæ ab illis celebritatem adcepissent, in certamen quoddam proponere. Vid. Epp. Pithœi et Ærodii ad Quintil. Declamat. Ed.]

[Annotatio 12: Ill. Heyne T. III, p. 4, edit. Virgil. prior. «In Æneide, inquit, sunt passim notata a nobis nonnulla, in primis in deorum ministeriis, parum subtiliter digesta, alia inprimis in sermonibus, rhetorum argutiis inquinata, quæ displicere possunt: sed hæc profecto, quæ nostri ævi critici reprehendenda putarunt, ista ætate vix in vituperium venerunt.» Vide quoque Virg. nost. edit. T. III, p. 256. Ed.]

[Annotatio 13: Vid. Gell. XVII, 21; Voss. de hist. lat. I, 2.]

[Annotatio 14: Gell. III, 11; Macrob. I, 7; Priscian. lib. VI.]

[Annotatio 15: Macrob. VI, 1.]

[Annotatio 16: Gell. XVII, 21; Sueton. de III. Gram. c. 2.]

[Annotatio 17: Priscian. lib. II.]

[Annotatio 18: Macrob. VI, 3 et 5. Festus, voce Tesca et Serv. ad Virgil. Æn. XII, 121.]

[Annotatio 19: Quintil. X, 1.]

[Annotatio 20: Vid. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 5; Senec. de Ben. VI, 3; Crinitus de poetis III, 52, et Voss. de hist. lat. I, xvi, 21.]

[Annotatio 21: Vid. nost. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, pag. 479. Ed.]

[Annotatio 22: In Disquisit. de carm. Siliano supra p. 414.] [“Ill. Ernesti, novissimus ingeniosissimusque poetæ ...”]

[Annotatio 23: In d. Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen Wissensch. p. 65: «Lucan nahm freylich weder ein erdichtetes Süjet, noch entlehnte er es aus dem entferntesten Alterthum; er verfuhr aber nichts desto weniger, wie Homer und noch mehr Ossian gethan haben. Er wählte nemlich einen Gegenstand, der seinem ganzen Volk allgemein bekannt, und auch interessant war, und der auch die späteste Nachwelt auf das lebhasteste interessiren wird.» Et pag. 59. «Fiction ist so wenig zum Süjet eines epischen Gedichts nothwendig, dass ein Süjet der Regel nach um desto mehr an innerm Werth verliert, je mehr es Erdichtung nothwendig macht... Es muss nur durchgehends Interesse und Action haben.» Cujus loci hic est sensus: «Etenim neque fictum neque ex remota prorsus antiquitate petitum argumentum sibi sumsit Lucanus, sed tamen egit eadem fere ratione qua Homerus et magis etiam Ossianus egerunt. Elegit materiam quam tractaret et uberrimam, et civium suorum omnium sermone celebratam, et quæ sempiternis sæculorum ætatibus continuo celebrabitur.» Et p. 59: «Commentitiæ fictæque fabulæ tantum abest ut necessariæ sint ad argumentum poematis epici constituendum, ut e contrario argumentum, quo magis fictionibus egeat, eo minus ad tractationem poeticam aptum esse videatur. Modo commoveatur animus: modo ad exitum quasi rapiatur: satisfactum erit lectori.» Cui sententiæ libenter et ego subscribo. Ed.]

[Annotatio 24: Vid. Gell. XII, 5.]

[Annotatio 25: Conf. Martial. V, 10, et Vitruv. IX, 3.]

[Annotatio 26: Vid. Dionys. Halic. I, 6, et VII, pag. 415. Fabii fidem, nimis inminutam a Polyb. I, 14, 58, III, 9, defendit Ernesti in prolusione, Opusculis ejus philol. crit. p. 102 seqq. inserta.]

[Annotatio 27: Vid. Nostr. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, pag. 479. Ed.]

[Annotatio 28: Ap. Phot. Biblioth. c. 224.]

[Annotatio 29: Cf. Polyb. III, et al. passim.]

[Annotatio 30: De divinat. I, 24.]

[Annotatio 31: Vit. Hannib. cap. 13; Sosili mentionem fecere etiam Diodor. XXVI, et Polyb. III. Sileni vero Liv. XXVI, 49 et alii, quos laudat Voss. de hist. Græc. lib. III, p. 189.]

[Annotatio 32: Liv. VII, 3; XXI, 38.]

[Annotatio 33: Vid. Dionys. Hal. loca, pag. 422, not. 1 citata.] [= n26 supra]

[Annotatio 34: Vid. Liv. XXI, 38; XXVI 23, 28; XXVII, 7, 29.]

[Annotatio 35: Vid. Voss. de histor. lat. I, 4, et Pigh. Annal. ad a. CCCCXXXIV.]

[Annotatio 36: Vid. Cicer. Or. II, 12, et de Legg. I, 2.]

[Annotatio 37: Vid. Val. Max. I, vii, 6, et Cic. de divinat. I, 24.]

[Annotatio 38: Voss. de hist. lat. I, 18, p. 83.]

[Annotatio 39: Vid. Tac. Ann. I, 8, 13, 76, 79; VI, 5, 7, 27, 47, 48, et Hist. II, 65.]

[Annotatio 40: Cf. inpr. Senec. Ep. CXIV.]

[Annotatio 41: Vid. Sil. III, 669 seqq. XV, 340; XVI, 552 al.]

[Annotatio 42: Cf. lib. XIV, 176; XV, 78 sqq.]

[Annotatio 43: Vid. lib. VII, 173 seqq. VIII, 28... 201.]

[Annotatio 44: Cf. lib. II, 58 seq. IX, 247, 251; XIV, 354 sq. 412 sq. 453 sq. 487, 491, 520, 539 seq. 548 seq. XVII, 212 sq.]

[Annotatio 45: Verbi causa, lib. XV, 101 sq.]

[Annotatio 46: Vid. lib. IV, 563... 699; V, 118 sqq. 395 sq. VII, 289 seq. IX, 282, 287 sq. 538 sq. X, 256; XII, 605; XIII, 404 seq. 434, 442 seq. 693; XVI, 361 sq. 421 al. In locis quoque ex Marone expressis, sæpe Homerum, huic præeuntem, simul ante oculos habuisse videtur.]

[Annotatio 47: Lib. VII, 219 sq. et al.]

[Annotatio 48: De Junone vid. Virg. Æn. I, 12... 33, et Selden. de Diis Syris Synt. II, 12, de Venere Lucret. I, pr. et alios.]

SECTIO III.

De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda.

Non defuisse, qui de carmine nostro nimis humiliter sentirent, jam supra monui Sect. II pr. Eorum tamen judicia minus me movent, quam Ill. Ernesti, qui non modo in disquisitione de carmine Siliano, sed per totum etiam commentarium, tam severum se vehementemque in Silium præbuit, ut admodum pauca sint, quæ ipsi placeant, utque mireris, quid causæ fuerit, quare Vir doctissimus ad edendum illustrandumque poetam, de quo tam abjecte contemtimque judicaret, animum adjecerit, nec potius operam, in eo consumtam, ingeniique aciem ad alium scriptorem transtulerit. Ego quidem non is sum, qui non sæpe poetam propter nimium imitandi studium lapsum esse diffitear, et in Notis passim monui, quæ reprehensione digna videbantur. Sed idem ego plura, quæ probes, carmini inesse contendo. De argumenti delectu, et de ratione, qua illud Silius tractaverit, quid statuendum censeam, jam supra professus sum. Quod vero ad ipsam quoque Virgilii aliorumque imitationem, et poeticum ornatum adtinet, poeta magis excusandus, quam contemtu propterea dignus videtur. Satis enim confidenter adfirmare ausim, præstantiorem eum poetam futurum fuisse, si quum prius quam in senectute animum ad poesin adpulisset[1], tum feliciori ævo ei nasci contigisset. Quæcumque in eo vituperari possunt, e seculi vitio traxit, quod verborum ubertate, et amplificandis, exornandis, augendisque in miracula rebus maxime delectabatur. Eo justiorem quoque excusationem habet, quum ne præstantissimi quidem scriptores, Polybius, Maro et alii, orationis luxuriem Rhetorumque argutias et loquacitatem satis vitaverint. Huc adcedit, quod miserrima est conditio poetæ, cui ea imitatione exprimenda sunt, quæ jam alii ante eum tam ornate ac præclare dixerunt, ut a nemine alio melius dici possint; quique in nullas fere rerum ideas, imagines et sententias, in nulla phantasmata et dicta incidere potest, quæ non magnus aliquis poeta dudum occupaverit[2]. Ipsa denique vitia, quæ carmini insunt, non obstant, quo minus illud pluris æstimandum sit, quam permulta alia antiquitatis nostrique ævi scripta, quæ subinde prelo excuduntur, et in manibus hominum versantur. Poeta enim pluribus ea virtutibus compensavit: quidni itaque in his adquiescas?

In carmine Siliano tot loca præclara, elegantia, ingeniosa et sublimia, tot melioris venæ vestigia reperiuntur, ut plurimum superent ea, quæ vituperamus. Elocutio oratioque poetica, si ubertatem verborum, quæ nec ipsa ubivis displicet, et ea, quæ ipsi ætas adspersit, quæque admonitu idonei præceptoris facile vitari possunt, exceperis, tersa est, casta, pura et elegans, prorsusque ad epicam gravitatem et Virgilii exemplar composita: unde et lectio ejus ad Maronem rectius intelligendum plurimum conferre potest[3]. Narratio autem, si non in singulis partibus, universe tamen, majore non modo sermonis latini elegantia, sed etiam perspicuitate, ordine et nexu se commendat, quam tali ætate, et in tanta rerum varietate, tantoque imitationis et ornatus studio exspectes. Conferat aliquis Silium cum Statio, vel Lucano aliisque horum temporum poetis, neque dubito, quin eum his anteferendum censeat. Carmen ejus abundat pulcherrimis locis, comparationibus, sententiis, imaginibus, descriptionibus, quæ ne præstantissimos quidem poetas dedecerent. Multa, in quibus Homerum et Maronem adumbravit, felici imitatione expressit, suaviter variavit, novo rerum ornatu, novisque earum phantasmatibus, formis, generibus, conversionibus sua fecit, nec sine arte ac judicio vel amplificavit et ornatius extulit, vel, si desperaret, se Virgiliani Homericique loci præstantiam adsequi et in certamen quasi cum iis descendere posse, contraxit. Varios adfectus passim egregie expressit; et Deorum ministeria sæpe feliciter adhibuit. Characteres singularum personarum non male tuetur, orationumque fingendarum probus est artifex. Quæ omnia, cum varietate non minus quam jucunditate rerum conjuncta, lectorum animos mirifice delectant. Quo adcedit, quod, si verum est, de quo vix dubitare possis, Silium ex antiquioribus poetis historicisque, qui bellum Punicum II exposuerunt, non pauca hausisse, adeoque multa in eo vestigia deperditorum antiquitatis monimentorum superesse, id quoque plurimum ad carmen ejus commendandum facit.

Sed aliæ sunt utilitates, quas literarum inprimis elegantiorum humanitatisque studiosi ex carmine Siliano capere possunt. Primum enim juveniles animi maxime tenentur poetarum et historicorum lectione; nec facile etiam erit, qui negaverit, eam in juventutis institutione reliquorum scriptorum interpretationi anteferendam esse, quum non modo ad ingenium doctrina excolendum, ad judicium acuendum, ad sensum pulchri atque honesti alendum, et ad mentes admiratione ac voluptate perfundendas, sed etiam ad rerum magnarum amorem inspirandum, animosque paulatim ad eas virtutes, quarum illustria exempla passim consignata reperiunt, conformandos, maximam omnino vim habeat. Silius autem historiæ Romanæ partem, et quidem eam, qua non alia rerum gestarum multitudine, varietate et magnitudine insignior exstat, in carminis formam deflectere, et ita sensus, quos jam nuda et simplex rerum narratio excitare poterat, epicæ poeseos artificiis, picturis, vi et gravitate augere conatus est, nec minus poetæ, quam historici partes egit. Deinde nullum nec memorabilium rerum, in bello Punico quum primo, tum maxime secundo gestarum, nec ornatus poetici genus prætermisit; et carmen suum infinitæ fere lectionis copiis et quadam incredibili varietate rerum, ex antiqua historia, geographia et mythologia depromtarum, distinxit. Quis itaque dubitet, quin, si non viri, omni eruditionis genere instructi, certe juvenes ex lectione doctissimi poetæ, si recte et cum judicio instituatur, multarum utilissimarumque rerum cognitionem haurire possint? «Est et aliud, ut Cellarii verbis utar[4], quo Silius cæteros poetas fere omnes antecellit, locorum, gentium, antiquitatum tam illustris explicatio, ut nisi ille fuisset, multa sane in geographia, et in rerum et antiquitatum historicis obscura nobis et incognita essent. Sane Italiam, Siciliam, Africam, Hispaniam et alias regiones tam distincte, tam illuminate in singulis partibus ante oculos proponit, ut neque id clavius possint, quibus unicum hoc studium ac labor est, ut orbis terrarum descriptionem exhibeant[5].» Jam vero hæc geographica æque ac historica, a poeta versibus comprehensa, multo magis et tenebunt delectabuntque juvenum animos, et diutius in memoria eorum hærebunt, quam si ea ex geographico aliquo historicoque libro, tenuiter scripto, perceperint, vel magistrum ea tradentem et explicantem audiverint.

Sed longe maxima utilitas, quæ ad juvenilem ætatem e carminis nostri lectione redundat, eo continetur, quod plurimum conferre potest ad formandum acuendumque judicium, si duce magistro instituatur, qui satis ingenio valeat ad bona a malis præclara et sublimia a tenuibus et languidis discernenda. Quum itaque Silius totam fere carminis materiem e Livio, ornatumque tantum non omnem e Virgilio petierit; auctor sim, ut juvenes in ejus lectione hos ipsos, quorum vestigia ubivis persecutus est, semper ad manus habeant. Livii comparatio eos docebit, quantum inter historicam et poeticam rerum narrationem intersit, quique utriusque sunt termini, colores ac modi. Quod si vero Maronem, quoties adumbratur, contulerint cum nostro poeta, discent naturalem simplicitatem epicamque vim ac dignitatem ab argutiis atque inani verborum tumore et ubertate distinguere. Dici vix potest, quanti sit momenti ad judicium ingeniumque fingendum, et ad veram linguæ alicujus poeticique potissimum sermonis indolem rite percipiendam plurium, et diversæ ætatis, scriptorum comparatio. Quam ob causam omnia Livii et Virgilii loca, quæ Silius ante oculos habuit et imitatione expressit, diligentius a me, quam a quoquam reliquorum editorum, adnotata videbis. Ea tamen plerumque simpliciter tantum laudavi, non interposito judicio meo, nec ipsis Livii Maronisque verbis adscriptis. Nam non modo hi scriptores omnium manibus teruntur, cavendumque erat, ne præter necessitatem ad nimis magnam molem liber excresceret; sed etiam ea, quæ in hac comparatione opportune moneri poterant, juvenum, et, qui horum lectionem moderantur, magistrorum judicio relinquere, quam ipse occupare malui, quippe qui usu didici, quantum hæc exercitatio ad intelligentiam non minus et sagacitatem, quam ad industriam juventutis acuendam valeat.

[Annotatio 1: Vossius de histor. lat. I, 29: «Illud etiam, inquit, cogitare nos oportet, non a prima se adolescentia huic studio dedisse, sed jam annis gravem atque ætate languescentem: ita ut difficile omnino foret, tum demum discere, quo pacto liber præcipitandus sit spiritus, sic ut quodammodo furenti animo vaticinari videaris.»]

[Annotatio 2: Conf. III. Wolf. ad Demosth. orat. adv. Leptinem, Proleg. pag. 38... 40.]

[Annotatio 3: Cel. Heyne in Præf. ad Virg. T. I, p. 23, edit. nost. hæc optat: «Omnino velim mihi aliquem dari, qui a Silii Italici, Valerii Flacci, Statii et Lucani, Ausoniique et Claudiani lectione recens studium suum ad Virgilium convertat! non ut ille loca similia et parallela inani ac vana ambitione congerat; verum poetæ illi, quos ad Virgilium se composuisse totos manifestum est, dum non modo in carminum ratione et ordine, verum in ipsa quoque elocutione, in singulis versibus ac verbis, exprimere eum laborant, sæpe interpretationem locorum Virgilianorum suppeditant.» His adjicio verba Vossii de hist. lat. I, 29, p. 144: «Non plane Silio adulatur Martialis, quum os ei tribuit magnum facundumque. Quod si de puritate etiam, sermonisque Romani castimonia certare lubeat; nulli illorum cedat, quos ea, vel proxima, vidit æstas.»]

[Annotatio 4: In Diss. de Silio. Ital. §. 13.]

[Annotatio 5: Huc spectant inpr. lib. III, 222... 405, et VIII, 356... 616.]

SECTIO IV.

Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS.

His universe de poeta nostro ejusque carmine præmissis, proximum est, ut quum de opera meritisque eorum, qui ante me ad Silium edendum adcesserunt, tum de Codicibus ejus MSS. paucis exponam. Quum vero Drakenborch. quantum ipse, et qui ante eum in poeta recensendo elaboraverunt, ad eum vel intelligendum, vel emendandum contulerint, quasque adhuc membranas excusserint, jam in Præfatione editionis suæ satis luculenter tradiderit; ejus verba liceat nunc mea facere, refectis tamen nonnullis, quæ repetere nihil adtinet, et notis aliqnot adspersis.

PRÆFATIO DRAKENBORCHII.

Mortuo et rebus humanis erepto Silio, sive id temporum, in fœdam barbariem ruentium inertia ac pessimo studiorum contemtu, sive quo alio casu adcidisse dicendum sit, unicus, quem nobis reliquit, ingenii fetus duriore fortuna conflictatus, et oblivione ac silentio tantum non sepultus esse videtur. Si enim solum Sidonium Apollinarem excipiamus, a tempore Plinii ac Martialis per tredecim ferme secula nullus fuit, qui ejus vel verbo meminisse reperiatur. Quin insuper constanti adeo fama et existimatione hominum seculo XIV volvente periisse credebatur, ut Franciscus Petrarcha, primus ille humaniorum literarum instaurator, damnum, quod Silii poema amittendo studia nostra fecisse existimabantur, resarcire cupiens, opus, cui Africæ nomen dedit, et quo belli Punici secundi historiam versibus complexus est, composuerit: quod minime facturus fuisse videtur, si poetæ nostri laborem alibi locorum delitescentem superesse suspicari potuisset[1]. Depulsis tandem aut fugientibus, quæ orbi universo obfusæ fuerant, ignorantiæ tenebris, et felici auspicio renascentibus omnis generis studiis, quum monachalium bibliothecarum horridas latebras studiose excuterent viri eruditi, etiam Silius cum infinitis aliis prisci ævi scriptoribus ex squalido situ et pulvere protractus, et in lucem vindicatus est. Ne vero varias doctorum opiniones de auctore, loco et tempore, quo Silius repertus est, memorando patientia lectoris nimium abutar, dicam verisimillimum mihi videri, Punica hæc inventa fuisse per Poggium Florentinum prope Constantiam in monasterio Sancti Galli tempore concilii Constantiensis. Certe Poggium Silii inventorem esse agnoscit Hugolinus, seu Ugolinus Verinus, qui non longe post hæc tempora vixit, et scriptis inclaruit, lib. II de Viris Illustr. urbis Florent. ubi Poggium sic commendat:

Quin etiam sollers Germanis eruit antris In Latium altiloqui divina volumina Sili.

Etiam Guarinus Veronensis, sive Franciscus Barbarus, sive alius quis eo tempore, in epistola, qua Poggio Quintiliani inventionem gratulatur, quam nuper ex bibliotheca Paullina Lipsiensi publici juris fecit Jo. Gottlieb Krause, ejusdem bibliothecæ præfectus, in vernacula librorum historia P. I, p. 46[2]: «Tu Tertullianum, tu M. Fabium Quintilianum, tu Q. Asconium Pedianum, tu Lucretium, SILIUM ITALICUM, Marcellinum, tu Manilium astronomum, L. Septim. Valerium Flaccum, tu Caprum, Eutychium, Probum, grammaticos, tu complures alios, BARTHOLOMÆO COLLEGA TUO ADJUTORE, vel fato functos vita donasti, vel longo, ut aiunt, postliminio in Latium reduxisti.» Idem denique testatur ipse Poggius in orat. in funere Nicolai Nicoli, «Quod autem egregiam laudem meretur, summam operam curamque adhibuit ad pervestigandos auctores, qui culpa temporum perierant. Qua in re vere possumus dicere, omnes libros fere, qui noviter tum ab aliis reperti sunt, tum a me ipso, qui integrum Quintilianum, Ciceronis nostri orationes, SILIUM ITALICUM, Nonium Marcellum, Lucretii partem, permultosque præterea e Germanorum Gallorumque ergastulis mea diligentia eripui, atque in lucem extuli, Nicolai hujus suasu, impulsu, cohortatione, et pæne verborum molestia esse literis Latinis restitutos.» Locum vero et tempus, quo Silius ex squalidi carceris horrore ereptus est, memorat Marsus ad Silii lib. VIII, v. 125: «Hic plurima Silii carmina desiderantur illius incuria, qui hoc opus exscripsit apud Constantiam, urbem Galliæ, ubi hoc poema jam amissum a POGGIO, viro id ætatis literatissimo, repertum fuit tempore divi Nicolai Pontificis Maximi: cujus felicissimi pontificatus auspiciis Latina lingua, quæ Vandalum Gothicumque sapiebat, proprium decus resumere cœpit.» Quamvis autem auctorem et locum recte designaverit Marsus, in definiendo tamen tempore erravit. Quum enim Lilius Gyraldus in dial. IV, de Poetar. Historia scribat, Silii Punicum bellum «eo tempore, quo Christianorum procerum conventus, quod Concilium nostri, Græci Σύνοδον vocant, in Germania haberetur, in quapiam ibi turri fuisse repertum, literis admodum obsoletis et pervetustis, et cum eo una cariosos quosdam aliorum scriptorum libros,» dubitandum minime puto, quin inventus sit Silius tempore concilii Constantiensis, quod habitum est anno post Christum natum CIↃCCCCXV et sequentibus, Johanne XXIV et Martino V Pontificibus Romanis; eodem nempe loco et tempore, quo etiam Quintilianus, quem male alii in salsamentarii taberna repertum tradunt. Asconius Pedianus, et Valerii Flacci Argonauticon priores libri, quos Gyraldus per cariosos aliorum scriptorum libros designat, inventi sunt. Paribus enim verbis Poggius ipse locum, unde hos codices extraxit, describit in epistola ad Guarinum Veronensem, cujus partem olim Mabill. ac Menag. ediderunt[3], sed quam integram nuper vulgavit supra laudatus Krause dicto loco, «Est autem monasterium Sancti Galli prope urbem hanc (scil. Constantiam) millia passuum XX. Itaque nonnulli animi laxandi et simul perquirendorum librorum, quorum magnus numerus esse dicebatur, gratia eo perreximus. Ibi inter confertissimam librorum copiam, quos longum esset recensere, Quintilianum comperimus adhuc salvum et incolumem, plenum tamen situ et pulvere squalentem. Erant enim non in bibliotheca libri illi, ut eorum dignitas postulabat, sed in teterrimo quodam et obscuro carcere, fundo scilicet unius turris, quo ne capital. quidem rei damnati retruderentur, etc. Reperimus præterea libros tres primos et dimidiatum quarti C. Valerii Flacci Argonauticon, et expositiones, tamquam thema quoddam, super octo Ciceronis orationibus Q. Asconii Pediani, eloquentissimi viri, de quibus ipse meminit Quintilianus. Hæc mea manu transcripsi, et quidem velociter, ut ea mitterem ad Leonardum Aretinum, et Nicolaum Florentinum.» Scripta autem est hæc epistola Constantiæ XVII Kal. Jan. anno Christi CIↃCCCCXVII: altera vero, quæ Guarino Veronensi tribuitur, et Silium jam inventum dicit, cujusque particulam supra laudavimus, Venetiis pridie Nonas Julias anno Christi CIↃCCCCXVII. At Nicolaus V, cujus pontificatu Marsus Silium repertum tradit, ab anno Christi CIↃCCCCXLVII ad annum CIↃCCCCLV ecclesiæ Romanæ præfuit. Insuper Leonardus Aretinus ac Nicolaus Florentinus, seu Nicolaus Nicolus, ad quos se libros recens inventos misisse Poggius scribit, primus anno CIↃCCCCXLIII e vita excessit, alter anno CIↃCCCCXXX, si Vossio fides habenda, lib. III de Histor. latin. cap. V et VI, in quo posteriore tamen error typographicus irrepsisse videtur, quum ipse dicat, exstare Philelfi ad Nicolaum Nicolum epistolam (ea est lib. II, epist. 18), anno MCCCCXXXVIII (lege MCCCCXXXIII) scriptam. Non diu tamen post eum annum superfuisse ex ipsa eadem epistola patet, in qua vir decrepitus vocatur, quum mortuus fuisse dicatur anno ætatis LXXIII. Quidquid sit, ex ipsa Poggii orat, in funere Nicolai Nicoli, pag. 103 constat, mortuum esse Nicolum vivente adhuc Leonardo Aretino aliisque, quos verborum suorum testes laudat. Bartholomæus autem, quo collega et adjutore Silium inventum dicit Guarinus Veronensis in sæpius memorata epistola, amicus Poggii fuit, in cujus scriptis sæpius memoratur, nunc sub nomine Bartholomæi de monte Polliciano, nunc de monte Peliciano, nunc denique de monte Puliciano; neque alius est ab illo, quem Silii codicem, unde reliqua ejus poetæ per Italiam exemplaria descripta sunt, possedisse cognovimus ex Franc. Filelfo, lib. XVI, epist. 14: «Velim, quam diligentissime odoreris, apud quem hospitetur ille codex Silii Italici poetæ, quem Antonii Barbadori pater, quo tempore in monte Publiciano præturam gessit, ex bonis illis Bartholomæi venatus est, quem Martinus Pontifex Maximus primum secretarium habuit. Nam codices omnes, quotquot illo exemplari exscripti sunt, depravatos corruptosque invenio.» Per Poggium itaque hoc modo vitæ et luci restitutus Silius a doctis magno applausu exceptus, et jam sub ipsis inventæ artis typographicæ initiis sæpius Romæ, Parmæ ac Mediolani excusus est. Sed quum partim librariorum scribarum imperitia, partim operarum atque editorum negligentia deformatus adeo ac corruptus circumferretur, ut a nemine fere agnosci, aut cum fructu legi posset, in eo emendando atque interpretando certatim operam posuerunt viri illorum temporum eruditi. Primi autem, quos in hoc stadio decurrisse accepimus, fuerunt Petrus Montopolita, Pomponius, et Dominicus de Caldariis, sive, ut dici maluit, Domitius Calderinus, quorum memoria apud Petrum Marsum in Præfat. in Silium ad Illustr. Principem Virginium Ursinum exstat. Calderini autem commentarios Silianos memorat etiam Sabellicus in dial. de linguæ Lat. reparat. et ipse Calderinus in Præfat. ad Martial. Sed eorum labores lucem vidisse non videntur. His successit Petrus Marsus, Pomponii et Calderini discipulus, qui Silium commentariis illustratum edidit. Verum quum non corruptos solum et pessimæ notæ codices, qui vulgo exstabant, secutus fuerit, sed ipse etiam priora menda novo errorum cumulo adauxerit, nihil commodi Silium et humaniorum literarum studiosos ex ejus labore cepisse quisque facile judicare potest. Post Marsum anno CIↃIↃIV poetam nostrum edidit Martinus Herbipolensis, qui singulis libris argumenta Hermanni Buschii Pasiphili, natione Westphali, addidit. Ejusdem deinceps Buschii scholia margini editionum Basileensium ac Parisinæ Colinæi adjecta sunt; quæ, quamvis vice uberis commentarii esse posse dicantur, raro quidquam bonæ frugis præstant. Martinum Herbipolensem et Buschium proxime excepit Ambrosius Nicander Toletanus, qui editioni Juntinæ anni CIↃIↃXV præfuit. Magnifice hic in præfatione ad Laurentium Medicem testatur, Silium «sua arte faberrime politum, et pervigili cura serenitati pristinæ restitutum ope vetustissimi exemplaris Roma advecti, atque omnibus maculis detersum defecatumque esse.» Verum tantum abest, ut splendida hæc dicta factis æquaverit, ut potius omnia contraria præstitisse dicendus sit. Nulli enim scriptorum, qui ex miserrimo bonarum artium naufragio elapsi monumenta ingenii ad nostram memoriam propagarunt, plura ac scelestiora vulnera inflixit aut fœda priorum temporum barbaries, aut infausta librariorum inscientia, et audax Criticorum temeritas, quam Silio intulit inconsiderata hujus hominis mutandi prurigo et insania, ut passim ex adnotationibus nostris patebit. Utinam igitur imitari maluisset exemplum Damiani cujusdam Benessæ, quem reprehendit, quod Silium a se emendatum jactet, quum ex illo, qui vulgo circumferebatur, descripserit! Nam si ipse etiam id facere in animum induxisset, viri docti operæ et labori in tot ineptissimarum lectionum monstris exhauriendis, quæ passim invitis Musis et Apolline tersissimo poetæ obtrusit, parcere potuissent. Per Nicandri tamen vestigia incedere libuit postea Francisco Asulano, qui editionis Aldinæ anni CIↃIↃXXIII curam habuit; ut editionem Juntinam non vidisse existimandus sit Barthius, qui ad Statii Thebaid. IV, v. 717, Silium ab Aldo vel ejus correctore plane perditum dicit, quod de Nicandro meritissime prædicari potest. In eo tamen a Juntina discessit editio Aldina, quod initio libri octavi Asulanus ex Jacobi Constantii collectaneis criticis versus quatuor et octoginta, in Gallia, ut aiunt, repertos, primus inseruerit. Post hæc tempora, quæ renascentium literarum quasi infantia quædam aut pueritia censenda sunt, certior clariorque poetæ nostro lux obfulgere cœpit. Quum enim Ludovicus Carrion, dum bibliothecam Coloniensem diligentius lustraret, in venerandæ antiquitatis manuscriptum, hæc Punica continens, quod tempore Caroli Magni exaratum fuisse opinatur, incidisset, ejus auxilio sparsim nonnullis locis in Emendationibus suis opem ferre conatus est, ac Silium nobis multis partibus meliorem dedit[4]. Quum vero idem codex per Melchiorem Hittorpium Theologum, ac bibliothecæ Coloniensis præfectum, etiam Francisco Modio innotuisset, integrum is poetam ad eum recensere instituit: quem quoniam cum Homero et Virgilio collatum, ac locis innumeris emendatum, ut ipse promisit, aliquando edere in animo haberet, plerumque veriores modo scripturas, ex Manuscripto depromtas, in Novantiquis Lectionibus proposuit[5], et uberiores earum adsertiones commentario, quem meditabatur, servavit; qui magno reipublicæ literariæ damno, sive ejus morte, sive quoquo alio casu interceptus, æternum latebit. Anno deinde CIↃIↃC Silium ad fidem ejusdem libri Agrippinatis ac mentem Modii emendatum edidit Daniel Heinsius, tum pæne adhuc puer, eique eruditissimas notas addidit, quas ob teneram ætatem, qua eas conscripsit, Crepundia Siliana vocavit, sed quarum ipsum nec senem unquam pœnituit. Post Danielem Heinsium memorandus est Claudius Dausqueius Sanctomarius, Canonicus Tornacensis, qui anno præteriti seculi quinto et decimo, non octavo et decimo, ut quædam exemplaria exhibent, solita typographis fraude, Silii Punica non contemnendo commentario illustravit. Optimam hic operam Silio navare potuisset, nisi insano Modium et Heinsium carpendi studio ut plurimum in pejora abreptus, ubique se typothetarum mancipium præstare, et non excusandos eorum errores patienter ferre ac patrocinio suo probare maluisset, quam verissimas lectiones ex Codice Coloniensi erutas, cujus ipse etiam excerpta ab Heriberto Rosweydo accepisse videtur, agnoscere: in quem gravius dicere abstinebo, quod postumam Modii ac parentis sui famam et nomen, justissima indignatione inflammatus, passim vindicaverit Nicolaus Heinsius. Eodem tempore, quo labor ille Dausqueii prodiit, Silio etiam medicas manus admovit vir infinitæ lectionis Caspar Barthius, qui per Janum Gruterum excerpta veterum membranarum, quæ Oxonii in Collegii Reginensis bibliotheca servantur, adeptus, eum omnem variis Adversariorum libris recensuit[6]. Hic autem Codex, licet non ubique tantam, quantam Coloniensis, fidem mereatur, minime tamen negligendus est; tum quod innumeris locis verissimas Agrippinatium membranarum lectiones a Modio laudatas egregie firmet, tum inprimis quod integrum nobis Silium exhibeat, quum manuscriptum Coloniense, a barbara manu truncatum, dimidio libri sexti decimi et toto ultimo careat. Barthius vero, qui ceteroquin lumine mentis quam acerrimo præditus erat, dum Dausqueio, quem poetis enarrandis longe præcellere censebat, ac plures scriptores illustrasse optabat, contra Modium et Heinsium plus æquo favet, non raro, ut alter Ixion, pro Junone nubem amplexus est. Haud longe post Barthium Silii emendationi etiam animum intendere cœpit Joannes Fredericus Gronovius, qui in Observationibus et aliis scriptis egregiam lucem difficilioribus ac præ reliquis depositis et conclamatis locis ingenio et ope vetustissimarum editionum adfudit.--Ultimus denique nostra memoria Silium anno elapsi seculi quinto supra nonagesimum Lipsiæ in publicum emisit Cellarius, qui ex prioribus criticis, Modio, Barthio, Gronovio, Nic. Heinsio, aliisque, quæ præcipue ad poetæ nostri ornatum ac decus facere videbantur, conquirens, iisque notas suas addens, accuratam satis atque concinnam editionem dedit. Maxime vero in præfatione ad Lectorem laudat et prædicat Fridericum Benedictum Carpzovium, quod editionem Dan. Heinsii, cui filius Nicolaus Heinsius manu sua plures conjecturas et emendationes adscripserit, communicare voluerit, ut eas, tamquam pretiosissimas gemmas, adnotationibus suis inmisceret. Verum et Carpzovium et Cellarium opinionis hujus falsos fuisse haud ita pridem casu quodam didici. Adornandæ enim huic editioni subsidia circumspiciens incidi in Colomesii catalogum manuscriptorum Isaaci Vossii, in quo inter libros Latinos cum manuscriptis collatos num. CXXIX memoratum inveni Silium Italicum Heinsii cum manuscriptis collatum. Quum autem ingenti desiderio tenerer hujus libri videndi ac versandi, quem cum aliis omnibus ejus generis Vossianis Academiæ Lugduno-Batavæ Curatores Amplissimi maximis inpensis ac sumtibus bibliothecæ publicæ vindicaverant, humanitate tandem ac beneficio Wolferdi Senguerdii et Jacobi Gronovii voti compos factus in capite ejus hæc manu Vossii adnotata reperi, «Multa in Silio castigata, asteriscoque notata, et excerpta ex Illustrissimi Scaligeri exemplari, manu illius a mendis purgato.» Quum autem hæc omnia descripsissem, domum redux statim deprehendi, ea, quæ Cellarius a Carpzovio adceperat, Jos. Scaligero tribuenda esse, non vero N. Heinsio, qui, quod etiam Vossius fecit, quæ Scaliger ad oram sui exemplaris adscripserat, sua manu excerpserat: quare passim in notis vero auctori reddidi.

Atque hæc ferme sunt, quæ ad hunc diem virorum doctorum labore et industria in Silio acta sunt: ut vero, quæ restant, absolvamus, videndum nunc superest, quid ipse in hac editione præstiti. Quum Petrus Burmannus munere fratris Caroli Crucii, Consulis Lugduno-Batavi, ineditas Nicolai Heinsii in poetam nostrum notas possideret, quas, detestatus eorum exempla, qui illaudando facinore his thesauris soli incubare consueverant, dudum cum orbe erudito communicare gestiebat (quod ut ipse exsequi posset, varia negotia semper inpediverant), auctor mihi fuit ac suasor, ut Silio manus admovere, et diutius, quam par erat, latentem hunc optimarum observationum thesaurum in lucem protrahere vellem. Auctoritate igitur et inpulsu tanti viri, qui, quod disciplina ejus fictus ac formatus eram, quid humeri mei ferre poterant, optime intelligebat, inductus et permotus Nicolai Heinsii primo adnotationes, quas margini editionis Dausqueianæ variis temporibus, ut quæque in mentem venerant, allevit, quanta fide potui, descripsi, et cum alio exemplari editionis Colinæi, cujus oræ, præter quam plurimas conjecturas, manuscriptorum varias lectiones commiserat, diligenter contuli. Adhibuit autem Vir Illustriss. et studiosius, quam priores fecerant, consuluit excerpta codicis Coloniensis, quo olim Carrion et Modius, membranarum Oxoniensium, quibus Barthius usi fuerunt; deinde illis quidem non visum manuscriptum Puteaneum, reliquis tamen, quod fatendum est, integritate ac fide inmensum quantum concedens, quod nunc in bibliotheca Regis Christianissimi servatur[7], vetustam insuper editionem Parmensem anni 1481 quam ab Edmundo Figrelio, quondam Historiarum in Regia Academia Ubsaliensi Professore, ex bibliotheca Regis Sueciæ utendam adcepit, nonnunquam denique Romanam editionem antiquissimam Aldinam, aliasque: unde multam observationum silvam nactus est, ac quam plurimas et egregias lectiones ab ipsius Silii manu profectas, quas posteriorum temporum librarii et literatores insigni scelere depravarant ac corruperant, felicissime auctori restituit. Quamvis autera magnam satis bonæ frugis copiam observationes Heinsianæ contineant, et solæ insigne decus præ aliis huic editioni addituræ sint; dubitandum tamen non est, quin multis partibus meliores ac politiores prodiissent, si auctor ultimam manum, quod acerba et luctuosa studiis nostris morte abreptus facere nequiit, inponere, et ipse earum editioni præesse potuisset. Hoc labore perfunctus alia mea conquisivi, quibus nova, quam moliebar, editio placeret, et lectorem alliceret. Modii itaque Novantiquas Lectiones et Barthii Adversaria perlegere, et omnia, quæ ad Silium ornandum faciebant, inde excerpere cœpi, ut, quod nunquam, nisi in hac nunc editione, præstitum erat, quæ ad emendationem aut illustrationem auctoris nostri passim ac variis locis adnotaverant; quorumque multiplex in notis Heinsianis mentio fiebat, in ordinem digererem, et contextui subjicerem. In quo quantum molestiæ mihi devorandum fuerit, nemo ex æquo æstimare potest, nisi qui, in simile quondam pistrinum detrusus, eumdem, quem ego, laborem exantlavit. Deinde quum Danielis Heinsii Crepundia Siliana, quæ paucis paginis ingentem reconditæ ac non protritæ eruditionis copiam continent, rarius non in his terris modo, sed ubique etiam, inveniri possent, aut, si casu invenirentur, quam animose, si molem libelli spectas, et insano pretio compararentur, non committendum censui, ut bonarum artium studiosi tam exquisitis bellariis, præsertim data hac occasione, ulterius carerent, aut sæpe aliquo census detrimento sibi comparare necesse haberent. Ut itaque recensita, et, quantum fieri potuit, a sordidis typographorum vitiis et erroribus expurgata, et editionem Lugduno-Batavam et Cantabrigiensem cum hac nostra comparanti patebit, hic denuo exprimerentur, curavi. Ne quis autem miretur vel culpet, nullam me rationem in hac editione habuisse adnotationum, quas in poetam nostrum conscripsit Dausqueius, æquum Lectorem monendum duxi, nie justissimas causas habuisse, cur hic repetitæ non sint. Nam quum solo modici voluminis instar esse possent, studiosorum sumtibus parcere debui, ne, si eas aliis, quas nunc dedi, adjecissem, mole libri, unde etiam pretium augeretur, emtorem deterrerem magis, quam allicerem: præterquam quod etiam longe plurima illis insint, quæ elegantiorum studiorum cultoribus non magnam utilitatem præstarent, quoniam Dausqueius multa iis admiscuerit, quæ, nisi infenso odio, quo, nescio quam ob causam, Modium ac Dan. Heinsium prosequebatur, obcæcatus atque in pejorem plerumque partem abreptus fuisset, ipse omittenda atque inducenda putasset.--Quum autem non aliorum modo curas in auctorem nostrum edere, sed ipse etiam aliquid conari, et in Silio studiorum tirocinium deponere constituissem, Burmannus, cui quantum hæc editio debeat, jam superius prædicavi, non contentus ea, quæ vidimus, præbuisse, gratiam etiam, qua valebat, apud Ezechielem Spanhemium interponere non dubitavit, ut excerpta codicis Oxoniensis, qui in bibliotheca Collegii Reginensis servatur, et quo Barthius et Nic. Heinsius usi fuerant, sed cujus variæ scripturæ Colinæi editioni Heinsianæ adscriptæ non sunt, transmitti curaret. Cujus beneficio etiam, facile id concedente Richardo Bentleio, Academiæ Oxoniensis Cancellarii vices agente, collationem ejus manuscripti ad Cellarii editionem institutam adcepi. Deinde Franciscus Hesselius, olim in Athenæo Rotterodamensi Historiarum et Eloquentiæ Professor, nunc vero apud Trajectinos nostros in Collegium Canonicorum ad D. Mariæ adscriptus, medio ac parario Davide Hoogstratano, ludo literario Amstelædami præfecto, ejusdem codicis Oxoniensis excerpta, editioni Raphelengii CIↃIↃCXI manu viri docti addita, ab eruditissimo viro Petro Ulaming impetravit: quod, si conjecturis indulgere liberet, idem exemplar fuisse, quod olim Barthio Silium recensenti ad manus fuit, gravissimas ob causas suspicarer. Quum vero quibusdam in locis duo hæc exemplaria, quæ tamen ex iisdem membranis propagata sunt, inter se dissentire deprehenderem, et ipsum codicem inspiciendi facultatem non haberem, aut quis fidelius manuscripti Anglicani lectionem expresserit, satis prospicere nequirem, bona fide tecum agere malui, Lector, eoque in casu utramque lectionem memorare; ut, quibus ipsas membranas consulere datur, nihil me in his incertis conjecturis dedisse intelligere queant. Insuper Jacobus Gronovius editionem Mediolanensem; G. Claramontius, in ecclesia Walonica apud Amstelædamenses divinorum oraculorum interpres, editionem Martini Herbipolensis, et Marsi Parisinam; egregius causarum patronus Gulielmus Best editionem Juntinam, cujus margini pauca adscripserat Ger. Vossius, liberaliter usui meo concesserunt. Deinde quum procedente tempore Silius aliquamdiu typographos exercere cœpisset, consilii mei certior factus Jacobus Perizonius primam omnium editionem, quæ Romæ anno CIↃCCCCLXXI excusa est, et nunc cum aliis nonnullis libris ac scriptis legato ejus in bibliothecam Lugduno-Batavam commigravit, ad me transmisit; quemadmodum etiam van der Kloot Marsi Venetam primam: quæ causa est, ut earum ante septimum aut octavum Punicorum librum in notis meminisse non potuerim. Jo. Herm. Schminckius, Historiarum atque Eloquentiæ Marpurgi Hassorum Professor ordinarius, quum ex Iselio, SS. Theologiæ apud Basileenses Professore, audivisse se meminisset, eum ante quatuordecim admodum annos per Helvetiam peregrinantem Tiguri in manuscriptum Silii forte fortuna incidisse, nihil apud amicum prætermisit, ut ejus opera codicis illius excerpta mihi impetrare posset. Quum vero Iselius ea de re cum Hottingero, Theologo Tigurino, egisset, isque non modo librum conferendi, verum insuper, quod raro concedi solet, ad Iselium mittendi potestatem et bibliothecæ curatoribus ac præfectis impetrasset; excussis omnibus angulis tandem præter spem codex Silii, quam diligentissime quæsitus, Tiguri non reperitur. Ut adeo persuadeat sibi Iselius, vel membranas illas interea temporis scelestis manibus ex bibliotheca Tigurina subreptas, aut in latebras infortunio quodam amotas fuisse, vel, quum id ob singularem eorum, quorum curæ hæc bibliotheca commissa est, diligentiam nullo modo verisimile videretur, Silium, quem se manuscriptum Tiguri vidisse, et manibus tractasse credebat, in quodam Helvetiæ monasterio, cujus nunc memoria non occurrebat (plura enim libris vetustis haudquaquam destituta eodem in itinere perlustraverat), adhucdum latere; sed cujus, si quam maxime meminisset, ob nuperos per Helvetiam motus et animorum dissidia videndi aut conferendi nulla spes supererat. Interim idem Schminckius, qui non minus meis, quam sui ipsius commodis inservire cupiebat, quum etiam in bibliotheca Guelferbytana Silii codicem servari intelligeret, non ante conquievit, quam Eccardus, Professor Helmæstadiensis, recepisset, se varias ejus lectiones excerpturum, et ad me missurum, qui tamen, quum ex illo tempore variis negotiis inpeditus fuerit, tum inprimis quoniam ei provincia historiam ac res gestas Georgii I, Regis Magnæ Britanniæ et Electoris Brunsvicensis conscribendi inposita sit, fidem datam adhuc solvere prohibitus est. Ea vero molestius tuli, utrumque hoc negotium in fumum abiisse, quod simul omnem spem codices aliis, qui Silio opem tulerunt, non visos nanciscendi penitus mihi præcisam cernerem. Nam præter manuscripta volumina, quorum modo memini, et ea, quæ Heinsius aliique Silii interpretes consuluerunt atque excusserunt, quorum integerrimum etiam atque optimæ notæ Coloniense dudum periisse est quod suspicemur, rari per Europam poetæ nostri Codices reperiuntur, et nescio, an plures, quam recentissimus ille, quem ante hoc biennium, quum Lutetiæ versarer, in bibliotheca Regis Christianissimi videre contigit, sed ob temporis brevitatem cum editis committere non potui, et sex alii in Italia, pariter nuper scripti, quorum quinque in bibliotheca Magni Ducis Etruriæ, unum in bibliotheca Eminentissimi Cardinalis Ottoboni exstare coram mihi adfirmavit testis oculatus vir eruditissimus, et non modo Benedictinorum, sed totius etiam Galliæ lumen ac singulare decus, Bernardus de Montfaucon[8]. Codicem enim, quem testimonio Götzii in descriptione Bibliothecæ Senatus Lipsiensis Lipsiæ exstare credebam, dum in eum perquirerem, nullum esse, sed calami vitio pro Statio Silium positum audivi. Auxiliis igitur atque opibus, et quæ ipse habebam, et quæ amicorum benignitate consecutus sum, instructus Silii recensionem adorsus sum, illud inprimis adtendens, ut auctoris contextus, quantum fieri potuit (restant enim etiamnum plurimi nodi difficillimi, qui sine aliorum codicum auxilio vix solvi posse videntur), ex manuscriptorum ac vetustarum editionum præscripto quam emendatissimus ederetur: in quo passim secutus sum, nisi ubi genius linguæ Latinæ vel poetæ aliud mihi flagitare videbatur, quod tamen paucissimis in locis accidit, Illustrissimum Heinsium, qui oræ editionis Dausqueianæ, qua uti solitus fuit, non modo notas suas alleverat, sed etiam ipsum poema, quemadmodum a manu Silii profectum conjiciebat, antiquorum librorum fide diligenter atque accurate correxit. Deinde, quoniam codicibus manu exaratis destitutus forem, sine quibus parcissime conjecturis indulgendum censeo, illud præcipue in notis egi, tum ut a viris eruditis ex membranis revocatas lectiones aut ab ingenio profectas conjecturas vel optimorum auctorum testimonio probarem ac stabilirem, vel receptam lectionem, si ea præstare videretur, sine cujusquam offensione vindicarem: tum ut ex priscis editionibus, si fieri posset, ostenderem ac palam omnibus facerem, quibus gradibus veterum librariorum, typographorum aut criticorum ignorantia atque audacia Silii manus depravata, et ea, quæ vulgo, obtinebant, verba substituta fuerint: tum ut decantatam et omnibus notissimam Silii imitationem Maronianam accuratius demonstrarem: tum denique, ut loca obscuriora, quæ tirones facile morari possent (æque enim eorum, quam principum in his literis virorum rationem habendam esse arbitratus sum), clariori luce perfunderem.

Possem nunc, mi Lector, ad ipsum poetam evolvendum te dimittere, nisi data hac occasione, publici juris facienda censerem, quæ nuper ad difficilem Silii locum lib. III, v. 395, præsente Newtono, Annæ Magnæ Britanniæ Reginæ Legato, publice prælegit Antonius Maria Salvinius, Græcarum literarum Florentiæ Professor, mecum vero communicavit Henricus Brenkmannus, ex ore illius excepta, quibus, quæ Illustriss. Heinsius ad eumdem locum notavit, egregie confirmantur. Verba Silii hæc sunt,

At Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra Nebride et Hortano Mænas nocturna Lyæo.

Ad quæ ita Salvinius: «Nebrissæ Hispanicæ urbis etymon ostentatione quadam eruditionis ingeniosa ac poetica Silius arcessit a Græcia, quasi, sicut omnium doctrinarum, illa quoque omnium linguarum parens atque altrix fuerit. Nebrissæ igitur nomen a Nebride h.e. hinnuli aut damæ maculosa pelle, derivat, qua Menades seu Bacchæ, tamquam animalis pelle Baccho dilecti, dorsum ac caput operiebant. Sacra Bacchi nocturna quis nescit? In iis, quæ Orgia (credo a numinis vi Bacchantiumque ira ac furore adpellabantur), multa arcana atque infanda perpetrabantur. Lampzacenum illum obscœnum deum, quem tamquam omnis genituræ præsidem venerata Priapum adpellavit antiquitas, eumdem cum Baccho esse putabant. Nec novum est, plura numina in unum conferri, ut videre est apud Macrobium, veterum superstitionis indagatorem sagacissimum. Priapum novitium esse Deum, Strabo ait, argumento ejus, quod apud Hesiodum, qui Theogoniam conscripsit, et de Deorum stirpe accurate verba fecit, de Priapo altum silentium est: quamobrem Geographus Orthanæ, Conissalo, Tychoni aliisque similibus apud Atticos diis similem esse pronunciat, ut aliquid, quod illum quoquo modo repræsentaret, in antiquitate reperiat. Verba Geographi sunt e libro XIII. Ἀπεδείχθη ὁ θεὸς οὗτος ἀπὸ τῶν νεωτέρων. Οὐδὲ γὰρ Ἡσίοδος οἷδε Πρίαπον, ἀλλ’ ἔοικε τοῖς Ἀττικοῖς Ὀρθάνῃ, καὶ Κονισσάλῳ, καὶ Τύχωνι, καὶ τοῖς τοιούτοις. Creatus deus hic a recentioribus; neque enim Hesiodus novit Priapum, verum similis est Atticis Orthanæ, Conissalo, Tychoni, similibusque numinibus. Qui indicem Latinum Strabonis confecit, Orthana, inquit, dea Attica. Imo ego, Orthana, inquam, deus Atticus. Non est enim Ὀρθάνῃ dandi casus apud Strabonem a recto feminino Ὀρθάνη, verum a recto masculino Ὀρθάνης, latine Orthana. Nam quod nomen vere masculum deum significat, non femininum, re ipsa constare videtur. Quippe procul dubio Ὀρθάνης ab erecta virilitate, qua ille deus insignis est, adpellabatur. Quid hoc ad deam? Ergo Lyæo cognomentum Orthanæ, quum Baccho Venus incalescat, æquissime tribuit Silius, et nihil mutandum, nisi quod varianda scriptura, et adspiratio, quæ initio obrepserat in Hortana, ab illo loco removenda, et post t ponenda, ut sit Orthana, ἀπὸ τοῦ ὀρθὸς, rectus, erectus, et retinendum, ut habetur in editione Genevensi,

...... Et Orthana Mænas nocturna Lyæo;

«quod male editores Amstelodamenses mutarunt in Hortano, ut concordarent, ut ita dicam, cum Lyæo. Nihil ad hunc locum Daniel Heinsius in Crepundiis suis ad Silium Italicum.»

[Annotatio 1: Eadem est sententia Fabricii et Ernesti in Biblioth. lat. Tom. II, p. 178; Vossii de histor. lat. I, 29, p. 144, et Apostoli Zeni Diss. Voss. I, p. 3. Sed refragatur Lefebvre in Præfat. Edit. Latino-Gallicae p. 10, cujus verba, ab Ill. Ernesti jam adposita, hæc sunt: «Je suis actuellement convaincu par la lecture du Poëme de Pétrarque, que ce Savant en avait un exemplaire. Drakenborch et M. le baron de la Bastie (Mém. de l’Académ. des Inscrip. Tom. XV) ont répété, d’aprés Lil. Girald, que si Pétrarque eût connu le Poëme de Silius il n’en eût pas fait un sur le même sujet. Je suis au contraire persuadé que Pétrarque n’a fait le sien, que parcequ’il avait un Silius, qu’il regardoit sans doute comme le seul exemplaire qui fût resté, et qu’il a laissé ignorer pour la gloire de son propre ouvrage.» Hanc suspicionem nimis injuriosam probat censor eruditus in Annal. literar. Gœtting. a. 1782. Additam. pag. 261, 262.

Videatur quoque Colomesius ad Gyraldi dialog. IV, de Historia poetarum pagin. 240. Ed.]

[Annotatio 2: In der umständlichen Bücher-historie. Lips. 1715, in-8º.]

[Annotatio 3: Mabillonius itineris Italici p. 211, et Menagius anti-Bailleti I, p. 46. Integram exhibet etiam Jac. Lenfant ad calcem Poggianorum. Amst. 1720, in-8º, pag. 309. Præter eum in Biblioth. lat. Fabricio-Ernestina T. II, p. 259, laudantur Poggii Opera Basileæ edita p. 272, 394; Menagiana T. I, pag. 97; T. IV, pag. 90, et Julii Nigri Historia scriptorum Florentinorum vulgata Italice p. 473.]

[Annotatio 4: In Emendatt. et Antiqq. Lecti. libris, Antverp. 1576, in-8º, et Paris. 1583, editis, atque in Tomo III Lampadis artium Gruterianæ recusis Francof. 1604, in-8º.]

[Annotatio 5: Editis Francof. 1584, in-8º, et in Gruteri Lampade artium T. V.]

[Annotatio 6: Qui prelo excusi sunt Francof. 1624, fol. Cf. Crenii Animadverss. philol. XI, p. 15.]

[Annotatio 7: Codex nunc Puteanus, antea Venetus, recentissimus et male a N. Heinsio collatus, si fides habenda fuerit diligentissimo Lefebvre, qui se accuratius eum excussisse gloriatur.]

[Annotatio 8: A Lefeb. etiam collatus est Codex Tellerianus sive Tellieri, in Italia inchoatus anno 1413, absolutus anno 1417 bonæ notæ, non integer, varia manu scriptus, chartaceus. Præterea in Bibliotheca latina Fabricio-Ernestina Tom. II, pagin. 174, laudatur alius codex antiquus, de quo Philippus Rossius in libro, cui titulus est: Ritratto di Roma antica pagin. 83, ubi de Bibliotheca Vacana agitur: Fu portato di Spagna il libro di Silio, Italico con l’imagine di Annibale, il quale hoggi si ritrova nella predetta libraria.]

SECTIO V.

Catalogus editionum C. Silii Italici.

1471.

Romæ per Conradum Suveynheym et Arnoldum Pannartz, in-folio, una cum C. Calpurnio et Hesiodo. In fine libri hæc addita: Anno Dñici Natalis MCCCCXXI die V mensis Aprilis, summo Pont. Paullo II. Veneto, anno Pont. VII, Jo. An. Epũs Alerieñ in insula Cyrno recognitionem absolvit diebus circiter XV. Lector Benivole vale perpetuo.

Aspicis, illustris Lector, quicumque libellos, Si cupis artificum nomina nosse, lege. Aspera ridebis cognomina Teutona; forsan Mitiget ars Musis inscia verba virum. Conradus Suveynheym Arnoldus Paĩ artzque magistri Romæ impressere talia multa simul. Petrus cum fratre Francisco Maximus ambo Huic operi aptatam contribuere domum.

Principis hujus editionis volumina ducenta septuaginta quinque prelo exiisse, patet e Catalogo antiquissimo librorum, a duobus Germanis, Sweinhemio[1] et Pannarzo, qui primi typographicam artem in Italiam intulere, primum in monasterio Sublacensi et deinde Romæ excusorum ab ann. 1467 quem Joannes Andreas, Episcopus Aleriensis, exhibuit in nota illa epistola ad Xystum (Sixtum) IV, 20 Mart. 1472 scripta, et quinto tomo Bibliorum cum glossis Nicolai de Lyra, in edit. Rom. 1472, in-fol. præmissa: quæ in epitomen redacta reperitur in Maittarii Annal. typogr. tom. I, pag. 48, et in Fabricio-Ernestina Biblioth. lat. tom. III, p. 562 sqq. Memoravit hanc editionem Maittarius l.c. p. 303; sed accuratius de ea egit Card. Quirinus de optt. scriptt. edd. ad Paulli gesta II, pag. 174. Exemplar ejus, a Perizonio commodatum, et ab eodem deinde bibliothecæ Lugduno-Batavæ legatum, Drakenborch. inde ab initio Lib. VII contulit. A principio carminis Siliani hunc librum excussit Lefebvre, qui tamen non, quoties a vulgatis abhorret, varietatem lectionis adnotasse videtur, et pauca in eo bona inesse, multisque in locis unum et alterum versum desiderari monet.

1471.

Romana altera, edita a Pomponio Læto, sine nomine typographi.

Hanc cum vulgatis comparavit Lefebvre de Villebrune, qui eam his verbis laudat: «Minus elegans, quam præcedens: sed eodem tempore, e multo meliori codice excusa. Viginti sex diebus post editionem Andreæ prodiit. In fine legitur: Opus jam neglectum Pomponius recognovit anno Domini M.CCCC.LXXXI, VI Kal. Maii. Rome. Editio princeps est ut altera. Nullum exemplar tam sæpe adcedit ad optimum textum codicis Agrippinatis. Suas in tribus aut quatuor locis lacunas habet. In-fol. minori forma: auro contra cara; nec cuiquam Editori nota.» Eam tamen memorarunt Marsus in Præfat., de Bure Bibliographie instructive, Crevenna Catalogue raisonné de la collectíon des livres de M. Pierre Antoine Crevenna, négociant à Amsterdam, et, qui in Silii edit. Bipont. laudantur, Hamberger zuverlässige Nachr. von alten Schriftstellern, tom. II, pag. 203, 204, et Catal. de la Bibl. du Roi. Bell. Lettr. tom. I, pag. 316.

1474.

Romana III, in-folio.

Hanc editionem, cujus meminit Hamberger l.l. primam esse putabat Cellar. in Præf. Nemo editorum eam vel vidit, vel contulit, excepto forte Nic. Heinsio; nam editionem Romanam, ex qua varietatem lectionis exhibuit, non Romanam principem vel secundam, sed hanc tertiam, vel, quæ mox recensebitur, quartam fuisse suspicor, quoniam a superioribus illis, quarum lectiones Drakenb. et Lefeb. notarunt, quamplurimis in locis discedit. Hinc etiam in Varr. Lectt. eam editionem, qua Nic. Heinsius usus est, Rom. 3, vel R. 3 vocavi. Utrum vero tertiam, an quartam Romanam inspexerit, non habeo dicere. Explorent hoc ii, quibus libri ad manus sunt. Ceterum miror, hanc suspicionem meam nemini ante me incidisse, omnesque editionem, quam Heinsius manibus versaverit, pro Romana principe habuisse, quam propterea ab eo male collatam esse passim observat Lefebvre, qui alias in ea lectiones deprehenderat.

1480.

Romana IV, in-folio.

Hunc quoque librum neque a Drakenb. neque a quoquam alio editorum ad Silium emendandum in consilium vocatum esse, est quod doleamus. Vid. tamen notata ad edit. præced.

1481.

Parmæ, in-folio.

Editio præstantissima et rarissima, a solo Nic. Heinsio visa et collata. Vid. Drakenb. Præfat. Plerumque tamen cum Rom. pr. consentit, et ex ea forsan, vel ex eodem fonte fluxit.

1481.

Mediolani, in-folio. In fine ejus hæc leguntur: «Hic Syllii Italici codex, quamvis esset Romæ impressorum negligentia multis in locis depravatus, recognitus est ab eodem Petro Justino Philelfo, ut nonnullis amicis suis obtemperaret, septimo Idus Novembres. Impressit autem Mediolani Antonius Zarothus, opera et impendio Johannis Legnani: anno salutis M.CCCCLXXX. PRIMO. LECTOR. BENIVOLE. VALE. PERPETUO.»

Hanc editionem, quam itidem ex Rom. pr., ab qua raro discrepat, expressam suspicor[2], contulit Drakenborch.

1483[3].

Veneta I, in-folio. Sylius Italicus cum commentariis Petri Marsi. In fine hæc leguntur: «Venetiis per Baptistam de Tortis MCCCCLXXXIII, die VI Maii.»

Exemplari hujus editionis inde a lib. VII, usus est Drakenborch. qui tamen jam ab initio carminis Siliani lectiones Marsi cum Modio et Dausq. notavit. Petrus Marsus, Italus genere, ex Marsorum gente oriundus, copiosos more veterum scholiastarum commentarios scripsit, ter Venetiis editos et Parisiis recusos. Multa quidem poetæ loca bene illustravit, et, si Ill. Ernesti, recentissimum Silii interpretem, exceperis, nemo fere ei anteferendus est. Sed rudis scholiorum moles sæpissime etiam legentibus fastidium movet, et permulta vel male adcepta et prave exposita, vel plane neglecta sunt et omissa.

1492.

Veneta II, cum commentariis Petri Marsi, in-folio. In fine hæc leguntur: «Venetiis opera ingenioque Boneti Locatelli: instinctu vero ac sumtibus nobilis viri Octaviani Scoti Modœtiensis, anno salutiferæ incarnationis nonagesimo secundo supra millesimum ac quadringentesimum, quintodecimo Kalendas Junias.»

1493.

Veneta III, c. commentariis Petri Marsi, in-folio.

Hæc editio, a Drakenb. et Fabricio omissa, memoratur Cellario in Præfat. et Societ. Bipont. quæ eam in Bibl. quoque Francof. ad M. exstare docet, et laudat Cl. Lengnichii Beyträge Part. II, pag. 123. Vellem tamen, viri docti editiones Venetas accuratius inter se comparassent, criticaque cum cura et subtilitate excussissent.

Alia Veneta, ann. 1495, fol. cum commentariis Pii memoratur in Bibliothecæ Barberinæ Catalogo, quam tamen frustra quaeri monet Ernesti in Bibl. lat. Fabric. tom. II, pag. 177.

1504.

Lipsiæ (Venet. in Drakenb. Catal.) ex recensione Martini Herbipolensis, in-folio. In fine hæc leguntur: «Habes, candide Lector, divinum opus Silii Italici de secundo bello Punico, noviter et emaculate impressum cura et impensis Baccalaurii Martini Herbipolensis, cum argumentis Hermanni Buschii in singulos libros: ex quibus tibi, quid in unoquoque volumine continetur, statim apprehendere poteris.»

Eam consuluit Drakenb.

1508.

Parisina I, in-4º, sine notis. In fine hæc leguntur: «Silius Italicus finit, impressus Parhisii in Bellovisu pro Radulpho Laliseau, anno salutis millesimo quingentesimo octavo, die duodecima mensis Decembris.»

A nullo editore, quod sciam, conlata.

1512.

Parisina II, cum commentariis Petri Marsi, in-folio. In fine hæc reperiuntur: «Parrhisiis ex ædibus Nicolai de Pratis. XI Kalendas Maii anno Domini supra millesimum quingentesimum duodecimo, impensis vero honestissimorum virorum Poncii Probi, et Francisci Regnault, bibliopolarum.»

Consulta a Drakenb. et accuratior Venetis Marsi, judice Lefeb.

1514.

Lugduni in-8º, curante Damiano Benessa Ragusæo, apud Barthelemy Troth.

Post editionem Pomponii optima inter veteres, si fides habenda Lefeb. qui eam contulit. Critica certe cura et subtilitate Benessa omnes quum seculi XV, tum XVI, editores superavit. Cf. Præf. Drakenb.

1515.

Florentiæ apud Philippum Juntam, ex emendatione Ambrosii Nicandri, Toletani, in-8º.

Nicander inconsulta et temeraria mutandi corrigendique libidine Siliani carminis contextum quavis fere pagina fœde conrupit. Vid. Varr. Lectt. et Præfat. Drakenb. Nihilo secius ejus vestigia legit Aldus, quem deinde Nutius aliique sequuti sunt. Quo factum est, ut interpolatio grassaretur in omnes fere editiones, ante Drakenb. typis expressas, qui primus cuncta quasi vulnera, a Nicandro carmini inflicta, sanavit, totque maculas, ei adspersas, delevit: etsi jam ante eum opera Carrionis, Modii, Barthii et Dan. Heinsii non infeliciter in emaculando Silio stabuloque, ut ita dicam, Augiæ purgando versata est. Editiones itaque hujus et seq. seculi paucis recensuisse sufficiat, quoniam non magna inde ad nos et poetam nostrum utilitas redundat. Ceterum Drakenb. usus est exemplari edit. Juntinæ, cujus margini Ger. Vossius pauca adnotaverat.

1522.

Basileæ, apud Thomam Volfium, cum argumentis et scholiis in margine adjectis Hermanni Buschii, in-8º.

In hac plura non in melius mutata, teste Lefeb.

1523.

Venetiis, apud Aldum et Andream Asulanum socerum, in-8º.

Asulanus Nicandri vestigiis institit, sed primus inseruit Silii lib. VIII, versus 145... 225, quos deinde reliqui editores in contextum receperunt. Nic. Heinsius ad Sil. VIII, 145 hæc notavit: «Versus octoginta et plures proxime sequentes usque ad versum 225 a vetustis absunt exemplaribus. Qui nunc leguntur, eos primus Andreas Asulanus, Aldi Manutii socer, in editionem suam, anno MDXXIII procusam, invexit, depromtos, ut opinor, ex collectaneis criticis Jacobi Constantii, editis Fani anno MDVIII qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse missos adfirmat cap. XCII. An Silii sint multum ambigo.» Cf. notæ nostræ in Varr. Lectt. ad l.c. et, qui in edit. Bipont. laudatur, Catal. Bibl. Bunav. T. I, Vol. I, p. 347; Lefeb. de hac editione ita judicat: «Pessima hæc, nec spectanda, nisi longum fragmentum, vere Silianum, reddidisset.»

1531.

Parisiis, apud Simonem Colinæum, cum argg. et scholiis Buschii, in-8º.

1543.

Basileæ, apud Henricum Petri, cum argumentis et scholiis in margine adjectis Hermanni Buschii, in-8º.

1547.

Lugduni, in-12, apud Sebastianum Gryphium.

Unum alterumque Silii locum in hac editione restitutum esse, monet Lefeb.

1551.

Lugduni, in-12, apud Seb. Gryphium.

1566.

Antverpiæ, in-12, apud Philippum Nutium.

Ducta et expressa ex ed. Aldina.

1568.

Antverpiæ, in-12.

1578.

Lugduni, in-12. (Edit. Bipont. addit: apud Antonium Candidum. Ed.)

1598.

Lugduni, in-12, apud Antonium Candidum (le Blanc), cum argumentis Buschii.

1600.

Lugduni Batavorum, in-24. Silius Italicus de secundo bello Punico: in quo ad codicis Modiani fidem versus spurii ejecti sunt, ac legitimi substituti; notæ uberiores sub <f>Crepundiorum Silianorum</f> titulo adjectæ opera Dan. Heinsii. Ex off. Plantin. Christophori Raphelengii.

Ratio et præstantia hujus editionis, quæ criticis usibus non parum inservit, vel ex ipso titulo cognoscitur. Crepundia Siliana Dan. Heinsii, tunc temporis nondum viginti annos nati, perrara sunt, etsi Cantabrigiæ a. 1646 recusa. Numquam satis commendabuntur, judice Lefeb., et in Præf. Drakenb. bis amplissimis ornantur verbis. Neque ego is sum, qui variæ ea et reconditæ doctrinæ copia abundare negem. Sed in emendando Silio non multum poetici ingenii produnt, et ad ipsam quoque ejus interpretationem parum inde profeceris. Primum enim, si quatuor vel quinque libros priores exceperis, in reliquis quidem Heinsius vix decem, et nonnumquam non nisi quinque sive sex locis notas adspersit. Deinde eruditioni expromendæ magis, quam par est, indulget, eaque passim vel minus accurata, vel nimis aliena est et copiosa. Nam plura Græcorum scriptorum, quam Silii verba et loca, vel emendare vel exponere conatur, et omnino id fere agit, ut vocabulum aliquod seu locum carminis adripiat, cui multa quidem docta et plerumque ex Græcorum fabulis, ritibus et grammaticis hausta, vel ad horum linguam totamque antiquitatem spectantia, sed vel hanc ob causam parum apta et ab ingenio juveniliter luxuriante, quod in Græcorum quoque poetarum versibus latine, vel in Romanorum locis græce reddendis sæpius exercetur, profecta adfundat.

1601.

Antverpiæ, in-12, apud Gislenum Jansenium.

1603.

Lugduni, in-12, apud Johannem Pillehotte.

1603.

Lugduni (Genevæ), in-4º, apud Sam. Crispinum, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum: Ed. I, Vol. II. (In edit. Bipont. inscribitur: Aureliæ Allobrogum. Ed.)

1607.

Genevæ, in-12, apud hæredes Jacobi Chouet, cum argumentis Buschii.

1611.

Lugduni Batavorum, in-24, apud Christoph. Raphelengium.

1611.

Genevæ, in-4º, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum. Ed. II, Vol. II, pag. 146... 263.

1614.

Lugduni, in-8º, ap. Joh. Pillehotte.

1615.

Parisiis, in-4º, apud Davidem Douceur. In C. Silii Italici Viri Consularis Punica, seu de bello Punico secundo Libros XVII, Cl. Dausqueius Sanctomarius Canon. Tornac. Quædam hujus editionis exempla annum 1618 præ se ferunt. In Dausqueii commentario multa quidem insunt bona, et ipse erat homo omni doctrina ornatissimus, sed non satis digesta et subtili, unde parum feliciter plerumque et interpretis et critici partes agit. Præterea lectoribus sexcenties non tædium modo, sed bilem quoque movet, quoniam infesto in Modium et Dan. Heinsium animo cæcoque iis contradicendi studio incensus, omnia fere ab iis recte et egregie emendata respuit, et ubivis vulgatam lectionem, quamvis ineptam, tuetur et revocat. Hinc sæpius meliora vidit et probavit; sed nihilo secius frugibus inventis, glandibus vesci, et Nicandri somnia defendere maluit, quam veritati manus dare. Cf. Præf. Drak.

1616.

Lugduni Bat. in-4º, in corpore poetarum Latinorum, cura Alexandri Ficheti S.J. edito.

1618.

Antverpiæ, in-12, ex off. Plantin. Raphelengii.

Editio D. Heinsii repetita.

1620.

Amstelodami, in-24, apud Guil. Janssonium. Præmissa est Silii vita per Herm. Buschium.

1627.

Amstelodami, in-24. Eadem editio repetita.

1627.

Genevæ, in-4º, in corpore poetarum Latinor. Ed. III, Vol. II.

1631.

Amstelodami, in-24, apud Guil. Blaew.

1640.

Coloniæ Allobrogum (Genev.), in-4º, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum. Ed. IV.

1646.

Cantabrigiæ, in-12, apud R. Daniel. Crepundia Siliana Danielis Heinsii. A Rogero Danieli addita est ejusdem Heinsii dissertatio de veræ Criticæ apud veteres ortu, progressu usuque, tum in ceteris disciplinis, tum in sacris: et de religione Ægyptiorum, Græcorum, Latinorumque ex Oriente repetenda origine.

1656 et 1672.

Lond. Fol. cum iconibus æri incisis. Cum Anglica metaphrasi Silium edendum curavit Thomas Ross, Eques et Regiæ Bibliothecæ præfectus: qui etiam Silianum carmen a Scipionis triumpho ad Hannibalis usque necem continuavit.

1695.

Lipsiæ, in-12, apud J. Thomam Fritsch. C. Silii Italici, Viri Consularis, de bello Punico secundo Libri XVII. Christophorus Cellarius recensuit, et notis, et tabulis geographicis, ac gemino indice, rerum et latinitatis, illustravit.

Conf. Præf. Drakenb.

1713.

Lond. Fol. in Maittarii corpore poetarum Latinorum.

1717.

Trajecti ad Rhenum, in-4º, apud Guilielmum Van de Water, Academ. Typogr. Caii Silii Itatici Punicorum libri septemdecim, cum excerptis ex Francisci Modii Novantiquis Lectionibus, et Casp. Barthii Adversariis, tum Danielis Heinsii crepundiis Silianis, et postumis notis Nicolai Heinsii, nunc primum editis, curante Arnoldo Drakenborch, cujus etiam annotationes passim additæ sunt.

Conf. ipsius Drakenb. Præf. Ad eum plane transferri potest judicium, quod Cel. Heyne in ed. Tibulli pag. XVIII, de Broukhusio tulit: «Drakenborch, elegantis ingenii vir et multarum literarum, haud dubie is est, cui Silius plurimum debet: si non interpretatione, tamen subsidiorum criticorum adparatu. Nam quæ boni interpretis munus postularet, parum exploratum habuisse videtur: pro more enim sui seculi nihil videt, quod illustrandum sit, nisi ubi in exquisitiorem loquendi formam inciderit aut varietatem lectionis offenderit: tum vero exemplorum nube involvit et lectorem et poetam; luce interdum, quam exspectabat, subducta magis quam inlata.»

1765.

Mediolani, III Vol. in-4º, cum versione Italica Monachi Maximiliani Buzii.

Pessima editio, judice Lefeb.

1775.

Mitaviæ, in-8º, apud Frider. Hinzium. C. Silii Italici Punicorum libri septemdecim e recensione Arnoldi Drakenborch curavit et Glossarium Latinitatis adjecit Jo. Petrus Schmidius.

Editor, præmissa Præf. Drakenb. et Cellarii Dissert. de C. Silio Italico, textum a Drakenb. datum repetiit, et magnam conjecturarum N. Heinsii partem quæque alia in animadverss. VV. DD. in editione Drakenb. ad intelligentiam poetæ apta viderentur, in Glossario breviter exhibuit, adspersis notis quibusdam et conjecturis: de quibus acre hoc judicium facit Lefeb. «In iis sæpe futilissimus nugator: cui satius fuisset, Silium nunquam adtigisse.»

1781.

Parisiis, in-8º, via et ædibus Serpentinis. C. Silii Italici de bello Punico secundo Poema, ad fidem veterum monimentorum (codicum) castigatum, fragmento auctum. Operis integri editio =princeps=. Curante Joan. Bapt. Lefebvre de Villebrune.

Lefebvre V.C. eodem tempore aliam poetæ nostri editionem, quæ tribus Voll. continetur, et præter carmen Silianum Gallicam ejus versionem exhibet, excudendam curavit, eique indicem subjunxit, cui titulus est: Nomenclature historique et géographique: in quo, ut et passim in Notis criticis, Latinæ editioni subjectis (Part. II, pag. 1... 148), permulta consarcinavit, quæ vel tironibus nota sunt, et, quum Celticæ, Punicæ aliarumque Orientis linguarum aliquam sibi cognitionem habere videretur, ubivis etymologias, ex iis petitas, intexuit. Rerum trivialium multitudinem ipsi condonaremus, si Germanos, non populares suos, eas docere in animum induxisset. Nam ipse profitetur: Si j’avais écrit pour les Allemands, j’aurais tout dit, sans passer le moindre mot; parceque, en qualité d’Allemand, j’aurais eu droit de supposer tous mes lecteurs ignorants. Mais nous avons plus d’honnêteté en France. Præf. pag. XXXV. Quam docte autem et ingeniose originem vel populorum, urbium et fluviorum a Scythis, Celtis et Slavis, vel singulorum verborum et loquendi formularum ex Græca, Punica, Ebræa, aliisque Orientis linguis sibi deducere videatur, cognoscitur vel ex notis ad lib. I, 25, 235; III, 26, 338, 395, 682; IV, 534, 786 (Domus, a δέμω, ædifico); VI, 609, 632; VIII, 362, 472, 473 (Barbare harundo, harena in Drak. Melius arundo a voce Celtica rod, rud, id est, canna, juncus; inserto n ut sæpe, et præposito a, spiritu leni. Ita arena ab areo, aresco, ut aridus), 492, 520; X, 414; XI, 265 (Capitolium, vox composita binis vocibus Celticis et Punicis cap, petra, et tol, vel tal, alta), 551; XIV, 40, 634; XV, 672, 721. Quod ad criticum ejus adparatum adtinet, præter tres membranas, a Carrione, Modio, Barthio et Nic. Heinsio conlatas, usus est codice Tellieri (v. sup. not. 1, p. 444) omnibusque editionibus priscis, et inter eas Romana II et illa Damiani Benessæ, quas reliquis longe anteferendas censet. Quibus præsidiis ad poetam recensendum instructus omnino bene de eo meritus est, multa quum ingeniose conjecit, tum recte emendavit, et sive conjecturas, correctiones et explicationes aliorum novis argumentis pluriumque librorum auctoritate, sive lectiones, ab iis frustra sollicitatas et temere rejectas meliore interpretatione stabilivit. Sed multo plura ipse vel citra necessitatem, vel perperam et invita Minerva immutavit, sæpiusque ea, quæ a solo ingenio profecta sunt, ne admonito quidem lectore, nec addicentibus libris in contextum recipere nulla ipsi religio est. Nec mirum; nam ipse præcipit; Que les bonnes leçons soient dans le texte, ou marquées séparément, il n’importe. Nonnunquam adeo, quasi inter lectiones, quæ ipsi in mentem venerint, et quæ codicum auctoritate firmentur, nihil intersit, ad librorum MSS. fidem provocat, dum ingenii sui fetus nobis propinat; v.c. lib. VI, 609, ubi nulla lectionis varietas in libris, quotquot adhuc innotuerunt, deprehenditur, hæc notavit: «Sensu loci nil clarius, nihilque minus perspectum omnibus editoribus. Æternus forem, si eorum nugas hic ventilarem. Pro tandem legit Drakenb. mentem contra fidem scriptorum. Non dixit poeta dat mentem, sed dat deponere, ut dat habere, ne alia sexcenta adferam: hebraismus est.» Ib. v. seq. «gentem. Absurde Drak. tandem.» (Drakenb. servavit lectionem omnium librorum, et in notis eamdem fere medicinam, sed timide, loco adtulit.) «Non male fuit affectus hic locus, nisi ab ipsis editoribus; legendi erant scripti.» Quanta autem humanitate, modestia et urbanitate (honnêteté française) vir doctus, qui omne Gallorum ληκύθους exsorbuisse sibi videtur, vel suas conjecturas venditet, vel aliorum conatus refellat, ex qualibet fere Notarum pagina intelligitur. Sufficiat hæc ejus verba laudasse: II, 345, Absurdissimus est Drak. II, 467, Absurde venis in Drak. II, 614, Ineptiunt hic Heynsii, qui volunt paventem aut paventum. V, 410, Miror omnium editorum oscitantiam. Putidus est hic more suo Barthius. VI, 160, Ineptit H. qui vult saniem. Prope assentit incautus Drak. in notis. VI, 276, Nullus hic Drak. cui pessima quæque placuerunt. VI, 360, Absurde H. durum ad tempum opem: non intellexit. VI, 413, Absurde Heynsius arceri. Fucum sibi facit Drak. VI, 649, Absurdissimus est hic Drak. in textu, ubi dives scribit; delirat prope in notis. VI, 689, Mira est hic oscitantia Drak. et aliorum. VII, 153, Absurdissimus est hic Drak. qui vult discussit, vel diffinxit: vox diffinxit barbara est. VII, 184. Delirant prope hic Heynsius et Drak. dum obtrudunt decerpsit. VII, 280, 283, Dormiunt H. et D. VII, 382, Fungum vult H. qui offert celebranda. VII, 421, Inepte H. despectat. Non capit; fucum sibi facit Drak. qui hanc emendationem probat. VII, 435, Ineptissime evolvens H. VIII, 107, Putide ineptit hic Barthius, quem incauti Heyns. et Drak. audiunt. VIII, 263, Nil non absurdi promunt hic H. et D. ut petulantia intrudant. VIII, 315, Ineptit hic Drak. qui vult inserere te ante fer, duce malesuado H. VIII, 425, Ineptit doctissime hic Heynsius, quum vult verno. VIII, 428, Iterum ineptit Heyns. VIII, 547, Ineptit docte hic H. IX, 645, Sapit importune hic D. qui alibi sapere ita debuerat. Fucum ipsi fecit H. XI, 163, Ineptit hic ineptissime, et, fas sit dixisse, ignarissime D. cum H. Similia sexcenties obvia, quæ quum legimus, videbimur nobis Gallicæ elegantiæ imaginem expressam cernere, cui si nostrorum hominum elegantiam comparamus, magnopere nos ejus pœniteat necesse est[4]. Ceterum si quis miretur, quid sit, quod nos operis integri editionem principem sibi debere glorietur Lefebvre, sciat, eum lib. VIII, versus 145... 225 (quos tamen Andreas Asulanus jam a. 1523 et post eum alii in contextum receperant), inseruisse, et lib. XVI, inde a v. 27, fragmentum, ut putat, egregium, cujus etiam in titulo mentionem fecit, in editionem invexisse. Id e codice Biblioth. Reg. Paris. (qualis ille sit... nam Puteanum, a Nic. Heinsio jam excussum, innui vix crediderim... non habeo dicere, quum vir doctus nec pluribus, nec, quod sciam, aliis locis[5] ejus meminerit) depromtum esse monet, et in Præfat. inverecundiæ adcusat Fr. Petrarcham, qui illud, quibusdam mutatis, sibi vindicaverit, suoque poemati Africæ lib. VI, non modo totum adsuere, sed etiam in oratione Syphacis, a Lælio Romam abducti, paraphrastice imitari non veritus sit. Quoniam nondum mihi persuadere potui, hoc fragmentum ab ipso Silii ingenio profectum, et olim a me quoque recipiendum esse; liceat mihi, totam hanc morientis Magonis declamationem una cum notis editoris nunc cum levioribus communicare:

Sed postquam medio juvenis stetit æquore pronus, Vulneris increscens dolor, et vicinia diræ Mortis agens, stimulis ardentibus urget anhelum. 30 Ille, videns propius supremi temporis horam, Incipit: «Heu! qualis fortunæ terminus altæ! Quam lætis mens cæca bonis! furor ecce Potentum Præcipiti gaudere loco: status ille procellis Subjacet innumeris; sed finis ad alta levatis 35 En, ruere. Heu! tremulum magnorum culmen honorum, Spesque hominum fallax, et inanis gloria fictis Illita blanditiis! heu! vita incauta, labori Didita perpetuo, semperque incerta, nec unquam Sat mortis prævisa dies! heu! sortis iniquæ 40 Natus homo in terris! animantia cuncta quiescunt: Inrequietus homo, perque omnes anxius annos Ad mortem festinat iter! Mors, optima rerum, Tu retegis sola errores, et somnia vitæ Discutis exactæ: video nunc quanta paravi, 45 Ah! miser incassum: subii quot sponte labores, Quos licuit transire mihi! moriturus ad astra Scandere quærit homo; sed mors docet omnia quo sint Nostra loco. Latio, quid profuit, arma potenti Et tectis inferre faces? quid fœdera mundo 50 Turbare, atque urbes tristi miscere tumultu? Aurea marmoreis quidve alta palatia muris Erexisse juvat, postquam sic sidere lævo Sic diro periturus eram! carissime frater, Quanta paras animis! heu! fati ignarus acerbi, 55 Ignarusque mei.» Dixit: tum liber in auras Spiritus egreditur, spatiis unde altior æquis Despiceret Romam simul et Carthaginis urbem: Ante diem felix abiens, ne summa videret Excidia, et claris quod restat dedecus annis, 60 Fraternosque suosque simul Patriæque dolores. Ecce aliud decus, etc.

(NOTÆ EDITORIS: v. 28. Fraudulenter Fr. Petrarcha Hic postquam, et frustra Pœnus pro pronus.--32. Male Petr. alte est, secutus vitiosam lectionem altee.--35. Male Petr. et finis.--38. Incauta. In codice et Petr. incerta; sed e sequenti versu, a Librario, ut sæpe errarunt.--39. incerta. Sic codex. Male Petr. heu certa.--40. Sat. In cod. et Petr. Stat. Quæ sæpe alternant, ut lib. XII, 589, occurrunt stant in c. P. Stat in R. 2, c. T. pro sat: et lib. VIII, 493, not.--Ib. Heu! sortis. Nota elegantem hellenismum, ignotum in toto poemate Petrarchæ.--41. Animantia. In cod. ajatia. Petr. animalia.--44. somnia. Absurde Petr. lumina.--47. Quos. In cod. quot, a Librario. Quos recte in Petr. Ibid. transire. Vox Ciceroniana pro omittere.--48. quo... loco. Vide lib. I, v. 598; Virg. IX, 723.--49. potenti. Sic recte Petr. In cod. petenti; quod falsum. Bellum ipse Hannibal intulit.--50. mundo. Recte codex. Turbare fœdera mundo, ut in Virg. totis turbatur agris, et terraque marique movebunt lib. XIII, 865. Vide not. ad I, 37. Male Petr. mundi.--53. sic diro. Vide lib. VI, v. 302. Hæc obscure in codice, ubi quasi sub dino, vel duio. Male Petr. in pelago, mutavit.--55. Quanta paras animis. In cod. quantas parax ais. Sic aios pro animos in c. T. lib. IV, 36. Cf. Sil. XII, 555; lib. III, 59; lib. I, 136. Antea frater: similem prosphonesim habes lib. XVII, 260.--57. æquis. Sic recte Petr. In c. aquis.--58. Despiceret. Recte Petr. In c. dispiceret: sed vide lib. XII, 488.--59. Ante diem. Nempe violenta morte, non fato concedens, ut loquitur Tacitus. Vide insignem locum Virgilii, IV, 620.--60. Excidia C. Absurde in Petr. excitata. Ibid. annis. Sic c. In Petr. armis, quod placebat. Hæc enim sæpissime alternant in scriptis.--61. suosque simul. Omittitur que in cod. ut sæpe in scriptis. Sic lib. XIV, vers. ultimo legitur in c. T. terras fretum: requiritur terrasque fretum. Errorem hic emendavit Petr. in quo recte suosque simul).

Hos versus Silianos esse, quum Petrarchæ potius latinitatem et temporis, quo is vixerit, philosophiam redoleant, magnopere dubitat Vir summus in ephemerid. litterar. Goett. a. 1782. Additam. scid. XVII, p. 262, in qua doctissima ejusdem libri censura (pag. 257... 266) pleraque eorum, quæ notavimus, jam occupata videmus.

1784.

Biponti, ex typographia Societatis, in-8º. Caii Silii Italici Punicorum libri septemdecim ad optimas editiones collati. Præmittitur notitia literaria studiis Societatis Bipontinæ. Editio accurata.

Silii vita auctore Crinito præmittitur notitiæ literariæ e Fabricii Bibl. lat. a Jo. Aug. Ernesti auctius edita T. II, lib. II, c. 12, p. 172... 174. Eam index editionum Silii Drakenborchiano et Fabricio-Ernestino auctior (p. X... XVIII), in quatuor ætates digestus; quæ sunt: I. Ætas natalis, 1471... 1514. II. Ætas Juntino-Aldina, 1515... 1600. III. Ætas Modio-Heinsiana, 1600... 1695. IV. Ætas Cellario-Drakenborchiana, 1695... 1781. Pag. XIX... XXVII, repetita sunt Herm. Buschii argumenta, et pag. 1... 426, poeta ipse ex Drakenborchi recensione expressus est: in fine autem adjectæ variæ lectiones editionis Parisinæ Jo. Bapt. Lefebvre de Villebrune.

1791.

Lipsiæ, in libraria Weidmannia, in-8º. Caii Silii Italici Punicorum libri septemdecim. Varietate lectionis et commentario perpetuo illustravit Jo. Chr. Theoph. Ernesti, Prof. Lipsiens. Accedit index uberrimus. Volumen I, quod decem priores poetæ libros complectitur. Brevi præfationi subjuncta disquisitio de carmine Siliano pag. X... XXXII, præfatio Drakenb. p. XXXIII... LIII. Silii vita, auctore Crinito p. LIV, LV, notitia literaria de Silio ex Fabricii Biblioth. lat. pag. LVI... LVIII, index editionum Silii, ex edit. Bipontina repetitus p. LIX... LXV, et testimonia veterum de Silio p. LXVI... LXVIII. Textus editionis Drakenb. prælis adcommodatus, neque (ut ipsis V. Cl. verbis utar), præter aliquot loca, quorum emendatio et necessaria esset, et novis editoris Francogallici curis, hoc est, codicum et librorum nondum collatorum auctoritate vel consensu firmaretur, quidquam in illo mutatum est. Substratæ autem sunt ei brevissimæ notæ criticæ, a commentario sejunctæ.

Quemadmodum Drakenborch adparatu critico optime de Silio ejusque textu promeruit; ita, si interpretationem respicias, plurimum poeta debet Ill. Ernestio, qui primus eum commentariis perpetuis illustravit, omniumque ipsius interpretum haud dubie princeps est censendus. Vir Cel. id consilii secutus est, ut de explicatione potius obscurorum laboraret, quam de emendatione corruptorum. Ipse enim vix tribus vel quatuor locis, stupore et incuria librariorum depravatis, mederi conatus est, et ex omni copia tam variarum lectionum, quam conjecturarum emendationumque, ab ingeniis virorum doctorum, etiam N. Heinsii, profectarum, non nisi paucas easque graviores excerpsit, quoniam in hac quidem re nimis pauca quam nimis multa dicendo peccare maluit, nec utilem operam esse putat, quæ in conjecturis sive faciendis sive dijudicandis collocari solet. In commentario autem omnia loca, in quibus lectores hærere possent, interpretari studuit, et non modo totam poetæ doctrinam et artem, singularumque partium venustatem et ornatum, magna judicii acie rectoque elegantiæ sensu explicavit, sed etiam ingenii luxuriem vel verborum ubertatem, et quæ alia in Silio vituperanda videntur, diligenter, sed nimis forsan acerbe, notavit. Quamobrem ipse profecto ad Silianum carmen edendum numquam animum adjecissem, si novam ejus editionem a tanto Viro parari ante comperissem, quam priores operis mei plagulas jam typis exprimendas curassem. Dimidiam autem libri partem jam ejus redemtori tradideram, quum hæc Lipsiensis editio ad me mitteretur, quæ causa est, quare ejus in fine demum quarti Punicorum libri aut initio quinti mentionem in notis facere, nec nisi raptim illam perlustrare potuerim. Quod etsi magnopere doleo, tamen quæ in ea, et quidem in prioribus potissimum libris, melius forte exposita aut observata deprehendero, olim Addendis et Corrigendis inserere constitui, si Cl. Editor, quod spero, hanc mihi veniam perhumaniter dederit. Ut contra, quantum equidem possim, ad summam hujus editionis perfectionem conferam, et auctor ejus, quos ego reperisse mihi videor, ipse egregio inspersos deprendat corpore nævos: præter ea loca, quæ jam in notis meis inde a Lib. V passim excitavi, plura aliquando forte alibi (in d. Magazin für öffentliche Schulen und Schullehrer) indicabo, in quibus Virum Summum vel non satis acute vidisse, vel etiam errasse arbitror. Quis enim est ita lynceus, ut quavis hora, et in rebus tam multis, tam variis et sæpe tam minutis, semper vera cernat, et in tot tantisque tenebris nihil obfendat, nusquam incurrat?

1792.

Londini, 2 vol in-8º (in-12). C. Silius cum notis criticis. Ed.

1797.

Londini, 2 vol. in-12. Eadem editio repetita. Ed.

[Annotatio 1: Hoc nomen apud Fabricium in Biblioth. lat. Tom. II, pag. 174, invenio scriptum, Schweinheim. Ed.]

[Annotatio 2: Et hoc innuit Fabricius Biblioth. T. II, p. 174. Ed.]

[Annotatio 3: Fabricius, l.l. ante hunc annum ea notat: «quæ in Silium elucubrarunt P. Mantopolita, Pomponius et Domitius Calderinus, neminem novi, qui typis exscripta viderit.» Ed.]

[Annotatio 4: Ea acerbius et iniquius dicta sunt. Non enim locum hic habent ea poetæ verba: Et crimine ab uno Disce omnes. Quod si Lefebvre, omni exuta urbanitate, Germaniæ Doctos indigne et injuriose insectatus est, eum clarissimo Ruperti castigandum trado; sed non æquum est omnes Gallos unius ob noxam eadem pœna teneri. Neque in uno homine sita et circumclusa est Gallica elegantia; immo Nostri omnes qui rei literariæ student, modeste et vere fatentur maximam sibi lucem affulgere a Germanis, quorum summam eruditionem, acumen ingenii subtilissimum, et acrem in laboribus patientiam nunquam satis admirari possum. Ed.]

[Annotatio 5: Nullus Silii e Biblioth. Regia Paris. codex, quem viderim, habet hos versus. Leguntur tantum modo in parvo libro (nº 8206), qui non Silium continet, sed multa e diversis scriptoribus loca excerpta. Immo qui illo loco præmittitur titulus, opinionem Cl. Lefebvre nullo modo confirmat; ea enim, quantum oculi mei valent, verba sunt: «Oratio hæc in Africa dicta fuit primo, et fuit Magonis, fratris Hannibalis, qui tempore belli Punici secundi, dum cum Liguribus bellum gereret, fuit apud Gemeam vulneratus, in Africam rediens, dum esset apud Saguntum (sic), vicinus morti sic locutus est, in fine VI Lybiæ Africæ.» Extrema hæc verba plane Petrarcham indicant, non vero Silium; hinc tamen fragmentum hoc a Cl. Lefebvre desumptum patet, quum in charta quam ipse juxta apposuit et signavit, propria manu exscriptum sit, et Silio attributum. Ed.]

SECTIO VI.

De hujus editionis ratione et consilio.

Superest, ut de opera mea totaque ratione, quam in Silio edendo sequendam duxerim, nonnulla adjiciam. Prima utique et perpetua cura fuit hæc, ut, quicumque mea editione uteretur, aliam non magnopere desideraret, sed in ea reperiret, quidquid boni et præclari ad poetam emendandum illustrandumque docti homines contulissent. Semper enim mihi displicuit mos et consuetudo eorum, qui ubivis lectores, etiam obscuris in rebus ac locis, ad alias editiones remittunt, adeoque hanc iis necessitatem imponunt, ut, quot sunt unius scriptoris editiones a viris doctis curatæ, tot habeant et coemant, si, quæcumque ad eum explicandum adlata sint, cognoscere cupiant. Quod profecto non minus fere incommodi habet, quam si, superiorum temporum vitio, Variorum notas, vel excerptas vel integras, tuis adjungas, quo fit, ut præter recta, bona et utilia, etiam permulta, sive falsa, a posterioribus interpp. confutata, sive vulgaria et aliena, non semel sed sæpius legenda sint, et ipse auctor in notarum mole, tamquam cymba in Oceano, natare videatur. Ego mediam ingressus viam, quæ bona alii habent, non omnia quidem compilanda, sed cum delectu tamen excerpenda, et, laudatis ubique eorum nominibus, quæcumque ad poetæ vel lectionem vel interpretationem adjuvandam contulerunt, in rem meam convertenda censui, a refellendis vero et notandis eorum erroribus plerumque abstinui, et, quæ dubia videri poterant, vel modeste examinavi, vel lectorum judicio submisi, quibus suas ubivis sententias, tamquam unice veras, obtrudere velle, magnæ profecto arrogantiæ est. Ad alios editores eos tantum ablegavi, qui plura alicujus verbi, vel dictionis, vel etiam aberrationis librariorum exempla, quæ passim, a Drakenb. inprimis, congeruntur, sed e vulgaribus etiam lexicis peti possunt, et passim occurrunt, desiderarent.

Præterea operam dedi, ut non modo editio mea juvenibus, bonarum literarum studiosis, quibus eam potissimum destinavi, plus, quam ulla alia, ad poetam legendum intelligendumque proficeret, nec quidquam in ea omitteretur, quod crucem iis figere posset; sed doctiores etiam, in locis certe obscurioribus illam consuluisse haud omnino pœniteret, iique opera mea quodammodo sublevarentur, universa lectionis varietate adjecta. Duobus itaque animadversionum generibus hanc editionem adornandam putavi; quorum alterum ad veram Siliani carminis lectionem investigandam, alterum vero ad rerum verborumque difficultates removendas spectaret. Etenim neque eorum ratio institutumque probandum videtur, qui non nisi in textu auctoris corrigendo laborant, et variarum lectionum farraginem undique in unum locum congerunt; neque eorum, qui res tantum et verba scriptorum illustrare instituunt. Illud per se quidem bonum, non sufficit tamen ad librum cum fructu legendum: hoc autem, nisi legitimam crisin adhibeas, qua de vera lectione constet, sæpissime ne locum quidem habet; nam frustra interpretari conaberis ante, quam corrupta emendaveris. Neque vero criticæ notæ ab hac editione alienæ propterea censendæ sunt, quod juventuti ea inprimis consultum volui. Primum enim ad Silium cum fructu legendum ii demum admittuntur, qui mentem jam aliquantum literarum latinarum studiis excoluerunt, adeoque criticam rationem et subtilitatem animis adsequi possunt. Tum adolescentes quoque, generosioris saltem indolis, criticæ alicujus facultatis copiam, qua nemo quidem, qui ad ingenuæ doctrinæ gloriam solidamque eruditionem adspirat, sine insigni et suo et cujuscumque disciplinæ, cui operam dat, damno carebit, sibi comparare et ad hanc judicandi rationem sensim institui, formari et acui debent. Deinde id egi, ut non solis juvenum, sed doctorum quoque virorum usibus qualicumque opera mea inservirem. Denique Silianum carmen nondum neque librorum subsidiis, neque doctorum ingeniorum studiis ita expolitum est, ut critica in eo opera supersedere possimus. Si vero quis ad auctorem aliquem edendum adcedit, id primum contendat necesse est, ut contextum ejus quam emendatissime exhibeat, et labes maculasque, librariorum vel stupore vel socordia ei adspersas, una cum laciniis et pannis, ab inepto interpolatore illi adsutis, deleat.

Fortasse tamen viri docti jure meritoque nimiam meam in ea re vituperandam judicabunt industriam: nam quovis propemodum pignore posito contendere et profiteri possum, meam editionem continere omnes lectiones variantes, a Drakenb. et Villebrunio notatas, si paucissimas forte prorsus inutiles exceperis. Quum vero varietas illa lectionis magnam, ne dicam majorem, partem ad inanes quisquilias et librariorum vel stuporem vel negligentiam redeat, quem inde fructum vel Silius, vel lector percipere potest? Nonne consideratius egisse viderer, si harum lectionum aliquem delectum fecissem, et ita summum, quod in iis excerpendis mihi devorandum fuit, tædium levassem? Id quidem ab initio mihi propositum fuisse et constitutum non diffiteor. Sed varias consilii mutandi rationes habui, quæ si ad causam meam defendendam non sufficiunt, veniæ tamen spem, aliquam certe, mihi ostendunt. Nam primum ejusmodi delectum cum judicio subtili adhibere omnino plurimum difficultatis habet, et facilius est, ut in omni re, ita et in hac, utiles egregiasque leges ferre, quam servare et ad usum transferre. Deinde, quod jam supra professus sum, id curare et volui et debui, ut, qui hanc sibi pararet editionem, reliquis omnibus carere posset. Præterea non deerunt certe viri docti, qui omnem adparatum criticum desiderent: oppido pauci autem erunt, qui ipsam Drakenb. editionem, quæ et rara est, et carissime constat, consulere possint et ad manum habeant. Atqui non adolescentibus tantum, sed eorum etiam magistris, aut omnino eruditioribus longiusque in his literis provectis, sive prodesse, sive gratum facere et operam meam diligentiamque probare cupiebam, Quin juvenum quoque, eorum inprimis, qui jam aliquantum in literis profecere, et ad animum potius poliendum, quam ad victum quærendum, studia referunt, omnino interest, aliquam de variarum lectionum ratione, origine, usu et dignitate, judicandi facultatem consequi, et medicinæ corruptis locis adhibendæ sagacitatem, criseosque faciendæ gustum sibi parare. Huc adcedit, quod manifesta operarum vitia enotavi quam brevissime potui, nec nisi unam aut duas ad summum plagulas iis compleri crediderim: nisi vulgatam lectionem, quia sæpe inde orta est, eodem retuleris, quam tamen silentio prætermittere non potui, sed eadem brevitate indicavi, et quidem voce vulgo, vel vulg. vel non; v.c. oculis est vulgaris lectio lib. VIII, 73, ubi hæc pauca notavi: «oculos, non oculis, scripti» scil. exhibent libri. Denique ipsæ librariorum corruptelæ multum valent ad veram lectionem, cujus vestigia in iis latent, vel eruendam vel confirmandam. Conf. Ernesti Præf. Taciti pag. v sqq.

Præter varias lectiones etiam conjecturas et emendationes, ab interpretum et editorum Silii ingeniis profectas, memoravi omnes, sed plerumque vel nullo, vel brevissimo tantum judicio interposito, ut virorum doctorum veniam, si non diligentia et studio, tamen brevitate redimerem, et editio mea cunctas quidem aliarum opes contineret, nec tamen ejus moles et pretium nimis augeretur. De textu Silii, ut aliorum poetarum, optime meritus est Nic. Heinsius, cujus emendationes omnium haud dubie doctissimæ sunt atque ingeniosissimæ; sæpius etiam, si ad rectas criticae artis leges exigantur, pro unice veris lectionibus habendæ et amplectendæ: permulta quidem loca vel frustra sollicitavit, vel nimia, etsi non ea, qua Lefebvre, correxit audacia. Sed ingenii doctrinæque magnitudo, etiam ubi errat, digna est quam admiremur, et in eum transferri potest, quod Clarke ad Homerum de Bentleio dixit, meliorem esse ejus elegantem audaciam, quam aliorum vel timidam in eo genere modestiam vel inscitiam.

In codd. MSS. et editionum, quem supra egi, recensu me viris eruditis reique criticæ peritis minime satisfecisse, facile prævideo. Nondum enim quisquam editorum hoc sibi laboris sumsit, ut in librorum vel scriptorum vel typis expressorum auctoritatem diligenter inquireret, ut, accurata omnium, certe antiquarum, editionum comparatione instituta, earum ordines et classes, cognationes et stemmata, stirpes et familias, origines et propagines describeret, quodque adeo pretium cuivis statuendum, quidve ex ea vel ad crisin vel ad interpretationem præsidii exspectandum sit et petendum, dispiceret; ut ita totam textus Siliani rationem, ortum ac propagationem, omniaque ejus fata et vicissitudines cognosceret, utque, ex quo fonte lectio quæque nata et ducta, quousque progressa esset, quandoque cursum mutasset, indagaret. Sed opera eorum in eo fere substitit, ut editionum titulos memorarent, totamque lectionum varietatem excerperent: unde vere dixit Ernesti, qui (in Præf. Taciti pag. XLII) homines plerumque nescire dixit, quid sibi velint, quum de vulgata sive recepta lectione loquantur. Recentiores tamen Silii editores tum fere intelligere videntur lectiones edit. Juntinæ, quas per omnia pæne reliqua Sæc. XVI et XVII prælis excusa Siliani carminis exemplaria temere propagatas fuisse constat. Neque etiam diffitendum est et dissimulandum, Drakenborchium sæpissime textus lectionumque originem et propagationem indicasse. Ego vero omnia, a superioribus editoribus notata, quæ ad hanc rem spectant, quam fieri potuit studiosissime conquisivi, et ex copia atque indole lectionum, ab aliis excerptarum, de iis quoque editionibus, quas mihi videre non contigit, judicium vel ipse feci, vel aliis faciendum reliqui: nec plura a me desiderabunt æqui harum rerum judices. Quod ad codd. MSS. adtinet, pauci quidem adhuc collati sunt, a Drakenb. in Præf. et a me in notis ad eam laudati, pluresque haud dubie passim in bibliothecis latent, ex quibus novam variarum lectionum farraginem congeri posse, non est quod dubitemus. Sed multum inde ad poetam nostrum fructus rediturum esse vix crediderim.

Ipsum carmen Silianum ex emendatissima Drakenborchi recensione typis exscribendum curavi, nec, præter interpunctionem, quæ passim parum apta videbatur (v.c. in solo libro quinto v. 126, 157, 159, 167, 176 et al.), quidquam fere mutare sustinui, nisi ubi criticæ rationes id omnino suadere, vel potius jubere videbantur. In quo quidem ita versatus sum, ut omnes lectiones, in quibus varietas esset, ad vera artis et linguæ præcepta diligenter excuterem, et salvis modestiæ criticæ regulis, certas et exploratas correctiones in locum depravationum reponerem. Illam enim Dausqueii morositatem et quasi superstitionem, quæ religioni sibi ducit, verba manifesto corrupta et idoneo sensu carentia cum sanis, aptis et poeta dignis permutare, non minus probandam puto, quam Nicandri et Villebrunii in hoc conatu temeritatem. Qui vero in Silio recensendo et castigando elaboraverunt viri docti, nondum omnia sanasse et recte constituisse censendi sunt. Drakenborchius permultas Heinsii conjecturas, etiam eas, quas nulla librorum auctoritate nituntur, in contextum recepit, ubi vel vulgata lectio quasi jure postliminii revocanda, vel alia potius, quam unus alterque liber exhibet, aptior rectiorque videtur: multa post eum Lefebvre melius vel sanavit et conjecit, vel restituit et firmavit: ipse etiam non modo centies sive vulgatas sive optimorum librorum lectiones defendere conatus sum, sed etiam passim vitiosa si non recte correxisse, saltem sensisse et indicasse arbitror, ubi nemo ea animadvertit. Quotusquisque enim est tam lynceus, ut omnia vitia ipse sua sponte deprehendat, omnibusque horis satis acute videat, neque pro veris et sanis nonnumquam probet, quæ falsa sint et corrupta, aut tamquam perspicua et facilia prætermittat, quæ vel alii non satis intelligant, vel ipse difficilia explicatu esse tum demum sentiat, quum aliis ea accurate et perspicue interpretari conetur. Nullus itaque dubito, si quis criticæ artis peritus, et tam ingenio poetico, quam judicio, adsidua Silii aliorumque poetarum lectione formato atque subacto, ornatus, carmen nostrum novis curis castigandum suscipiat, neque, ut ego, operas tantum subsecivas et tumultuarias huic rei inpendere cogatur, sed quantum satis est otii habeat, quin larga adhuc laudis comparandæ messis ei proposita sit. Non desunt etiam loca, quæ, quoniam librorum ope sanari non poterant, qualicumque ingenio meo emendandi periculum feci. In quo tamen conatu eam, uti fas erat, moderationem adhibui, ut conjecturas meas non in textum reciperem, nisi vel lectio, quo in vulgatis libris circumferretur, plane inepta et absurda esset, et recentiores jam editores aliam in ejus locum si non substituissent, certe substituendam docuissent, vel etiam evidentia esset tanta, ut cuivis hanc correctionem probatum iri confiderem, qui usum rei criticæ haberet, et non linguam modo latinam probe nosset, sed poeticam quoque, et potissimum Silianam orationem sibi familiarem reddidisset. Quo magis autem virium mearum tenuitatem sentio, eo magis vereor, ne vix quidquam eorum omnium, quæ ad criticam carminis nostri tractationem spectant, recte præstiterim. Ut itaque de iis, quæ corrigenda, et de ratione, qua ea emendanda censuerim, facilius ii, quorum est sententiam dicere de his rebus, judicare, meque, si lapsus fuero, meliora docere possint; oro et obsecro, ut ad hæc potismum loca animum intendant: lib. I, 335, 425, 443; II, 161, 298 sqq., 310, 383, 392; III, 20, 42, 55, 161, 229, 278, 329, 384, 395; IV, 266, 578, 722, 727; V, 58, 105, 137, 191, 199, 284, 499; VI, 307, 313, 319, 363, 413, 604, 609 sqq., 689; VII, 148 sqq., 234, 299, 551; VIII, 20, 121, 313 sqq., 388; 402, 503, 518, 532 sqq., 539, 540, 564, 615. Emendationes meas et criticas animadversiones ad hæc loca non tam mea, quam Silii causa, quamvis timide, lectorum judicio submitto: quod si æquum fuerit et benevolum, gaudio mihi erit et incitamento ad majora olim audenda et maturiora melioraque forte danda; sin iniquum et nimis severum, neque hujus me pœnitebit, dummodo in veritatem ipsumque poetam meum aliqua inde utilitas redundet.

Quum in eo fere adquieverint editores Silii, si Ernesti V.C. excipiatur (qui tamen et ipse permulta loca, sententias et verba, iis, quæ explicuit, multo obscuriora, silentio prætermisit, et sæpius corrupta utcumque interpretari, quam corrigere conatus est), ut vel textum ejus emendarent, vel notulas passim adspergerent, quæ plerumque in iis ipsis locis, quæ alieni auxilii desiderium nobis faciunt, nos eo destituunt et spem penitus fallunt, in aliis vero, in quibus nemo earum opem desideret, ad fastidium copiosæ sunt et doctæ: his finibus qualemcumque operam meam circumscribi haud passus, sed perpetuis poetam commentariis illustrare conatus sum. Unicuique libro satis amplum præmisi Argumentum, ut non solum, quæ summa ejus esset, quæ series rerum narratarum confestim in oculos incurreret, neque opus haberem, quoties Silius ad alia progrederetur, in notis id indicare (unde tot observationes Ernesti ortæ sunt); sed etiam magnum historicæ et poeticæ narrationis discrimen planissime cognosceretur. In ipso autem commentario hoc potissimum egi, ut, quæcumque nondum ab aliis aut recte, aut satis perspicue exposita et illustrata essent, pro facultate mea accuratius enuclearem, nec quidquam omnino inexplicatum relinquerem, in quo hærere possent ii, qui ad Silium legendum admitterentur, hoc est, jam aliquantum in hoc literarum genere versati et provecti, neque tamen eruditi. Atque in obscurioribus locis eam fere rationem secutus sum, ut unde difficultas intelligendi nata sit, et quomodo nodus expediri possit, ostenderem. In universum vero id operam dedi, ut non modo poetam ex historia, mythologia, antiquitatis scientia, et geographia illustrarem, sed etiam in ea, quæ sive pulchra, præclara et sublimia, sive prava, tenuia et languida essent, in Silii artem et doctrinam, in orationis poeticæ ornatum, in verborum ubertatem (quam tamen, quod supra jam monui, non omnibus, quibus poteram, locis notavi, ne magistris commodissimam ingenii judiciique juvenilis acuendi occasionem præriperem), in sententiarum et phantasmatum suavitatem ac dignitatem, in rerum verborumque ornamenta, ex Livio, Virgilio, Homero aliisque poetis vel egregia, vel perversa et jejuna imitatione adumbrata, lectorum mentem sensumque intenderem. In quo eum servavi modum, ut poeticum sermonem ad vulgarem pedestremque revocarem, loca vero aliorum auctorum, a Silio expressa, plerumque nullo judicio interposito, indicarem, ipsamque comparationem legentium judicio permitterem. Ceterum in omni labore meo hac ratione usus sum, ut aliquam carminis partem ipse ad sensum meum explicare conarer ante, quam interpretes et veteres et recensiores consulerem. In quo quidem mihi eadem profuerunt, quæ sibi adjumento fuisse Cl. Ernesti in Præf. pag. VI, profitetur his verbis: «Primum in tanta penuria et raritate interpretum, de qua supra dixi, quum neminem haberem, cujus vel auctoritate moverer, vel doctrina conturbarer, profecto melius sensum meum consiliumque persequi, et singula luculentius videre, et rectius explicare poteram: deinde quum Silius ad Virgilii imitationem se ita composuisset, ut, si ab argumenti varietate recesseris, nullum esset tam in rebus, quam in verbis ornatus poetici genus, cujus non in illo vel exemplum vel vestigium aliquod expressum esset, Heynii inprimis, Viri Summi, elegantissima doctrina in Virgilio declarata effecit, ut brevitatem sine obscuritatis vel negligentiæ periculo tueri possem.» Quoties vero, quæ alii jam occupaverant, notavi, semper, quibus ea deberem et accepta referrem, monui: nam aliorum scrinia compilare, et instar graculi superbi, pennis pavonis exornati, alienis bonis gloriari, longe a moribus sensibusque meis abhorret. Sed furti invidia mihi deprecanda est, si quis forte obfenderit nonnulla, vel vulgaria et eruditis certe hominibus notissima, quæ igitur facile pluribus sponte in mentem incidere possunt et hinc a pluribus quoque notata sunt, vel minus obvia, quæ ab aliis jam alicubi observata meminerit: omnes enim virorum doctorum libros et commentarios, qui ad loca quædam poetæ nostri illustranda aliquid conferre possint, legere negotiorum, quibus distineor, multitudo, et mihi comparare, rei familiaris angustia prohibet.

Non dubito tamen, fore permultos, qui in opera mea brevitatem, insignem interpretis virtutem, potissimum desiderent, et eamdem fere verborum ubertatem, de qua poetam meum adcusavi, mihi exprobrent. Neque diffiteor, me passim monuisse, quæ tenuia et vulgaria videri possint viris doctis, harum rerum intelligentibus. Sed primum mihi ita constitutum erat, ut quam plurimis prodessem, ut omnibus satisfacerem; et ut quædam non adeo necessaria inrepere mallem, quam omitti ac negligi necessaria, et huic vel illi sive obscura sive ignota, quæ illustrari non omnium quidem, sed quorumdam tamen lectorum interesset. Deinde hac ætate nostra, qua in tanta, quæ jactatur, literarum luce summa rerum utilium ignorantia in dies longius serpit et diffunditur, infinitarum autem rerum notitiæ vel crudæ vel inutiles et noxiæ latius sparguntur, qua, qui disciplinas tradunt, ab omni subtilitate desciscunt, et, qui iis addiscendis operam dare videri volunt, angustioribus quotannis terminis studia circumscribunt, et utilitatem præstantiamque omnis doctrinæ liberalis unice quæstu et lucro, quod ex ea facere possint, metiuntur, qua in locum accuratæ et solidæ eruditionis, ad quam majores nostri adspirabant, jejuna et insipiens sapientia succedere cœpit, et ingenia luxu enervata vel otio, nugis, rebus ludicris deliciisque pascuntur, et præstigiis, pigmentis lenociniisque blandiri seque insinuare amant, vel ab iis, quæ cognosci possunt ac debent, ad puerilia deliramenta seu rerum portenta ac monstra, quæ intelligi nec licet nec prodest, deflectunt; hac, inquam, ætate sexcenties mihi usu venit, ut non juvenes tantum, sed ipsos etiam eorum magistros in iis hærere, eaque vel ignorare, vel non satis perspicue et accurate explicare viderem, quæ tamen facilia iisque notissima putaram. Itaque quid illi scirent et intelligerent, non quid scire et intelligere deberent, respiciendum duxi, memor verborum Servatoris nostri, οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, ἀλλ’ οἱ κακῶς ἔχοντες. Præterea permultis, etiam satis doctis, adcidere solet, id quod sibi adcidisse sæpenumero Casaubonus et Ernesti fatebantur, ut, dum ipsi sibi legunt verba auctoris, facillima sibi videantur, quæ difficilia explicatu et obscura esse intelligant tum demum, quum aliis eorum vim ac sensum distincte planisque verbis interpretandi periculum faciant. Huc adcedit (ut verba Ill. Heynii in Præfat. Virgil. T. I, p. VI; T. II, p. IX, et T. III, p. III, mea faciam), quod multa mihi monenda fuere, quum interpretum aliquem et virum doctum, quamvis a me non nominatum, in hoc vel ipso loco et verbo hæsisse aut lapsum esse viderem; quæ tamen monui fere verbo tantum, plerumque nulla alia re, quam vera interpretatione subjecta, ut adolescens, qui in similem errorem aut difficultatem aut in eumdem interpretem incideret, statim haberet, quo eum redargueret: tum formula loquendi per se forte erat satis nota, quum cumulassent alii exempla, sed causa et ratio talis elegantiæ, ut in plerisque fieri solet, minus erat seu observata seu perspecta; hanc digito monstrare volui: tandem et multa in hoc genere esse solent satis obvia, si semel ab aliquo observata et explicata fuerint, non raro tamen evenit, ut illa ipsa facillima ratio, antequam monstrata esset, plerorumque oculos fugeret. Ceterum pro certo polliceor hoc benevolis lectoribus et confirmo, me in operæ processu omni ope atque studio enisurum esse, ut brevior sim, utque alterum volumen, etsi novem carminis Siliani libros[1], indicem uberrimum brevemque de stilo et idiotismis Silii diatriben vel adpendicem complectetur, hujus prioris modum ne æquet quidem, nedum excedat. Etenim non verbis tantum quam paucissimis, quæ dicenda erunt, exprimere studebo, sed reliqua etiam poematis pars minus difficultatis habet, et præterea lectores secundi Tomi, quod jam in hoc ipso sæpissime factum videbunt, permultis locis ad ea, quæ de iisdem vel verbis vel rebus alicubi jam nunc dixi ac disputavi, remittere licebit.

Enimvero satis diu lectores tenui, quos nunc quam fieri potest observantissime studiosissimeque rogo, et universam hanc operam meam, quam eorum favori et indulgentiæ timidis precibus commendo, æqui bonique consulant, et, si quid a me alicubi peccatum deprehenderint, quod passim ne factum sit vereor, veniam mihi dare, vel, secundum Ennii præceptum, erranti comiter monstrare viam ne dedignentur. Quod si a viris eruditis laborem meum non prorsus inprobari cognovero, satis amplum ejus præmium cepisse me existimabo, et non modo, quantum per magnam, qua laboro, præsidiorum inopiam ingeniique tenuitatem licuerit, ad cursum acriter et felicius persequendum, sed etiam ad majora aliquando ac forte meliora conanda, et ad bene de literis pro viribus merendum incitabor. Scrib. Stadæ, Cal. Febr. A.R.S. MDCCXCII.

Ge. Alex. RUPERTI Gymn. Stad. Rector.

[Annotatio 1: Plures ego libros, undecim scilicet, in priori meo volumine coegi, quum omnem hanc de Silio commentationem judiciumque post absolutum tandem opus rejicere satius videretur. Cæterum quæcumque scripsit cl. Ruperti, religiose intacta reliqui. Ed.]

C. SILII ITALICI

VITA

AUCTORE CRINITO.

C. Silius Italicus, Heroicus, ex Hispania oriundus traditur, deducto genere ab Italica urbe nobili, unde cognomen reportavit. Sed Romæ natus est, ut creditur, atque etiam educatus, neque obscura fama est. Principio adolescentiæ præ se tulisse optimam indolem capiendis literis fertur; quumque studio et diligentia vehementer præstaret, brevi consecutus est, ut Romæ haberetur inter præcipuos oratores; nam magna solertia et incredibili cura conatus est exprimere M. Tullii eloquentiam, quem præ cæteris omnibus sibi proposuerat imitandum. Sub imperatore Nerone dicitur famam suam læsisse, accusatis atque insimulatis nonnullis apud sævissimum principem. Cum Vitellio gessit se prudenter, et egregia vitæ honestate: mox factus est Asiæ proconsul, in quo manifesto apparuit quanta modestia præstaret, ut qui eam dignitatem gesserit singulari continentia et integritate maxima. Domitiano Augusto gratissimus fuit, eoque auctore perductus est ad tertium consulatum honestissimis suffragiis: de quo leguntur adhuc versiculi poetæ Martialis, quibus venerationem suam profitetur. (Vide in Testim. veterum infra, p. 476, ex Martialis lib. VIII, epigr. 66.)

C. Plinius permulta refert de poeta Silio in epistolis; quare minime alienum fuerit particulam subjicere, quo facilius atque cumulatius percipiatur, quam eleganti ingenio fuerit, atque studio in prosequendis optimis exemplis. (Vide, quæ sequitur, Plinii epistolam.) Opus composuit libris XVII, de bello Punico secundo, non vulgari, neque absurdo carmine; etsi illud majore cura quam ingenio perfecit. Præcipue Maronem imitatus est, cujus ingenium atque felicissimam majestatem admirabatur in describendis carminibus: de hoc poemate Silii sic Martialis refert: (vide infra pag. 476; ex Mart. lib. IV, epigr. 14.)

Complura leguntur apud eumdem Martialem de laude ingenii atque optimæ eruditionis Silii (quæ infra referuntur). In agro Neapolitano prædium habuit, in quo quum frequenter secederet, maxima animi voluptate consuevit suum otium transigere; neque dubium est eumdem ad extremam pæne senectutem devenisse, ut qui major septuagenario vitam finierit: nam morbo detentus insanabilis clavi, singulari constantia obitum præposuit: felix propemodum, et beatus usque ad extremum diem, ut copiose relatum est a Plinio.

TESTIMONIA VETERUM

DE SILIO EJUSQUE CARMINE.

PLINIUS, Lib. III, Epist. vii.

Modo nuntiatus est Silius Italicus in Neapolitano suo inedia vitam finisse. Causa mortis valetudo. Erat illi natus insanabilis clavus, cujus tædio ad mortem irrevocabili constantia decucurrit: usque ad supremum diem beatus et felix, nisi quod minorem e liberis duobus amisit, sed majorem melioremque florentem atque etiam consularem reliquit. Læserat famam suam sub Nerone; credebatur sponte adcusasse: sed in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gesserat: ex proconsulatu Asiæ gloriam reportaverat: maculam veteris industriæ laudabili otio abluerat. Fuit inter principes civitatis sine potentia, sine invidia. Salutabatur, colebatur, multumque in lectulo jacens, cubiculo semper, non ex fortuna frequenti. Doctissimis sermonibus dies transigebat, quam a scribendo vacaret. Scribebat carmina majore cura quam ingenio; nonnumquam judicia hominum recitationibus experiebatur. Novissime, ita suadentibus annis, ab urbe secessit, seque in Campania tenuit: ac ne adventu quidem novi principis inde commotus est. Magna Cæsaris laus, sub quo hoc liberum fuit: magna illius, qui hac libertate ausus uti. Erat φιλόκαλος usque ad emacitatis reprehensionem. Plures iisdem in locis villas possidebat, adamatisque novis, priores negligebat. Multum ubique librorum, multum statuarum, multum imaginum, quas non habebat modo, verum etiam venerabatur: Virgilii ante omnes, cujus natalem religiosius, quam suum, celebrabat; Neapoli maxime, ubi monimentum ejus adire, ut templum, solebat. In hac tranquillitate annum quintum et seþtuagesimum excessit, delicato magis corpore, quam infirmo. Utque novissimus a Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus, quos Nero consules fecerat, decessit. Illud etiam notabile, ultimus ex neronianis consularibus obiit, quo consule Nero periit.

M. VAL. MARTIALIS ad Silium, Lib. IV, Ep. xiv.

Sili, Castalidum decus sororum, Qui perjuria barbari furoris Ingenti premis ore, perfidosque Astus Hannibalis, levesque Pœnos Magnis cedere cogis Africanis: Paulum seposita severitate, Dum blanda vagus alea december Incertis sonat hinc et hinc fritillis, Et ludit popa nequiore talo, Nostris otia commoda Camenis, Nec torva lege fronte, sed remissa Lascivis madidos jocis libellos. Sic forsan tener ausus est Catullus Magno mittere passerem Maroni.

Lib. VI, Epigr. lxiv, In Detractorem.

Emendare meos, quos novit fama, libellos, Et tibi permittis felices carpere nugas: Has, inquam, nugas, quibus aurem advertere totam Non adspernantur proceres urbisque forique, Quas et perpetui dignantur scrinia Sili, Et repetit toties facundo Regulus ore.

Lib. VII, Epigr. lxiii.

Perpetui numquam moritura volumina Sili Qui legis, et Latia carmina digna toga, Pierios tantum vati placuisse recessus Credis, et Aoniæ Bacchica serta comæ. Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis, Inplevit magni quam Ciceronis opus. Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, Hunc loquitur grato plurimus ore cliens. Postquam bis senis ingentem fascibus annum Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit: Emeritos Musis et Phœbo tradidit annos, Proque suo celebrat nunc Helicona foro.

Lib. VIII, Epigr. lxvi.

Augusto pia tura victimasque Pro nostro date Silio, Camenæ. Bissenos jubet en redire fasces Nato consule, nobilique virga Vatis Castaliam domum sonare. Rerum prima salus et una, Cæsar, Gaudenti superest adhuc, quod optet Felix purpura tertiusque consul. Pompeio dederit licet Senatus Et Cæsar genero sacros honores, Quorum Pacificus ter ampliavit Janus nomina: Silius frequentes Mavult sic numerare consulatus.

Lib. IX, Epigr. lxxxvii.

Festinata sui gemeret quum fata Severi Silius, Ausonio non semel ore potens; Cum grege Pierio mæstus Phœboque querebar. Ipse meum flevi, dixit Apollo, Linon: Respexitque suam, quæ stabat proxima fratri, Calliopen, et ait: Tu quoque vulnus habes. Adspice Tarpeium Pallatinumque Tonantem: Ausa nefas Lachesis læsit utrumque Jovem. Numina quum videas duris obnoxia fatis, Invidia possis exonerare Deos.

Lib. XI, Epigr. xlviii.

Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis, Jugera facundi qui Ciceronis habet. Heredem dominumque sui tumulique Larisque Non alium mallet nec Maro, nec Cicero.

Lib. XI, Epigr. xlix.

Jam prope desertos cineres et sancta Maronis Nomina qui coleret, pauper et unus erat. Silius Andinæ succurrere censuit umbræ: Silius en vatem, non minor ipse, colit.

Cf. sup. pag. 407, not. 1 ad comment. de Silio. [= n 1.15]

SIDONIUS APOLLINARIS

Excusatorio Ad Felicem v. 260.

Non Gætulicus hic tibi legetur, Non Marsus, Pedo, Silius, Tibullus: Non quod Sulpiciæ jocus Thaliæ Scripsit blandiloquum suo Celeno; Non Persi rigor, aut lepos Properti.

TESTIMONIA ET JUDICIA

RECENTIORUM.

JO. ALB. FABRICIUS,

In Bibliotheca latina, rectius a Jo. Aug. Ernesti digesta et aucta Tom. II, lib. II, cap. xii.

C. Silius Italicus, ex italica civitate Pelignorum, consulatum[1] Romæ gessit anno fatali Neronis Imp. a.C. 67: quo honore an deinde bis iterum functus sit, incertum est, aliis adfirmantibus, aliis negantibus. Ciceronis et præsertim Virgilii ingens cultor fuit, et in utroque scribendi genere, etsi passibus non æquis, imitator, in Campania quum morbi lentitudinem inedia prævertisset, annos natus 75 decessit, primis annis Trajani imperatoris. Prænomen ejus apud Modium in novantiquis lectionibus et Glandorpium in Onomastico, non Caius est, sed Publius: illud verius. Italici cognomen consecutus est vel quacunque alia[2] de causa vel quo ipsius aut unius e majoribus ipsius patria fuit Italica Pelignorum, aut Italica Bæticæ (sequioribus sæculis Talca[3]); dubium enim illud est viris doctissimis Nic. Antonio Bibliothecæ Hispanæ vet. lib. V, pag 85 seq., et Christophoro Cellario in dissertatione de Silio Italico, edita Halæ Sax. 1694, in-4º, et in dissertationibus ejus Academicis junctis excusis Lips. 1712, in-8º, dissert. IV, et in prolegomenis Arnoldi Drakenb. ad Silium recusa.

Alia de Silio et ad ejus defensionem Nic. Hieronymus Gundlingius in Gundlingianis parte XII, cap. 1, et Nic. Antonius in Bibliotheca vetere Hispana, lib. I, cap. 18. Eruditissimum poetam appellat Thomas de Pinedo, pag. 262, ad Stephanum Byz. non sine causa ille quidem[4], sed fallitur Claudius Dausqueius, qui in notis ad Silium pag. 641, in descriptione Virtutis et Voluptatis Philostratum Silii oculis obversatum esse, quum scriberet, stilique imitatione sibi expressum persuasit: nam Philostratus ille post Silium scripsit. Jo. Antonio Vulpio judice, pag. 113, notis ad Catullum, ubi Statium cum Silio conferre placuit, Statius acrioris ingenii et ad excogitandum promptioris utique videtur, sed «alter ille perpetuo languidus, Virgiliani poematis compilator, et plane ad aliorum imitationem compositus.»

Exstat ejus Poema Heroicum sub Punicorum nomine, de bello punico secundo, quod ætate provectus[5], sub Domitiano imp. usque ad Scipionis Africani triumphum descripsit libris XVII; historici magis partibus functus, quam poetæ ingenio suo indulgentis: unde majori cura quam ingenio scripsisse affirmat Plinius junior, lib. III, ep. 7.

(Cætera de codd. et editt. vide supra. Ed.)

ROLLIN,

Histoire ancienne, livre XXVII, chap. 1, §. 3.

C. Silius Italicus s’est rendu célèbre par son poëme de la Guerre punique.

Il n’était pas né poëte, et l’étude ne suppléa pas entièrement à ce qui lui manquait du côté de la nature. D’ailleurs il ne s’appliqua à faire des vers qu’après avoir long-temps exercé dans le barreau la fonction d’avocat, et avoir été consul, c’est-à-dire dans un âge déja fort avancé et languissant.

Quelque éloge que lui donne Martial, il n’est pas fort estimé en qualité de poëte; mais on trouve qu’il surpasse tous ceux de son temps pour la pureté de la langue. Il suit avec assez d’exactitude la vérité de l’histoire, et l’on peut tirer de son poëme des lumières pour les temps mêmes qui ne sont pas de son principal dessein, y ayant des faits qui ne se trouvent point ailleurs.

Ce qu’il y dit de Domitien fait assez voir qu’il le composait sous ce prince, après la guerre des Sarmates, sous laquelle il peut comprendre celle des Daces.

On croit que sa mort arriva sous Trajan, l’an 100. Il se laissa mourir, ne pouvant plus souffrir la douleur d’un clou que les médecins ne pouvaient guérir. Pline remarque que Silius, s’étant retiré dans la Campanie à cause de sa vieillesse, ne quitta point sa retraite pour venir à Rome feliciter Trajan sur son avènement à l’empire. On estima Trajan de n’avoir point été offensé de cette liberté, et lui d’avoir osé la prendre.

Si notre poëte n’a pu arriver à une parfaite imitation de Virgile, du moins son respect pour lui ne pouvait pas aller plus loin. Il était devenu maître du lieu où était le tombeau de Virgile. C’était pour lui un lieu sacré, et qu’il respectait comme un temple. Il célébrait tous les ans le jour natal de Virgile avec plus de joie et de solennité que le sien propre. Il ne put souffrir qu’un monument si respectable demeurât négligé entre les mains d’un pauvre paysan, et il en fit l’acquisition. Martial, liv. XI, épigr. 49:

_Jam prope desertos cineres, et sancta Maronis Nomina qui coleret, pauper et unus erat. Silius optatæ succurrere censuit umbræ: Silius et vatem, non minor ipse, colit_[6].

L’ouvrage de Silius était demeuré enseveli depuis plusieurs siècles dans la poussière de la bibliothèque de Saint-Gall. Pogge l’y trouva pendant le concile de Constance, avec plusieurs autres manuscrits.

LA HARPE,

Cours de Littérature, Ire. partie, livre Ier., chap. IV, sect. 2.

Silius Italicus, qui fut consul l’année de la mort de Néron, et qui mourut sous Trajan, a imité Virgile, comme Duché et Lafosse ont imité Racine. Nous avons de lui un poëme, non pas épique, mais historique, en dix-sept livres, dont le sujet est la seconde guerre punique. Il y suit scrupuleusement l’ordre et le détail des faits depuis le siège de Sagonte jusqu’à la défaite d’Annibal et la soumission de Carthage. Il n’y a d’ailleurs aucune espèce d’invention ni de fable, si ce n’est qu’il fait quelquefois intervenir très gratuitement Junon avec sa vieille haine contre les descendants d’Énée, et son ancien amour pour Carthage. Mais comme tout cela ne produit que quelques discours inutiles, la présence de Junon n’empêche pas que l’ouvrage ne soit une gazette en vers. La diction passe pour être assez pure, mais elle est faible et habituellement médiocre. Les amateurs n’y ont remarqué qu’un petit nombre de vers dignes d’être retenus; encore les plus beaux sont-ils empruntés de la prose de Tite-Live. Silius possédait une des maisons de campagne de Cicéron, et une autre près de Naples où était le tombeau de Virgile; ce qui était plus aisé que de ressembler à l’un ou à l’autre.

Liv. II, chap. V, au commencement.

Cependant, lors même que l’éloquence et la poésie étaient déja fort dégénérées, plusieurs hommes de mérite leur conservèrent encore quelque gloire, et formèrent comme le troisième âge des lettres chez les Romains: en vers, Perse, Juvénal, SILIUS ITALICUS, Stace, Martial, et sur-tout Lucain, etc.

F. SCHOELL,

Histoire abrégée de la Littérature romaine, tome II, période IV, 14... 117 après J. C.

Après Valérius Flaccus, l’ordre chronologique nous conduit à C. Silius Italicus. On ignore le pays où il naquit. Le surnom d’Italicus a fait supposer qu’il vit le jour à Italica, ville de l’Espagne bétique, au nom de laquelle une mosaïque, récemment découverte et expliquée par un membre de l’Institut, a donné parmi nous quelque célébrité. D’autres font naître ce poëte à Corfinium, ville des Péligniens, qui, d’après Strabon, fut appelée Italica dans la guerre des alliés; mais Velléius Paterculus dit seulement qu’on eut le projet de changer ainsi le nom de Corfinium; et il n’est pas probable que ce projet ait été exécuté. Dans tous les cas, que Silius soit natif d’Italica en Espagne, ou de Corfinium, le nom d’Italicus ne pourrait pas indiquer cette origine; il aurait fallu l’appeler Italicensis. Il est donc à supposer que le nom d’Italicus était porté par la famille dont Silius était issu; ce nom aura été donné à un de ses ancêtres, originaire de l’Italie, et qui se sera établi, dans une des provinces de l’empire, pour y exercer une magistrature ou le commerce.

On croit que Silius naquit l’an 25 après J. C. sous le règne de Tibère. Il étudia avec beaucoup de succès l’éloquence et la poésie; dans la première, il prit Cicéron pour modèle, et acquit au barreau la réputation de grand orateur. Dans la poésie, Virgile fut l’auteur sur lequel il se forma de préférence. Sa prédilection pour ces deux grands écrivains le porta à acheter deux campagnes qui leur avaient appartenu, celle de Cicéron, à Tusculanum, et celle de Virgile, près de Naples, où ce poëte était enterré. Silius visitait souvent le tombeau de ce dernier, dont il célébrait aussi tous les ans avec solennité le jour de naissance. Si l’on peut ajouter foi à la tradition qui appelle tombeau de Virgile les ruines d’un petit monument qu’on voit près de Naples, on peut désigner la place où fut située la campagne des deux poëtes. Ce monument se voit sur le revers de la côte qui forme une espèce d’amphithéâtre autour de Naples; il est placé du côté de la ville, à l’endroit même où commence le fameux chemin, creusé dans le roc, qui conduit à Pouzzole.

Silius passa par tous les emplois publics qui conduisaient au consulat: il s’insinua, dit-on, dans la faveur de Néron, en faisant le vil métier de délateur. Pline le jeune, qui nous a conservé ce fait, que, pour l’honneur des lettres, on voudrait pouvoir révoquer en doute, ajoute que, s’il est vrai que Silius s’en rendit coupable, il répara cette faute par une longue suite de vertus, et qu’il jouit à Rome d’une grande considération.

Le premier consulat de Silius (car on croit, sans preuve suffisante, qu’il exerça trois fois cette magistrature) est de la fameuse année 68, où périt Néron. Silius jouit de la faveur de Vitellius et de Vespasien: sous le dernier, il fut proconsul en Asie. Comblé d’honneurs et de richesses acquises avec probité, il se retira, dans sa vieillesse, en Campanie, et y passa le reste de ses jours dans la société des Muses. Attaqué, à l’âge de 75 ans, d’une maladie incurable, il se laissa mourir de faim, dans la 100e année après J. C., sous le règne de Trajan.

Silius aima toute sa vie la poésie et les lettres, et leur donna tous les instants que lui laissaient ses fonctions publiques; mais ce ne fut que dans sa vieillesse et dans sa retraite près de Naples qu’il s’avisa lui-même de se placer au rang des poëtes. Il composa alors un grand poëme épique, ou plutôt historique, en dix-sept chants, sur la seconde guerre punique. Ce poëme, intitulé Punica, nous a été conservé. Il confirme le jugement que Pline porte sur Silius, en disant que ce fut moins son génie que le travail qui le rendit poëte[7]. Il paraît que Silius fut un de ces hommes auxquels la nature a donné une certaine facilité qui les fait réussir en tout ce qu’ils entreprennent, et qui, lorsqu’elle est secondée par de l’instruction et du goût, peut, jusqu’à un certain point, tenir lieu de génie. Le sujet que Silius choisit pour son poëme offrait le plus grand intérêt aux Romains; il convenait même à l’épopée. Trois siècles s’étaient écoulés depuis cet événement mémorable; et quoique tous les détails de cette guerre fussent connus, parceque plusieurs historiens grecs et latins les avaient consignés avec soin dans leurs ouvrages, cependant il restait un champ libre à l’imagination du poëte, qui pouvait se permettre des fictions et employer toutes les machines dont le poëme épique ne saurait se passer. Silius ne dédaigna pas ce moyen d’intéresser et de plaire; mais, ainsi que Lucain, il choisit un plan défectueux, préférant la méthode historique, qui fait connaître toute la suite d’un événement, à la manière poétique qui choisit, dans une série de faits, un fait unique pour en faire l’action principale et le but vers lequel tout doit tendre. En se transportant tout-à-coup dans les dernières années de cette guerre, le poëte pouvait prendre pour sujet la tentative d’Annibal sur Rome: elle lui offrait les différentes parties qui sont jugées nécessaires pour une action épique aussi bien que pour une action dramatique, un commencement, un nœud et une catastrophe. En suivant un autre plan, en préférant à l’épopée la marche de l’histoire, Silius devait, comme Lucain, s’abstenir des fictions mythologiques, qui sont très déplacées dans un récit historique. Le mélange des deux genres a donné naissance à une production informe, à laquelle on ne sait quelle place assigner. Est-ce une épopée? elle manque d’unité. Silius veut-il se renfermer dans le genre historique? ses fictions deviennent des invraisemblances, et ses machines sont déplacées.

Silius a tiré le sujet de son poëme des histoires de Tite-Live et de Polybe; ses ornements poétiques sont empruntés de Virgile; mais il ne possède pas le talent de se les approprier, de manière que ses imitations sont trop manifestes. Elles ne se bornent pourtant pas à Virgile: Silius a aussi pillé Lucrèce, Horace, Hésiode et Homère; ce qui donne à sa diction une inégalité désagréable. Ainsi que Valerius Flaccus, il cache sa médiocrité sous une apparence d’érudition, et sous une pompe affectée qui répand de la froideur sur sa composition.

Pour peindre le caractère de Silius en peu de mots, on peut dire qu’il avait une partie des talents dont la réunion forme le grand poëte; il possédait des connaissances historiques, géographiques et physiques, qui donnent à son poëme un prix d’autant plus grand aux yeux des antiquaires, qu’il renferme divers faits omis par Tite-Live. Il sut choisir un sujet grand et intéressant; les caractères de ses personnages ont la vérité historique, mais il leur manque l’élévation que la poésie pourrait leur donner; les sentiments qu’il exprime sont grands et nobles. Parmi les descriptions dont son poëme est rempli, celles des batailles sont surtout admirées. Silius manque d’enthousiasme; son style se compose de phrases empruntées qu’il n’a pas su s’approprier, qu’il n’a pas, si l’on peut ainsi parler, su marquer de son cachet. Qu’il exprime la colère ou la tendresse, son froid glace le lecteur.

Quelle qu’eût été la réputation de Silius parmi ses contemporains, il tomba bientôt dans l’oubli; aucun grammairien ancien ne le cite, et Sidoine Apollinaire seul le nomme parmi les poëtes illustres. A la renaissance des lettres, on était si bien persuadé de la perte de son poëme, que le célèbre Pétrarque, dans l’idée de le remplacer, composa son Afrique, dont le sujet est la seconde guerre Punique[8]. Enfin, pendant le concile de Constance, le Pogge trouva un exemplaire de Silius, probablement à Saint-Gall, où il avait aussi fait la découverte des premiers livres de Valérius Flaccus. Le Pogge, et son ami Bartolomeo di Montepulciano, en firent une copie qui devint l’original de toutes celles dont les premiers éditeurs se servirent, jusqu’à ce que Louis Carrion découvrit vers 1575, à Cologne, un manuscrit de Silius, qu’il crut pouvoir dater de l’époque de Charlemagne. Un troisième fut trouvé à Oxford: il est plus moderne que celui de Cologne. Lefebvre de Villebrune, qui, en 1781, publia une édition de Silius, qu’il prétendit être la première complète, a inséré dans le seizième chant, après le vingt-septième vers, trente-trois autres vers qu’il-dit avoir trouvés dans un manuscrit de Paris, et qui existent, avec quelques changements, dans le sixième chant de l’Afrique de Pétrarque. Les connaisseurs, et surtout le célèbre Heyne, dans la critique[9] qu’il a faite de l’édition de Villebrune, ont jugé que les trente-trois vers en question sont plutôt de Pétrarque que de Silius.

M. J. A. AMAR.

Conciones et Orationes Poeticæ, à l’article Silius Italicus, p. 190.

Une lettre de Pline, L, iii, 7, nous donne du talent et de la personne de Silius une idée assez juste, et qui ne paraît pas flattée, quoique ce soit l’amitié qui tienne la plume. Le spirituel écrivain rend hommage et justice à l’admiration passionnée de son ami pour les grands modeles de l’éloquence et de la poésie latines. Il applaudit à ses efforts pour se rapprocher des objets d’un culte, qui serait du fanatisme, si l’on pouvait jamais porter trop loin, exalter trop haut le sentiment d’une admiration aussi noble dans son principe, qu’heureuse quelquefois dans ses conséquences.

Il ne nous est rien resté qui puisse nous faire juger s’il fut plus heureux en prose qu’en vers, et imitateur plus adroit de Cicéron que de Virgile. Il s’était fait, dit-on, au barreau la réputation de grand orateur; ce qui était facile alors, même sans un grand talent. La prédilection de Silius pour le prince des orateurs et pour celui des poètes romains était telle, qu’il se procura à grands frais la maison de campagne, illustrée à Tuscule par le séjour de Cicéron, et celle que Virgile avait habitée près de Naples. Ce fut dans cette retraite, et presque sur le tombeau même de Virgile, dont il avait fait un monument religieux, qu’il consacra les dernières années de sa vie, et le loisir que Trajan lui accordait, à la composition de son épopée sur la seconde guerre Punique: sujet du plus grand intérêt pour les Romains, et qui en a tant acquis pour toutes les générations, sous la plume éloquente de Tite-Live.

Voltaire traite quelque part Silius Italicus d’imitateur maladroit de Virgile; et Voltaire a raison: mais il y avait long-temps déjà qu’un savant Écossais (Dempster) l’avait appelé nimius interdumque ridiculus Virgilii imitator. Il a sur ses contemporains, Stace et Lucain, le mérite d’un style moins roide, moins tendu que le premier, et moins inégal que le second de ces poëtes. Sa diction est, en général, pure et correcte; sa latinité, bien supérieure à son siècle. Mais cette pureté devient essentiellement monotone; cette correction reste toujours froide et inanimée. Si, au lieu de s’en tenir à cette imitation pénible et fatigante du tour et de l’expression de Virgile, il eût vu et étudié dans ce grand poëte autre chose que le choix des termes, et l’artifice de la période poétique; si son admiration, plus éclairée, eût franchi ces bornes timides pour embrasser dans son ensemble cette magnifique composition de l’Énéide, et l’ordonnance imposante de toutes ses parties, peut-être nous eût-il laissé un véritable poëme, au lieu d’un ouvrage équivoque, qui n’offre ni l’intérêt de l’histoire, ni le charme et les graces de la poésie.

N.B. Plures etiam alii præstantes ingenio viri, Silium paucis obiter attigerunt; quorum primus Voltaire, Essai sur la Poésie épique, cap. IV: «Je passerai sous silence Statius et Silius Italicus, l’un faible, l’autre monstrueux imitateur de l’Iliade et de l’Énéide.» Ipse quoque H. Blair, quem satis laudare non possum, in præclarissimo opere de Rhetorica, cap. XLIV, Silium cum Statio tantum memorat, in quorum carmine recognoscendo immorari operæ pretium non existimat. Ed.

FINIS TESTIMONIORUM DE SILIO ITALICO.

[Annotatio 1: Vide supra p. 475, Epist. Plinii. «Est res rara quidem poeta consul,» inquit Jac. Duportus de Silio agens pag. 264, poematum.]

[Annotatio 2: Spartianus in Hadriani vita cap. 12: «Italici sunt Itali genere, in provinciis negotiantes, vel fixa etiam sede ibi commorantes.» Alius Silius proprætor, ad quem Ciceronis Epistolæ libro XIII.]

[Annotatio 3: Acta Eruditorum 1719, pag. 178.]

[Annotatio 4: «Ubique in Silio Græcæ eruditionis vestigia, ubique elegantiæ,» Dan. Heinsius ad II, 626.]

[Annotatio 5: Martial. VII, 62.]

[Annotatio 6: Ea sic memoravit Vir. Clar. sed vide quæ supra notantur pag. 407, not. 1. Ed.] [= n 1.15]

[Annotatio 7: Majore cura quam ingenio scripsit. Plin. ep. III, vii, 5.]

[Annotatio 8: Vide tamen quæ notantur sect. IV, ad præfat. Drakenb. supra pag. 433. Ed.]

[Annotatio 9: Gœtt. Auz. vid. gel. Sachen, 1782.]

ARGUMENTA

XVII LIBRORUM SILII ITALICI

Auctore

HERMANNO BUSCHIO PASIPHILO.

LIBRI I.

Principio Libycæ describitur urbis origo. Junonis stimulis furit hic puer Hannibal actus, Et jurat medio per Punica numina templo, Se fore Romanis hostem patientibus annis. Adcipit imperium post hæc successor iniqui Hasdrubalis: dura premit obsidione Saguntum, In qua Dulichii virtus interrita Murri Spectatur, donec rigido cadit ense ferocis Hannibalis. Romam cives clam milite pauci Sarrano missi; Sicoris quos inter acerbam Exponit sortem Patribus fatumque suorum. Nec mora, legati pacis pactique jubentur Poscere ruptorem: et spreti de more vetusto Tristia fœdifragis indicere prælia Pœnis.

Hoc argumentum, quod in edit, a. 1504, invenitur, in sequentibus omnibus omissum est: unde Dan. Heinsius, qui libris Silii argumenta Buschii præposuit, hujus libri nullum esse credens, novum illud verbis Silii composuit.

Hannibal, exsuperans astu, sed devius æqui, Tangit Elissæas palmis juvenilibus aras, Et patrio jurat cineri Laurentia bella. Inde, ubi flore novo pubescit firmior ætas, Emicat in Martem, et, calcato fœdere, tandem Prima Saguntinas turbarunt classica portas, Bellaque sumta viro belli majoris amore. Pandere jamdudum portas, et cedere vallo Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis. Tum Patribus clarisque senum sua munia curæ. Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, Defessis subeant rebus muroque ruenti. Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, Et fugiunt tumido per spumea cærula velo, Donec Laurentes puppis defertur ad oras. Concilium vocat augustum, castaque beatos Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis Consul, et æquantem Superos virtute Senatum. Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.

LIBRI II.

Hannibal, ut cernit Latiam per cærula velis Adventare ratem, et mandata adferre Senatus, Obstrepere Ausoniis lituos jubet: ocius illi Ad muros vertunt iter infelicis Elissæ. Adjuvat arma Libys, Garamantum prædita sceptro, Asbyte: hanc Theron clava deturbat ab alto Bellantem curru: Tyrius quem ductor ovantem Virginis exstinctæ spoliis, præturbidus ira, Occupat, et leto damnat, mittitque vicissim. Interea Libycis indicit bella profanis Cum socio Fabius: clipeum fulvo ære micantem Callaici donant Regi: delapsa Saguntum Alma Fides populi penetrando pectora firmat: Qui se mox sævo per flammas eximit hoste.

LIBRI III.

Postquam clara fide, Pœno sub Marte, Saguntus Arsit, ad Hammonis scitatum oracula Bostar Mittitur, ut Superis quænam sit fixa voluntas Imperio super, et rerum novitate reportet. Ipse ad vicinos ductor cum conjuge Gades Navigat, et spoliis onerat feralibus aras Herculeas: post hæc caram seponit ab armis Cum puero, nondum bis seni mensis, Imilcen: Et nova mox petitur Carthago classe per undas. Atque hic nocturna specie mirabile monstrum Vidit, in Italicam stimulans fera pectora gentem. Quocirca innumeris Romana in prælia turmis Conlectis, propere trans Alpes signa ferebat, Lætaque Taurinis statuit tentoria campis.

LIBRI IV.

Fama volat, Pœnum signis hostilibus Alpes Transcendisse ducem; totis trepidatur in agris. Consultant Patres de bello, intactaque rursum Tela novant. Libycis ostendens Hannibal urbem Militibus, prædæ cupidos acuebat amore Ad pugnam. Interea volucri rate Scipio consul Massiliæ fidis aderat delatus ab oris: Obcurritque hosti Ticini ad fluminis undam. Atque ibi tunc prima caluerunt litora pugna. Sed consul Trebiæ vicinum Scipio collem Cedere compulsus petiit: quo venit et ipse Consulis adcitus Siculo collega Peloro. Hostis sed rursus victor, spumantia captum Post Apenninum Trasymeni stagna petebat.

LIBRI V.

Adparat hic pugnani Superisque vetantibus audax Flaminius Tyrio Trasymeni ad stagna tyranno Congreditur, quamvis, prudens Corvine futuri, Orares dominæ per Dardana mœnia Romæ, Gederet ut fatis paulum ominibusque sinistris. Sed pœnam meruit, proque his temerarius ausis Obcubuit, diro telorum obpressus in arvo Agmine: multa tamen leto dedit ante virorum Corpora, et inferias nigrum sibi misit ad Orcum. Inter quos stricto cecidit mucrone Sychæus, Filius Hasdrubalis. At postquam pugna quievit Funere Flaminii, victor Magone sequente Exiit ad cæsos; armisque minisque retentis Pectoribusque solum sternentes repperit omnes.

LIBRI VI.

Hinc, quibus hæc belli et pugnæ fortuna pepercit, Elapsi furtim diversa per avia cæcis Conduntur tenebris piceæ et caligine noctis. Hos inter fugiens Serranus, vulnere tardus, Ad patris quondam comitem devertit, et ipsa Tecta Mari armigeri pulsabat fida paterni: Adceptusque domo recreatur paupere mensa, Infusoque sinit tractari vulnera succo. Discit et inde Maro clari narrante parentis Facta, sed et pœnam, qua illum Carthago peremit, Ob sanctam non æqua fidem, rapit aure dolenti. At Fabium Patres adlata ad munera belli Clade legunt: hostis raptas agit undique prædas, Donec eum inlecebra mollit Campana furentem.

LIBRI VII.

Electus dubiis dictator et ancora rebus, Non facilis vinci Fabius virtute nec astu. Mox Superis Romæ per templa indicit honores; Ædibus et votis Divum sibi mitigat iram. Exin Sidonium cautus contendit ad hostem, Non commissurus pugnam, nisi Marte coacto. Quem quum non astu solito, terrore nec ullo Hannibal eliceret, Dauni tellure relicta, Clauditur in tumulis a dictatore Falernis. Hinc patriis ad sacra Deis peragenda profectus Præposuit castris equitum de more magistrum: Sed vetitum conferre manus. Fabio tamen ille Absente in pugnam ruit, æquaturque vetanti. Moxque, errasse pigens, illi jus omne remisit.

LIBRI VIII.

Hic jam Varro, loquax medio in discrimine rerum, Consul Romanas capit, indignante Senatu, Insanæ plebis stultæque favore secures Cum Paulo Æmilio. Noscens nova vulnera Juno, Præscia Cannarum, stagnis Laurentibus Annam Adloquitur, Pœnum ut jubeat nunc tendere regem, Explicat arentes ubi fervida Apulia campos, Fataque promittant ibi prosperiora peractis. Anna audita facit, grates agit Hannibal Annæ, Et movet in campos Diomedis nomine dictos. Hinc toto e Latio funebria miles in arma Cogitur: at liquido variis prodentia monstris Numina vicinam cladem ostendere, sed amens Prodigiis Varro spretis sese objicit hosti.

LIBRI IX.

Demens in pugnam furit hic et vulnera Varro, Quamvis infelix Solimus monuisset abunde Varronem, proprio signatis sanguine fatis. Concurrunt igitur Pœni fortesque Latini Ingenti fremitu, summoque ardore virorum. Stat pro Sarranis obtendens ægida Pallas, Mars pro Romanis infesta fulgurat hasta, Scipiadæque manu fabricatum porrigit ensem Incude Ætnæa; magis ardet Gorgone Pallas. Donec cæruleam demittit Jupiter Irim, Ut cum fulminea revocet Tritonide Martem. Vulturnum emittit rapidum, Junone volente, Æolus, adversos ruit acer Paulus in hostes, Fœde laxatis at Varro fugit habenis.

LIBRI X.

Inter funestæ non prospera tempora pugnæ, Cannarumque altos et latos stragis acervos Obruitur Paulus, coeuntibus undique telis. Sedibus hinc tacitis placitum Saturnia somnum Evocat, ut juvenem victorem a mœnibus urbis Arceat. At fugiens Canusinum miles in agrum Conligitur: placet exsilio mutare labantem Ausoniam pubi, pavido suadente Metello. Sed quatiens gladium flammata Scipio dextra, Non deserturos patriam jurare coegit. Interea celebrat laudato funera Paulo Hannibal, et Marti scutorum incendit acervos. Fama mali tanti tristem levis advolat urbem, Et redit amisso jactatus milite Varro.

LIBRI XI.

Adcepta ad Cannas ferali clade cruentas, Mox sequitur populi defectio fœda Latini Ad Tyrii tam fausta ducis memorandaque castra. At Capua inprimis, rebus sufflata secundis, Ausa fuit partem summi sibi poscere juris, Et rejecta suas victori pandere portas, Invito et frustra Decio prohibente furorem. Hic quum inter mensas Campanaque pocula victor Desidet, invisum regem obtruncare parabat Confidens animi juvenis, cœptumque minaci Ense patrasset opus, ni se tenuisset euntem Pactulo genitor. Dehinc natus Hamilcare fratrem Mittit, ut ad patriæ cupidas hæc nuntiet aures, Pugnatum, et Cannas hostili cæde repletas.

LIBRI XII.

Jam Zephyro in terras flatu redeunte tepenti, Hostis Parthenopes ad muros agmina ducit. Inritus hinc cœpti Cumas petit: inde profectus Marte Dicarchæam parat exagitare juventam. Hinc movet ad trepidam belli molimina Nolam Marcello sed tum fractus pulsusque recessit. Strenuus et Sardos tutatur ab hoste Libysso Torquatus: miseras ardens incendit Acerras Hannibal: inde tuos, peritura Petilia, muros, Et demta madidum luxu capit arce Tarentum. Nec non et Capuam totis jam viribus urguet Dardanus obsessam: quam quum recreare soluta Obsidione nequit, Romam ruit acer ad altam Hostis, ut armorum facto premat orbe vicissim.

LIBRI XIII.

Mœnia vix hostis defensa versus ab urbe Cernere desierat, subito quum signa movendi Incidit ad muros iterum calor. Isset et illuc Propter Palladium, ni sacram Agrippa negasset Posse capi Romam. Rapit ergo inde inpius arma, Et te cum pleno spoliat, Feronia, luco; Litoreosque petit, quos vertit Bruttius, agros. Fulvius hinc Capuam rediens, tandemque subactam Intrat, et infidi punit commissa Senatus. Tristis sed geminos (quando hæc ita aguntur) Ibera Scipiadas terra Fors abstulit. Infera mæstus Scipio regna subit, caras ubi convenit umbras Et Patris, et Patrui, et Matris loca læta tenentes. Discit et eximios, quos spondent fata, triumphos.

LIBRI XIV.

Nascitur hinc bellum juvenis post fata tyranni, Hispano veniens ubi terris nomen ab amne Inposuit pubes; nam rege Gelone creatus, Oblitus monitus, artesque oblitus avitas, Incepit luxu, spreta virtute, cruento Flagrare, et rigidis delicta tuentibus armis, Cingere se ferro, et regnum terrore fovere. Hoc igitur (neque enim longum violentia durat) A conjuratis tota cum stirpe peremto, Marcellus propere Siculis adnavigat oris; Mutatasque videns, trepidos mox spargit in agros Signa: Leontini senserunt prima coloni. Pugnaturque mari, Pœnoque per alta fugato Arma Syracosios capiunt victricia muros.

LIBRI XV.

Quem, ducibus cæsis, iterum jam Bætis ad oras Mittat, Romulei quærit dum cura Senatus, Scipiadæ juveni lauro tum forte sub ampla Adstitit hinc subito Virtus, hinc blanda Voluptas, Et sibi promissis avet utraque jungere magnis. Ille sed amplexus Virtutem, crudaque Martis Munera suscipiens, volitansque per æquora classe, Arma novæ subito Carthaginis horrida muris Inpulit, et victor ferro sibi mœnia pandit. Interea Hemathius conflat nova bella Philippus, Herculeoque senex Fabius dat jura Tarento, Marcellusque cadit, Nomadum circumdatus astu. Hasdrubalisque caput, tumidi regione Metauri Abscissum, Hannibali monstrat Nero lætus atroci.

LIBRI XVI.

Hannibalem adcepit miserandos Bruttia tellus Mærentem patriæ casus, fratrisque, suosque. Non tamen audebat concurrere Roma gementi. Tantus erat Libyci metus et formido tyranni. Omnia in auriferis jam Marte subegerat arvis Scipio, jam dederat fugientia carbasa ventis Exutus castris Mago, jam captus et Hanno Præbebat Latiis infelix colla catenis. Hasdrubal huic cladis dum nescius addere sese Festinat, latebras victus certamine spectat. Dein Masinissa novo contingit fœdere dextram Scipiadæ, sociumque sibi dux ipse Syphacem Conciliat: facit hinc ludos Patruoque Patrique, Et repetit Latium fama spargente triumphum.

LIBRI XVII.

Postremo Idæis Divorum Mater ab oris Advehitur Romam, Phrygiam Nasica Cybellen Excipit, et toto censetur ab ordine Patrum Optimus, ipse alacer Libyam dux Scipio classe Navigat, et Sicula lætus discedit ab Ætna. Castra ducum adgressus ferro flammisque duorum Conficit, Hasdrubalis victor Numidæque Syphacis, Verterat ad Pœnos qui fœderis inmemor arma. At, quum post idem vires reparasset et enses, Vincitur, et Latiis oneratur colla catenis. Hannibalem hinc revocant Patres, sed fulmina vimque Ferre nequit Latii rectoris: jura jugumque Romanum Carthago capit: dux ipse reversus Alta triumphanti scandit Capitolia curru.

AMBROSII NICANDRI TOLETANI

In Singulos Libros Silii Catalepses.

CATALEPSIS LIBRI I.

Bellorum hic causæ, Pœnoque obsessa Saguntos Est duce, legatos Latias quæ mittit ad oras.

LIBRI II.

Romanam prohibet navem contingere portus Hannibal: huic clipeus datur, et ruit alta Saguntos.

LIBRI III.

Gades Pœnus adit, sortes petit æquore Bostar, Dux Alpes superat, Taurinis qui sedet arvis.

LIBRI IV.

Ticini clades canitur, Trebiæque ruina, Hic Apenninum transit cum milite Pœnus.

LIBRI V.

Insidias Tyrius ductor struit; hinc Trasymenus Romanam indoluit stragem; tremit Itala tellus.

LIBRI VI.

Romam quisque petit: prima audit Punica bella Serranus, referente Maro; et movet agmina Pœnus.

LIBRI VII.

Obvius Hannibali Fabius venit, isque cadentem Collegam eripuit nato, cui reddit honores.

LIBRI VIII.

Conveniunt, Varrone duce, ad fera bella cohortes, Italiæ et cladis signa infelicia surgunt.

LIBRI IX.

Collega invito Cannarum prælia Varro Stultus init; portenta vetant; fugitque cruentus.

LIBRI X.

Cannis obcumbit Paulus, quem Pœnus honorat; Spes Italas Fabius renovat, Varrone recepto.

LIBRI XI.

Ad Tyrios socii desciscunt; pectine Teuthras Gesta virum canit; et Mago Carthagine certat.

LIBRI XII.

Parthenopen dux Pœnus adit Nolamque, resedit Ad Capuam, trepidæ tenditque ad mœnia Romæ.

LIBRI XIII.

Pœnus ab urbe redit Capuam; tellure et Hibera Scipiadæ obcumbunt: natus descendit Avernum.

LIBRI XIV.

Arte Syracosiam expugnat terraque marique Urbem Marcellus, fœdat late omnia pestis.

LIBRI XV.

Scipio ad Hispanas juvenis tunc navigat oras, Marcellusque cadit; cadit Hasdrubal ense Neronis.

LIBRI XVI.

Hispanos vicit dux Scipio; tecta Syphacis Hospes adit, patrio celebratque in funere ludos.

LIBRI XVII.

Advehitur Romam Cybeles: hinc Scipio Pœnum Dejicit Hasdrubalem, prostratoque hoste triumphat.

PRÆFATIO HEYNII.

Silium Italicum poetam commentario docto illustrare quum, quod ex Commentatione de Silii vita et carmine ad me missa intellexi, meo potissimum suasu se aggressum esse professus sit cl. editor, Vir modestia et virtute non minus quam doctrina accurata et varia conspicuus: ne mihi aut aliquid, quod mei ordinis homini haud conveniat, arrogasse aut judicii mei auctoritatem affectasse videar, non alienum videri poterit, si in ipsa libri fronte consilii mei et hortatus rationes paucis reddidero. Et primo consilium illud referendum est ad tempus istud, quo vir doctissimus ante hos XV annos inter disciplinæ Gottingensis alumnos esset, Seminarii autem Regii philologici sodalitio et necessitudine teneretur; cujus equidem eam semper habui, et inter juvenes ingenuæ indolis haberi vidi, religionem, ut, qui ei adscriptus esset, præcipua aliqua cura, fide et benevolentia mihi videretur esse amplectendus, ille autem ad studiorum suorum ac vitæ rationes, non modo in ipso studiorum cursu, verum etiam decursu academico facto, quum jam ad publicæ vitæ munerumque tirocinia procederet, consiliis meis utendum sibi esse existimaret. Necdum facile vidi aut mihi moris mei aut illis pietatis erga me suæ fuisse pœnitendum. Ex dictis itaque apparet, ad multos retro annos consilium hoc meum esse revocandum, quum de viri docti, qui aliquot annis post Lipsiæ ad Silium edendum se accinxit, consilio simili nondum mihi aliquid innotescere posset. A familiaribus autem meis eo, quo dixi modo consultus, quum multos viderim ad majora natos relicta academia in desidiam et veternum incidere, soleo fere, ad excitanda modo et acuenda, modo ad alenda et ornanda ingenia, pro uniuscujusque studiis, profectibus, facultatibus, ostendere et commendare argumentum aliquod operæ et studii certum, in quo vires ingenii et industriam experiri possint; quando quidem fluctuando et aliud ex alio tentando infringi plerumque primos animi impetus, mox retusos jacere, usus et experientia doceat. Quem operæ dilectum etsi effectu sæpe suo carere et conatus operosos in cassum recidere haud abnuerim: omni tamen utilitate eum carere non usquam intellexi; contra ad multa præclara deductos esse alios lætus cognovi; inque his quum maxime doctissimum virum GE. ALEX. RUPERTI. Præclaro ille operæ suæ in carmine Siliano positæ specimine sub annum LXXXVIII emisso, virorum doctorum suffragiis confirmatus strenue in tela pertexenda perrexit; mox de consilio V.C. Jo. Chr. Theoph. Ernesti certior factus, qui a. XCI Silium docte et intelligenter illustratum edidit, non tamen animo concidit, aut consilium omne sibi abjiciendum esse putavit. Neque pro humanitate sua optimus vir Ernesti, aut postulavit aut expectavit, ut alter idem stadium ingressus sibi de omni curriculo decederet. Omnino enim a tali contentione et studiorum tanquam concursu et conflictu, si modo liberali et ingenuo homine digna instituatur concertatio, malevolentia et obtrectatione remota, utilitates multas magnasque proficisci necesse est. Interea laudi ducendum fuit Ruperti nostro, quod is constanter rationes suas sequutus non temere opus maturavit; etsi nec ejus culpa evenit, ut illud, jam ante hos tres annos, quod ex subscriptione Commentationis intelligo, redemtori traditum, nunc demum prelo liberatum est et emissum.

Ut autem inter reliquos poetas Silio potissimum illustrando operam suam, etiam me non auctore, addiceret, suaserant viro clarissimo multa, quæ ipse melius, quam a me fieri posset, in Commentatione sua exposuit. Inprimis Silius singulare haberi debet adjumentum ad ornandum infinitarum rerum notitiis ingenium, ad copiam doctrinæ poeticæ, et orationis facultatem parandam; ita ut ad locupletandum juvenile ingenium aliquantum profecisse putem eum, qui Virgilio diligenter lecto Silii lectionem adjecerit. Accedit quod cum studio in rebus Romanis earumque scriptoribus occupato mirifice conspirat carminis argumentum; ut taceam, quod Carthaginis opulentia ac luxus cum asperitate et paupertate Romanorum in conflictum adductus multa habet, quæ ad cogitationem similium nostræ ætatis casuum, consiliorum, eventorumque, invitare animos possint.

Omnino autem poetarum lectionem juvenili ætati esse accommodatam et ad omne studiorum liberalium genus viam munire, recte judicarunt majores nostri, nec aliter sensit antiquitas, optima magistra eorum, quæ aut recta ratione et sensu communi aut experientia et usu continentur. Meminerimus modo Horatianum illud: Os tenerum pueri balbumque poeta figurat, ... mox etiam pectus præceptis format amicis, et quæ sequuntur plura. Cujus tamen asserti quum non videam inter omnes in promtu haberi caussas et rationes explicitas et apertas: ne sicco prorsus pede hinc discessisse videar, agedum, paucis attingere liceat ipsas caussas, quibus utilitas lectionis poetarum in juvenili maxime institutione continetur et efficitur.

Quum scilicet post multas variasque virorum doctorum disputationes satis constet, institutionem puerilem a philosophico aliquo systemate enucleando, aut a notionum subtilium molestia judiciive acuendi sola molitione, haud consulto procedere; quando quidem in ea ætate ipsa natura non rationem et judicium satis firmum finxit, sed ingenii vires ad recipiendas variarum rerum notiones, mente recondendas et asservandas, fingendas alias ex aliis et oratione reddendas attemperavit: occupandum utique illud esse videtur primo loco omnis generis, naturæ artisque, notionibus undique colligendis et memoriæ infigendis; ut adsit aliquando materies idonea et satis magna notionum copia, quando ad generaliores notiones institutio processerit, et perpetua et systematica jam disciplina mens sit imbuenda; ne abhorreat ea a notionum abstractarum asperitate, quum, a quibus illæ ductæ sint, nondum assequutus sit tiro, nec sine veris singularum rerum exemplis oculi animique sensui subjectis recte assequi possit. Est porro ingenii vis excitanda et ipso usu subigenda, ut notiones undique arreptas comparare inter se et componere, quidque inter eas conveniat nec ne, observare et notare, assuescat tenellus animus; primo quidem in rebus sensibus subjectis, tum in iis quæ animum voluntatemque movent, et sensum veri recti pulchrique cient ac fingunt: quod nisi mature fiat quum monitis tum exemplis propositis, nulla facile disciplina seriore, multo minus academica, aut rerum divinarum humanarumque subtili præceptione, potest id aut emendari aut suppleri. Regnat in his, ut de historia nunc nihil dicam, poetarum lectio et interpretatio, quæ juvenilem indolem ad multarum magnarumque rerum species animo concipiendas erigit, præclara phantasmata objicit, sensus liberales, generosos, excelsos gignit, morum ferociam emollit, sententiis utilibus ac præceptis animos ingenuos imbuit, et ad humanitatem, benevolentiam, fortitudinem, laborumque tolerantiam instruit. Hæc enim illa sunt, propter quæ omnino juvenili ætati proposita est auctorum classicorum lectio, ut ingenia, mores, animos, quasi aliud agendo juvenes inde fingant, bonos sensus et habitus induant et ad exempla, quæ ante oculos quotidie tanquam posita habent, sensim se sensimque componant; tantum abest, ut sola latinæ ac græcæ linguæ cognitione illa disciplina contineatur, ut potius hæc ipsa cognitio non tam per se appetatur, quam potius, ut partim ad legendos præclaros scriptores via muniatur, partim sermonis omnis ratio grammatica in linguis jam ad magnam subtilitatem elaboratis, et ex usu vitæ sublatis adeoque nulli vicissitudini obnoxiis, animo infigatur, simulque prima logices elementa una cum præceptis grammaticis ac rhetoricis instillentur. Verum de his et alias multa dicta sunt, et plura dici possunt, quæ ad hunc locum haud spectant.

Maneamus in eo, quod epici maxime et dramatici generis poetæ fingendis juvenilibus animis sunt idonei; est enim in illis multarum variarumque rerum copia, inprimis earum, quas aut obvia sensibus natura, aut sensus animi interior suppeditat; est in iis magna affectionum et movendarum et purgandarum ac regendarum opportunitas; est ornatior oratio. Nec obstat, quod, ubi ad vitam veram aliquando processeris, generosis istis sensibus, quos poetæ nobiliores aluerunt, multum detrahit vitæ veritas; est enim vel sic facilius et utilius, descendere ad deteriora, quam ab humilibus et projectis assurgere ad meliora, ab ignavis ad strenua et animosa. In lucro quoque ponendum est, quod poetæ veteres ad diversa tempora, mores diversos, sensus, judicia, revocant, quodque ipsas rerum notiones variant; quæ res incredibiles habet utilitates ad judicium animi informandum et constituendum; quum in magno malo habendum sit, si non nisi unius ætatis, unius populi, provinciæ, sectæ notiones et opiniones imbiberis; enecat enim hæc judicii imbecillitas omnes sensus et affectus liberales, tollit facilitatem, indulgentiam, integritatem, provocat iras et odia in alios, qui locupletioribus rerum notitiis instructi, de iis, quæ alii pro exploratis habent, aut dubitant aut aliter statuunt. Hoc est etiam illud, quod viros interdum acutissimos fecit proclives, ut ea, quæ aut ipsi excogitaverant aut ex prævalentibus cujusque sæculi placitis et assertis arripuerant, aut in novum ordinem redegerant, subtilia per se ac præclara, toti generi humano obtrudere, et quidquid est mortalium in suas partes obtorto collo pertrahere vellent: quum non pensitarent, quæ ipsi acute cogitassent, acutius etiam verbis extulissent, non convenire nisi iis qui ab eadem disciplina essent progressi; ad sensum communem esse revocanda ea, quæ omnibus ordinibus, quæ non tuis modo popularibus aut æqualibus, sed aliis quoque ætatibus ac populis probari, quæ publice ac vulgo utilia et haberi et esse velis. Ab ista opinionis imbecillitate liberari nemo facile potest, qui non diversorum temporum, inprimisque antiquiorum, judicia, opiniones, mores, cognoverit ac reputaverit. Et ea est præcipua aliqua utilitas, quam ex veterum scriptorum lectione colligere licebit, si recto cum judicio aut ductu illa instituta fuerit. Nemini ita facile in animum veniet, si ea exceperis, quæ sensus omnes homines communis docet, excogitari posse aliquid, multo minus subtilius aliquod placitum, quod toti generi humano, ne omnibus quidem per litteras suas expolitis populis, assensum et suffragationem extorqueat. Quamobrem præstare videtur, si, qui publice utilia tradere voluerit, intra eam societatem, in qua vivit, se contineat, et videat, quam ingeniorum, et multo magis morum, emendationem bonis præceptis, recta institutione et sensus communis confirmatione efficere ac perficere possit; quæ autem publice utilia esse viderit, populari præceptione popularibus suis proponat, docta autem ac subtilia doctis et subtilibus ingeniis propinanda esse intelligat. Itaque nec hoc sibi aut sumserit aut fieri posse putaverit, ut ad eam, quam facile aliquis animo sibi fingere potest, perfectionem omnis gens humana adducatur: quandoquidem ea, quibus hoc effici possit, caussis continentur externis, quas nusquam terrarum adesse videmus; hoc est, præsidia, opes, facultates, sine quibus in longe maxima hominum parte, quæ ad viles curas, timores, ærumnas; omnium rerum honarum inopiam, depressa est, ne sensus quidem communis excitari aut erigi potest. Verum ad ea redeundum est, a quibus ætatis nostræ opinandi facilitas nos abduxerat.

Lectione poetarum omnino vindicata, restat, ut de recta eorum lectione et interpretatione pauca moneamus. A verborum autem interpretatione omnem lectionem procedere, et quidem accurata et sermonis indoli consentanea, nemo non intelligit; in poeta autem ita porro ea instituta esto, ut, quæ orationi poeticæ propria sint, quæ ornatum constituant, quæ sensus moveant et impellant, sententiæ, verba et formæ loquendi, notentur. Optandum sane est, ut is, qui interpretatur, poetico quodam calore et ipse incalescat, et, quoties ad insignia loca accesserit, sensus sui vigore ac vi imbuat alios; saltem ad ea loca observanda et enucleanda diligentior ejus erit opera; ut reddat caussas, cur hoc vel illud insigniter placeat, cur alia narrata sint simpliciter, alia copiose et ornate; quod melius intelligitur, si ad vulgares loquendi modos ac formas ea revocaveris; ita enim orationis lumina et ornamenta, ingenii copiæ et poetæ inventa, melius elucescunt. Fingitur sic per singula hæc observata sensus pulchri, veri, recti; acuitur ad dijudicandum id, quod recte minusve inventum aut enuntiatum sit, judicium; præparaturque animus ad institutionem disciplinæ, qua ille aliquando erit imbuendus, inprimis philosophicæ; præluditur facultati recte cogitandi, bene dicendi ac scribendi, quam majores nostri logices ac rhetorices nomine insigniebant. Etsi et illi, qui jam disciplinis mature imbuti sunt, ex poetarum lectione et voluptatem et utilitatem haud contemnendam capient, quando quidem illi judicio jam firmato in rerum et ornamentorum caussas altius descendere et subtiliorem judicationem facere possunt. Paratur inter hæc major notitiarum doctarum copia, ornatur ingenium et oratio, et ad eloquendum, quod velis, facultas major ac parata suppetit. Quæ si quis aut assequutus fuerit, aut animo reputaverit: non sane ille poetarum, generosiorum utique, lectionem juventuti aut propositam temere, aut parum utilem judicabit; deberique adeo laudem nostro quoque Ruperti, Viro cl. qui in Silio interpretando operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui judices inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam sollertiam cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit. Scr. Gottingæ M. Mart. CIↃIↃCCXCV.

C. G. HEYNE.

* * * * * * * * * * * * * *

Errata: Commentarii

[de Silii Vita et Carmine] [Sectio IV] quum tu tertium consulatum recusabas,» [» deest] in libro de Asia proconsulari, planissime disseruit [planisssime] Silii locum lib. III, v. 395 [recte 393-395] veterum superstitionis indagatorem sagacissimum [sagacisssimum] [Sectio IV] [Annotatio 5: ... T. V.] [T. V,] [Sectio V: 1514] Lugduni in-8º, [“in-8º” italice scriptum]

INDEX UNIVERSUS

RERUM ET VERBORUM

IN SILIUM ITALICUM.

INDEX RERUM ET VERBORUM, IN SILIUM ITALICUM.

Literæ N. et V.L. passim additæ significant, ea verba vel res in Notis et Variis Lectionibus illustrata esse.

A Belo numerare avos, I, 73. a duro haud inbellis aratro, VIII, 398 N. Dextera a curvis capulo non segnis aratris, I, 614 N. squalent a pulvere crines, IV, 251. a sanguine tætros rores, IV, 165. a litore Ibero Atlas, V, 271 V.L. a sanguine Clausi Nero, VIII, 412 N. Ab ira movit arcus, II, 139 N. longi laboris ait, IX, 535. proclamat, VI, 699 N. exclamat, XI, 99. asper, XII, 551 N. sævus, XVI, 520 N. in se versus, XVI, 435. ab arte falcatus ensis, III, 278 V.L. ab litore Hesperidum Temisus, I, 431 V.L. ab alto Tullo, etc. sanguis, VIII, 405 N.; 439 N. Abaris, X, 135. Abdiderant piceæ umbris templum, I, 84. abdere, quid propr. significet, VI, 21 V.L. Abduxere gradus in terga relatos, X, 18. Abella pauper sulci Cerealis, VIII, 543 N. et V.L. Abest ille haud laude nostra VII, 248 N. votis, XVI, 260. Abiere doli, XII, 505. minæ in cineres, XIV, 315. montes in nubila, III, 493. abiit mens, X, 264. abeunte favore Deorum, II, 206 N. Abies fata ferens, IV, 255 N. Abigere menti, VIII, 124. Abjicere vitam V, 226 N. Abjuncti agri VIII, 640 V.L. Abnuere fortem, IV, 805. inceptis comitem, III, 110. descendere, XIV, 600 N. Abolere Ægates, I, 61 N. Cannas, XVII, 608 N. tristia dicta, VII, 549 N. Aborigines prisci incolæ Latii, eorumque rex Faunus, VIII, 356 N. Abripi cædum amore, V, 229 N. gloria, VI, 332. Abrumpere fœdus, I, 296. vocem turbando, II, 330. galeam, XII, 242. cuncta cum luce, IX, 649. vitam, II, 597 N. primordia rerum, III, 79 N. fas omne armis, II, 293 N. somnos buccina, VII, 156 N.; XV, 48 N. spes e medio, VIII, 51. agmen, XIII, 682. abruptum cælum, VI, 608 N. antrum, VII, 419 N. ingenium, VII, 219 N. ponti latus, XVII, 249 N. Abscedit Auster, XVII, 209. vitæ tempus, XII, 560. Abscidere, vel abcidere differt ab abscindere, III, 552 V.L.; X, 52, 148; XV, 470 V.L. Abscondere campos cæde virorum, XI, 519 N. ora galeis, XIV, 636. æquor puppibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. telum in aere, I, 316. annos secretis ruris, XV, 597. Absentia corpora mandere ut præsentia, IV, 335 N. Absistit bello, II, 325. ponto, II, 371. gemitu, VI, 342. cura, XIII, 512. labore XV, 190. damnare, VI, 448. nec adhuc oculis imago, II, 568. vani cœpti, XVI, 223. Absolvere manum, IX, 150 N. factum victoria, XV, 656 N. Absorbet flamma vorax latices, IV, 686 N. Abstinere ire, XII, 44. irarum, X, 84 N. Abstrahere arboris molem, VI, 195 V.L. Absumere aliquem votis, IV, 798 N. Acarnan amnis, III, 42 N. dextras jungebat Philippo, XV, 288 N. Acca, IX, 117 V.L. Accersere, I, 264 V.L. Accipiter columbas exagitans, et ab aquila fugatus, IV, 105 sq. N. Acer Flaminius, VI, 22. hinnitus equorum, IV, 96. ruis in enses, III, 120. axis, II, 186 V.L. metiri juga venatibus, III, 338. metus, II, 231. labor, III, 92. acris Rhodanus, grex, moles, III, 463 N. pugna, IX, 488. acres tubas exercere, IX, 6 N. Acerba hasta, VI, 60. lues, XII, 184. palus Cocyti, XIII, 425. acerbis fessus, XIV, 559. Acerbare questu, VI, 117 N. et V.L. Acerræ, VIII, 535 N.; XII, 422 sq. N. Acervare questu, VI, 117 V.L. Acesta urbs, XIV, 220 N. Acestes, Helymus et Entellus ante Trojæ excidium profugi in Sicilia condidere Ægestam, Helyma et Entellam, XIV, 45 N.; 205 N., 220. Achæmenius ritus, VII, 647 N. odor, XV, 23 N. arcus, XV, 570 N. Achætus, XIV, 268 V.L. Achaia rura, XIV, 5. mœnia, XV, 306 N. Achates fl. et gemma, XIV, 228 N. Acheloias, XII, 34. Achelous fl. ejusque lucta cum Hercule, III, 42 N. Achemorus, XVII, 426. Acheron tristior, XIII, 571 N. Acherontis portæ, XIII, 465. Acheronta videbo liber II, 367 N. et V.L. vocat, I, 94 N. movet, II, 536 N. Conf. Acherusius. Acherras, III, 299 V.L.; VII, 338. Acherusius humor, XIII, 398. Acherusia pestis, XIV, 613 N. palus, Cumis vicina, ubi iter ad undas Acherontis, seu inferos, XII, 116 N.; 126 sq. N. Achilles æternus carmine, XIV, 95. ejus clipeus et Vulcania arma, VII, 120 seq. N. præceptor Chiron, XI, 450 N. Acies inmobilis, IX, 317 seq. N. densa, IX, 321 sq. N. Acis fl. et puer formosus, XIV, 221 seq. N. Acithius fluvius, XIV, 268 V.L. Aclys et aclis, III, 363 V.L.; VIII, 550 N. Aconteus venator, XVI, 564. Acræ, XIV, 206 N. Acragas, XIV, 210 V.L. Acrilla, seu Acrillæ, XIV, 271 V.L. Acrisionei muri, I, 661 N. Acrius parcere nato, VI, 624. Actæon ejusque mors, XII, 365 N. pater Aristæus, XII, 368 N. Actia templa Phœbi, XV, 302 N. Actus rerum, I, 581. tantos incidit Deus, III, 78. in actus comes ibat, X, 136 N. actus ingentes deserit, I, 459 N. Actutum adsit vindex, XV, 802. Acuere stimulis, I, 113 N. homines, V, 228. spicula veneno, I, 325 N. enses fraudibus, XII, 52 N. dentem, I, 425 V.L. mentes labsas, X, 605. acuunt extrema pericli, I, 559 N. Acus comatoria, XV, 26 N. acu scribere, XIV, 660 N. Acuta pinus, XIII, 331. Adæquare Marcellum decori Martis, XII, 278. Adcedere collem, VI, 604 V.L. silvis, XVII, 570. secundis, VIII, 326 N. Adcendit mentem, I, 493. pectora donis, XVI, 459. corda laudibus, XVII, 292. dextras pugnæ, XII, 351 V.L. mentes in prælia, I, 345; IV, 170. dextras ad funera, V, 258. collem Tarpeium Jupiter, VI, 604 V.L. Martem, XV, 594. pugnas ære, VIII, 488 N. hortando in hostem, VIII, 608. telum in aere, I, 316 V.L. invidiam, VIII, 258. studia, I, 185 N. curas, VII, 526. lucem Eoi fulgentibus armis, XI, 515 N. galeam gemmis clipeumque auro, XV, 678 N. ira hostem, IV, 272. hos nobile nomen, XVI, 329. belua flammas, IX, 614. Titan tempora autumni rapido igni fulminis, XIV, 589 N. Sirius ignes, XVI, 99. sol Olympum, III, 671 N. Adcensa ira, IV, 642; V, 105. armenta, VII, 333 V.L. [recte 334] venena sole, I, 285. unda fervore V, 605 N. in iram, V, 558. adcensus scopulus, III, 641. adcenderet Sidonia virgo aras, XIII, 620 N. Adceptare jugum, VII, 41. Adcidit vox aures Æneadum, XIII, 153 V.L. Adcipit verba, IX, 479; XVII, 563. eum Pœnus, V, 573 N. ferrum lateri et pectoribus, VII, 626; X, 7. mortem in viscera manantem, V, 529. mores indomitos, XIV, 87. spatium tuba, XVI, 480 N. adcepere rates facem, XVII, 623. adcepit tellus freta, XIV, 13. tellus ossa sepulcro, XI, 384. Bruttia Hannibalem, XVI, 2 N. cornus cædem ab hoste, IV, 141 N. Scipio numen, XVII, 2 V.L. Adcisæ gentes, II, 392 V.L.; VIII, 588 N. adcisa ornus lacertis, X, 531. Adcola lucis, I, 414. Adcommodare ensem lateri, V, 146 N. aciem ripis, V, 219. Adcumulare præconia leto, II, 336 N. clades, IV, 598. primordia factis, XI, 255. cœpta dextra, XV, 654 N. Adcusator manus injectat et trahit, III, 183 N. Addere se clausis, II, 20. sese castris, VI, 21. nomina genti, XVI, 633. se socium casibus, VI, 372. crimen mensis, II, 523. dextram bello, X, 232. quos umbris, IV, 396. modum dextræ, IV, 666. vincla viro, XVII, 141. spem miseris, XII, 330. fatis patriæ, XV, 548 N. cursum fatis, XII, 45 N. iras mentibus, IX, 454 N. viris pila, VIII, 547 N.; X, 105 N. hastas tergo, XV, 719. puero rabiem in fines Italum, I, 71 N. in spatia, et in spatio, XVI, 373 N. propiorem Martem, V, 442 N. incendia ramis, VII, 161. semina sulco, III, 350 V.L. Addita Erinnys, II, 595 V.L. fata nascenti, II, 224 N. Addicere populum inermem, XV, 247 N. Adducere nervos arcus, I, 334 V.L. mare cantu, XI, 472. tonsas ad pectora, XI, 489. frena, XIII, 834. gressus, cutem, artus, IV, 391 V.L.; X, 18 V.L. Adeo, I, 20 N.; XIV, 487 N. Adesi plutei, I, 363. montis fragmina, III, 470. cladibus, XIII, 679 N. Adesse alicui, I, 301 N.; 514 N. Adfecta hiems, XV, 502 N. Adferri... adlatum, fervere partem, etc., I, 456 N. Adfigere corpora terræ, I, 674 V.L. hastam ripæ, IV, 588. dextram plectro, XIV, 403. transtro hasta nitentem, XIV, 536. ferrum in robora, XIV, 328. cornum campis, VII, 616. adfixus cælo navita, VII, 363 N. [recte 362] Adfirmare pro obfirmare, XII, 668 V.L. Adflare montes hinnitibus, I, 578 N. adflatus ductor fallente Cupidine, XI, 420. peste premebat catervas, VI, 240 tabe, VI, 159 N. adflata ora flammis, XVII, 113. Cynthia rotis fraternis, IV, 481. Adflatus cornipedum I, 436 N. Adfligere corpora terræ, I, 674 V.L. telluri miserum Mincium, IX, 631. membra solo, VII, 614. saxo, XI, 83. patriam, VIII, 317. adflictis rebus opem ferre, XIV, 440. Adfluit manus, Teucri, etc., XII, 361 N.; XIV, 208 N. Adfremit Boreas alis, XIV, 124. Adfulget Venus, VII, 467 N. Adfusa moles, V, 66 V.L.; VI, 572 V.L. carina, XV, 219 N. adfusus pulvis, IV, 251 V.L. adfusi Pœni, XIII, 695 N. venti, XVII, 218 N. Adglomerare arma, V, 238. Adherbes, VII, 601. Adimitur tibi cecidisse, IX, 425. adimit terras victoria, II, 565. Adire lingua ad decus dextræ, VIII, 261. arma obvia, IX, 272 N. voce domos æthereas, VI, 253. usque ad sidera, XV, 511. diem, XIV, 243 N. Adjungere sera ad laudes arma, V, 115. astus ferro, VI, 307. dextras Pœno, XI, 4. sua nomina Latiis fatis, XVI, 131. adjuncti agri, VIII, 640 N. adjuncta Venere, IV, 667. Adjuvare hastam nodo cursuque, IV, 289 N.; IX, 509. adjuta pice flamma, VII, 354. hasta vires, VI, 250. crescit, XI, 611. Adlabi terris, IX, 473. genibus, VIII, 74. per tacitum, X, 354. per auras, XV, 21. Adlatrat invidia nigro ore victorem, VIII, 290 N. vitium, XI, 426 N. Adligat vallata mœnia corona, XIII, 141. Admiscere aspera telis dicta quo non alter solertior, I, 443. Admittere voces et vota precantis, IV, 696 V.L. Admordere hastam, V, 332. Admovere castra, I, 296. ora, XI, 344. fata urbi, VIII, 245. ferrum palato, VII, 651. genus Superis, VIII, 293 N. oculis, XVII, 599. admota bella, XVI, 93. ripa perstringere mœnia, VIII, 455. admotum sidus lunæ, XIII, 557. Adnabat classis, XIV, 354. Adnectere plura, XI, 601. cupiens, XV, 805. Adniti viribus doloris, II, 123. Adnoscere visu, VII, 729. dextros deos in alite, XIII, 820. Adnuit Deus, III, 115 N. Adnumerare patriæ pubem, VI, 621 N. Adolere focos, XI, 276 N. Adorare effigiem aquilæ, VI, 37. vulnera, IX, 350. adorata puppis, XIV, 437 N. dextra XVII, 183 N. Adpetere ore tellurem, V, 526 N. arva morsu, IX, 384. Adplaudere cervicem equi, IV, 264 N.; XVI, 357 N. Adplicat portus undas muris XIV, 318. sopor sua munera, VI, 96. aggerem silvis, XV, 410. Adpositus agger, XIV, 335 V.L. Adprendere tuta, IV, 585. primos equos, XVI, 373 N. tellurem morsu, XVII, 263 N. Adranum, XIV, 250 N. Adrectæ mentes, II, 295; XV, 133. laudibus, XVII, 455 N. plantis, XVI, 478 N. comæ furentis, II, 668 N. et V.L. spes, VII, 98 N. Adridens sævum, I, 398 N. dulce XI, 390 N. læto vultu Victoria, V, 228 N. [nota ad h.l. non exstat] Adscendunt turribus hastæ, XIII, 182 N. adscendere videtur equus currum præcedentem, XVI, 375 N. Adsciscere reges, XVI, 663 N. nomen, XIV, 36. Adsidere arces, IX, 624 V.L. muros, XII, 453. Adsignare nervo sagittam, XIV, 398 N. Adsilit in ferrum, X, 3. lues mœnibus, XVI, 623. adsiliunt manipli, IV, 314 N. adsiliens incutit, XVI, 63; cf. IV, 381; XV, 692. Adsimilare faciem, II, 553 V.L. adsimulat abitum fictosque timores, VII, 137. Adspergine inrorat cristas, IV, 654. lacus lavit silvas, V, 621. Adspergit Titan terras ortu, XV, 223 N. aras floribus, XVI, 309. adspersus clipeus cædibus, V, 142. malas lanugine, XVI, 468 N. limina tabo, I, 102. somno, VIII, 121 V.L. Adspicit Libye Arctos, I, 198 N. quos mitis Jupiter, VI, 105; VII, 240 N. resonare solum, VI, 179 N. et V.L. adspicite tantum, IV, 406 N. adspici solo sexu, III, 114 N. adspiceres pavitantem, V, 279 V.L. Adspirat viro, et vigor nulli, V, 270 N.; 442 N. muris, VI, 605 N. aura, seu fortuna, VIII, 325 N.; XV, 163. Adstabat nulla res loco, XII, 480 N. Adstringere ensem lateri, XVI, 242. Niphaten ponte, XIII, 765. conjunctas nodis ferroque trabes, XIII, 106. adstrictus intortos amictus, V, 367. Adstruit auditis pavor, IV, 8. Adsuetæ leænæ, II, 440 N. Adsultans ruenti, II, 256. æthera lambit, VI, 223. vallo, VII, 401. Adsurgere in hastam, ensem, gladium, IV, 610 N. Adtactu herili gaudet cerva, XIII, 121. Adtentare dapes, II, 523. vias, XII, 97. Adteri, VII, 151 N.; II, 392 V.L. adtrita opes Africa, VI, 301. res, XV, 3. mens secundis, XII, 83. adtritum nomen, IX, 76. Adtingere summum per altos avos cælum, VIII, 294. adtigit vox aures, XIII, 153. adtactus nullis telis, XI, 148. Adtollit lumina cælo, I, 508. se Auster, XVII, 246. rictum, II, 156. effigiem cristis, XVII, 525 N. se in equos, XV, 352. mollia crura superbi gressus, XVI, 444 N. se facto, XIII, 224 N.; XIV, 208 N. muros ad, æthera, III, 384; IX, 241. animos hortando, I, 105. socios voce, XIII, 301. frontem, III, 105. dextram cæde cruentam, IX, 211. Apenninus caput, II, 314. lux arces, XV, 215 N. adtollunt facta viros, I, 613 N. adtolluntur et crescunt res propius adcedentibus, ut contra decrescere, recedere, diffugere, discedere dicuntur, III, 157 V.L. colles, I, 585 N. Adtonitus serpentis equus, VI, 231 V.L. visus, seu visis, X, 369 V.L.; XIV, 246 V.L. adtonitis ululatibus, IV, 692. curis, III, 132 N. Aduri corpora, VIII, 267 N. Advehere Mæoniam in Latias oras, V, 10. Advenerari euntes, XIII, 704 N. Adversa moles, IV, 651. unda, XVII, 45. pectora et vulnera, V, 594 N.; X, 7; XV, 382 N.; XVII, 485. adversus ensis, IV, 207 N. adversa non tam fugisse cavendo egregium, quam perdomuisse ferendo, VII, 376 N. Advertit oculos procellis, VI, 106. mentem prædæ, V, 426. sensus, XVI, 212. aures, XV, 63; XVI, 294. aliquem ad incensas patriæ sedes, XVI, 691. advertunt coloni, scilicet se, seu navem, et mentem, I, 288 V.L. vultus ac mentes huc, IV, 822. Advocare enses, XVII, 86. noctem ad conamina, IX, 82. Advolat muris, XV, 243. Adyrmachidæ, III, 279 N.; IX, 224 N. et V.L. Æacides, I, 627 N.; XIV, 95 N.; XV, 292 N. Æacida, XIII, 796 N. Ædes æterna Manium, XVII, 465 V.L. Æetæ proles, VIII, 498 N. Ægæum mare procellosum, I, 468 sq. N.; IV, 245 N. unde dictum sit, I, 408 V.L. [recte 468] Ægates ins. ubi Hannon a Lutatio victus, I, 61 N.; II, 310 N.; IV, 80, 800; VI, 684 seq. geminæ vel tres, VI, 684 N. Æger fugit, VII, 722 N. visis, XVII, 170. stimulis, III, 214 N. periclis, XV, 135. ægra Ausonia vulneribus, VI, 77; VII, 2 N. ægri animi, VIII, 108. curis, XII, 691. delicti, XIII, 52. nisus ad prælia, I, 495; II, 518. ægra fides, II, 392. spina, VI, 270 N. et V.L. timoris Roma, III, 72. mens bonis, VII, 726. res, VII, 395. spes, IX, 543. servitia, XIII, 883. castra amore pugnæ, IX, 36. nox, VII, 305. cura, IV, 724 N. ægri mortales, I, 85 V.L.; IV, 792 N. equi, XVI, 512 N. Ægesta, vid. Acestes. Ægis Minervæ, VII, 460 N.; IX, 441 seq. N. Jovis, XII, 336 N. sibila torquet, IX, 443 N. vomit nimbos flammasque, XII, 720 N. Ægrescit cura, VIII, 212. Æmilius Paullus oriundus ab Amulio et Jove, VIII, 293 seq. N. Consul olim cum L. Livio bellum Illyricum confecerat, sed adcusatus damnatione prope ambustus evaserat, VIII, 286... 296 N. Consul iterum cum Varrone creatur, VIII, 278 seq. proficiscentem hortatur Fabius, ut saluti reipubl. consulat, VIII, 298... 348. invitus, at fortissime pugnat in prælio Cannensi ac perit, IX, 38 sq.; X, 1... 308. Æmula virtus, I, 510. barba crinibus, V, 439. facta Herculei laboris, IV, 4; conf. Hammon. Æneadæ, XXVII, 289 N. Cf. II, 55, 295, 428; III, 70; IV, 817; V, 187; VIII, 2; XII, 734. Æneas Dardaniam intulit Latio et sceptra Lavinia fundavit Teucris, I, 42 seq. N. ensem dono dat Didoni, I, 91 N. ab ea supplex excipitur, et speluncam eam illa intrat, II, 412 seq. N. eam deserit, II, 420 sq. deus indiges Latii, VIII, 39 N. hospitio excipit Annam, VIII, 70... 201. ejus equi, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N. Æneia regna, VII, 562; X, 50; X, 643. Aenis Gætulis fucare vellus, XVI, 176 N. Agenoreis saturare purpuram, VII, 642 N. Æolii Austri, I, 193. tyranni, XV, 424 N. Æolius furor, IX, 525. Æolio nomine regnatæ terræ, XIV, 70 N. Æolius pontus, XIV, 234 N. Æoliæ procellæ, XVII, 241 N. Æolus Vulturnum inmittit Romanis, precibus Junonis motus, IX, 491 seq. custos ventorum IX, 491 N.; XIV, 71. Æquævo corpore, XIII, 191. Æqualis pugna, XV, 780 N. Æquana juga felicia Baccho, V, 465 N. Æquanus, V, 176. Æquat arenas palmis, VI, 38 N. ora, IV, 237. noctes somno, VII, 340 N. domus rura, XIV, 646 N. merita donis, XV, 254; XVI, 581. Superis, IV, 810 N.; XI, 326. Superos virtute, I, 611. senium corde sagaci, VIII, 465. Gradivum passibus, IV, 460. dextras, XIII, 184. eos nulla ætas, II, 696 N. sensus humanos pectore, X, 472. visus currum volantem, XV, 213. gradus, XVI, 396. tenebras, XIII, 420. ritus ferarum, XI, 181. æquare videtur, aut etiam æquavit, XVI, 424 N. æquari funere, IX, 424. munere simulacri, VIII, 232. æquatum munus, II, 7. caput Alpibus, et imperio, II, 314; III, 605. æquata fronte currere, XVI, 355 N. Æqui Falisci, VIII, 489 N. Æquicula rura, VIII, 369 N. Æquor maris, XIV, 253 N.; 361 N. campi XVI, 389 N.; 510; cf. III, 378; V, 328, 376 N. æquora revomere, X, 325 N. Æquorea tropæa, XIV, 32. puppis, XII, 446. æquorei juvenci, V, 132 N. fremitus, XVI, 314 N. æquoreæ viæ, XVII, 54. Æquus... non æquus Jupiter, II, 364 N.; III, 2 N.; XII, 21; XVI, 257. puppibus, III, 473 N. regione loci, XII, 498. fluctus, III, 260 N. Mulciber, XIV, 55. æqui oculi, VI, 106 V.L. non æqua vita, XI, 188. fors, II, 5 N. fama, XVII, 34 N. victoria, II, 699 N. umbra, XVI, 39 N. Arctos, III, 192 N. Cf. metus. Aera flammare hinnitibus, XIV, 209 N. Ærata carina, XI, 586 V.L. in bella bipennis, V, 499 V.L. æratæ turmæ, VIII, 404 N. ærati luminis umbo, II, 211 N. Æreus fulgor, VI, 357. Æripes cerva, III, 39 N. Ærisona antra Curetum, II, 93 N. Aerius vertex, I, 128. mons, IV, 740. aeria rupes, I, 371. Æs et æra cassidis, I, 401; VIII, 375. cavum, scilicet clipei, II, 246 N. ære ciere pugnas, VII, 605 N.; VIII, 488 N.; XIII, 361. Æsculus annosa, V, 481 sq. V.L. Æsernia, VIII, 566 N. [not. ad v. 564] Æsis, VIII, 444 N. et V.L. Æstas septima, III, 383 V.L. Æstifer cancer, I, 194. axis, I, 657 N. campus, XVII, 447. Æstus formidinis, II, 360. vulneris, VI, 98. laudum, XVI, 479. Stygii, VI, 219. alterni maris, III, 46 sq. N.; 392 N.; XV, 226 N. marini causa creditur luna, III, 58 sq. N. effundere, XIV, 349. Æternus cursus, Eridani IV, 690 N. carmine, XIV, 95. regnator noctis, VII, 688. fluctus, XV, 229. æterna gens, I, 28. Megæra, XIII, 611 N. domus, seu ædes Manium, seu Plutonis, XVII, 465 V.L. divortia, III, 419 N. dona, IX, 118. æternæ umbræ, VII, 741 V.L. tenebræ, VII, 586. æternum antrum, III, 36 V.L. [recte 35] pectus, VII, 554 N. æterna cuncta grandine tecta, III, 479; XIV, 67. Æther levis, II, 513 V.L. igneus, I, 135. Ætherea flamma, V, 73. lux, XIII, 497 domus, VI, 253. ora, III, 137. æthereus mons, III, 480. cursus, XVI, 501. æthereum sulfur, X, 168. æthereas auras trahere, XVII, 376 N. Æthiopum tellure remeans, XII, 605 N. Æthiopes occidentales et orientales, III, 265 sq. N. Æthra picea, XIV, 593 N. liquida, XIII, 18 N. Ætna, XIV, 58 seq. inposita Typhœo, XIV, 196 N. inposita Encelado, XIV, 579 N. ejus cineres, XVII, 592 sq. N. Ætnæi triumphi, IX, 196. Ætnæa incendia et ensis, IX, 448 N.; 459. Ætnæum antrum, XIV, 527 N. Ætola tellus, XV, 286. Ætolæ umbra, VII, 484 N. Ætolus rex, XI, 505; III, 707. Ætoli campi, I, 125 N.; VIII, 351. Ævum rude, XV, 17. extendere, III, 95 N. sentire, II, 143. ævi glacies, III, 460 N. ævi plus redimere virtute, VI, 21 N. Afer vagus, II, 441 seq. N.; XV, 538 N. leones mulcet, et serpentes domat, vid. Mauri. Africa bella, XVI, 179 N.; XVII, 11. terra geograph. describitur, I, 193 sq. olim vel ad Europam, vel ad Asiam referebatur, I, 195 N. exundat Medusæis chelydris III, 314 sq. N. Africus et Corus, seu Boreas venti contrarii, III, 659; VII, 571 N. fuscis alis, XII, 617. Agamemnonia Mycene, I, 27 N. Agathoclea tropæa, XIV, 652. Agathocles Pœnos vicit, XIV, 651 N. Agathyrna, seu Agathyrnum, XIV, 259 N. Agenor, I, 88 N. ejus urbs, VI, 387; XVII, 421. Agenorea nubes, XII, 167 N. aena et purpura, VII, 642 N. Agenorei nepotes, XVII, 403. Agenoreæ arces, I, 15 N.; XVII, 421. Agenoreus ductor, III, 631; XV, 741; XVII, 391. Agenorea dextra, XVI, 692 N. terra, XVII, 58. Agenoreæ portæ, XVII, 196. Agenorei, XVII, 516 N. Cf. VI, 303; XV, 343. Agenorides, VIII, 1. Agger muri, I, 265 N.; 308 N.; XIV, 322, 335. ripæ, III, 462; VI, 281 N., 396. aquarum, IV, 649; XVII, 270 N. montis, IV, 740. mobilis, IX, 240. arduus, I, 348. Alpinus, III, 447. flumineus, X, 92. Aggerare incendia belli, II, 359. Agit Erinnys, II, 595 N. ardor Pœnos, II, 39 N. arte sedendi, ut, etc., VIII, 14 N. se navis, XIV, 390. sese metis, XVI, 440. aliquem, scilicet in triumpho, VIII, 277 N. se lætus Dardanidis Mars, XVI, 23. corpus vigore animi, XVI, 495. præ se, IV, 602. quadrupedem, I, 161. currum, VII, 690. flammam ignis, IV, 677. Gradivus fluctus in castra, IX, 528. Apenninus astris scopulos, II, 354. exitio superbia, XI, 37. telum costis, XII, 240. pectora ad consulta, X, 422. palantes, II, 163 N. tempora obscura sedendo, III, 579. clamor bellum, IX, 333 N. agitur famulatum, II, 571 N. [nota ad h.l. non exstat] præceps, IV, 718. pelago, VIII, 65. per medios, X, 42. acies in cædes, X, 190. in adversos, V, 240. sudor per membra, I, 526. aper latratibus, I, 421 N. desuper chalybs, XIV, 326. pestis medullis, II, 462 N. tempestas procellis, III, 228. trabs tormentis, VI, 280. auspiciis, VIII, 388 V.L. silva bipenni, X, 529. glacies aquilonibus, XVII, 489 N. suspirium faucibus, XI, 220. testudo, I, 365 V.L. secundis XI, 391 N. acta dextræ, VI, 701. age, adeste, XI, 169. Agitare bella feris, I, 394 N. saltus, II, 95 N. agmina ferarum, II, 437. simulacra pugnæ, VII, 119. bella, X, 306. habenas rerum, XVII, 175. Mavortem, XIII, 18; XIV, 9. viros furiis, I, 146 N. manes verbere, II, 530. domos Tyrias, XVI, 682 N. bello, III, 700 N. domos, XVI, 682 N. hortatibus, XII, 68. festa gaudia, XV, 420 V.L. otia, XII, 689. convivia, XV, 273. mentes, III, 5 N. consulta, I, 675. primas acies, IX, 330. vertendas arces, XVI, 169. agitant flamina culmos, IX, 358. agitabat gloria, XI, 544. Agmine cornipedum, VIII, 353. aquarum, XII, 619 N. tanto coli mensas, XI, 284 N. tremulo cornus venit, XIV, 442 N. Agni noscentes matrem, XV, 708 N. Agragas, XIV, 210 N. et V.L. Agrestis ira, XIV, 224. Agricolarum laus, XIII, 535 sq. N. Agylle, V, 17 N. Agyrena, Agyrina, Agyrium, XIV, 207 V.L. Ajax Oiliades, fulmen jaculante Minerva, in mari periit, XIV, 479 N. Alæ ventorum stridentes, nigrantes, fuscæ, I, 589 N.; III, 524 N.; VII, 257; IX, 515; XIV, 124; XVII, 248. fulminis, VIII, 476 N. cursorum, XVI, 506 N. equitum, II, 84; III, 378. venantum et indaginum, II, 419 N. alas sibi facit equus, XVI, 351 N. Alabis, seu Alabus flumen, XIV, 227 N. et V.L. Alba Fucentia, Longa et Pompeia, VIII, 507 N. Albunus mons Jovi sacer, VI, 598 N. Albens æthra, V, 283. conus, II, 399 N. rictus spuma, IV, 251 N. campus ossibus, IX, 190 N. Albescit facies salis, XIV, 361. fluctus, VIII, 427 N.; 451 N. Albula, VI, 391 N.; VIII, 455. Piceni fl. sulfureus, XII, 539 N. Albus dies, XV, 53 N. alba coma populi, X, 530 N. Alcides, I, 276 N. Alcmena satus, II, 493. Alcyone, vid. Halcyone. Alecto pœnis adficit Manes, II, 671 seq. N. ei sacrum facit Scipio, XIII, 432. Alere fortunam X, 598. alebant tenebræ silentia, XV, 613. alebat favor animos, XI, 553 N. Ales imago volat, XVII, 538. saltus, XII, 460. jaculum, XVII, 415. equus, XII, 67. plumbum, III, 365; IX, 622 N. planta, IV, 338. Alexandri M. victoriæ et conloquium cum Scipione in inferis, XIII, 762 seq. Alexandriæ textura, seu polymita, XIV, 660 N. Algida amœna, XII, 537 N. Aliena penna in auras se tollit Dædalus, II, 92 N. Aliger, III, 169; XIV, 507. aligerum ferrum, II, 92 N. Alipes turma, currus, etc.; III, 292; VII, 700; XV, 554. Allia, I, 547 N.; VI, 555. Allifæ, VIII, 535 N. et V.L. Allifanum vinum, XII, 526 N. Allius venator, IV, 554 sq. Alma Cyllene, III, 203 N. Fides, VI, 132. tellus, IX, 300 N. Almo seu Almon tepidus, seu trepidus, in quo Cybeles simulacrum abluitur, VIII, 363 N. et V.L. Alnus, navis, III, 458 N.; XIV, 379, 481 N; XVII, 17. Alpheus Arethusæ jungitur, XIV, 53 seq. N. Alpina manus, III, 544. domus, III, 492. gæsa, I, 629 N. Alpium incolæ, III, 541 seq. Alpes certantes cælo, XI, 136, XVII, 318 N. geminæ, II, 333 N. subpostæ cælo, III, 90 N. eas transiere Hercules, Galli et Hannibal, XI, 218 N. Alsium, VIII, 475 N. Alter Flaminius, VIII, 310 N. Alternat Mars casibus, V, 531. excubias, IX, 93. alternata fortuna, IX, 355. vestigia, I, 555 N. fasces, X, 60. Alternus animæ Pollux, IX, 295. clangor resonat, I, 338. consul, XIII, 102. æstus, III, 392 N. fluctus, XV, 229 V.L. alternos casus volutare, I, 596 N. alterno sermone serere hæc, XV, 283 N. verbere pedis percussa terra, III, 347 N. Alto mergi, VI, 665. Altor equorum Acragas, XIV, 208 N. Altrix bellorum terra, I, 218 N. Bruti Collatia, VIII, 361 N. Altus Iertes, V, 259. Tullus, VIII, 405 N. Saturnus, VIII, 439 N. titulus, XV, 259. cruor, IV, 162. error, VII, 517. dolor, seu gemitus, VI, 415 N. altum solium, XIV, 89. imperium consulis, X, 392. Privernum, VI, 42 N. spolium, VIII, 254. decus, III, 144 N.; VI, 124. votum, XVII, 539 N. vulnus, VI, 580. pectus, I, 685; IV, 292 N. alta Roma III, 182 N. merces discriminis, XVII, 389. virtus patrum, X, 68. silentia noctis, V, 2. prudentia Circi, XVI, 339. vox, XVI, 397. vetustas, I, 26. vallis sanguine, V, 667. silva jugis, X, 530. maria, I, 208. nox, III, 198 N. [not. ad v. 200] murmura, III, 698. alti avi, VIII, 293. altior it equus, XVI, 374 N. Alumna noctis, II, 531. Libyæ, IX, 532. Alumnus stirpis, I, 106, 514. largus, I, 292. Marmaricus, XI, 182. telluris, IV, 275. terræ dominantis, IV, 228. Alveus, navis, XII, 522 V.L.; XIV, 541. Alvus navis, XII, 522 V.L. obscœna, XV, 87 N. Amabat stravisse feras, II, 72. amata Mænala, XIII, 345. amantes Martis, XVI, 106. Amastra, XIV, 267 N. Amazonum peltæ, exercitationes et sedes in Thracia et ad Thermodontem fluvium, II, 73 sq. N.; VIII, 428 seq. N. Ambages ævi, VIII, 44. Ambigua arma, XI, 10. dicat, II, 385. ambiguæ mentes, XIV, 115. causæ, VII, 265. ambigui nati, II, 649. ambiguus Mars, II, 393. vates, VII, 436 N. Ambit fluctus, XIV, 367. telis, XIII, 141. Ambitus malum exitiale Cannas fovebat, VIII, 257 N. Ambracii sinus, XV, 300 N. Ambrosii succi, VII, 210 N. Ambrosiæ comæ, XII, 245 N.; XV, 23, 24 N. Ambusta abies comas, IV, 682. nivosis cautibus, seu frigore, IV, 68 N. hasta sine cuspide, VIII, 549 N. Amentat Notus, XIV, 422 N. Amenti ope hastæ vibrantur, I, 318 N.; IV, 15 N.; IX, 509. ope indignatus, XIII, 159. Ameria, VIII, 460 N. Amicitiæ imago, IX, 406 sq. N. inconstantia, XI, 3 N. Amicitur mons, III, 640 N. Amictus noctis, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284. [nota ad V, 36 non exstat] superius corporis tegumentum, VII, 447 N. Amicum numen, I, 512. auro, XIII, 723. amicæ auræ, XVII, 209 N. Amisere ictus spatium, IX, 321 N. ora calcibus, IV, 242 N. laudem, XI, 365. tenebræ requiem, VI, 563. Alpes primas, VI, 106 N.; XV, 731 N. Amiternum, VIII, 414 N. Ammon, vid. Hammon. Ammonii, I, 414 N. Amomum Assyrium, XI, 402 N.; XV, 117. Amor primus fortior secundo, III, 64 N.; XVII, 73 N., 361 N. Amorum agmen, VII, 446 N.; XI, 388 N. Amorgus, X, 200. Amovere se finibus, XVII, 223. Amphinomus, vid. Pii fratres. Amphion lyræ ope Thebas exstruit, I, 96 N.; XI, 441 sq. N. Amphitryoniades, II, 582; IV, 64; IX, 293. Amplectitur clipeo terram cælumque, VII, 121. fides mentem, VI, 132. auxilium loci, XV, 232. dextra dextram, XVI, 155. Amplexus pro inlicito amore, XI, 397 N. amplexu perenni non fovet Fortuna, VII, 245. Amplius decoris, XVI, 254. Amplustria non aplustria, X, 324 V.L. Amulius, VIII, 295 N. Amyclæ Ledææ, seu Laconia, II, 434; IV, 358; XIII, 45. Italicæ, silentio perditæ, VIII, 528 N. Amyclæus ductor, VI, 504 N. Canopus, XI, 431 N. nepos, XV, 543 N. Anactorium, XV, 299 N. Anagnia, V, 543 N.; VIII, 392 N.; XII, 533. Anapis, seu Anapus et Anapias, vid. Pii Fratres. Anapus fl. XIV, 515 N. Ancipites Superi, XV, 572. anceps timor, III, 557. ferrum, securis, IV, 188 N. Ancon, seu Ancona ejusque purpura, VIII, 436 N. Ancora ultima, VII, 23, 24 N. et V.L. in prora, VI, 354 N. Andinus cantus, VIII, 592 V.L. [recte 594] Anfractus aggeris, XII, 54. silvarum, V, 3. sinuati pelagi, XV, 174 N. Angens sua guttura livor, XIII, 584. unda, IX, 230 V.L. Angitia, vel Anguitia, Æetæ f. VIII, 498 N. et V.L. Angusta spes, X, 278. pectora malis, XI, 171 N. res, XVI, 631 N. Anhela certamina, II, 430. ilia, IV, 179. anhelus nisus, I, 531. fervor, IX, 627. gurges, III, 452. pondere, XIII, 227. equus, I, 209, 298. longi laboris, XV, 718 N. turbo, XIII, 564. anhelum guttur, IV, 171. Anhelant venti ac fluctus, I, 592 N.; III, 471 N. campi sulfure, XII, 134 N. vulnere, X, 239. clade, VIII, 658. Garamantes, III, 10 N. anhelat orbis ardoribus, XVI, 100. murmur, V, 604; XIII, 428. ictus, XIV, 379 N. Anien, seu Anio in Tiberim fluens, I, 606 N.; X, 363; XII, 539 N. præceps et taciturnus, IV, 224 N. et V.L.; XII, 539 N. Anienicolæ Nymphæ, XII, 751. Catilli, IV, 225 V.L. Animæ Diis similes, XI, 170. redeunt post purgationem et mille lustra in corpora, XIII, 558 sq. N. hominum olim viventium ex Orco redeuntes, XIII, 851 seq. N. anima corporis insepulti vagatur, I, 154 N.; XIII, 445... 465; XVI, 293 N. cum homine moritur, XV, 45 N. pars animæ mundi et hinc vel ætherea vel ignea, XV, 71 sq. N. ejus duplex via post mortem corporis, XV, 76 sq. N. animam restantem auferre, XV, 580 N. vel animalis vel rationalis, I, 96, 97 N. interfecti hostiliter persequitur eum, cujus scelere periit, II, 704 N. in cælum subvolat rogo incenso, X, 577 N. Animo movere arma, II, 352 N. animos alere, XI, 553 N. Anna, Didonis soror, confusa cum Anna Perenna, quæ facta inde Nympha Numicii fluminis, VIII, 28... 201 N. quo die culta sit a Romanis, VIII, 200 N. Annius Campanus, XI, 77 sq. N. Annos transcendere viribus, seu factis, I, 226; II, 348 N.; IV, 426 N. superare astu, VIII, 465. Annuli equitum in sinistra manu, VIII, 675 N.; XI, 532 seq. N. Annus, V, 7 V.L. Annuum tempus poetice designatur, VIII, 61 N. Antæus, III, 40 N., 264. Ante Argos optavit, etc., I, 26 N. tubas, IX, 52. alios ingenio, XIV, 342. exspectatum, II, 31 N. diem, III, 13 N. ante mihi sit Stygios intravisse penates, quam talia videam, VI, 488 N. Anteire annos labore, II, 348 N. olores candore, XIII, 116. ventos lacerto, XVI, 561. cetera, IX, 437. insidias, XIII, 617. cunctos exigere ferrum e vulnere, V, 355. quid velit Auster, XIV, 456 N. Antemna, VIII, 365 N. Antenor, VIII, 603 N. Antenorea stirps, XII, 214 N. Antenorides, XII, 258 N. Antestare verbum juris proprium, X, 440 V.L. Antevolans, XII, 600; XVII, 452. Antiphates, VII, 276 N.; VIII, 530 N.; XIV, 33. Antiqua Hesperia, terra, urbs, I, 4 N. dies, V, 619 N. Antistare cunctis, IX, 538; XI, 65; XIV, 142. legatis, XI, 65 N. Anxius favor, XV, 137 N. fati, IX, 349. Anxur, IV, 532 N.; VIII, 390. Aonidæ sorores, XI, 463 N.; XII, 409 N. Aonius cantus, VIII, 594 N. Aonia testudo, XI, 436 N. Aonium plectrum, XII, 220 N. Apenninus, II, 314; IV, 742 sq. Aperire diem in sæcula, II, 511 N.; IX, 341 N. causas, I, 19 N.; XIII, 636. meditata, XI, 314. fessis regna Latini, III, 644 N. locum ruinæ, VIII, 245. aperitur cælum luce, sole, calore, XII, 613 N., 665. Apes, earumque uva, examina, labores, etc., II, 217 sq. N., 221 V.L.; VIII, 635 N. Apex igneus hastæ, I, 467 N. fulget vertice, XVI, 120 N. galeæ, I, 467 N. flammæ, II, 631 N.; X, 557. stelliger Cæsaris, XIII, 863 N. Aplustria, X, 324 N. et V.L.; XIV, 422 N. Apollinis cultus in Soracte monte, V, 175 sq. N. favor in Trojanos, XII, 331 N. Apollo tuetur Ennium, XII, 405 seq. N. Palatinus, XII, 709 sq. N. Aponus fluvius, XII, 218 N. Apotheosis, vid. Cæsares. Appius Italæ pars magna ruinæ ad Trasymenum, V, 292 seq., 328 seq. N. alius Hieronem et Pœnos vicit, VI, 660 seq. N. alius ex vulnere, ad Capuam adcepto, mortuus, XIII, 445... 487 N.; XVII, 299 N. Cæcus pacem cum Pyrrho dissuasit, XIII, 725 N. Aptare arma, V, 131. tegmina humeris, II, 454; V, 139. carbasa vento, III, 130. clavum carinæ, VI, 357. robora clavæ dextris, VIII, 584. tædas flammis, XIII, 199. lacertos tonsis, XIV, 358. arma lacertis, XIV, 496. jubas, V, 166 N. Aquila fugans accipitrem, et Scipionis galeam rostro perstringens, IV, 113 sq. signum legionum numinis instar in principiis castrorum coli et jurari solebat, VI, 25 N. ex auro, et sacello inclusa, VI, 37 N. cogit pullos suos adversos intueri solis radios, etc., X, 107 sq. N. armiger Jovis, X, 107 N. ales Jovis fulva, XII, 56 N. rostro incessit serpentem, XII, 58 N. rostro tondet præcordia Tarpeiæ virginis in inferis, XIII, 839 sq. N.; 873 N. Aquileia, VIII, 604 N. Aquinas et Aquinum, IV, 544 V.L.; VIII, 403 N.; XII, 528 N. Aquosa nubes, II, 217. Ara sepulcri, XV, 388 N. graminea, IV, 701 N.; VII, 747; XV, 434. Maxima Herculis, VII, 50 N. aras tangunt, qui precantur et jurant, III, 82 N. aræ raræ fumant felicibus, VII, 89 N. Arabum telæ, III, 374 N. Arabus, XV, 693 V.L. Aradus, I, 380 V.L. Arar, seu Araris piger undæ, III, 451 N.; XV, 501 N. Arare fluvium, II, 74 N. colles, litus, etc., VIII, 564. Aratro signare mœnia, XIII, 118 N. Arauricus, III, 402 V.L.; V, 557. Arbacus, Arbace, III, 362 V.L. Arbela, XIV, 271 V.L. Arbiter pensati auri ensis, I, 625 N. fati, VIII, 251. Arbor numen habet, III, 691 N. instar nemoris, V, 482. Arbusta palmæ Selinus, XIV, 200 V.L. Arcadius Evander, VI, 631. Arcana stagna, I, 666 N. arcanum pectus, I, 140. cubile, XII, 8 N. sulfur, XIV, 27. arcanus cruor, II, 427 N. usus vitæ, XII, 316. Lyæus, III, 395 N. lucus, VI, 173 N. Arcanis læta dea, II, 481 N. Arcas mater, VI, 636 N. Arcet templum lumine, I, 84. remeare piscem, V, 51. solem infervescere fronti, XIII, 341. Arcessere, non accersere, I, 264 V.L. fata, I, 572. mortem, IV, 674. vires mensa, VI, 95. vires nodo, XIII, 160. Archimedis artes, XIV, 301 sq. N., 341 sq. N. mors, XIV, 676 sq. N. Arcitenens, V, 177. Arcti diversæ, I, 198 N. non æquæ, III, 192 N. Arctus glacialis, I, 590. Arctoa glacies, XV, 49. Arctous axis, III, 614. Arctus, vid. Artus. Arcus laxos submittere alicui, III, 612. Ardea, I, 293 N.; 667; VIII, 359 N. Ardescit Lyæo, XI, 302. galea flictu, IX, 323. Ardet aliquo, in aliquo, aliquem, in aliquem, V, 15 N. extrema malis, VII, 33 N. non flagrantius ullis curis, quam juveni permittere bellum, XVI, 595. vestis gemma, XV, 676 N. purpura, aurum, arma, I, 126 N.; IV, 268 N.; XI, 679; XVII, 395. ardent oculi, I, 126 N.; V, 276 N.; IX, 65. campi ferro, sanguine, XVII, 321 N. rigore, XIV, 68 N. [nota ad h.l. non exstat] Furiis, XVII, 236. animi, IX, 262. ardet lingua in peste, XIV, 598 V.L. ardentem Italiam restinguere, XVI, 619 N. Ardor est adpellare, XIII, 719. purpuræ, IV, 268 N. Arduus insurgens, X, 259 N. præmia petit, XVI, 442 N. ardua via ad virtutem, II, 578. arduus Hannibal, VI, 61 N. jacit, hoc est, redacta manu, VIII, 557 N. Area pelagi, XIV, 378 N. Arenæ possessor, XV, 700 N. fatidicæ Hammonis, XV, 672. Arethusa, V, 490 N.; XIV, 53 sq. N., 117, 181 N., 515 N. Arethusia pubes, XIV, 356 N. Areva et Arevaci, III, 362 V.L. Arganthonius longævus, III, 396 seq. N. Argi, seu Argos, urbs sacra Junoni, I, 26 N. Argo navis sacra et fatidica, XI, 471 sq. N. Argolici populi, XI, 440. Argonautæ pugnant cum Cyzico, XII, 399 N. ope et consiliis Minervæ utuntur, XI, 471 sq. N. Argus, custos Ius, sopitus, X, 345 sq. N. ejus mille oculi, X, 345 N. Arguta canna, VII, 439 N. tinnitibus æra, XVII, 18. arguti cantus volucrum, IV, 86. calami, XIII, 346. Argyripa al. Arpi, IV, 554 N.; VIII, 242; XIII, 30 V.L.; XVII, 321 N. Aricia, ubi nemus lucusque Dianæ, et fons Egeriæ, IV, 367 sq. N. Arida Barce, II, 62 N.; III, 251. vox, XI, 415 N. Arietare in primos, IV, 149 N. Ariete pulsare turres, XVI, 696 N. resolvere muros, V, 554. Arionis lyra, XI, 446 sq. N. Aris, seu Arin dux Pœnorum, XV, 232 V.L. Arisbas, III, 668. Aristæus exsul, Apollinis et Cyrenes filius XII, 365 sq. N. Ariusia pocula, VII, 210 N. Arma supersunt nobis, XVI, 686 N. ordiri, canere, etc. I, 1 N.; XVIII, 36. cremantur Marti, X, 526 seq. N., 547 seq. N. cum cadavere mortui comburuntur, X, 560 sq. N. pro membris, XII, 24 N. subita circumveniunt, h.e. armati, VII, 61 N. navis, VI, 365 N. Armat mentem contemtu, IV, 249; XIII, 91. tres corpore dextras, I, 279. suos urbs, XIV, 233. majestas ducem, XI, 343. se naufragio, XIV, 545. armatus veneno, XV, 682. armata mens dolis, I, 183. pinus igni, XIV, 303. armatum pectus fide, XI, 206. ratis, VI, 365 N. armatos annos prorogare, XI, 588. Armenta elephantorum, IX, 574. Armiferæ gentes, IV, 45 N. oræ Geticæ telluris, I, 324. armifer Quirinus, XVI, 76 N. Armiger Jovis, IV, 126; X, 107 N. heroum, X, 134 N. Armipotens ductor, XIII, 711. Armisona Diva, XIII, 42. procella, XV, 39. Armo inflexo equus effundit equitem, X, 255. Arna, VIII, 456 N. Arnus fl. et heros ἐγχώριος Etruriæ, V, 7 V.L.; VI, 109. Arpi, vid. Argyripa. Arpinum et Arpinates, VIII, 401 N. Arquare cærula gyro, XIV, 370 V.L. Arrebaci, III, 362 V.L. Arretium, V, 123 N.; VII, 29 V.L. Arrotrebæ, III, 362 V.L. Ars ei est sentire, etc., III, 237; IV, 121. sævitiæ, I, 175. vetusta, haruspicina, I, 123 N. refuga, IV, 320. dira, XIV, 216 N. [not. ad vv. 211 sqq.] per artem tractare pontum, etc., I, 474; IV, 713 N.; XI, 130, 428; XIV, 453. Arsacidum monile, VIII, 467 N. Arses, VII, 598. Artabrus, III, 362 V.L. Artæ catenæ, II, 340. artus victus, VIII, 318. arta copia, VII, 246. fames, VII, 280 N. arbor, VI, 194. res, II, 103 N. et V.L.; XIV, 425. arta, XV, 232 N. millia, V, 565. Artare cærula gyro, XIV, 370 N. Arundo, vid. Harundo. Arx, I, 7 N. Herculea, IV, 71 N. Pyrenes, XV, 477. verticis, III, 417. arces summæ laudum, XIII, 771 N. inexpertæ Alpium, III, 496. arces Carthaginis, I, 693; IX, 539; XVI, 210; XVII, 157. septem (Romæ), XII, 608; XVI, 620. Asbytæ, seu Asbystæ, II, 58 V.L. Asbyte proles Iarbæ, II, 58 V.L. Ascanius, XIII, 244. Asclum hirsutum, VIII, 438 N. Asconius Pedianus, XII, 212 sq. N. Ascræus senex, XII, 413 N. Asculum hirsutum, VIII, 438 N. Asellus, vid. Taurea. Asili, Asisi, Asisium, VIII, 445 V.L. Asilus, XIV, 149 sq. Asper amore sanguinis, I, 148 N. mensis et victu populus, III, 280 N. ruit in hostes, IX, 643. eventu exitus, V, 478. ense, VI, 19 N. paci, XII, 348 N. ab ira, XII, 551 N. Gestar, II, 327 N. Ornytos, XIV, 477 N. frena pati, III, 387. aspera virtus, VII, 51. virgo pectus, X, 434. cœpta, III, 701. verba, X, 272. hortamenta, V, 154 pondera cælati auri, XI, 277 N. signis, II, 432 N. pectora ferro, VI, 480. tussis, XIV, 601 N. ponti, V, 359. vis Dolopum, XV, 314 N. asper equus, XVII, 136 N. horror, VIII, 121 V.L. Scipio, XVII, 86. Pœnus quatit habenas, XVII, 541. Asperare iram, ignes, metum, IV, 774 N. hamos loricæ auro, V, 141 N. saxo ensem, IV, 19 N. Aspis, seu Clupea et Clypea, III, 243, 244 N. Assaraci lar, III, 566 N. alumnus, V, 145. proles, III, 701 N. gens, VIII, 347 N. Assyria purpura, XI, 40 N. Assyrium amomum, XI, 402 N. Astra tangere, XVII, 650 N. Astur exercitus, I, 252 V.L. Astures oriundi ab Astyre, Memnonis armigero, III, 332 seq. N. pernices, XV, 413. Asturiæ aurum, I, 231 N. equi gradarii, seu tolutarii, Asturcones, III, 335 sq. N. Astus adjungere ferro, VI, 307 N. Tyrii, XIV, 291. Astyr, armiger, vide Astur. Asylo crevit Roma, XV, 91. Atabus, XV, 693 V.L. Atavus consul, II, 10. Atella, XI, 14 N. Ater stragibus Eridanus, VI, 107. axis, II, 186 V.L. serpens, VII, 423. cruor, juba, vinum, formido, ignis, ira, fulmen, IV, 431 N.; V, 165 N. planctus, II, 549. fervor, VII, 364. atra dies, V, 591; XV, 53 N. ripa, I, 154 N. pyra, VIII, 51. pugna, XVII, 598. fera, elephas, III, 463 V.L.; IX, 570. mens, II, 355 N. lues, VII, 366. palus, III, 484; V, 619 N. vestis, XI, 257. mors, VII, 633 N. fax cometæ, I, 462 N. atrum vulnus, VI, 68 N. flagellum Bellonæ, IV, 439 N. venenum, III, 312. bellum, dies, cura, III, 211 N. sulfur, I, 355. æquor, XVII, 258 N., 269. atræ fauces, VI, 198. pennæ, XV, 96. sedes, VII, 229. atra, nigra, furva sunt, quæ ad inferos spectant, et ibi sunt, I, 119 N. Athenæ, XIV, 286. Athenienses bellum gerunt cum Syracusanis, XIV, 281 sq. N. Athesis fluv. Rhætiæ, VIII, 595 N. Athos, III, 494. Athyr, I, 412. Atina, VIII, 397 N. Allantiacum litus, XIII, 201 N. regna, XV, 37 N. Atlantiades sorores, XVI, 136 N. Atlas mons describitur, I, 201 seq. N. cælifer, I, 202 seq. N.; XV, 142. ad Atlanta extremæ viæ, XVI, 659. Atque pro atqui, II, 134 N. pro continuo, seu statim, V, 592 V.L. bis repetitum, I, 93. Atrides gemini, XIII, 802 N. [nota ad h.l. non exstat] Atrium locus convivii, XI, 312 N. Atropos claudebat flatus, etc., XVII, 120 N. Atrox fides, I, 58 N.; VI, 378 N. virtus, XIII, 369 N. ignis vibrabat ab ore, XI, 328. Attalica aulæa per artem variata, XIV, 659 N. Aucupis ars, VII, 674 sq. N. Audere jaculis, IX, 612. scilicet egregia, VI, 209 V.L.; IX, 452 N.; XIII, 773. ausit certare Tonanti, X, 54 N. quis hoc vobis credere, VII, 451. ausis secundis tumere, VII, 73. Audit manum regentis puppis, XIV, 393 N. Aufert se oculis, II, 173; XII, 739. Pœno necem parentis, II, 634 N. equum calcaribus, X, 279. dolor artes, II, 140. una dies Fabios, II, 5. ardor mentem, XVI, 323. nox cælum, IX, 327 N. pavor vos vobis, IV, 403 N. terras Hesperus, XII, 647 N. auferri (fuga), V, 633 N.; VI, 257 N. silvis, VI, 57. in hostes, X, 72; XV, 752 N. amore cædum, V, 229 N. ablatus vultus viro, IX, 398 N. Aufidus, I, 52 N.; VII, 482; X, 170, 319. reicit cadavera, VIII, 670 N. sinuat flexibus undam, IX, 227 sq.; XI, 508 seq. Augere avos, III, 708 N. tumultu latus fluvii, IX, 230 N. Auguria spernuntur ac ridentur, V, 118 seq. N. inania, XI, 571. salutare clamore, II, 411 N. dextra ac sinistra, IV, 115 V.L. Confer Omina. Augustus ritus, XI, 300 N. Aula lacrimosa, II, 552. feralis serpentis, VI, 216 N. Stygiæ formidinis, XIII, 522. Aulocrene, VIII, 503 N. Aunus, V, 7 V.L.; VI, 109. Aura popularis, VII, 512 N.; VIII, 291 N. invitat, VIII, 325 N. amica, XVII, 209 N. auras æthereas trahere, XVII, 376 N. prævehi, XVI, 499. auræ eripiunt oculos, IX, 501 N. Aurea galea, II, 399 N. Auricomi Batavi, Germani, Galli, III, 608 N. Aurifera terra, III, 401 N. Aurigæ proni, VIII, 281 sq. N.; XVI, 320 seq. N. inperiti initio certaminis omnibus viribus utuntur, VIII, 278 sq. N.; XVI, 338 sq. N. eorum artes, XVI, 372 seq. N.; 395 sq. N. Auroræ ortus, primum limen et axis, V, 24 sq.; N. 55 sq. N.; VII, 206; XVI, 136 sq.; 229 seq. N. labores, XII, 575. perfusus lacrimis, III, 332 N. equi et roseæ habenæ, I, 576 sq. N.; IV, 482 N. Aurora quarta devexit ratem Dauni oras, XVII, 158. Auri facti pondera cælata, XIII, 357 N. Aurunca cassis, IV, 516 V.L. Ausonia, I, 302 N. dives, IV, 220 N. Ausonides, XIII, 348. Ausonii, XIV, 84 fastus, II, 10 N. Ausonia Saguntus, I, 332 N. Conf. II, 7, 455; III, 119. Ausonius ductor, XVII, 76 N. Auspicium pugnæ et jus dare in certamina, XIII, 154 N.; XVII, 562 N. auspiciis agi, VIII, 388 V.L. Austri strident, VI, 321. nubili, a Nasamonum sedibus se adtollentes, XVII, 246. Autololes, II, 63 N.; III, 306; XV, 674 N. Autonoe sacerdos Phœbi, quæ Scipionem ad inferos ducit, XIII, 400 sq. N. Aveia, VIII, 518 N. Avellæ, VIII, 518 V.L. Avellere globo, I, 450. prædas ponto, III, 321. Pœnum Italia, VII, 489 N.; XVI, 637 N. Tyriis, XVI, 141. cervicem hosti, V, 417. caput, XI, 319. simulacrum e sedibus, XIII, 42. Avena Castalia, XIV, 467. Avens, VI, 167. Aventinus, XII, 713. Averni lucus, VI, 154 N. tristis, XI, 455. socius, XVII, 466 N. lucus olim Styx dictus, formidatusque volucri, ubi necyomantia fuit et nemus triste, ab Agrippa excisum, XII, 120 seq. N. tenebræ, XV, 76. Averrere prædas ponto, III, 321 V.L. Avertere fata, IX, 482. ferrum, IX, 520. sitim fluvio, VIII, 572. amorem, III, 158. se magnis ausis, IX, 344 N. prædas, III, 321 V.L. ad patriam, XVI, 691 N. arma populis, IX, 548. pœnas leto, XIII, 303. avertit fuga agmina, XVI, 69. lux equos Phaethontis, XIII, 458. aversos Phœbi equos ab urbe, XV, 334 N. ductores, XV, 198 N. aversa mens, II, 618 V.L. Avia cœpto consilia, XII, 493 N. certamina moliri, XVI, 5. Avis pollens, nec indignus avorum dextra VIII, 383 N. avos vetustos numerare, I, 73. augere, III, 708 N. avus multus præfulget titulis, IV, 497 N. Axis Hesperius, I, 130 N.; XVI, 290. æstifer, I, 657 N. medius, VIII, 650 N. serenatus, XII, 637 N. extremus, XV, 638 N. effusus, XVI, 360 N. Eleus, I, 224 N. Arctous, III, 614. cæli, XIII, 553.

Babylonicæ vestes et texturæ, XIV, 658 N. Baca et bacca, III, 596 V.L. Baccatum monile, VIII, 134. Bacchæ, III, 393 seq.; IV, 776 seq. N. Bacchantur semiviri chori in antro Dictæo, XVII, 21. Bacchi expeditio Indica, III, 615 N.; XV, 79 seq. N.; XVII, 647 N. tigres currui juncti, XV, 81 N.; XVII, 648 N. currus pampineus, XVII, 648 N. iter in Hispaniam, quæ a Pane, ut Lusitania a Luso, altero ejus comite, nomen adcepit, III, 10 seq.; VII, 172 N. orgia nocturna et arcana, mystica vannus et cistæ, nebris, III, 393 seq. N.; IV, 776 seq. N. Bacchus vini usum docuit, Œneum, Icarium aliosque, VII, 162... 211 N. signa præsentiæ dat, VII, 194 seq. N. ejus corona, corymbi, VII, 195 N. purpureus vultus, fusæ per colla comæ, cantharus et thyrsus, VII, 195 sq. N. munera, seu dona, VII, 748 N.; XI, 414. Baccifero gens nutrita Sabino, III, 596 N. et V.L. Bactra, III, 613 N.; XIII, 764. Baculum et baculus, XIII, 334 N. Bæticolæ, I, 146 N. Bætigenæ, IX, 234. Bætis, I, 146 N.; XIII, 676 N.; XV, 750. lavat Solis equos, XVII, 638 N. umbratus cornua Palladio ramo, III, 405 N. Bagas, V, 235 V.L. Bagrada, non Bragada, I, 407; VI, 140 sq. N. et V.L. Baiæ, VIII, 539 N.; XII, 114 N. Baiuræ, III, 303 N. Baius, seu Bæus, Ulyssis gubernator, VIII, 539 N. Balant ei mille lanigeræ sub altis stabulis, XV, 703. Balarus, III, 378. Baliares, I, 314 V.L.; III, 365 N. et V.L.; V, 193. Baliari verbere, I, 314 N. telo, VII, 297. Ballista, VI, 214, 269. Phocais et Phœnissa, I, 335 N. et V.L. Balteus sinuatur imo tergo, X, 180 N. Baniuræ, III, 303 N. Barathrum Ætnæ, IX, 497. Barbam alebant prisci Romani, I, 613 V.L. vellebant molles, II, 111 N. barba æmula crinibus umbrat rictum, V, 439 N. [nota ad h.l. non exstat] squalet cruore, X, 511. propexa, XIII, 310. hispida, XIII, 333. Barbari populi quomodo prælium ineant, vid. Hispani. tela veneno imbuunt, vid. Venenum. mortuos male tractant, vid. Heroes. Barbaricum decus, IV, 269 N. gemens, XII, 418 N. Barcæus juvenis, XII, 200 N. Barcas, I, 72 N.; XVII, 460. Barce arida, II, 62 N.; III, 251. Sidonia, IV, 356 N. Barcina factio Hannoni infesta, vid. Hannon. Bassareus, III, 395 N. Batavi auricomi, III, 608 N. Battiadæ, II, 61 N.; III, 253 N. Battus, II, 61 N; III, 253 N. et V.L.; VIII, 57 sq.; XI, 380; XVII, 591. Batulum, VIII, 564 N. Batus, IV, 239. Bauli Herculei, XII, 156 N. Beatus, I, 609 N. Bebryces et Bebryx rex, III, 420 sq. N.; XV, 494. Belgicus canis, X, 77 V.L. Belides, I, 75; III, 650. Bellans somnus, VII, 329 N. Latinis, XVI, 564. Bellator equus, II, 411. ensis, XIII, 376. Bellax Ilerda, XVI, 475. Belliger currus, I, 434. axis, XVII, 490. campus, IV, 471. belligerum æs, XIII, 362. pondus, XVI, 65. belligera fera, XI, 564. Bellona, comes Martis, IV, 436 seq. N. ejus flagellum atrum et hasta, IV, 439 N. figura, tuba et fax, V, 220 seq. N. Conf. Enyo. Belli janua claudenda, XVII, 356 N. bella pro prælia, I, 621 N. Belua victrix, VIII, 670 N. Belus, I, 73 N., 87 N.; II, 49; XV, 745. Benignus victus, III, 280 N. benigna Ceres, XI, 266 N. Berecyntus et Berecyntia mater, XVII, 20 N. Berenice et Berenicis undosa, III, 249 N. Beryas, XIV, 152. Bibit hasta cruorem, VI, 293 N.; XV, 629. tellus cruorem, X, 268; XVI, 216; XVII, 412. oculis, seu auribus, VIII, 135 N. luxum, XI, 400 N. Gangem, VIII, 367 N.; XIII, 765 N. Bibulus, VII, 623. Bilingues Libyes, II, 56 N. socii, XVI, 156. Bimembres Centauri, III, 41 N. Binominis Histri ripas, I, 326 N. Bipennis pro securi, XVI, 263 N. argento cælata, XVI, 445 N. species armorum, II, 189 N. Bis conatus, bis, etc., IV, 457 N. intonuit, I, 537; XV, 143. Bistones, I, 433; II, 76. Bistonius vates, XI, 473 N. Bistoniæ oræ, I, 432 N. Bitias, II, 409 N. Blandum venenum desidiæ, III, 380 N. venenum telorum, VII, 453 N. lumen cæli, II, 223 N. blandus fucus, VI, 614. sonitus cervicis adplausæ, XVI, 357 N. Bocchus, III, 285. Bogus, IV, 429. Boii victi a Flaminio, IV, 704 sq. N.; V, 107 seq. monstra hominum, irata tellure sata, et vix uno vulnere vitam reddentia, V, 108 sq. N. Cf. IV, 148, 159; XI, 29. Bona virtus, I, 342 N.; XIII, 280. bone janitor, II, 240 N. dictator, VIII, 269 N. melior Gradivus, XV, 15. pietate, IX, 437. plantæ et planta, X, 76 V.L. remo, XIV, 499. melius ævum h.e. aureum, VII, 166 N. meliores parere, XVI, 359. Divi, VI, 24 N. Bononia, VIII, 599 N. Boreas Thracius, Odrysius, Hæmonius, Edonus, Geticus, I, 587 seq. N.; IV, 244 V.L.; VII, 570; X, 11 N.; XII, 187; XIV, 121 seq. Bos, seu boves census priscus, præmium et mulcta, XV, 259 N. Bostar, III, 6, 649. Bovianum et Boviania lustra, VIII, 564 N. Brachia diversa relaxare, XIV, 399 N. connectit chorus, III, 414 N. [nota ad h.l. non exstat] Bragada, VI, 141 V.L. Brenni, Breuni, Brenci, Breuci, Breones, Briones, IV, 233 N. et V.L. Brenni populus, IV, 280. Brennus Capitolia cepit, IV, 150. Brettii, seu Bruttii, VI, 15 V.L. Breucus, IV, 233. Briareus, XIII, 588 N. Britanni se tingunt fuco cæruleo, vitro, seu glasso, glasto, XVII, 416 N. auricomi, III, 608 V.L. covino falcifero turbant agmina, XVII, 417 N. Bruma Rhipæa conditur serpens, XII, 6 N. Brundisium, VIII, 574 N. et V.L. Bruttii et Brutii, VI, 15 N. et V.L.; VIII, 568 N.; X, 9; XVI, 1. Brutus, XIII, 721 N. castus, VIII, 361 N. maxima tot populis fiducia ibat, VIII, 608 sq. N. etc. [not. ad v. 609] Buca, V, 540 V.L.; VIII, 564 V.L. Buccina dividit somnum, seu vigilias, VII, 154 N.; XV, 605. Busta Trasymena, XI, 345. inhonora, XIV, 632 N. Gallorum, VIII, 642 N. Buta et Butes, V, 540 V.L. Buten dat leto, VII, 598. Buxentum, VIII, 583 N. Byrsa, I, 24 N.; II, 363 N. Byrsæ arces, III, 242. Byzacia rura fertilissima, IX, 204 N. et V.L. Byzantes, Byzantium, oppidum, IX, 204 V.L.

Cacumen, V, 50 N.; IX, 584. Cadit barba mento, XIII, 333. Carthalo, XV, 449. nomen Elissæ, XVII, 224. primus amor, XVII, 361. huic hasta, IV, 392. spes virtusque, IV, 328. victima, XI, 250; XII, 333. taurus Neptuno, XV, 252. oculus fessus, VII, 471. sorti, VII, 368 N. casura arma, VIII, 590 N. Cadmei, Pœni, I, 6 N., 106. Cadmea Sidon, XIV, 579 N. manus, XVII, 581 N. gens, XVII, 351. Cæcus fati, II, 206 N. ictus, IX, 105 N. turbo ventorum, I, 538 N. fons, III, 51. error, XV, 619 N. astus, XII, 477. ignis e nubibus, XII, 628. fragor, XIV, 60. amictus noctis, XII, 613. cæcum lumen, XVII, 548. exitium, XI, 386 N. murmur, IX, 281. cæca manus, X, 236. moles, XI, 453. plebs, X, 284 N. caligo, V, 34 caligo regni, II, 299 N. mens, II, 28. fraus paludis, IV, 580. latebra, I, 366 N.; XV, 369 N. silva, VI, 56. nubes, IX, 501. arma, V, 2 N. suffragia, VII, 540 N. silentia, VII, 350. feruntur, II, 222. cæcæ fauces, XII, 127. procellæ, IV, 295. Cæde perfusus, I, 419 N., 525. calentia arma, II, 21. rubentia tela, II, 17. rubent stagna, IV, 605. sternere valles, VI, 603; XI, 137 N.; 516 N. [XI, 516 N.: recte 519] cædis cumuli, I, 453 N.; V, 665 N. in cæde telum relinquere, VII, 614. Cædes cognatorum ob famem, II, 617 sq. cædem adcepit ab hoste cornus, IV, 141 N. Cælare, I, 407; III, 34 N.; X, 175; XVI, 445. radio telas, XIV, 658 N. clipeum imagine, VIII, 384. vasa aurea, XI, 277 N. Cæli porta patet, XV, 78 N. lumen, I, 84 N. cælum alicui eripere, V, 212 N. mutare, X, 419 N. ei caput inserere, VII, 19 N. adtingere per altos avos, VIII, 294. tenebris clauditur, luce, seu sole ac calore aperitur, recluditur, resolvitur, XII, 613 N. Cælicolum voluntas, XVI, 288. Cære, olim Agyllæ, VIII, 472 N. Cærula, I, 21 N.; 575; VII, 421; XIV, 355, 370; XVII, 627. Cærulea vada, II, 1. aqua, IV, 82. cæruleus anguis, II, 585. cæruleæ sorores, VIII, 198. cærulei campi, XIV, 253 N. cærulea antra, III, 49. cæruleum caput, XVII, 238. Cæsar et Pompeius Magnus, XIII, 861 sq. Cæsares eorumque filii post apotheosin sidera fiunt, et corona, seu caput radiatum consecrationis signum est, III, 629 N.; XIII, 863 N. Cæsernia, Cesernia, Æsernia, VIII, 566 V.L. Cæso, III, 377. Cætra et cetra, III, 278 N. et V.L. cætras plaudere, III, 348 N.; X, 230 sq.; XVI, 30 N. Cætrata juventus, IX, 231 N. Caicus, I, 306 V.L. Caieta, VII, 410 N.; VIII, 529 N. Calabri saltus, VII, 365 N. Calaber, VIII, 573. Calabria, VIII, 573 N.; 632 N. Calacte, XIV, 251 V.L. Calætia, III, 345. Calais filius Boreæ et Orithyiæ, VIII, 513 N. Calamus volans, II, 118. calami fusi fluxere, II, 131. Calathis mollita manus, II, 70 N. Calatia, VIII, 542 N.; XI, 14. Calcata fata, VI, 550 N. calcatum fœdus, III, 85 N. calcati luci Jovi, III, 676 N. calcata mihi cuncta tellus, XIII, 673. Calchas, XIII, 41. Caledonii luci, III, 598 N. Calenus, XIII, 219. Calere e sole, II, 60 V.L. cæde, II, 21. vigore, X, 520. amore virtutis, XV, 130. cupidine, XIII, 770. calens Pœnus, XIII, 33. Cales, VIII, 512 N.; XII, 525. Calidi sanguinis ætas, VII, 66. calidus Mars, Pœnus, consilium, XIII, 33 N.; XV, 337 N. Caligat obtutus, III, 493 N. in hoste, I, 499 N. in solio alto, XIV, 89 N. domus, XII, 130. Caligine fata latent XI, 122. Callæcia, III, 345 N. et V.L. Callaici, seu Callæci, II, 397 N.; 417, 602; III, 353; IV, 326; X, 118; XVI, 334. Callere bellis, VI, 91 N. Calliope pro omnibus Musis, III, 222 V.L.; XII, 390. Callipotis, XIV, 249 N. Calores primi in Marte, I, 549 N. bellantum, XII, 389. amoris, XIV, 223 N. Calpe, I, 141 N.; 644 N.; V, 395; X, 174; XVII, 639. Calx ferrata, VII, 696 V.L.; XVII, 540. Calydon tristis Dianæ, XV, 307 N. Camarina palus, XIV, 198 N. Camena Syracosia, XIV, 30 N. prisca Himeræ, XIV, 232 N. Camerinum, seu Camers, Camerini, seu Camertes, IV, 157 N.; VIII, 461 V.L. Camillus, I, 626 N.; VII, 557 sq. N.; XIII, 722. Campani postulant a Romanis, ut alter consul ex se creetur, XI, 65 seq. N. jus Latii postea consequuti, XI, 122 sq. N. Campanum supercilium, seu superbia, XI, 127 N. [recte 124] Campania mitis, VI, 651 N. ejus potentia, divitiæ, fertilitas, ambitus, urbes, VIII, 524... 561 N. oppida parva, VIII, 512 V.L. Campi cærulei, humentes, liquentes, XIV, 253 N., 368 N. campus medius in circo, XVI, 372 N. Campus, scilicet Martius, VIII, 257 N., 284. ademtus et restitutus, IX, 416 N. campos damnare, XII, 421 N. Cancro subdita Libye, I, 194. cancri furentis ardor, XV, 50. Candentes globi, IX, 502. arenæ, X, 205. Austri, I, 194. laminæ, I, 171 N. Candore anteire nivem et olores, XIII, 116. Canet barba gelu, I, 205. cruor, I, 424 V.L. oliva, XIII, 69. æquor, IV, 247. facies pruinæ, III, 534. vertex, V, 486 N. crinibus, VI, 560. pulvere, XV, 740. Canere responsa, III, 687. diros motus, IV, 5. omina, IV, 131. signum belli, XI, 131 N. canit exitium Siren, XII, 36. fata, IX, 548. Canina verba, seu eloquentia, VIII, 290 N. Canis venaticus et Belgicus, X, 77 sq. N. et V.L. Molossus, II, 689 N. Lacon et Umber, III, 295 N. Cannæ, olim urbs, postea vicus, I, 50 N.; VIII, 622 N. tumulus Hesperiæ, I, 50 N. Cannas pensare, XV, 814 N. quot ibi perierunt, X, 586 sq. N. [nott. ad X, 578, 587] Cannensis pugna et acies, IX, 217 sq. N. Canopus ejusque luxus, XI, 431 N. et V.L. Menelai gubernator, a quo urbem dixere Spartani, XI, 431 N. Cantabri bellicosissimi, III, 326 sq. N.; V, 195 sq. Cantatus ignis, I, 430 N. sopor chelydris, VIII, 496. cantatæ turres, XI, 445 N. Cantharus Bacchi et Sileni, VII, 197 N. Canthus, XV, 700. Cantus vis, XIV, 469 sq. N. et V.L. magicus, III, 301; V, 353 N. Canus cruor, aqua, I, 424 V.L. canis insignis, XV, 658 N. Capax velum, XIV, 388. moles, XIII, 760. campus, XVII, 320 N. laudum cladumque, VI, 617 N. Capenas sacer, XIII, 85 N. Capessere arma, I, 35. prælia, I, 424. bella, V, 608; VII, 325. vota, I, 504. nubila et æthera, IV, 478. cursum, XII, 267. bella animo, XVI, 179. castra gradu, XIII, 302. Caphareus prom. infame naufragiis, XIV, 143 N. Capillaris, seu capillata arbor, IV, 200 N. Capital, XIII, 155. Capitolia aurea, III, 623 N. restitutu a Vespasiano et Domitiano, III, 622 N. in iis præcipue colebantur Jupiter, Juno et Minerva, sed diversis cellis, X, 432 seq. N. Capuæ h.e. arx, templa, XI, 265 N. Capiunt Cannas, XI, 171 N. non cadavera ripæ, I, 46. capit campus prælia, III, 660. capiunt postes volentem, VII, 174 N. capit profundum molem, IX, 619. capi ad majus imperiam, XIII, 511. capta bis numina Penates, I, 43 N. Capreæ insulæ VII, 418 N. Captiva vincla, VII, 71 N. volucris, XI, 468. captivus vultus, VI, 83. alveus Eridani, IX, 188 N. Eurus, XV, 80. Capua ejusque origo, divitiæ et luxus, VIII, 544 N.; XI, 28... 54 N.; XVII, 280. alta, seu sublimis, XVI, 626; XVII, 301. a Samnitibus occupata et a Romanis restituta, I, 663 N. dicta a Capye, XI, 30 N. expugnatur a Fulvio, et sontes securi percutiuntur, XIII, 94... 380. Capulo tenus ferrum inpellere, IX, 382; XVII, 455. Caput imperiumque Nealces, IX, 226. terrarum, I, 8. exitiale, II, 287. inviolabile, III, 127. gratum terris, XIII, 862. capitis spes, I, 484 N. pretium, IX, 26. caput exserere, I, 29 N. efferre, VIII, 251 N. inserere cælo, VII, 19 N. unum, XIV, 620. Capys, IV, 381. ab eo dicta Capua, XI, 30 N., 179 N., 291 sq. Caralis, IX, 380 V.L. Carbasa inania nullos inveniunt ventos, III, 130. aptare vento, III, 130. pandere magnis fatis, II, 425 N. componere malo erecto, VI, 354 N. Confer Vela. Carceres rumpunt equi, seu reserantur, VIII, 279 N.; XVI, 315 N. ventorum, XII, 188. Carchesia, XI, 300 N. Cardo mundi, III, 3 N.; IV, 779 N. vitæ, IX, 140. Carmelus, VII, 662. Carmen clipei, XV, 491. sanguine signatum, IX, 266 N. quo audito flammæ surgunt, I, 103 N. Carmenta, seu Carmentis, VII, 18 N.; XIII, 816 seq. Carnifices manus, I, 173 N. Carpathium mare et Carpathus insula, III, 681 N. Carpit somnos, XVI, 119. quietem, XVII, 160. decus, IV, 138 N. superas auras, III, 712 N. e multis hæc, XI, 439 N. dies urbem, II, 458 N. cura Senatum, XV, 1. dies te funere, V, 591 N.; XIII, 627. vultur membra, III, 343. agmen Fregellas, XII, 530. iter, campum, fugam, gradum, I, 243, 570 N.; III, 467; V, 28; X, 62; XII, 353. galeis decus cristarum, X, 398 N. velamina palmis, XV, 697. Cartama, III, 384 V.L. Carteia armat nepotes, III, 396 N. Carthago, non Karthago, I, 3 V.L. ejus origo, I, 21 sq. N., 444 seq.; II, 406 seq. natales celebrantur, XV, 416 sq. N. arx Byrsa, I, 24 N. sacra et gratissima Junoni, I, 26 N. condita eo loco, quo caput equi effossum est, II, 410 N. ibi sacrificia humana in usu, IV, 765 sq. N. Carthago Nova, seu Spartaria, vel a Teucro, vel ab Hasdrubale condita, III, 368 N. ejus situs et portus, XV, 220 seq. N. expugnatur a Scipione, XV, 180... 285. Casca, VII, 649. Casilinum, XII, 426 N. Casinum, IV, 227 N.; VIII, 402 V.L.; XII, 527 N. Casinæ Nymphæ, XII, 527 N. Casperia, VIII, 415 N. Cassinates, Casinates et Cassinum, VIII, 402 V.L. Cassis Aurunca, Sidonia, Ætola, IV, 516 V.L. dira, minax, torva, VII, 295 N. Cassiterides, III, 362 V.L. Cassus labor, II, 470. ictus, X, 117. cassa fides, I, 481 V.L.; III, 17. flamma sine robore, V, 572 N. umbra, VII, 698 N. et V.L. ausa, XV, 298 N. ira, VII, 123. monere, XVII, 84. Castalius fons, III, 97, 98 N. et V.L. Castalium carmen, XI, 482 N. Castalia avena, XIV, 468. Castigari aquis, XII, 356 V.L. Castor, conferatur Fiber, Ledæus et Pollux. Castra, classis, XVII, 291 V.L. Castrum, scil. Inui, VIII, 359 N. Castulo, III, 97 sq. N., 391. Castus ductor, XVII, 130 N. casta paupertas, I, 609 N. fides, I, 481 N.; II, 525. Saguntus, III, 1. jura servare, XIV, 84. secula Saturni, XI, 458 N. sedes piorum, II, 698 N. cervice juvenca, XIII, 431 N. Dindyma, XVII, 21 N. ara, XVII, 87. castus labor, XVII, 29 N. castum penetrale Palladium, XIII, 62 N. Catanæi fratres Pii, XIV, 197 N. Catane, XIV, 196 N. Cateia panda, III, 277 N. Catillus, IV, 187 V.L., 225; VIII, 364. Cato Major, VII, 691 sq. N. Catus, IV, 139. Caucasiis antris se protulit tigris, IV, 331 N.; V, 148 N.; XV, 81. Caudinæ fauces, VIII, 565 N. Caunus, IV, 233 V.L. Caurus, I, 469; II, 290 N. [nota ad II, 290 non exstat] cauri furentes XIV, 74. Cavare humum ferro refossam, XIII, 427. cavata pinus, VI, 522. alnus, XII, 521. Cavea concionis in circo, XVI, 472 N., 535. Cavere capiti cudone, VIII, 494. suis civibus, IX, 141 N. cauta, IV, 804 N. cauta virtute domandus rector, XV, 186. Cava nubes, III, 656; IX, 438. tempora, I, 206. cavæ turres, IV, 21. umbræ, XIII, 894. cavus tinnitus, XVII, 18. cavum æs, scilicet clipei, II, 246 N. Caystri olores, XIV, 189 N. Cecropidæ, XIII, 484. Cecropius Hymettos, II, 218 N. Cecropiæ ceræ, XIV, 26 N. Cedit lupatis, I, 217. nocti, V, 677. nox Eoo, IX, 180. honos inperfectus, XV, 438. in nubila, XVII, 547. imperio tantum terræ, I, 192. letum hastæ, IV, 569 N. labori, malis, etc., III, 161 V.L. tantum Latio Lyæo, III, 370. Celata deam, XIII, 57 N.; XVII, 580 N. Celebrare aliquem obcursu, VI, 398 N. gaudia, XI, 493. cineres, XVI, 578. tumulos, XVI, 292 N. Celeritatis notio expressa, I, 224; III, 306 sq. N.; IV, 145 sq. N.; XII, 185 sq.; XIII, 240 sq., 328, 337 sq.; XIV, 507 sq.; XV, 208 sq., 569 sq.; XVI, 485 N., 501. Celeusma, VI, 360 seq. N.; XI, 487 N. Celsus profatur, II, 454 N. mente, XVI, 187. Senatus, XII, 313, 551. exercitus, XVII, 125 N. provocat hostem, XVII, 520 N. librat tela, XII, 622 V.L. Celtæ leves corde, IV, 49 sq. N., 706; VIII, 16 sq. non nisi primo impetu feroces, IV, 311 seq. N.; VIII, 16. monstra hominum, Gigantum posteri et Terræ filii, V, 108 sq. N. deficiunt a Romanis ob vetus odium, XI, 25 seq. N. pavidi et laboris longi anheli, XV, 717 sq. N. Italiam invaserunt et expugnarunt Romam, IV, 45 sq. N. Conf. Galli, Senones, Boii. Celtiberorum nomen et origo, III, 340 N. Conf. Hispani. Celtica rura, I, 46 N. Celticus cruor, V, 143. Cenchrea, Pirenes et Neptuni filia cenchreis, cenchrites, serpentis genus, III, 426 V.L. Cenotaphia, III, 86 N.; XVI, 304 N. signis armisque mortuorum exornata, IX, 118 N. in Ceramico et in campo Martio, XIII, 484 N., 659 N. Censent Patres, I, 684 N.; II, 375; XVII, 19. Census ignoti olim, VII, 167 V.L. Centauri bimembres, victi ab Hercule, III, 41, 42 N. Centenius, XII, 463 N. Centum aræ, I, 91 N.; XII, 333 N. ora, seu linguas exoptant sibi poetæ, IV, 526 N. Centuripæ, XIV, 204 N. Cephallenia insula, XV, 305 N. Cephalœdis, seu Cephalœdium, XIV, 252 N. Ceræ Cecropiæ, XIV, 26 N. Ceramicus locus Athenarum, XIII, 484 N. Cerastis incocta spicula, XV, 681 N. Ceratæ carinæ, XI, 587. Ceraunia mixta cælo, V, 386 N.; VIII, 631. Cerbereus stridor, VI, 178 N. Cerberus, II, 538 N.; XIII, 572. [nota ad II, 538 non exstat] janitor Stygius et aulæ lacrimosæ, II, 552 N.; III, 35 N. forma trifauci personat insomnis, II, 551 N. ab Hercule tractus ex inferis, III, 35 sq. N. ruptis vinculis etiam Furiis terribilis, XIII, 591 sq. Cerealia dona, VII, 183 N. cerealis sulcus, VIII, 543 N. Anagnia, XII, 533 N. Ceres Hennæa, I, 214 N. Cereris propensæ favore nutrita, XII, 375 N. ea fraudare cohortes, XVII, 194. benigna, XI, 266. Ceretani, III, 357 V.L. Cerillæ, VIII, 579 V.L. Cernere ferro, XVI, 531 N. Cernuus, X, 255; XVI, 412. Cerretani, III, 357 N. et V.L. Certa sagitta, II, 112 N.; XIV, 441. membra ferre, X, 155. Certamine gressum tendere, XII, 268 N. subito, VI, 327 N. pro certatim, VII, 719 N. pugnæ, IX, 136; XII, 297. certamen curule, XVI, 317 seq. N. certamina campi cursu transigere, X, 471 N. ad certamen favis vocat Hybla Hymetton, XIV, 199. Certare alicui, I, 234 N., 248; II, 101; III, 308; IV, 202, 707; V, 16; VII, 199; XIV, 374, 645, 656; XVII, 318. Tonanti ausit, X, 54 N. certat sistere, X, 211, 487; XI, 5, 429; XIII, 654. certatus nobis orbis, XVII, 337 N. Cerva alba numen, XIII, 115... 137 N. Cerynitis æripes, III, 39 N. cervæ cornigeræ, III, 39 V.L. Cervi et cervæ synonyma, III, 39 V.L. vitæ tenaces, III, 126 N. Conf. Stili. Cervix adplausa equi, XVI, 357 N. Cessare fletu, II, 653. culpa, XIII, 518. Latio, XV, 733 N. cessata tempora, V, 533 N. Cestus Veneris, VII, 447 V.L. Cethegus, VIII, 575 N. Cetra, vid. Cætra. Chalcidica Nola, XII, 161 N. Chalybs volucer, II, 107. candens tortoris instrumentum, I, 171 N. chalybem pati, VI, 255. Chaonia, III, 679 N. Chaos origo rerum, XI, 453 seq. N.; XIII, 439. Charon umbris tot laxat sedem, IX, 251 N. capaci mole vectat agmina, XIII, 761. Charybdis, II, 308 N; XIV, 254 sq. atra, XIV, 474 N. Chelæ devexæ, XIV, 75 N. Chelydri, I, 412; II, 536; V, 354. Chelys grata, XI, 408 N. Chimæra, XIV, 497 N. Chironis sedes, lyra et institutio heroum, XI, 449 sq. N. Choaspes, III, 317 V.L. Chremes, seu Chremetes, I, 403 V.L. Chromis, I, 403 V.L., 439 V.L. Chrysas flumen, XIV, 229 N. Cibo parco vires restituere, VI, 95 N.; XV, 810 N. Cicatrix mente signata, VIII, 287 N. Ciceronis patria, villa, genus et laus, VIII, 404 sq. N. Cicones, II, 75 N.; XI, 475. Ciere clamore, III, 437. cunctos nomine, I, 455 N. in vota Gradivum, X, 550. belli simulacra, XVI, 528 N. in pugnam, IV, 270 N. pugnas æris stridore, VII, 605 N. bella, XII, 218; XIV, 31. suspiria, XVII, 215. Cilnius et Cilnia gens Etrusca, e qua Mæcenas, VII, 29 V.L. Cimini lacus, VIII, 491 N. Cimmeriæ domus, XII, 130 sq. N. Cineres Trojæ, III, 565 N.; XVII, 363 N. cinis restat de tanto nomine, I, 600. Libyæ, VII, 493 N. cinerem ad pectora pressare, VIII, 129 N. Cingere sinus inadsuetum Pœnis, III, 236 N. Cingula saxa, X, 34 N. Cinyphium coccum, XVI, 354 N. Cinyphus, seu Cinyps flumen, II, 60 N.; III, 275; V, 185; XII, 226. Circæa mœnia, dorsum, juga, VII, 692 N.; VIII, 390 N. Circe Picum sparsit plumis, VIII, 440 sq. N. ejus artes magicæ et veneficia, VIII, 498 sq. N. Circumflua insula et urbs I, 289; VIII, 595; XV, 221. Circumfundere signum, V, 200 N. Circumligat anguis sidus, III, 193 N. Tethys orbem undis, XIV, 347. Circumspecta arma, VI, 619 N. Circumspectare medicamina, XV, 8. Circumstant discrimina et fraudes, VIII, 170. Circumtonare armis, IV, 253. strepitu aulam, VI, 216. Circumvallata insula profundo, XII, 355. urbs castello, I, 328. Circumvolitat campum jaculo, XVII, 415. Circus, XVI, 323. Cirrha, Delphi, et antra Cirrhæa, III, 9 N., 97 N. Parnasia, XII, 320 N. Citare hastam, IV, 536 N. citatum dorsum, X, 468 V.L. Clades venientes, I, 41 N. Clamat unda et ventus, IV, 524 N. procella, IX, 516. orator malus, VII, 220 N. oraculum, XII, 337 N. imago clamoris, XIV, 365 N. Clamor nauticus, XI, 487 N. Clamosus Helorus, XIV, 269 N. Clanis, VIII, 453 N. et V.L., 538 N. Clanius, IV, 188 V.L.; VIII, 453 N., 535 N. Clara petere, I, 570 N. flamma, XVII, 94. Clasius, VIII, 453 V.L. Clathris clausa, I, 569 V.L. Clauda fides, XIII, 33. Claudia navem Cybeles trahens, XVII, 33 sq. N. Claudia gens antiquissima et nobilissima, V, 330 N. Claudit vada ruina, IV, 621 N.; XI, 138 N. orbem flexibus, II, 450 N. [nota ad h.l. non exstat] muros aggere, I, 331. portus molibus, II, 408. vultus casside, X, 649. pontum, VIII, 482 N. ora cassis, XIV, 158 N. thorax latus, IX, 588. bellum pectore, I, 140. metus sub corde, VI, 381. Alpes, I, 546. nox thalamos, XV, 542. murmur vulnere, IV, 172. cælum tenebris, XII, 613 N. ferrum, I, 681; XVI, 357. labores belli, XV, 652 N. Claudere, includere et excludere pro finire et desinere, VI, 327 V.L.; XIII, 686 N. cludere, VI, 451 V.L. Claudius, vid. Appius, Clausus, Nero, Taurea. Claustra undæ, V, 44 N. claustris, XII, 442. Clausus auctor gentis Claudiæ, VIII, 412 N.; XIII, 466 N.; XV, 547; XVII, 33. Clava heroum et Herculis, II, 155 N. nodosa, II, 246. Clavigerum numen, III, 14 V.L. Clavus latus, insigne sacerdotum Herculis, inventum a Baliaribus, III, 27 N. clavum regendæ patriæ, IV, 711. Cleadas, VII, 637. Clementer crescit jugum, I, 274 N.; IV, 489 N. Clementior Libyæ pars, I, 198 N. Cleonæ et Cleonæus leo, III, 34 N. Clipei septemplices, V, 318 N. in iis origo et imago, seu historia majorum rerumque ab iis gestarum expressa, I, 407 N., 415 N. aliæ imagines, V, 142 sq. N. clipeus Hannibalis, II, 395... 452 N. pericli, II, 576 N. rudis, purus, albus, I, 629 N. ex sinistro suspendebatur humero, et dextra hastam tenebat, unde ἐπ’ ἀσπίδα et ἐπὶ δόρυ, IV, 387 N. in eo portatur mortuus ex acie, V, 584 N. substernebatur dormienti militi, VII, 322 N. quatitur ab heroe, IX, 423 N. pro tutela, II, 576 N. Clitumnus fl. cujus aqua pota candidos boves facit, IV, 545 N. Clivosus trames vitæ, VI, 120 N. Clœlia, X, 492 seq. N.; XIII, 828 sq. Clœlius ejusque equus post Cannensem cladem, X, 454... 502. Clotho, IV, 369. longa, V, 404 N. Cludere, vid. Claudere. Clupea urbs, III, 243 N. Clusium, V, 124 N.; VIII, 478 N.; X, 483. Clypea, III, 243 N. Clytius Pellæus ad nomen patriæ vana tumens, XVII, 429. Cocali filiæ Minoa occidunt, XIV, 39 sq. N. Coccum Cinyphium, XVI, 354 N. purpuræ species, diversa ab ostro, XVII, 395 N. Cocles, X, 484; XIII, 726 sq. Cocytos, XIII, 566 N.; XIV, 586 N. Cocyti vocabula mansere Lucrino, XII, 116 N. Cœnare de die, XI, 41 N. Cœptare magna, II, 275 V.L. Cogit aquas in arva, VIII, 382. coactis humeris ferre, III, 638 N. coactas sedes ponere, XII, 361. coacti Numidæ, X, 185 V.L. Cognominis haud parvi vir, X, 421 N. Cognitus bene Latio micat ensis, XVII, 394. Cohæret infixum terræ, XVI, 587. Cohibet se, VII, 151 N. fugam, XV, 742. se Libya, XVI, 219. Coire ripas, I, 52. Colla submissus dolori, VI, 414 N. subdere fortunæ, X, 215 N. dare victa catenis, XV, 247. Collatia, VIII, 361 N. Collinus, IV, 344. Color mortis, VI, 409. Columbæ Veneris aves, III, 683 N.; IV, 106. conditrices oraculorum, III, 679 sq. N. Columen regni, XV, 385. Columnæ Herculeæ, I, 142 N. domus liberi, II, 65 N. Coma flammæ, I, 358 N.; VI, 183 N. arborum IV, 682 N. composita, XV, 29 N. votiva, XV, 671 N. erecta furentis, II, 668 N. Comantes cristæ, IV, 515 N. rami auro, VI, 183 N. pinus flamma, XIV, 420 N. crines, XVI, 59. comans galea, XVI, 167. Combibere luxus, XI, 400 N. Comes dictis hasta, IV, 134 N.; IX, 568. Cometes pestem aliaque mala portendit, I, 461 seq. N.; VIII, 637 N. Commendat vulnus membra, V, 278 N. semina sulcis, XV, 539. iter, XII, 118 N. Commercia culpæ servant pacem, II, 506 N. Compages ætherea, I, 204; XI, 456 N. telluris, XII, 146. carinæ rupta, XVII, 277. cæli soluta, XVII, 607. Comparare gladiatores, etc., I, 39 N. Comparationes petitæ a celeritate cursus equorum in Olympiis, I, 224 N.; XV, 210 sq. N. a Dacis, sagittas veneno infectas jacientibus, I, 324 seq. stellis transcurrentibus, I, 358, 359 N. revulsis Alpium scopulis, I, 370 seq. apro, I, 421 sq. N. Marte, I, 433 sq. N.; XVII, 487 sq. N. comete, I, 461 sq. N. fluctibus vento tumescentibus, I, 468 seq. N.; VIII, 426 sq.; XV, 154 seq. N. gubernatore navis, I, 687 sq. N.; II, 289 sq. N.; IV, 713 sq. N. Amazonibus, II, 73 sq. N.; VIII, 428 sq. N. avibus vesperi catervatim ad nota cubilia redeuntibus, II, 215, 216 N. apibus inminente tempestate ad alvearia catervatim properantibus, II, 217 seq. N. Furiis, II, 671 sq. leone, II, 683 sq. N. angue cælesti, III, 192 sq. N. canibus venaticis, III, 294 seq. Neptuno et Nereidum choro, III, 410 seq. N. Tartari altitudine, III, 483 sq. N. navita, oculos æquoribus fessos adspectu cæli renovante, III, 535 seq. N. [nota ad h.l. non exstat] Borea, IV, 244 seq.; X, 11; XIV, 121 seq. Mimante, gigante, IV, 275 seq. N. pila et molibus in mare Tyrrhenum jactis, IV, 295 seq. N. feris armentisque, incendio diffuso trepide decurrentibus monte, IV, 302 sq. N. pugna ventorum, IV, 321 seq. N.; VII, 569 sq. N. a tigride valles pererrante, et in pecora absentia, tamquam præsentia, sæviente, IV, 331 seq. N. leonibus secum pugnantibus, IV, 372 sq. N.; 563 sq. N. torrente, IV, 520 sq. N.; XII, 185 sq.; XVII, 121 sq. duobus ursis taurum invadentibus, IV, 563 sq. N. avulsa parte montis, IV, 600 N. Bacchis, IV, 776 seq. N. piscatore, esca et nassa pisces incautos capiente, V, 47 sq. N.; VII, 500 seq. cerva, V, 280. columba, V, 282. lepore, V, 284. leone subsidente, conspecto tauro, qui pugnas meditatur, V, 309 seq. N. tempestate, seu fulmine, V, 384 seq. N. fragore ventorum et undarum, V, 393 sq. N.; XII, 186 sq. volucri vix haærente in arbore nutante et a Zephyro agitata, V, 504 sq. N. igni languido, qui stipula inani crepitat, V, 571 sq. N. aqua ebulliente in aheno, V, 605 sq. N. anguibus, Gigantum pedibus, VI, 181 N. hydra Lernæa, VI, 182 N. dracone, horti Hesperidum custode, VI, 184 N. turbine ac tempestate, ruinam terris minante, VI, 321 sq. N. arte capiendi lupos fovea, virgultis tecta, et agnæ balatibus, VI, 329 seq. N. Achille, VII, 120 seq. N. pastore munitis stabulis secure dormiente, lupisque frustra sævientibus, VII, 126 seq. N. flexibus Mæandri VII, 139 sq. N. a rebus sub sensus cadentibus cum adfectionibus animi, VII, 141 seq. N. splendore solis, in aquæ superficiem incidente et ab ea repercusso VII, 143 sq. N. subita tranquillitate maris, VII, 254 sq. N. multitudine ac fulgore astrorum, VII, 362 sq. copia sparsorum ignium, quibus saltus uruntur, VII, 364 sq. N.; IX, 605 seq. N. ventis inter se pugnantibus, VII, 569 sq. N. vigore ac virtute Nestoris, VII, 596 sq. N. fulgore Luciferi, Oceani unda renovati, VII, 639 sq. N.; XII, 247 seq. aucupe, aves capiente viscatis arundinibus, VII, 674 seq. N. Plutone nigro curru rapiente Proserpinam, VII, 688 seq. N. pastore, agnam eripiente lupo, VII, 717 seq. N. hominibus cumulo cæsorum pressis, qui redditam deinde lucem solemque intueri pavent et connivent, VII, 727 sq. N. auriga indocili, qui confestim totas effundit habenas, VIII, 279 sq. N fulgore gemmæ, VIII, 467 N. mille navibus Trojam petentibus, VIII, 619 seq. matre, cui certa nati mors obversatur animo et oculis, IX, 41 seq. N. sonitu maris, ventis agitati, IX, 282 seq. N., 354 sq. N. clamore strepituque Gigantum, IX, 305 seq. N. aristis a vento agitatis, IX, 358 sq. fera in hostes inruente, etsi undique vulnera ei infligantur, X, 2 sq. N. sagitta, X, 11, 12. venatore, qui conspecto leone non amplius capream insectatur, X, 18 sq. N. cane venatico, X, 77 seq. N. aquila, quæ pullos suos cogit adversos intueri solis radios, X, 107 sq. N. catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus, X, 124 seq. N. arboribus magnis, vento, securi vel fulmine eversis, X, 164 seq. N. leone vulnerato, X, 241 sq. N. tigride vulnerata, et languentem hiatum in vanos morsus pandente, X, 295 sq. N. navi vasta instar insulæ, ac naufraga, cujus arma ac partes sparguntur, X, 321 seq. N. gubernatore navis, qui facto naufragio solus litori adnatat, X, 608 sq. N. leone, in juvencum inruente ejusque tergo inhærente, XI, 243 sq. N. serpentibus vere ineunte exuvias ponentibus et e latibulis prodeuntibus, XII, 6 sq. N.; XVII, 448 sq. aquila, serpentem coercente a nido et rostro unguibusque incessente, XII, 55 sq. N. torrente, æquore et ventis, XII, 186 seq. N. ebore et margarita, XII, 229 sq. N. splendore Luciferi nubibus hebetato, XII, 247 sq. velocitate tigridis, quæ amissos fetus quærit, XII, 458 sq. N. aqua, cujus circuli, seu gyri, ex lapide injecto orti, sensim expanduntur, XIII, 24 seq. N. Geryone, tribus dextris pugnante, XIII, 200 sq. celeritate liburnæ navis, quæ se ipsam uno remorum ictu præterit, XIII, 240 seq. N. flammis Phlegethontis, XIV, 61 seq. olore, qui inmobili corpore, at pedibus sub aqua agitatis remigat, XIV, 189 seq. N. Ajace Oiliade, qui nave percussa fulmine Minervæ periit, XIV, 479 seq. N. piscatore, qui cessante tempestate navem conscendit, XIV, 623 seq. castore, testiculos, seu inguen, cujus causa capitur, avulsum sibi abjiciente, ut ipse incolumis effugiat, XV, 485 seq. N. Diana, ingentem ferarum stragem edente, XV, 769 sq. belua ponti famelica, quæ piscem conspectum avide deglutit, XV, 784 sq. tauro, qui solus in silva relictus mugit furitque, XVI, 4 sq. N. sole stellas, Nilo flumina, Atlante montes, Oceano maria reliqua superante, XVI, 35 sq. N. ventis, omnia rapientibus, XVI, 96 seq. Sirio, causa pestis, qua permulti absumuntur, XVI, 99 seq. Mercurii celeritate nexis talaribus, XVI, 500 N. fluvio, qui disruptis ripis exspatiatur, XVII, 121 seq. N. navita, qui, furore Austri ac tempestatis cessante, non ventum confestim secundum efflagitat, contentus mare tranquillum esse, XVII, 207 sq. N. impetu Britannorum, covino agmina turbantium, XVII, 416 seq. serpente, qui virus effundit, XVII, 447 seq. N. fulmine, omnia prosternente, XVII, 474 seq. N. metu, quo ruunt homines, incendio in urbe sæviente, XVII, 504 sq. N. triumphis Bacchi et Herculis, XVII, 647 sq. N. Compendia leti, X, 475 N. fugæ, XII, 353 N. viæ grata sunt tibi, XVII, 573. Compescere dolores morte, II, 144. famem, II, 525. Rhenum ripis, III, 599. arma, IX, 16. Istrum, III, 617. corda, VII, 405. Competit ætas, I, 114. Complet sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N. bissenos lunæ orbes, III, 67. Componit par pari, I, 39 N.; III, 375; IX, 571; X, 70; XI, 212; XVI, 615 N.; XVII, 549. se alicui, III, 125 N. manus monstro, VI, 246 N. carbasa malo, VI, 354 N. comam, XV, 29 N. filum lino, III, 375 N. mentem, XI, 350 N.; XIII, 317. curas, XII, 682. gentem, XVII, 355 N. lumina longo somno, V, 529 N. Somnus lumina, VII, 204. mortuum terra, IX, 95 N. Compos vix metu, IV, 806 V.L. pugnæ, VIII, 229 N. ausi memorabilis, XI, 364. Comprendere Romam bello, I, 269. visu, III, 408. campum, valet lancea, IV, 102. Comprimit flamina Auster, XVII, 207. comprimitur urbs freto, VIII, 530 N. comprime orientes fletus, VI, 538. Concani bibentes sanguinem equinum, III, 361 N. et V.L. Concedit in leges Tyrias, XV, 5 N. unda, XV, 237 N. scil. vita, seu fato, III, 20 V.L. [recte 19] non ulli dextra et astu, XIII, 452. mari, XIV, 562. laudi, XVII, 323, 651. Alpes, IX, 187 N. Concha torta Tritonis, XIV, 374 N. Concita Dea, II, 543 N. conciet nimbos, XII, 611. Concilium et consilium commutantur, XI, 71 V.L. Concipere bellum, fœdus, vadimonium, jusjurandum, vota, I, 109 N.; II, 14 N.; VII, 77 N.; XIII, 746. furorem, V, 182. Conclamare mortuos, v. Mortui. Concolor, I, 233, III, 682 N. Concors insania IV, 100 N. lingua citharæ, XI, 437. fuga, XVI, 68. frenum, XVI, 380. Concretum frigus, III, 518 N. Concurrere viris, XIV, 129. viro, XVII, 519. Concutere hastam, XVI, 108 N. thyrso Calpen III, 102. Condensa arma, etc., I, 365 N.; II, 447; XIII, 600; XIV, 639. Condere gentem, I, 28 N.; IV, 765. condit nox terras I, 557; VIII, 166; XIII, 254. mucronem jugulo, II, 260. dolorem, X, 618. mente, XIII, 40. telis campum, IV, 452. telis æthera, II, 37 N.; XVII, 66. nomen sibi factis, III, 71 N.; IV, 37. letum sub gurgite, IV, 607 N. noctem, IV, 480 N. ilicem proavorum seclo, X, 532 N. colle, I, 275 N. urbem servando, XIV, 682 N. portenta, seu fata, XVI, 126 N. se (in) sociis, V, 279 N. Condiscere oculis pacem VII, 462 N. Conditor diræ artis, XIV, 216. Conferta densis maniplis legio, VII, 390. Conferre manus, VII, 599. gradum, XV, 188 V.L. se alicui, seu par pari, I, 39 N.; III, 125 N. Conficere Gigantas, XVII, 649 N. Confidere pelago, III, 153. Confremit cælum, XVI, 397. Confunditur iter, III, 663 N. murmur, XV, 138. turbine Gradivi, XI, 101 N. pectus visu, XV, 760. tela, XIV, 334 N. Congeminare sonitum, III, 196. suspiria, XVI, 267. Congerere in Rutulos mala, II, 540. opes, V, 266 N. Conjungere dicta, XIII, 446. Martem, XV, 518. conjunctus campus, V, 302 N. Conjurationes, v. Sanguis. Conliduntur corda, XI, 45 N. ossa, II, 200. corpora, IV, 160. viri procursu, VII, 566. Conligere gressum, IV, 391 V.L.; VI, 399 N. se in orbem, VII, 309 V.L. se, VI, 399 N. hostem per vulnera, X, 3 N. hastas, VI, 399 N. pennas V, 282 N. se in arma X, 128 N. flammam, IV, 305; IX, 602; XVII, 93. iram, IX, 477 N. corpus, X, 254 N. flatus velis, XIV, 390. vestigia alicujus, XII, 462 N. Conmurmurare inferias clauso ore, XV, 821. Connectuntur apes, II, 221 V.L. brachia a choro, III, 412 V.L. [recte 414] cacumina cælo III, 675. Connivere, VII, 729 N. Cononeus Tarentum Hannibali prodit, XV, 324 N. Conripere viam, fugam, gradum, campum, tempus, pugnam, I, 570 N.; XVI, 395. leto Celtas, XIII, 80. agmen cursu, XV, 208. Conrumpere prospectum, V, 35. fœdera, XII, 303. Consanguineam dextram portendere Sagunto, I, 655, 671 N. Conscia virtus, I, 493 N.; II, 575 N. loca rerum, seu rebus, quæ ibi sunt vel fiunt, III, 303 N., 399; V, 23; IX, 180. Conserere thoracem, IV, 16 N. consita ilex, X, 532 V.L. Considunt bella, VIII, 331; XVI, 218. fluctus, XVII, 290. Consilium locorum, IX, 219 N. Cf. concilium. Consors Justitiæ Fides, II, 486 N. thalami, III, 63. Consortia terræ, XIV, 20. cæli longa te manent, III, 611. Constat hac mercede, II, 542 N. Consules alternis mensibus, vel diebus imperium tenebant, IX, 17 N. Consumit pontus visus, III, 157 N. et V.L. tela pectore, V, 642 N. tela clipeo X, 128 N. vocem, III, 157 N. rabiem in hoste, XII, 462 N. noctes somno totas, III, 172; XI, 404; XV, 33. Consumitur ira fortunæ, IX, 47 N. vulneribus, X, 285. pudor peccando, XI, 34 N. annus, XV, 408. Consurgit in hastam, ensem, ictum, I, 401 N.; IV, 610 N.; XVI, 585. columna, etc., VI, 664 N., 684; X, 274; XIII, 54 N., 277. equus currens, XVI, 390 N. excelso colle Saguntos, II, 446. Cf. Surgere. Contendit nervo sagittas, I, 323 N. iter, V, 125. cælicolis, I, 234 N.; V, 104. tueri, XIII, 441. Contermina cædis, seu cæsis, etc., æsculus, V, 510 V.L.; VIII, 39. Conticuere fibræ, I, 139 N. Contingere adspectum, XIII, 403. visu manes, XIII, 506. Contorquet ignis nubila pingui fumo, IV, 307. contortum pelagus, V, 397. Contunditur conamen pugnæ, I, 33 N. pugna, XII, 421 N. gens, IV, 706 N. Tyrii, IX, 545. mœnia malis, XVII, 368. Contus, hasta longa inpr. Sarmatarum et Scytharum, XV, 684 N. Convellere vestigia limo IV, 577 N. vulnera questu, VI, 431 N. signa, XIII, 82 N. Convertit prælia dextra Hannibal, XVII, 446. Coni niveum decus, IV, 13 V.L. inplumes, VIII, 419 N. Cooriri ad bellum et in pugnam, X, 185 V.L. Copia Martis sit, VIII, 4. Copria promontorium, II, 306 N. Coquere iram, consilia, bellum, extrema cœpta, XX, 327 N.; 540. coquit ira nos, II, 327 N.; XIV, 103. fervor æthera, I, 258. pestis inopes, II, 462 N. Sardinia arva, XII, 373. coquitur Africa veneno serpentum, I, 212 N. Cor Punicum, XII, 737. cordi est certare dolis, V, 97. sententia eadem, XVI, 648. corde æquare facta, XIII, 803 N. Cora, IV, 187 V.L.; 220 N.; VIII, 378. Corbis et Orsua pugnant, XVI, 533 sq. N. Corbulo, XIV, 408. Corcyra, XV, 297 N. Corduba, III, 400 N.; XVI, 470 N. Corfinium, VIII, 520 N. Corinthia vasa et æra, XIV, 655 N. Cornigera cassis, XV, 679 N. corniger Hammon, XIV, 572. Cornipes ostro stratus, XVI, 166 N. Cornu Cydonium, II, 109 N. cornua antennarum, XIV, 389 N. pro crine, XV, 679 N. pro tibiis et audacia, XV, 761 N. insigne regum Macedoniæ, Jovis Hammonis, Bacchi, Panis aliorumque deorum, inpr. fluviorum, I, 415 N. arcus juncta, II, 126 N. cornu imum, XIII, 328 N. Cornus, hasta, II, 124 N.; XIV, 442; XV, 441. est secundæ et quartæ declinationis, X, 37 V.L. Corona armata, VII, 308. Tyria, V, 200 N. quodvis præmium victoris, XVI, 299 N. murali cinctus turrita tempora, XIII, 366 N. Coronare signa militaria diebus festis, XV, 420 N. aras ac templa in publica lætitia, XII, 641 N.; XII, 743. Corpora redeuntum, VI, 572 N. corpus pro homine ejusque manibus, VIII, 145 N.; XI, 342. Cortona, IV, 720 N.; V, 123 N.; VIII, 472 N. Corus, I, 469 N.; 688; III, 523, 659; XV, 154. Coruscare telum, I, 434 N. coruscat mucronem, XVII, 458. Corusci scopuli, silvæ, II, 353 N. coruscum fulmen, VI, 605 V.L. corusca arx, XII, 435 N. Corvinus M. Valerius, qui cum Gallo pugnavit, et M. Valerius Messala orator, etc., V, 77 sq. N. Corvus Phœbea ales, V, 78 N. Corybantes, v. Curetes. Corymbi Bacchi, VII, 195 N. Corythus, conditor Cortonæ, IV, 720 N.; V, 123 N. Corytus, pharetra, II, 106 N.; VII, 443; XV, 773. Cossyra, Cosyra, Cosura, XIV, 272 N. Cothon, II, 164; VI, 357 N. Covinus falcifer, XVII, 417 N. et V.L. Crantor Sidonius, IV, 517. Crates clipei, V, 522 N. laterum, VI, 540 N. Creat liberos, IV, 357. Roma viros ad bella, I, 4. tellus fecunda viros magnanimos, V, 674; XVII, 464. Creatrix dira bellorum Hispania, XV, 184. Credere se pedibus, IV, 300. gressus luco, VI, 173 N. prælia dextræ, puero, IV, 426; XVI, 652. vigori, III, 112 N. credi ante annos Marti, XIII, 508. crede experto, VII, 395 N. credere hoc ne Superis quidem quis auderet, XII, 273. vix credenda furere, XV, 452. Cremera, II, 6 N. [nota ad h.l. non exstat] Cremona, VII, 592 N. Crenæ Phrygiæ, VIII, 503 N. Crepitant ossa, I, 402 N. cætræ, XVI, 30 N. culmi, XIII, 672. arma, IX, 280 V.L. crepitat ignis, IV, 681 N. grando, V, 384. Crepusculi matutini descriptio, V, 24 sq. N.; X, 540 sq. N. Conf. Aurora. Cres, XIV, 39. Crescunt artus extenti equuleo, I, 177. Alpes cælo, II, 353. crescit terræ labor filius Hannibalis, III, 75 N. jugum clementer, I, 274 N. calamus et arundo aucupis, VII, 677 N. crescunt tabulata et tecta, VII, 677 N.; XIV, 301 N., 309. in armis et arma, I, 642 N. et V.L. res adcedentibus, ut contra decrescunt, subsidunt, recedunt, diffugiunt, discedunt, III, 157 V.L.; XVII, 219 N. equi, capita ac pedes in altum moventes, ut decrescunt fessi, demissis capitibus, XVI, 353 N. Cretenses in Sicilia, XIV, 39 sq. N. sagittæ, II, 90 N.; V, 447; XIII, 184. urbes centum, XIV, 40 N. Crimen, sub quo pellitur, XIV, 288 N. de adulterio, VI, 439 N., 634 N. Crines flammæ, I, 358 N. ardent Masinissæ, res fausti omnis, XVI, 118 sq. N. alebant prisci Romani, I, 613 V.L. in nodum religant Hesperides, II, 78 V.L. victores, inpr. Germani, ponebant, seu consecrabant diis IV, 200 N. rutili Gallorum, III, 608 N.; IV, 202 N. Germani nodo substringunt, retro sequuntur et in vertice religant, IV, 202 N. vellere, iisque passis aras ac templa verrere solebant matronæ in luctu ingenti, VI, 560 sq. N. Criniger Titan, XIV, 585 N. Crispare hastilia, VIII, 372 N. Crispinus T. Quinctius collega M. Claudii Marcelli, speculatum profectus vulneratur, XV, 343... 380; XVII, 306. Crista, X, 93. Cristæ rubentes, XVII, 279 N. levant caput, XVII, 392 N. niveæ, IV, 13 V.L. triplices, V, 134 N. rubræ, atræ, sanguineæ, V, 165 N. equinæ, VIII, 425 N. cristis sublimes, XIII, 143 N. cristæ diræ, VII, 295 N. galeis detractæ in luctu, X, 398. Cristata cassis, I, 401 N. Critias, IV, 371 V.L. Croceus honor plumarum, VIII, 442 N. Crœsus dives apud Superos, non post mortem, XIII, 776 sq. Croton, a Myscelo in memoriam Crotonis condita, XI, 18 N. Cruda senecta, juventus, etc., I, 405 N.; XIII, 224; XVI, 331. parma, V, 525 N. crudus stimulus, V, 226 N. Iberus, VIII, 323 V.L. crudum pelagus, XIV, 454 N. crudis locorum, III, 514 N. Crudescunt mentes, XIV, 554 N. cædibus, IV, 449 N. crudescit ferrum, I, 432 N. crudescere motu, XI, 89 N. Cruentare frena morsu, XII, 255 N. equum calce, XVII, 540. Cruentus vir, I, 40 N. cruentum aurum, I, 476 N. Crustumium, VIII, 366 N. Crux, pœna et summorum et intimorum apud Pœnos, I, 153 N.; II, 344 N. Cryxus, IV, 148. Cubat unda, V, 583 V.L. Cudo, galea, VIII, 493 N.; XVI, 59 N. Culmina fulgentia rostris, XIV, 649 N. Tarpeia, III, 609 N. regni, XVII, 143. Cumæ, v. Cyme. Cunabula per sua ducere filium, III, 81 N. Cuncta Cyclas, IV, 247 N. Cuneo densari in unum, XIV, 539. feroci laxare, XV, 716. cuneus etiam de equitatu et copiis navalibus, IV, 144 V.L. Cupencus, IV, 535 V.L. Cupidinis parvulus corytos, pharetra et aureus arcus, VII, 443 N.; XI, 393. adflatus, XI, 420. Cupidinum exercitus, VII, 446 sq. N.; XI, 388 N., 395, 411. opera in ornanda Veneris coma, VII, 446 sq. tela blando medicata veneno, VII, 453 N. sagittæ ardentes, V, 19 N.; XI, 412 N. Cupidines vincunt ipsum Jovem, VII, 454 N. aligeri, VII, 458 N. enervant Pœnos Capuæ, XI, 385... 430. Cupra, VIII, 432 N. Cupressus mœsta ad bustum, ferale decus, X, 534. Curant arcere, III, 22 N. Cures oppidum, caput agri sabini, III, 594 N. Curetum antra, II, 93 N.; XV, 308 N.; XVII, 21 N. semiviri chori, XVII, 20 N. armata saltatio, in qua cymbala cum tympanis pulsantur, XVII, 18 sq. N. Curio, VIII, 425 N.; IX, 415; XIII, 723. Curis, seu quiris, Sabinorum hasta, VIII, 418 N. Currunt fata, IV, 731 N.; VII, 307 N. currit ævum, XV, 63 N. sors, XVI, 670 N. aqua, VI, 140 N. dies, XV, 53. Currus, scilicet triumphalis, III, 614 N.; VI, 546 N. siderum, III, 59 N. pro equo, XVI, 366 N., 662. stridens sub pondere Dei, XVII, 490 N. Senatorum, I, 616 N. Cursus certamen, XVI, 457 sq. N. cursu pro cursim, VII, 719 N. Curule certamen, XVI, 317 sq. N. curules sellæ, I, 616 N. Curvata unda, I, 472 N.; IV, 650; XV, 155. curvati calces equi, XVI, 376 N. Curvus piscis, XIV, 570 N. gradus equorum, XVI, 395 N. curva trabe findere undas, VI, 523. curvum antrum, VI, 149 V.L. Cuspis ductus signat in pulvere, IV, 258 N. sub cuspide, IV, 42 N.; XII, 277 N. cuspide flammare equum, IV, 195 N. Custos templi, II, 150 N. Cyane, XIV, 515 N., 567, 586. Cybebe, VIII, 363 V.L. Cybeles simulacrum Pessinunte Romam translatum, XVII, 1 sq. N. in Almone ablutum, VIII, 363 N. sacerdotes, montes, et mysteria, XVII, 18 seq. N. Cybele magna mater Deum, XVII, 36 sq. N. Cyclades, I, 472 N.; IV, 247 N. Cyclopum camini, antra, saxa, V, 71 N.; XIV, 33, 514 N., 527 sq.; XV, 427. libido ad cædes, XIV, 531. opera præclaræ artis, IV, 433 N.; IX, 448 N. fulmina, IX, 307. sedes in inferis, XIII, 440. Cycni moribundi canunt, XI, 438 N. Cydnus, III, 338 V.L.; XIV, 434. Cydon latrator, II, 444 N. Cydonea tela et cornu, II, 90 N., 109; VIII, 494 N.; X, 260 N. Cyllenes antra, III, 203 N. Cyllenida plantam ire talaribus nexis, XVI, 500 N. Cyllenius, III, 168; VIII, 111; XIII, 630. Cymæa vates, IX, 57 V.L.; XIII, 400 N. Cyme et Sibylla Cumana, VIII, 531 N. et V.L.; XIII, 400 N., 488 sq. oppugnatur ab Hannibale et a Graccho defenditur, XII, 60 seq. ibi templum Apollinis in jugo montis a profugo Dædalo exstructum, XII, 85 sq. N. Cymodoce, nympharum italidum maxima natu, VII, 428 N. Cymothoes vagæ regna, III, 58 N. Cynthia, IV, 480 N. Cynosura fidissima nautis Sidoniis, III, 665 N.; XIV, 457. Cyprus ejusque urbs Paphos Veneri sacra, VII, 456 N. Cyrenæi, seu Battiades, II, 61 N. Cyrene et Cyrenaica, III, 249 sq. N. mater Aristæi, XII, 369 N. Cytherea instat aligeris Cupidinibus, VII, 458. Cythereia ales, III, 683 N. Cythereius ignis, XII, 247 N. Cyzicum oppidum et Cyzicus rex, XII, 399 N.

Daci et Dacia, I, 324 N. Dædali fata extrema, XII, 89 sq. N.; XIV, 40 sq. N. Dædalus aliena penna se tollere in auras ausus est, et Icarum docuit, XII, 90... 101. Conf. Cyme. Dahæ, XIII, 764. Damnant cibos, II, 595 N. vivere paci, III, 331 N. vesci, V, 62 N. tantos honores esse epulis, XI, 283 N. arcus hastilibus, VIII, 494 N. agros tumulis, XV, 557 N. aciem, XVII, 584 N. manus sanguine, IX, 126 N. tenebris Avernis, XV, 76. damnati Superis, IV, 229; XI, 476 N. nocti Stygiæ, V, 242 N. damnata manus, VII, 648 N. Damnum, I, 41 N. Daphnis pastor Siculus, XIV, 462 sq. N. Dapsilis, VIII, 376 V.L. Dardani regnum et fata, I, 14 N. genus, XI, 177 sq. N., 293 N. Dardaniam inferre Latio, I, 43 N. Dardanidæ, XVI, 24 N. Dardanida, XVI, 191 N. Dardanius, I, 486 N.; II, 336; III, 164, 359; IV, 782; X, 30. Dardanus ductor, I, 14 N. Dardana mœnia, XVII, 322 N. Roma, IV, 670. lampas, XII, 429 N. fœdera, XV, 319 N. Dardani, XV, 313 V.L.; II, 1; III, 616; IV, 733. Dare alicui mentem, I, 63 N.; VI, 609 N. inania famæ, IV, 73 N. virum famæ, VII, 217 N. loca vasta, VII, 212. leto, VII, 599. terga montibus, III, 507 N.; IV, 614; VI, 254; VII, 499. terga malis, XII, 329. Divos, III, 625 N. ex sese liberos, VII, 492 N. urbem in prædas, I, 455 N. quid in cineres, VI, 716. faces ferrumque in tecta, V, 636. lacrimas casibus humanis, VIII, 58. corpus somno, XVI, 227. alas sub castra, IV, 511 N. funera, IV, 216. se alicui, III, 150 N. dat jactare, portare, etc., I, 3 N.; IV, 716 N.; V, 324 N.; VI, 702; VIII, 2; XI, 457, 551 N.; XVII, 169. dant mare vento nautæ, VI, 365 V.L. mare venti, VI, 365 V.L. amori sævire, VIII, 113 N. tramittere bella, XVI, 700 N. superare, XIII, 145 N. datur superare, I, 14 N. fari, I, 78. Cf. II, 20; V, 40, 410; VI, 423, 659; VIII, 2; X, 57. clamor ad astra, VI, 252. dantur campi, II, 315 N. datum sat fidei proavisque, II, 561 N. et V.L. data fœdera, V, 304 N. et V.L. Dasius, XIII, 32 sq. Dator justitiæ, lætitiæ, etc., VI, 467 V.L. Dauniacus, XII, 429 V.L. Daunus et Daunius, Dauni arva, campi, etc., I, 291 N., 440 N., 665 N.; II, 557 N.; XI, 506 N.; XV, 344; XVII, 158, 220, 431. [nota ad I, 440 non exstat] Cf. IV, 502 N., 554. Debellati bonis Capuæ, XII, 287 N. Debere nil ultra Superis, XV, 371 N. Debilis arte belligera, VIII, 259. Decemviri, XIII, 752 sq. Decernere ferro, XVI, 531 N. Decerpere decus, IV, 138 N. undique honorem Vestæ, VII, 184 N. Decertare hosti, XV, 14 N. Decidere pectore, II, 628 N. Decimum volumen maris, XIV, 121 N. Decipiuntur dii, I, 482; VI, 693. Decius Campanus, XI, 155 sq., 377 sq. Decolor moribus, XI, 422 N. unda, VII, 150. Decor terribilis, VI, 429 N. Decora alta relinquere, III, 144 N. Decrescit stella tenebris, XII, 250 N. [nota ad h.l. non exstat] equus fessus, XVI, 391 N. Cf. Crescere. Decumanus fluctus, XIV, 122 N. Decurrit ætas, XV, 47. classis, XV, 160. Decursiones septem in circo, XVI, 372 N. Decus Laurentum, IV, 221 N.; V, 412 N. decoris furor, II, 324 N. Deducere cornua tauri, XIII, 223 N. deductus stirpe parentis, II, 178. deducta classis, II, 407 N. Deest non cernere, VI, 10 N.; VII, 497 V.L. pascere, VII, 497 V.L. sperare, XI, 50. fatis, VIII, 36. patriæ, XVI, 610. Defendere primos annos venatu et silvis, II, 69 V.L. sitim lympha, V, 490 N.; VII, 170; XIII, 99. dedecus morti, V, 490 N. misero tela, XVII, 431 N. tempora lino, III, 271. Cf. Prohibere. Defert torrens monte silicem, IX, 396 V.L. Defessi rebus et defessæ res, I, 566 N. Cf. Fessi. Deficit res me et mihi, VIII, 659 V.L. scandere, III, 112. pascere bellum, XIII, 359. defici pro deficere, III, 112 V.L. defecta viris, VI, 301 N. Defigere gressum stabilem, IV, 655 N. telum corpore, IV, 454. hastam terræ, VII, 294 N. defixi omine torpent, IX, 253. defixus ardor sponsæ in ossibus, XV, 269. torvo obtutu, XVII, 184. oculos terræ, VIII, 73 N. Deformis hiems, III, 489. Degener, IV, 515; V, 598 N.; VII, 291 N.; X, 422; XI, 524 N.; XII, 287; XV, 76. Degenerat dextra, XV, 745. Degustat hasta cruorem, V, 274 N. Dehiscit terra, XVII, 607. Dejectus armorum, XII, 190 V.L. Dejicere Galam, XV, 464 N. Magonem, XVI, 154 N. a limine portæ Pyrrhum, XIII, 726. volucrem cælo, II, 96 V.L. caput ense, XIII, 246 N. dejici culmine regni, XVII, 143. ab extremo orbe, XVI, 289 N. spe, X, 380; XII, 189 V.L. Delere milites, urbem, IX, 39; XV, 549. Delibat corpus hasta, V, 274 N. cruorem, XIII, 495. Delius vates, XII, 330 N. Delphi quando et ubi conditi, XV, 311 N. Delphicum oraculum, v. Cirrha et Pythia. Delus sedes Apollonis, V, 204. Demergere ponto fœdera, I, 62 N. alvo falaricam, VI, 273. Demetere colla, IV, 213 N.; V, 286; XVI, 102. Demittere umbris, I, 439 N. Erebo, II, 541. neci, I, 439 N. stagnis, V, 17. vadis liventis Averni, X, 137 N.; XIII, 459. ad Manes, I, 439 N.; IV, 340; XV, 467. volucrem cælo, II, 96 V.L.; VIII, 522. demissus crines vertice, III, 284 N. Cf. Descendere. Dens niveus elephantorum, IX, 581 N.; XVI, 205. invidiæ, VII, 271 N. Densere pro densare, IV, 159 V.L.; XIV, 539. Densus ensis, I, 500 N. [nota ad h.l. non exstat] volatus, II, 220. lucus abiete, III, 442. densa ala virgine, II, 84 N. acervo, V, 665 N. globo, VII, 53. Denudare urbem, XVI, 620 N. Depascere bello Latium, XVI, 680 N. [nota ad h.l. non exstat] ripas gregibus, IX, 208. depasci artus, VI, 203 N. depasta frons, VI, 51. caminis, XIV, 56. depasti scopuli, XII, 153. Depellere dedecus, I, 108. silicem monte, IX, 396 V.L. Dependere annos venatu ac silvis, II, 69 V.L. Depexa vellera (serica) ramis, XIV, 664 N. Deploratus Mars, VII, 222. Deponere vela, II, 11 N. gremio tuto gentem, laurum, etc., VI, 610 V.L. [recte 609] Deposcere hiatu populos, III, 202 V.L. Deprendere volucres jaculis, XVI, 565 N. deprendi nulli in armis, VI, 619 N. Deproperare munus humandi, II, 265 N. Derigere male pro dirigere passim scribitur, II, 92 V.L.; IV, 540 V.L.; IX, 583. Deripere dextras et dextris, scilicet arma, IX, 29 V.L.; XV, 727 V.L. differt a diripere, I, 525 V.L. Descendit vertice cæsaries, VI, 427. nocti, Erebo, XIII, 708 N., 759. fauces, seu fauci, XIV, 599 V.L. urbs monte, VIII, 397. Describit munera pugnæ, IX, 267 N. Deserere hostes fessos, XVI, 620 N. Desidiæ veneno blando virtus evicta senescit, III, 581 N. Desinere iræ, X, 84 N. desine bella, XII, 725 N. Desistere pugnæ, X, 84 N. Desolata metu cuncta, XII, 12 N. Desperare vias, II, 367. urbi, II, 594 N.; X, 629. Desperatio crudus stimulus, V, 226 N. Despecta lucis origo, XI, 48. Destituit prospera munera Martis, X, 384. Destringi inter prælia, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L. mucrones, XVII, 163. Desuescere honori, III, 576. Detegere ensem vagina, XIII, 168. Detergere umbonem ictu, V, 297 V.L. remos, XIV, 382 N. situm ferro, VII, 344 V.L., 534. dedecus et fœdera, I, 62 V.L. honorem Vestæ, VII, 184 V.L. Deteri bellis, VII, 397 N. famæ, VII, 247 N. Detonare verba, XVII, 201. Detrahere ignibus patriam, XVII, 180 N. Deturbare gladio circumdata agmina, VII, 715. Deus dicitur omne numen divinum, etiam Dea, IV, 723 N. mite et cognatum homini, IV, 795 N. Dii amant, incolunt et frequentant loca sibi sacra, I, 27 N.; XII, 605 N.; XIII, 345. urbe expugnanda, vel expugnata excedunt, II, 365 N., 592 N.; XII, 517 N. præsentes sunt et adsunt, vel redeunt, II, 365 N.; VIII, 214. ætate aurea inter homines commorati, postea eorum inpietate moti terra cessere, II, 296 sq. N. invident fortunæ ac famæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; VI, 82 sq.; XV, 512; XVII, 550 N. minores non respondent majoribus, sed extemplo mandata exsequuntur, II, 543 N.; IV, 430 N. adventus tempestate, motu terræ, etc., indicantur, I, 95 N.; IV, 440 sq. N. ingressu currusque strepitu quatiunt cælum ac terram, IV, 442 sq. N.; XVII, 490. fluviorum arundine, seu glauca fronde capita revinciunt, IV, 659 N., 695 N., 726. a cæde Romanorum oculos avertunt, V, 201 sq. N. eorum culpa, crimine ac dedecore fausta inprobis et infausta piis contingunt, VI, 84 N., 340 N., 402 N. reverentia major adversa, quam secunda fortuna, VII, 88, 89 N. eorum unguentum, ambrosia, et vinum, nectar, XV, 23 N. diis marinis exta in mare porriciuntur, XVII, 50 N. non adtendunt votis, VIII, 589 N. heroibus auxilio veniunt et inter se dimicant acriter, IX, 287 sq. N.; 438... 469. qui Pœnis, quique Romanis faveant, IX, 290 sq. heroes nube cinctos ex acie subducunt, IX, 484 N. manus magna, IX, 488 N. in conviviis eorum Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt, XI, 288 sq. N. discurrunt in septem colles Romæ, ab Hannibale oppugnatæ, XII, 608 N., 706... 725 N. acuunt visum hominum, XII, 707 N. dimovent nubem, veroque ore adparent heroibus, XII, 705 N. humana plerumque forma induti adparent, II, 553 N. præsentiæ signa edunt in discessu, VII, 194 sq. N. eorum forma major et augustior humana, VI, 426 N.; XV, 21 N. iis deceptis nulla gaudia stant diu, XV, 466. non curant res humanas, et perpetuum agunt otium, secundum Epicureos, XV, 57 sq. N. Devexa invia, III, 632. devexa lateri urbs, VI, 645 V.L. jugo, VIII, 360. devexæ currus lunæ, IV, 480 N. devexa subit jugum tellus, XIII, 674 N. Devincere, V, 507, 676 V.L. Devinctus colla Latiis catenis, VIII, 276. Devolvitur acer Allius, scilicet ex equo, IV, 566. Dexter Deus, I, 514 N.; V, 227; XI, 529; XII, 193; XIV, 467, 494 N. pes et hora, VII, 172 N. dexterum tempus ad prælia, V, 85. Dextra plena dare gaudia, XV, 56. amplecti, XVI, 155. dextras jungere, XIII, 76. conducere, emere, dare, etc., V, 195; XI, 539 N.; XIV, 238 N.; XV, 495; XVI, 18. dextra pro virtute et viro forti, XII, 351 V.L.; XV, 92, 385, 510, 564, 654, 733; XVI, 32, 85; XVII, 331. in dextra sua sunt leges, etc., I, 304. magna Jovis, VII, 371 N. Diadema est vitta candida, XVI, 241 N. Diana Thoantea, seu Taurica et Scythica, IV, 367 sq. N., 769 N. Facelina, XIV, 260 N. Ephesia ejusque sacrificia humana, XV, 170 N. irata Œneo et Calydoni, XV, 307 N. Campana, XI, 300 V.L. Aventina, XII, 712 sq. N ejus humerus pectusque dextrum nudatum, XII, 715 N. venationes, XV, 769 sq. N. Dicarchea, VIII, 533 N. et V.L.; XII, 107; XIII, 385. Dicare vota Junoni, VII, 77. alicui imperium, V, 675. Dicere, de vatibus, XIII, 819 N. Dicto citius, seu non segnius, V, 608 N. dictis comes hasta, IV, 134 N.; IX, 568 N. Dictaturæ majestas, VII, 94 N. Dicte et Dictæum antrum, II, 90 N., 94; XII, 90 N.; XIII, 184; XV, 631; XVII, 21 N. Dictynna, II, 71 N., 191. saltus exercet, XV, 770. Didita fama, I, 186 V.L. Dido condit Carthaginem, I, 21 sq. N., 444 sq.; II, 406 sq. Tyrum deserit, I, 73 sq. N. moritur, VIII, 50... 159. Annam in somnio admonet, ut ab Æneæ insidiis sibi caveat, VIII, 160 sq. ejus templum, I, 81 sq. se curis exuit morte, I, 85 V.L. Æneam hospitio excipit, et, deserta ab eo, pyram conscendit, II, 412 sq. N. Diducta Africa jugis Europes, I, 199 N. ab armis paribus, XIV, 526 N. fera in iras alternas, VI, 268 N. diductæ fauces hiatu, III, 194. turmæ, IX, 610; XV, 187. Diem ereptum revocare, IX, 36 N. de die cœnare, XI, 41 N. Difficilis equus, VIII, 586 N. Diffingere dolos, VII, 153 V.L. Diffluere luxu, XII, 18, 19 V.L. Diffugit res, v. Crescere. Diffulminare turbam, V, 276 N. Diffusus bellator, XIV, 366 N. sol in noctem, VI, 2. ad aures fervor, XIII, 22. diffusa vox, XIII, 283. comas, XV, 24. Dignata palus jurari Diis et Deorum regi, XIII, 569. Dignus avorum, VIII, 383 N. Dilectus domino ensis, I, 167 V.L. dilecta chelys, XI, 451 N. Diluit Titan nebulas, V, 57. Dimittunt venti murmura, VII, 257. membra arma, VII, 632, 660. verbera, XVI, 343. Dindyma, mons geminus Phrygiæ, et Dindymene, XVII, 20 N. Diomedes palladium Æneæ reddit, XIII, 35... 78 N. vagus, XVI, 368 N. in Daunia consedit, I, 125 N. Tydei filius et Œnei nepos Hispaniam adiit et condidit Tyden, III, 367 N. ejus campi, I, 125 N.; VIII, 241. equi, III, 38 N.; XIII, 440 N. aufert equos Æneæ, XVI, 369 sq. N. Dione, IV, 106 N.; VI, 697. numen erat, XIV, 409. Dionysei thyrsi, III, 393 N. et V.L. Dipsas, serpens, III, 313 N. Dira vox, IV, 260 N. laus, VIII, 384 N. Dirigere vulnera ferro, II, 92 N. et V.L. spicula, III, 273. directum corpus, VI, 228 V.L. Diripere ense colla, XV, 727 V.L. differt a deripere, I, 525 V.L. Dis dites sine vomere glebæ, III, 673 N. morte æquantur egenis, V, 264 sq. N. ditia promissa, III, 512. Discedit nemo expers muneris, XVI, 301. res, v. Crescere. Disceptare armis, XVI, 186. Discere singula, XI, 261 N. locos, XII, 568 N. Discidit mare terram, XIV, 16 V.L. Discingere ratione dolos, VII, 153 N. et V.L. discincti Libyes, II, 56 N.; VII, 153 N. armis, VIII, 34 N. Discordia etiam in morte, XVI, 546 sq. N. concors, IV, 224 V.L. Discordia frena fluitant, VIII, 283 N. Discrimen lucis, XVI, 538 N. discrimina læva Martis, V, 660. parva leti, XII, 266 V.L. famæ magnæ optare, XIII, 190. Discum exigere, XIV, 505 N. Discurrit tessera castris, VII, 347 N. Discutit trabs caput, VI, 280. Disjicere arces telo, IX, 538 N. et V.L. claustra portæ, VII, 568. disjecta pax, II, 295. tellus, VI, 185. crinem, II, 558; V, 203. disjectæ portæ, XII, 184 V.L. disjectum cerebrum, II, 200. Dispensare vires, IX, 244 N.; XVI, 341 N. Dispergere vitam in auras, IX, 167. gæsa, I, 267 N.; IV, 195; XI, 387 N. dispersa prælia sectari, XVII, 509. Dissicere animas, XIII, 444 V.L. Dissidere partitis maniplis, VII, 730 V.L. [recte 736] Dissiliens tellus, V, 616. Dissona agmina lingua, XVI, 19. Dissultat splendor per tecta, VII, 144. ardor, IX, 608. Distermina terris, V, 399. Distinguere primam vocem lingua, I, 78 N. vestem auro et clavo, II, 602; III, 27. epulas lacte, favis, ludo, VII, 182; XI, 429. Distrahunt fretum venti, Africus et Boreas, VII, 572. Distringi inter prælia, etc., II, 189 V.L. differt a destringi, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L. Ditione caret virtus, VII, 506 N. magna populi dicere, seu regere, VIII, 423 V.L. Diversus orbis, III, 333; XIV, 77. diversæ Arctos, I, 198 N. diversa ripa, I, 264 V.L. brachia relaxare, XIV, 399 N. silva, seu arva, V, 458 V.L.; XVII, 546 N. Dives Ausonia, IV, 220 N. Cf. Dis. Dividere noctem cum buccina, VII, 155 N. fretum, XIV, 413 N. volucrem cælo, II, 96 V.L. divisi Hiberi, III, 418. montes, IX, 302. divisus Lixus gurgite, V, 400. quisque timori, V, 102 V.L. divisum caput humeris jacet, IV, 239 N. Dividuæ oræ, XIV, 234. Divinæ flammæ, III, 344 N. Divinationis genus, III, 344 N. Divortia æterna terrarum, III, 419 N.; XIV, 18. Documenta domus, VI, 123 N.; XIII, 671 N. Dodonæi oraculi origo, III, 679, 680 N. Dodonis quercus, III, 680. Dolon teres, III, 250 N. Dolopes, XV, 314 N. Dolori ingenti lacrimæ conveniunt, non verba, V, 592 N. Domare labores, III, 575. adversa, I, 533 N. venena, VIII, 499. frigus famemque, XV, 110. rura rastris, VIII, 369 N. corda luxu, XI, 387. fluctus ulnis, XIV, 479. saxa, III, 499 N. Alpes, XV, 504 N. metum, XII, 552 N. delicta, XIII, 844 N. Dominans terra, IV, 228 N. Roma, III, 609. Dominus Senatus, II, 45 N., 363. Domitat cornipedem in gyros, IV, 18 N. furores, VII, 218. Domitiani laus et res gestæ, III, 594 sq. N., 607 sq. N.; XIV, 687 sq. N. Domitor equorum, III, 376 N. tumidi maris, IX, 291. Domus Fidei, I, 598. Ditis, VI, 488 N. fraudum Carthago, VI, 479 N. Sidonia, XV, 38 N. alta Jovis labat, XVII, 475 N. æterna Plutonis, XVII, 465 V.L. antiqua, I, 572 N. ultima terræ, III, 283 N. Alpina, III, 492. Dona Bacchi, VII, 748 N; XI, 414. auctumni, XIV, 588 V.L. in rogum conjecta, XV, 390 N. hastæ, V, 321 N. Donat dextera tibi Alpes, I, 487 N. Hannon tibi quantum sanguinis, II, 326 N. patrinæ iram, XV, 600 N. fugam, XV, 721 N. [nota ad h.l. non exstat] diem Lyæo, XI, 407 N. prædam flammis, II, 608. vincere, III, 597 N. paucis mens ire per ora, III, 136 N. compendia vitæ, X, 475 N. donant suffragia Pœnis funera, XV, 734 N. Dorimachus, XV, 313 V.L. Dorsum æquoreum, XI, 448 N. telluris, XIV, 591 N. citatum, X, 468 V.L. Dorylas, II, 126. Dos a sponsa et sponso data, XVII, 75 N. Dotale nomen lacus, V, 22 N. dotalia arma, XVII, 75 N. Drepane, seu Drepanum, XIV, 269 N.; XV, 297 N. Druentia, III, 468 sq. N. Dubia cuspis, cœna, fames, ala, IV, 188 N. vela, XIII, 887 N. Dubitantia lumina, X, 153 N. Ducarius, V, 645 sq. N. Duci turpe totam somno consumere noctem, III, 172 N. nota militum nomina et singulorum facinora, I, 454 N.; IX, 245 sq. N. Ducit, seu agit, scilicet in triumpho aliquem, VIII, 277 N. lympham fluvius, IV, 87. gressus, IV, 391 N. volatus, XII, 101 N. lustra, XVI, 689. fila, III, 96; IV, 28. bellum, V, 97 N. puerum per cunabula patris, III, 81 N.; VII, 38. alimenta lino, V, 583 N. ensem vagina, VIII, 340 N. fastus atavo consule, II, 10 N. stabula cantu, XIII, 347 N. lapidem chelys, XI, 442 N.; XV, 458 N. chalybem saxo, III, 267 N. suspiria, dolorem, spiritum, VIII, 212 N. æstatem, III, 383. nervos, arcus, cornua, remos, I, 334 V.L.; II, 127 V.L.; XIV, 536 N. habenam circum caput, I, 315 N. conamen, IX, 519. corda orator, XV, 458 N. nomen ab origine, XVI, 428 N. noctes, seu somnos, XI, 403 N. non ultra vitam, XIII, 645. Ductus remorum servat manus, XIV, 536 N. in pulvere signat cuspis, IV, 258 N. Duilius ejusque victoria navalis et columna rostrata, VI, 663 sq. N. et V.L. ei funalia prælata, etc., VI, 667 sq. N. ejus uxor Duilia exemplar pudicitiæ, VI, 668 N. Dulce mihi venit ad manes, quod gratia vitæ durat, etc., XIII, 664 N. Dulichius et Dulichium, I, 379 N.; II, 603; XII, 115 N. Dum virtutis venerabile nomen, vivet, etc., VI, 548 N. [nota ad h.l. non exstat] dum sidera cælo lucebunt, dum, etc., VII, 476 sq. N.; VIII, 173 sq. Duræ sorores, I, 281 N. mentes, I, 558 N. res, II, 596 N. [nota ad h.l. non exstat] aures, VI, 519 N. curæ, XI, 371. duri Spartani, VI, 308 N. bello, XV, 566 N. manipli, I, 248 N. dura fuga, XVI, 118 V.L. vis, III, 161 V.L. venatu, VIII, 516 N. duro Diti XIII, 415. Durant tabo viscera, II, 463 N. bellis pectora, XI, 481 N. hos succedere muris, XI, 75 N. minæ frontibus cæsorum, V, 673 N. durat Hannibal, XII, 668 N. amicum, XIV, 117. vita in ævum, VI, 296. durari ripis Eurotæ, VI, 311 N. Durius, fluvius aurifer, hodie Duero, I, 234 N.; I, 438 V.L. Durio abstulerat, V, 323.

Ebur vaginæ sectilis, XVI, 207 N. Tiburtino ære fit candidius, XII, 229 N. Ebusus, III, 362 N. Echetla urbs, XIV, 268 V.L. Echo, V, 433 N.; XIV, 365 N. Ecquando, III, 560 V.L. Edax luctus, XIII, 581 N. Edetani, Editani, III, 372 V.L. Edi morsibus mentis, XVII, 344 N. obliviis, XIII, 665 N. longa ætate, IV, 22. edit, seu est viscera fames, II, 463 N. Edita lymphis Libycis Pallas, IX, 297. Edomita lumina, X, 342 N. edomiti labores, III, 531. Edonis et Edones, IV, 776 N. et V.L. Educere liberos, XIV, 289 N. noctes, seu somnos, XI, 403 N. educti in diversis partibus orbis, IX, 434 N. Effert caput, VI, 186; VII, 254; VIII, 250 N. se virtus artis, XIII, 773; XV, 92 N. se, seu gradum portis, I, 427; IX, 92; XI, 112. dextram, IX, 626 N. se Allia ripis, VIII, 647. elatus futuris, VIII, 27. favore, gaudio, dolore, studio, XI, 492 N. Effigiem in pelagi, V, 5 N. Effluunt tori marito, II, 628 N. præcepta viro, III, 188 N. effluxit mens, VI, 245 N. Effrenare in prælia, IX, 496 N. Effrenus furor, XIV, 688. Effringet fluctus in urbem, I, 647 N. Effultus membra tergo, VII, 283. Effundit tela, I, 267 N., 335; IX, 312; XV, 764; XVI, 481, 578. agmina, II, 151 N.; III, 241, 543; VII, 238; XII, 576. cantum, seu voces, III, 696; VIII, 168; IX, 123; X, 365; XII, 292 N.; XIV, 215, 473. habenas, I, 161; VII, 696 N.; VIII, 280. arma gremio, II, 387. laxos amictus, II, 389. genitrix equum, XVI, 365. equus equitem, X, 255. vitam, VII, 678. animam, XIV, 630. crinem, I, 93 V.L. membra ex aggere, I, 308. axem, XVI, 360. vires, XVI, 339, 498. Pœnos in gurgite, VI, 686 V.L. calamos pharetra, II, 131 N. agmina, II, 151 N.; III, 241 N. jubas per colla, XVI, 442 N. moles, vim, laborem, V, 66 V.L. effusæ turbo ruunt flumine inopino, XII, 185 N. Egerere iras, IV, 278 V.L. cautes, XIII, 838. Egeriæ luci, IV, 367 N. pubes, IV, 380. Egestas deforme malum ac sceleri proclivis, XIII, 585. Ego propter emphasin additur, II, 340. mecum erit hæc pietas, VIII, 328 N. Eheu, XI, 212 V.L. Ejectat flammas mons, XII, 150 V.L. Electra Atlantis, XI, 292 N. [nota ad h.l. non exstat] Electrum, et succinum, et nobilius metallum, I, 229 N. Elementa irarum, III, 77 N. Elephanti atri, nigri, nigrantes, squalenti tergo, III, 463 V.L. Libyssæ belluæ Rhodanum trajectæ, III, 459 sq. in Trebiam acti pereunt ac sæviunt, IV, 598, 621 N. eorum nivei dentes, IX, 582 N. manus, seu proboscis, IX, 628 N. Eleus axis, I, 224 N. carcer, XV, 210 N. Elicere numina, VIII, 101. oracula, XIII, 411. iras, VII, 70. Elidere nexu ora, III, 33 V.L.; IV, 242. corpora ruina, V, 509; VI, 236; X, 393. gemitus nisu, I, 531. orbes oculorum, IX, 490. Elissa et Elisa, I, 81 N. et V.L.; II, 391; XIV, 573; XVII, 224. Elissæus, II, 239 N.; III, 82; VI, 346 N.; XIV, 257; XV, 521; XVI, 614. Eloquio partum decus, III, 619; VIII, 411. Eludere iras incerto eventu, IX, 355. Eluere mentes crimine, XI, 200. labem cruore, XII, 283. Elysium, II, 698 N.; XIII, 410, 550 sq. N., 631 sq., 778. Emathia pugna, III, 400 N.; XV, 286 N. Emere bene, IV, 754 N. magni, V, 601 N.; X, 286. morte, VII, 620. Emeritus senex, XVI, 625 N. emeritum cælum, VII, 19 N.; XI, 461. Emersere se pelago, VII, 413 V.L. Emetitur pontum, I, 639. noctes, III, 555. iter, seu diem cædibus, IX, 186; X, 327. sol terras, IV, 478. annos, III, 398. emensus pontus, I, 636 V.L. Emicare, I, 376 N.; II, 238 N.; IV, 468; VII, 376; XI, 479; XII, 9, 459; XVI, 523. in Martem, seu arma, III, 85 N.; XV, 158. Emotus pontus, XVII, 283. Emporiæ, III, 369 N.; XV, 176. Enare valles, III, 662 N. volatu, XII, 95 N. freta pericli, XV, 375 N. Cf. Tranare. Enceladi rogus Ætna, XIV, 579 N. Enguion et Engyni, XIV, 249 N. et V.L. Enim pro vero, unde sed enim, at enim, verum enim, _enim vero_, I, 33 N. Græce ponitur, XIII, 468 N. Enna, v. Henna et Hennæus. Ennii laus, XII, 393 sq. N. Ensis præmium, XVI, 460. Conf. Gladius. Entella, XIV, 204 N. Entellus et Entella, v. Acestes. Enyo sæva, X, 202 N. Eoi lux, XI, 515 N. Eous Belus, II, 49 N. Cf. III, 334, 615; IV, 481; IX, 180 N.; XIV, 282. Eoa litora, IX, 2 N. gemma, XIII, 355 N. ala, VII, 636 N. sagitta, II, 102 N. Ephebos excedere, XIV, 493 N. Ephyræus, XIV, 52 N. Ephyre, XIV, 52 N., 180, 656; XV, 310 N. Epicides, XIV, 287 N. Epicureorum placita de voluptate, anima, et otio deorum, XV, 45 N., 57 N. Epiphonemata poetæ, II, 696 sq. N.; IV, 396 sq. Epirotica signa Pyrrhi, I, 627 N. Equi Solis, V, 56; XVI, 230. generosi eorumque genealogia et reparatio sobolis, XVI, 328 sq. N. Hispani, Græci et Cappadoces præstantissimi ludis circensibus, XVI, 328 sq. N. quadrigarum non omnes recensentur, sed unus tantum, XVI, 328 sq. N. Asturici parvi et tolutarii, III, 335 sq. N. amant permulceri cervicem, XVI, 356 N. Lusitani e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364. vulnerati se erigunt, calcitrant, conruunt et capita huc illuc jactant, IX, 594 sq. N.; XVII, 133 sq. N. Maurorum et Nomadum virgis, non frenis, reguntur, I, 215 sq. N. equi feroces, tigrim instrati, V, 148 N. suspensi volant, IV, 144 sq. N. eos adloquuntur heroes, IV, 265 N. et aurigæ, XVI, 322 N. equus Clœlii domino inter semianimes conspecto dorsum adscendendum præbet inflexis pedibus, X, 454 sq. equi Æneæ, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N. mollia erura superbi gressus adtollunt, XVI, 443 N. equorum sanguinem qui bibant, III, 360 N. eorum ora frenis exagitata foventur oleo, manu et aqua tepida, VII, 342 N. Equuleus, I, 176 N. Erbesus, seu Erbessus, XIV, 264 V.L. Erebus, I, 92 N.; II, 541; XII, 659 N.; XIII, 759; XV, 43. Eremigat pedibus tacitas undas, XIV, 191 N. Erepere castris, XV, 614. gradus et gradu, III, 529 V.L. Ergetum, XIV, 250 N. Erichthonius, XI, 294. Eridanus, I, 132 N.; VIII, 589. pro Trebia et Ticino, I, 132 N.; VII, 149 N.; XV, 35 N. Phaethontius, VII, 149 N. Eridani gentes, VIII, 589 N. Erigit iras Cryxus, IV, 278 V.L. erecti cornipedes, I, 223. colles, I, 585 N. comam furentes, II, 668 N. erecta membra cubili, VII, 288 V.L. in spes, XIV, 356. crura, IX, 595. Erinnys, XIII, 291 sq. N.; XIV, 99. [XIII, 291: not. ad v. 289 sqq.] feralis, II, 625. addita, II, 595 N. Eripit se fluvius retro labentibus undis, IX, 238 N. campum in circo, XVI, 390 N. ereptum profundum, III, 56 N. diem revocare, IX, 36 N. Errat somnus per lumina, VII, 633 N. fluvius gurgite, IX, 228. flumen flexuosum, VII, 140 N. errant arma, VI, 649. Eructat paludem specus, XIII, 425. Ætna gemitus, XIV, 58. Erudiunt hæc componere mentem, XI, 350 N. Erumpit mugitus fluvio, VI, 283. se flamma, VII, 355 V.L. Erymanthia pestis, III, 38 N. Erythia, III, 4 N.; XIII, 200 N.; XVI, 194 N. Eryx, VI, 697 N.; XIV, 203 N. Esse, est, erat, erit, sit, fuerit sistere, etc., I, 163 N.; VI, 488 N.; VIII, 63; XII, 695 N.; XIV, 215, 581. in rem, VII, 244 N. futuris (hominibus) exemplum dare, V, 638 N. fuit ille Regulus, VI, 476 N. Esseda pacata, III, 337 N. Eteoclis et Polynicis discordia etiam in morte, XVI, 546 N. Etruriæ descriptio, VIII, 468 sq. N. XII populi et urbes, VIII, 468 N. Etrusci an oriundi a Lydis, seu Græcis, IV, 719 seq. N.; 738 N. colles, V, 1 N. ab iis petita insignia regum et consulum R., VIII, 484 sq. N. Euboica testudo, XI, 288 N. Euboicus Euripus, XIV, 143 N. Euganei, VIII, 603 N.; XII, 216 N. [nota ad XII, 216 non exstat] Eumachus, IV, 371. Eumenides, II, 559; IV, 437. Euripus Euboicus, XIV, 143 N. Europe vecta Jovi, XIV, 568 N. Eurotas et exercitationes ad eum, IV, 364 N.; VI, 311 sq. N. Euro ocior, II, 178 V.L.; IV, 6. captivo, XV, 80 N. Eurydamas, II, 178 seq. N. et V.L. Eurymachus, II, 178 seq. N. et V.L. Eurymedon, II, 637. Evadere hostem, IV, 338; XIV, 225. Divos iniquos, XV, 590 N. equum, XVI, 522 N. gradus VIII, 154. in pyram, VIII, 131; XII, 57. Evan, Evius, Evare, evari, evans Massyla, I, 101 N. Evander hospitio excipit Herculem, qui ex ejus filia Fabium gignit, VI, 628 sq. N. Pallanteum condit in monte Palatino, VI, 631 sq. N. Evandria regna, VII, 18 N. mater, XIII, 816 N. Evanescit in tenuem auram, VIII, 84 N. Evehi medium campum, XVI, 372. equo, XVI, 113. Evellere iras, XIV, 183. Evicta virtus desidia, III, 581 V.L. Evincta dextra, II, 48 V.L., 341. Eviscerare ungue aliquem, XIII, 847. Evocat piscem esca ex aqua, VII, 501. Evolvit fata, II, 652 N. promissa, III, 216. funera verbis, V, 421. arcana Deum, VII, 494. membra cubili, VI, 74; XII, 8. evolvitur Nereus antris, III, 49. serpens antro, VI, 218 N. Evomuit Vesbius ignes ad astra, XVII, 593. Exacuit mentem ad varia conamina, VII, 142. Exæquare Alpes, XII, 696 N. Exagitare lustra, VIII, 565 N. Conf. I, 346; VII, 342 et Furiæ. Examina densent Senones, IV, 159. Exanimatus miles, XIII, 10; XVII, 503. Exanimus et Exanimis, V, 584 V.L. Exarmare veneno, I, 411 N.; XI, 308; XIII, 275. lucem, X, 227 N. Exasperare ensem saxo, IV, 19 N. Excedit ephebos, XIV, 493 N. ei res, XV, 35 N. Excidere Pœnos, XV, 120; (id. qd. exscindere, non exscidere, VII, 643 V.L.) Excidere alicui, scilicet ex animo, II, 628 N.; XV, 35 N. Excipi equo, V, 149 N. excipit dicere, etc., XIII, 687. cruorem pectore, XIV, 461. feras venatu, XIII, 135 N. Excivit Calpen, I, 644 N. in arma suos, IX, 182. excita mugitu tecta, XVI, 265. Excludere certamina dubia Martis, XV, 825 N. [recte 823] regna redeuntia, XIII, 728. excluditur sors majoris pericli, VII, 251. Marte, VIII, 238 N. Conf. Claudere. Excubiæ, vid. Vigiliæ. Excurrit urbs in æquor, XV, 228. Excusata arma, IX, 133 N. excusat vulnera, X, 379 N. Excutit sollicito Fabium, VIII, 33 N. ornum, saxa, tela, I, 337, 475; II, 128, 135; VII, 657. vates deum, III, 697 N. lunam polo, VIII, 500 N. sede, V, 620. somno, VIII, 185. ventus ignes, I, 254. nemora venatrix, XV, 771. virtutem, IX, 591. Pavor habenas, VI, 556 N. turrim, IX, 595. excussa mens, et excussus mentem, II, 592 V.L.; V, 54 N.; IX, 644 N. excussa incepta, X, 466. Exemplo præire hortatio efficax, XV, 574 N. exemplum non unquam fidere lætis, XVII, 141 N. Exercet sitim, I, 260 N. curas, I, 675 N.; XI, 372 N. nos cura, III, 72. rem, et Vulcanum, I, 363 N. saltus venatu, XV, 769 N. gentem periclis, III, 163. mortem inanem, XIII, 544 N. mentem, X, 357. Sardinia scopulis freta, XII, 373 N. discordia ventos, IV, 321. prælia, IX, 524. Martem, II, 40 N. ira regia Manes, II, 672 N. tubas, IX, 7. bella Latio, XIII, 741. exercitus pro aliquo, XVII, 351. Exercitia militum, VIII, 551 sq. N. Spartanorum, IV, 361 sq. N.; VI, 311 N. Exercitus Amorum, XI, 411 N. Exesæ genæ famæ, II, 466 N. Exesus mons, V, 396. Exhalat locus nebulam, V, 35; VI, 646. vitam in auras, X, 153, 455. Exhaurire labores, XIII, 835; XVII, 350. iras, VI, 287 N. bellum, VI, 656 N. lacus hamis, V, 582. vires, X, 378; XVI, 381. Marte urbem, VIII, 579 V.L. cerebrum, XIII, 477. multum, XII, 326. penates, XI, 568. urbem viris, VIII, 403. Exigit ensem, I, 515 N. trabes, I, 642 V.L. telum per viscera, I, 307 N. dentem per membra, IX, 585. aurora umbras terris, XV, 251. super galeam ictum, V, 294. Libyen ponto, I, 623 N. vires urbe, VIII, 480 N.; IX, 249. per æquor, II, 103. ferrum e corpore, V, 354 N. corpus e stratis, XVI, 233. discum sub sidera, XIV, 506 N. sceptra, X, 482 N. exacta reportare, I, 684 N. Exiguo faciles, I, 615 N. Eximitur curis gravioribus ævum, XII, 32. Exire procellas, XI, 188 V.L.; XIV, 454 N. ripas sanguine, VI, 603 N. ad sidera, seu cælum, vel simpl. eminere, XIV, 301 N. Exitium, I, 41 N. Exostra, V, 554 N. Expediet hæc tempus, XVI, 161. Expellere jaculum, XIII, 160. Expendere viros bello, III, 574 N. supplicia, VI, 588 N.; XIII, 698. expendamus pretium, VII, 713. Experto crede, VII, 395 N. expertus sagittæ, VIII, 614 N. experti enses, XII, 384 N. non ita me experti Fabius, etc., XII, 501 N. experta dextra, XVI, 669. Expiatio fiebat, ore vultuque ad solem surgentem converso, VIII, 124 V.L. Expleri vulnere, XVI, 52 N. Explicat membra super nati artus, II, 147 N. se Garganus in agros, VIII, 224. Explorant adversa viros, IV, 603 N. dubiam sobolem, I, 413 N.; X, 111. dextram jugulo, XI, 356. Expromere alicui ritus et gentem, VI, 532 N. Exsangues senes, II, 320 N. exsanguis manus, V, 328; X, 117 N. populus, XI, 150 N. vultus, XII, 319 N. exsangue corpus, VI, 478. Exsatiare cruore enses, VII, 535 N. corda, XVI, 541. dolorem, XII, 107. iras, XII, 271. Exscidere (vox barbara) VII, 643 V.L. Exscindere animam, IV, 672. cælum, X, 368 V.L. Cf. VII, 643 V.L.; XVII, 189. Exsequias ire, XV, 394 N. Conf. Sepultura. Exserere alte caput, I, 30 N.; III, 448 V.L. exsertus humero, VIII, 585 N. pugnæ lacertus, XII, 715 N. ensis, XII, 384 V.L. Exsibilat æstus ore, VI, 219. Exsilit subito nemus, III, 689 N. dux, VII, 46 V.L. Exsistit collis, I, 585 N.; XIV, 301 N. Exsolvi pondere æthereo partum, XIII, 630. Exsomnis, IX, 5 V.L. Exspatiantur in auras ignes, XVII, 94. Exspectare cædes, V, 207 N. et V.L. ante exspectatum, II, 31 N. Exspirant equi Martis flammam in latus Hesperium, III, 703. unda sonos, IX, 285. vapor, XIV, 593. Exstat collis, I, 535 N. flamma, IX, 618. exstant ossa, II, 468. Exstinguitur gloria, IV, 745. exstinguuntur primordia, IX, 534. Exstructæ mensæ regifice, XI, 271. Exsudati edomitique labores, III, 531. Exsultant Nomades passim, I, 215 N. exsultat Hamilcar, II, 429 N. Viridasius, V, 556 N. Nero, VIII, 413 N. Exsuperans astu, I, 57 V.L. crista nemus, VI, 222. Exsurgit collis sub astra, I, 585 N.; VII, 275; XII, 74. exsurgunt laudes, XVII, 188. Exta in mare porricere, XVII, 51 N. muta, I, 138 N. Extendere vitam venatu, II, 103 N. lucem, II, 524; III, 95. bellum, XVII, 359. spes, IX, 543. decus leti, II, 511 N. prælia jaculo, III, 339 N. undas, VI, 142. brevem vitam, IX, 376 N. extenti campi, XV, 766. extenta tellus Syrtibus, XVI, 252. Extentus laterum, IV, 617 N. Exterior currit in circo, XVI, 361 N. Exterret sonus omnis, etc., VI, 59. exterriti somnos, II, 704. Extremus dies, h.e. occidens, VII, 172 N. extremo de litore, XV, 528 N. extremo fusus ab ore, IV, 173. extremo sole, XIV, 147. extremo sub axe, XV, 638 N. extrema Thetys, III, 411 N. extremum noctis, IV, 86. extremæ res, VI, 104 extremis ædibus, XV, 19 N. terris, I, 270 N. extrema, I, 464 N., 559, 632 N.; VII, 33 N., 320 N. miseris movebat, XIII, 97. fati, III, 705 N. rerum, VIII, 25 N. rogare, XV, 463. Exturbat nervus sagittas, XVI, 481. limine, XI, 103. Exuberat fervore liquor, V, 605. Exuere se curis, I, 89. virtutem, VI, 125. astus, VII, 744. artes, XI, 423 N. fidem, XV, 567. monita et Fabium, VII, 496 N. spem, VI, 642. virginitatem, XIII, 849. luctus, VI, 315. arma, II, 369. Pœnum armis, III, 592. montem arboribus, III, 640 N. exutus senium, VI, 100 N. pelago et terra, XV, 317. castris, XVI, 26. exuta feram, XIII, 120. pudorem, V, 15. Exundat fumus et flamma, II, 631 N.; XIV, 311; XVII, 98 N., 103. Dolopum vis in agros, XV, 314. Libya chelydris, III, 316. spiritus, V, 455. arena, XVII, 271. Exurit casibus lacrimosis, etc., VII, 490 N.; VIII, 272. belli reliquias, XV, 537 N. bello arva, I, 678. venas fames, II, 464 N. scelus, XIII, 872 N. telis, XI, 396. exusti Nubæ, III, 269 N. exustus flamma feminea, XV, 326 N. Conf. Urere. Exuviis ferarum heroes cincti, II, 156 N.

Fabii Maximi ingenium præclarum, ars bellandi et cognomen Cunctatoris, I, 679 sq.; VI, 609... 640; VII, 1... 750; XV, 323 N. genus ab Hercule ductum, II, 3 N.; VI, 627 sq. N. legatus, II, 3 sq. laudatus Jovi, VI, 620. bellum sinu gestat et effundit, II, 380 sq. Minucium servat, VII, 494... 750. Hannibali victoriam eripit, VII, 567 sq. N. ejus orationes et consilia, VIII, 298 sq.; X, 592 sq., 615 seq.; XI, 87 seq. Fabiorum pugna ad Cremeram, II, 4 sq. N.; VI, 637 sq. Fabius Cunctatoris f. VII, 539 sq., 713 sq. Fabrateria, VIII, 396 N. Fabre teres trabs, XIV, 320. Fabricare moras, XVI, 670. Facelina Diana, XIV, 260 N. et V.L. Facere cohortes auri, XIII, 681 V.L. faxo revocetur, XVII, 235 V.L. Facesse urbe, XI, 107. Facies leti, IV, 591 N. pacis, VI, 692 N. et V.L. una pruinæ, III, 533. cladum, V, 510. salis, XIV, 361; XVII, 283. Faciles exiguo, I, 615 N. introitu pisces, V, 52 N. soli, I, 615 N.; XV, 718 N. mensæ, I, 615 N.; XI, 284 N. campi, III, 467 N. periclis, XII, 464 N. servitio, XVI, 77 N. facilis sprevisse medentes, IV, 753 N. vita duris, VI, 308 N. populis laus, II, 579. galea nulli, cera, coma, IV, 433 N.; VIII, 559 N. argilla, I, 615 N. maritus, XVII, 82. cursus, XVII, 211. viro gloria, IV, 705 V.L. mens, XVI, 210. carina, XVII, 40 N. ad requiem, XII, 560. Fadus, V, 565 V.L. Fæsula, VIII, 477 N. Fagina pocula, VII, 188 N. Falarica, I, 351 sq. N.; VI, 215 N., 272. usus ejus in ipsa pugna, IX, 339 N. [nota ad h.l. non exstat] Falcatus ensis, III, 278 N.; VIII, 583 N. Falerii, IV, 223 N. et V.L. Falerni agri vinum, cujus usum Bacchus Falernum docuisse fingitur, VII, 159... 211 N. [not. ad v. 162] hoc vinum rubens vel nigrum, et austerum vel amarum, VII, 189 sq. N. Falisci et Falisca lina, IV, 223 N.; VIII, 489 N. Fallax telum, I, 544; V, 401 N. Fallit tellus lubrica nisus, XVII, 469 N. eum virtus, I, 493 N. jaculum, V, 401 N. Famæ dare inania seu tradere, IV, 73 N.; XVI, 45. Fama ducit triumphum, XVI, 594 N. gestat nomen alicujus, XVI, 608 N. describitur, IV, 1... 9 N.; VI, 552 sq. N. [nota ad IV, 1 seqq. non exstat] sic fama, VI, 631 N. furit, VII, 504 N. Fames describitur, II, 461 sq. N., 612 sq. Famulus Naiadum serpens, VI, 288 N. famula Dianæ cerva, XIII, 124 N. famulam Tyron, I, 74 N. famulas arces, III, 138. famuli ad limina, I, 66 N. Farfarus, IV, 182 N. Fandi vis insita, I, 188. Fas nefasque permixtum, XI, 185 N.; XIV, 92. si fas est credere, III, 425. Fasces æqui, XIII, 269. summi, XVI, 596 N. a quibus inventi, VIII, 483 sq. N. Fasti et fastus, II, 10 V.L. fastis notanda lux, VI, 339 N. Fastigare rem, V, 50 N.; XII, 356 V.L. Fastus Ausonii, II, 10 N. et V.L.; XIV, 101. Fata nulli Divum mutabilia, XIII, 857. Victricia, quibus minores Dii, V, 76 N. addita nascenti, II, 224 N. ducunt, II, 105. Batonis nudarunt ratem ductore, XIV, 452 N. majora petere XIV, 511 N. extrema fert hasta, IV, 255. parentis præcurrere, IV, 457. currentia, VII, 307 N. post fata, XV, 184. latent caligine mersa, XI, 122. vocant, X, 522 N. fati modus in dextra est, I, 228 N. fatis instare, incumbere, cursum addere, ea lacessere, inritare, urguere, et contra tenere, I, 268 N.; IV, 731 N.; XII, 45 N. fatis vela dare seu pandere, II, 425 N. Fatalia regna, XVII, 34 N. fatalis hasta, I, 641 N.; II, 400. Fatidicus lucus, I, 414; II, 67; III, 11. fatidicum murmur, III, 680. fatidica umbra, XIII, 412. fatidicæ arenæ, XV, 672. Fatifer arcus, II, 116. fatifera dextra, I, 641 N. Fatigat rem, corda, etc. precibus, hortatu, spe, etc., I, 63 N., 363 N.; XVI, 162. curas, I, 675 N.; XII, 496. amnem remis et cursu, silvas venatu, II, 74 N. Superos, VI, 573 N. minas, VII, 125. socios voce, XII, 192 N. imperium Marte, XV, 118. eum incessens, V, 607 N. campos, XV, 209 N. corda equi, XIII, 142 N. eos spes grata, XVI, 330 N. fatigant multa, III, 61 N. et V.L. non parva, XIII, 467 N. alimenta, XI, 541 N. cautes maria, I, 208 N. bella, VII, 492 N. Fatiscunt animi, II, 316 N. clipei inpulsu clipeorum, IX, 323. Fauni Apennicolæ, V, 626 N. [nota ad h.l. non exstat] Faunigena Arnus, V, 7 N. [nota ad h.l. non exstat] Faunus rex Aboriginum, VIII, 356 N. Faventia, VIII, 596 N. Favere mente, ore, linguis, XVI, 294 N. in ludis circensibus, XVI, 314 N. Favilla cana, candens, albens, XVII, 104 V.L. Favor populi in ludis circensibus, XVI, 314 N. Fax cometæ, I, 463 N. mentis honestæ gloria, VI, 332 N. face (amoris) subcensus, XVII, 73 N. subdita, seu subjecta invidiæ, etc., IV, 778 N. Conf. Tædæ. Fecunda in fraudes, II, 498 N. Africa veneno, I, 212. veri sacerdos, XIII, 490. fecunda pectus, II, 540 N. fecunda tempora nimbis, II, 1. Fecundare campos sanguine, XIV, 130. Felle undantia pectora, XI, 548 N. spumant venena, II, 538. Felix Africa, I, 213 N. arbor et uterus, IV, 357 N. Baccho jugum, V, 465 N. bacca, XV, 532. Deus secundat visa, VIII, 228 N. ducere lapidem chelys, XI, 441 N. frater, cui pugnanti dextera peperit letum, XVII, 260 sq. N. [nota ad h.l. non exstat] Femen et femur num differant, I, 540 V.L. Femina inbellis, II, 361 N.; XI, 238. feminæ viros pugnantes e muris prospectant, II, 251 N. Feminea labes, XIII, 17 N. femineum, jacere sub umbra, I, 259. vulgus, XIV, 129. femineis unguibus læsum corpus, XV, 761 N. Fera Hannibal, I, 569 N. feræ an inter se dimicent et in suum genus sæviant, IV, 372 sq. N. a feris genitus, I, 638 N. ferarum exuviæ vestis, et rictus heroum galea, II, 191 N., 256 sq. N.; III, 389. Ferum visu dictuque, I, 175 N. fera regna, I, 461 N. ferus absol. dicitur serpens, VI, 268 N. Feralis Erinnys, II, 609. cantus, V, 223. aula, VI, 216. ferale decus, X, 535. classicum, V, 188. Ferentinum, VIII, 393 N. Feretro suspensa dona opima, V, 168. residens Syphax, XVII, 629 N. feretra, s. imagines in funeribus, et triumphis inpositæ, X, 566 sq.; XVII, 629 sq. Ferire aures et oculos, II, 580 N.; III, 694 N. fœdus, VI, 489 N. ferit Oceanus Calpen, V, 395 N.; XIV, 147. ruina, XIV, 678 N. muros ariete, XII, 65 V.L. Feroniæ lucus et templum, ab Hannibale spoliatum, XIII, 84 sq. N. Ferox Carthago, I, 2 N. Rhodanus, IV, 61. vinum, VII, 211 N. Ferrata ornus, I, 337 N. calx, VII, 696 V.L. Ferrea tempestas, XV, 627 N. Fert bella, tela, vulnera, plagam, I, 386 N., 394 V.L.; III, 375 V.L.; V, 235 V.L. primus dies extremum, III, 135 N. nomina Hannibalis miles, IX, 48 N. ferre et sternere, V, 623 N. se tota mole, I, 497 N.; IV, 261 N. verba, vota, preces, VIII, 264 V.L., XII, 327 N. quid, XI, 562 N. læta, IV, 764. cursus, IX, 293. exitium, I, 428. gressus, III, 180; IV, 95 N.; IX, 101; XII, 193 V.L. ferrum jugulo, IX, 518. signa columnis, I, 142 N.; XIV, 581 N. facta cælo, I, 277 N. invidiam cælo, VI, 402 N. promissa, IX, 494. umbris proavoque, IV, 286 N. numen amicum, I, 512 N. auras leves, I, 601 N. poctora in devia recti, VIII, 316 V.L. in prælia patriam, iram et mentem, VI, 585; VIII, 328. quid, XI, 562 N. obvia ora, XII, 256. vinum et carmina, diem, annos, vetustatem, IV, 399 N. spectacula, II, 231 N. [nota ad h.l. non exstat] lacrimas alicujus, XIV, 676 N. toto ore iram, II, 208. filium marito, VII, 666. ferri h.e. ire, incedere, I, 65, 99, 521 N.; II, 222 N.; IV, 261 N.; XV, 368, 576. adversis, secundis, avaritia, libidine, crudelitate, X, 617 N. fertur tempestas cælo, IV, 440. fer tecum jura et fidem, I, 481 N. Fervet Mavors, VI, 317. fretum tumultu, XIV, 146; XV, 287 N. campo, IX, 243 N. Marte, I, 456 N.; XIII, 742. globus nimborum, XII, 657. pastus, VI, 162 N. axis, I, 224 N.; II, 199. cædibus arvum, IX, 483. mare bello, XIV, 559 N. secundis fortunæ juvenis, VII, 98. fervent litore rates mille, VIII, 620 N. Fervida consulta, VII, 34 N. Fervore carentes anni, VII, 25. decoro, I, 187 V.L. Fessi, I, 566 N.; II, 459; XVII, 152. secundis, seu luxu, III, 506 N. rerum, salutis, belli, viæ, seu rebus, etc., I, 566 N.; II, 234 N. fessæ res, I, 566 N.; II, 492; VI, 590. mentes luxu, XII, 83 N. fessum imperium, IV, 709 N. studium bellandi, XIV, 43. fessi oculi luce nitoris, VII, 470. Festæ opes, VII, 179 N. mensæ, VII, 198. festa urbs, XII, 752. Festinare pyram, VIII, 52 N. Fetus chalybis, I, 230 N. [nota ad h.l. non exstat] Fetus Gradivo, X, 14 N. et V.L. ira, XI, 203 N. furore, XIII, 592 N. bello, XVII, 379. veneno, XVII, 447. feta leæna, I, 406 N.; X, 124. Fiber, seu castor, ab hominibus propter castoreum exagitatus, testiculos morsu avulsos abjicit, XV, 485 sq. N. Fibræ conticuere, I, 138 N. extis quæsitæ, V, 163. fibrarum sagax, III, 344 N. Fibrenus, VIII, 399 N. Fibula morsus loricæ resolvit, VII, 624 N. Fidenæ, XV, 91 N. Fidere Marti, XV, 808. sanguine, XII, 359. non nudo ensi, I, 219. Fides sancta, II, 480 N.; XIII, 282. casta, I, 481 N.; II, 525 N. alma, VI, 132. et jura, et leges, I, 303 N. priscis numen populis, at nomine solo in terris jam nota, I, 330 N. cana, prisca, antiqua, I, 330 N. a Saguntinis potissimum culta, I, 599 N. sacrata, I, 634 N. ejus sedes in Olympo, II, 479 sq. N. precibus Herculis mota fractum Saguntinorum animum erigit, II, 483 seq. N. Justitiæ consors, ante Jovem generata, etc., II, 484 sq. N. mutatur cum fortuna, XI, 3 N. despectat ab alto, agitatque fallacia corda, XIII, 281. ejus laus præclara, XIII, 284 sq. Fidius, seu Deus Fidius, v. Sancus. Fidus ensis, obex, etc., IV, 24 N.; III, 665. sibi præruptus locus, I, 489 N. Figere nomen titulis, VII, 112 V.L. templis spolia, XV, 675. Caicum, I, 305. arma luco, XIII, 65. oscula, XI, 331. fixum est, II, 364; III, 114; IV, 797 N.; VII, 554. fixæ leges, IX, 475. dies et fata, XVII, 358 N. Fila Parcarum, XVII, 361 N. ultima ducentes senes, IV, 28 N. resonantia pollice, XI, 434. Findit alnus cærula, VI, 523; XIV, 379. finditur cælum, I, 135 N., 535 N. Fingere mentes, I, 441 N. monendo, VII, 385. se dignum tanto sanguine, VI, 538 N. hominis ora, XV, 85. Confer Formare. Finis metæ, XVI, 513 N. hæc, X, 305 V.L. Firmare omen, IV, 127; XVI, 259. dicta sanguine, IX, 62. tenues ortus urbis, I, 291. Firmior ætas, III, 84. Fiscellus, VIII, 517 N. Fistula septena, XIV, 471 N. Flagrant oculi, I, 126 N.; V, 275 N.; VIII, 560; XVII, 309. corda curis, VII, 285. bella, I, 435 N. castra, I, 296 N. lumina flamma, XVII, 409. arma, III, 117. flagrans lacus sanguine, I, 126 N. luxu, XIV, 102. meliore Gradivo, XV, 15 N. purpura, IV, 268 N. Flaminius in priore consulatu vincit Boios et triumphat, IV, 704 sq. N.; V, 107 sq., 654. iterum fit consul, IV, 708 seq. dux temerarius, IV, 710 seq. N.; V, 24... 185. ad Trasyimenum perit, V, 186... 666; XVII, 295. Flamma dormientis involvens caput nec nocens, bonum omen, XVI, 120 seq. N. flammæ divinæ, III, 345 N. tacitæ, XI, 389. oculorum, V, 275 N. decoris, XVII, 294 N. galeæ, IX, 447 sq. N.; X, 107. flammam vomit frons, XVII, 399 N. Flammare equum cuspide, IV, 195 N. juvenem ad facta, I, 55 N. aera hinnitibus, XIV, 209 N. donis vulgum, XIV, 287; XVI, 302. Flatus paterni, II, 288 N.; XVII, 119 N. flatu secundo agit puppim, VII, 240 N. [recte 241] Flaventia ora decori, XVI, 486 N. arva, XVII, 427 V.L. flavens vertex, I, 402 N. Flavescit campus arenis, I, 159. Flavina, VIII, 490 N. Flaviæ gentis elogium, III, 594 seq. Flavus juvenis et crinis, I, 438 N. Tiberis, I, 607 N. flava Ceres et arva, XVII, 427 V.L. Flectit duras iras lacrimis, VI, 508. se nox a medio cursu, XIII, 414. Flictu ardescit galea, IX, 322. sonantia rostra, XIV, 558. Florent viribus anni, I, 226; IX, 534. Floridior ævi, XII, 482 N. Flos primævæ juventæ, I, 61 N., 376 V.L.; III, 84 N.; X, 493; XIV, 86; XVI, 405 N. Fluctisonum profundum, XII, 355. Fluctuat mobile vulgus, XVI, 314 N. turba in arbore, V, 503. Fluctus curarum, VIII, 32 N. decumanus, XIV, 121 N. similis monti, XVII, 257 N. in alto ventis tumescens et cum sonitu in litus latus, I, 468 sq. N., 646 N. agit Mars, IX, 527 N. Fluitant frena, VIII, 283 N. Flumen turmæ, XII, 185 N. et V.L. Fluit caligo in terras, et in terris, V, 57 V.L. [recte 58] crinis, II, 77 N. [nota ad h.l. non exstat] chorus Nereidum ab antris, III, 412. ignis, XVII, 98 N., 101 N. fluunt arma, II, 131 N.; VII, 633 N.; IX, 52, 120; XII, 53 V.L., 626; XV, 378. aves nubibus, XIV, 595 N. membra, I, 526 N.; XII, 19. frena, VIII, 283 N. res, VII, 17 N. luxu, XII, 19 V.L. [recte 18] Fluvii silent et stant ad cantum, XIV, 470 V.L. de iis eorumque cursu diversa tradunt poetæ, IV, 224 V.L. audito Dei curru ripas relinquunt fontibusque relabuntur, IV, 444 N. eorum dii capita habent glauca fronde revincta, IV, 659 N., 695 N., 726. fluviis mulcere pocula, VII, 169 V.L. eorum nomina hominibus tributa, I, 306 V.L., XV, 721 V.L. Fluxæ res, VII, 17 N.; XIV, 90. fluxa gens morum, IV, 50 N. fluxi Celtæ ingenio, VIII, 16 N. Fluxus ac refluxus maris eorumque causæ, vid. Mare. Fodere pectus, V, 256, 561. equum planta, II, 71 N. mentem stimulo, in iras, I, 113 N.; V, 159 N.; VII, 512 N. æquora remis, XIV, 359 N. [nota ad h.l. non exstat] Fœdus icere, ferire, percutere, VI, 489 N. Veneris, II, 83. fœdere certo, XIV, 346 N.; XV, 75. fœderis aræ, VI, 692. fœdera data et icta, de sponsalibus, V, 304 N. et V.L., 317 V.L. pœnæ, VI, 472 N. sancire h.e. leges, VII, 454 N. Fœnus reddit solum aratris, XIV, 23 N. Conf. Mendax. Fonte mulcere pocula, VII, 169 V.L. restinguere ignes, XVI, 123. fons mali Varro, IX, 415. Fontanus, V, 540. Fora movere, I, 441 N. Fori navis, XIV, 424 N. Formæ ferarum, XV, 86 N. leti, XVII, 482 N. formam patris reddunt ora, II, 634 N. meditari in pulvere, XIV, 677 N. Formare mentes, I, 441 N.; VII, 385; VIII, 546 N.; XI, 449 N. Formiæ, VII, 276 N. Formido, qua colitur templum, I, 81 N.; IV, 820 N. inmissa in somno, III, 167 N. qua cervi præcipitantur, III, 278 N. Fors non æqua labori, II, 5 N. Fortuna læva cœptis et vertens favorem, III, 93 N. non perenni amplexu fovet, VII, 245. fovendo eum opibus donisque refersit opimis, V, 265. rotæ insistit, VI, 121 N. comparatur navigationi, VII, 241 N. stans super omnia tela, VIII, 315 N. Foruli, VIII, 415 N. Fovet corda hortando, III, 505 N.; IV, 50. læta, XI, 168. infima vulgi, VIII, 249. agmina vallo, IV, 39 N. ambitus Cannas, VIII, 256 N. Cybelen Almone, VIII, 363. certamina, XVI, 470. nidos, XIII, 599. lucos, XIII, 546. natum ad majora, V, 14. Cyrenen molli imperio, VIII, 57. Fortuna amplexu, V, 265; VII, 245. trementem, V, 20 N. os equi oleo, etc., VII, 342 N. incepta, XIV, 96. fovent adversa iras, et fortunam, V, 225 N.; VII, 10 N. [nota ad h.l. non exstat] Fragile ævum, III, 386; XIV, 85. Fragmina adesi montis, III, 470. Fragrare sanguine, I, 126 V.L. Frangit pacta, I, 10; XIII, 286. arma, XV, 14. equum, iram, vim, etc., I, 262 N. fluctum procella, XVII, 258. ævum bellis, VI, 474 N. bella, XIII, 828. undam, III, 457; VIII, 553; X, 498; XI, 490 N. Jupiter nubem, VI, 608. pectora carmine, XI, 482 N. soles flumine, XV, 705 N. tuba auras stridoribus, V, 189. leo cervicem juvenci, XI, 246 V.L. Hannibalem ruina, XV, 339 V.L. frangi adversis, X, 617 V.L. fractus ductor, XII, 420. furor, VII, 253. opum, XIII, 876. fracta urbs, II, 476. virtus, VI, 14. fractum murmur, I, 532 N. nomen Sidonium, XVII, 368. fractæ res, I, 560; IX, 374. vires, VI, 270. fracta æquora, I, 592 N.; III, 55 V.L.; VIII, 427 N. cœpta, I, 34. Fratres Pii, XIV, 198 seq. de regno certantes, XVI, 532 sq. N. Fraudare cohortes Cerere, XVII, 194. fraudata decus corporis, III, 232. Fraus, seu dolus, seu venenum, I, 219 N., 323. de insidiis, VII, 134 N. de scelere, IX, 129 N. fraudibus acuere enses, XII, 52 N. Fraxinus inrumpit costas, I, 337 N.; IV, 341; V, 549. Fregellæ, V, 542 N.; VIII, 475 V.L.; XII, 529 N. Fregenæ, VIII, 475 N. et V.L. Fremebundus leo, X, 243 V.L. Fremit aper, I, 425 V.L. Mavors, XVI, 335. fremunt Alpes hinnitibus, IV, 66 N. Frena turbata pavore, II, 199 N. Phaethontia, X, 540 N. rerum, I, 144 N., 240; III, 226. fulva, IV, 269 N. iis non utuntur Numidæ, I, 215 N.; II, 64. fluitantia, seu undantia, VIII, 283 N. addere feroci viro, XII, 695 N. propellunt flammæ, XVII, 95. Frenare dolores, VIII, 288. agmina, IX, 418 N. motus, IX, 472 spes, X, 340. puppim manibus, XIV, 489 N. frenatus amnis stridoribus magicis, VIII, 501 N. frenata acies, XI, 264 N. Frendere casu, seu casum, I, 494; II, 121 N. et V.L. ira, V, 253. Frentani, VIII, 519 N.; XV, 567. Freta pericli, XV, 375 N. torquere verberibus, XIV, 360. Neptunia, III, 50. Friget animo, XVI, 598 N. senecta, V, 570. Frigidum cor, I, 471; II, 339; IX, 49. Frigus Stygium, V, 528. Frons turrita, I, 337 N. pugnæ, IV, 404 N. hirta, XV, 28 N. vomit flammam, XVII, 399. contrahitur, corrugatur, adducitur, et contra solvitur, remittitur, explicatur, exporrigitur, XI, 303 N.; XIII, 733 N.; XV, 28 N. alta, h.e. galea, XVII, 398 N. frontibus cæsorum durant minæ, V, 673 N. frontis egenus, VI, 304 N. Frui timore alicujus, XII, 566 N. Frusinum, VIII, 398 N.; XII, 532. Frustratus ictus, II, 247. frustrata tellus voragine soli, IV, 576 N. litora, II, 460 N. Fruticantia rura culmis, IX, 205. Fucare colus, VIII, 436 N. vellus aenis Gætulis, XVI, 176 N. Fucinus lacus, IV, 344 N. Fucus blandus gloriæ, VI, 614 N. Fugientia terga, seu colla, XV, 726 V.L. Fulcire domum, seu familiam, II, 65 N. fultus gressum cuspide, VI, 79. torus stramine, XIII, 814. cubili picto, XI, 401. Fulget strage Metaurus, I, 126 N.; VII, 486 N. juvenis, VIII, 91 N.; XII, 347; XVI, 465 N. sceptris, XIII, 605. hora, V, 88. multa imagine avorum Scipio, XVII, 12. Fulginia, IV, 545 N.; VIII, 460 N. Fulmen gentis, Carthaginis, belli, I, 421 N.; VII, 106 N.; VIII, 222 N.; XV, 664; XVI, 625. patrium, XV, 405 N. telorum, XII, 675. linguæ, VIII, 410 N. tuum, XVI, 143 N. dextræ, XVII, 303. vertice fundit, XI, 340 N. fulmina rapta caminis Cyclopum, V, 72 N. vana, seu bruta, XII, 629 N. jaculantur Mars et Minerva, IV, 440 seq. N.; XIV, 479. Fulmineus aper, ductor, juvenis, ira, I, 421 N. lacertus, VI, 248. cursus, XII, 461; XIV, 447. fulminea dextra, III, 319. Fulvius Cn. Prætor victus et cæsus, XII, 469 sq. Fulvius Flaccus Capuam obpugnat, XII, 469 sq. Hannibalem persequitur Romam et in castra repellit, XII, 569 seq. Capuam expugnat et sontes securi percutit, XIII, 94... 380. Fulvus. fulvi rami, IV, 637. Cf. VII, 637. fulva cassis, II, 399 N.; V, 78 V.L. frena, IV, 269 N. Fumat axis, II, 81 N.; XVI, 661. equus, scilicet sudore, XVI, 383 N. vapor ab ore, I, 531. fumant semina belli, I, 654. ruinæ cæde, I, 419. ossa, I, 178, 361. Austri Cancro, XII, 374 V.L. Fumosi postes, VII, 175. Fundæ, a quibus inventæ, I, 335 V.L. Fundare, seu fulcire domum et familiam, II, 65 N. sceptra Lavinia, I, 44. urbes mœnibus, XIII, 534. Fundi, VIII, 529 N. Fundit tela, I, 267 N., 314, 326; II, 109; V, 214; VII, 647; XI, 577; XII, 260; XIV, 520. Lycum, II, 113 N.; IV, 233; V, 110; XVI, 49. voces, IV, 526; X, 230; XII, 292 N.; XIII, 539. hæc, I, 685; XVII, 565 N. se in agros, II, 151 N.; XI, 522. se terris Boreas, I, 590. quietem per membra, VI, 97 N. flammam per pectora, XIII, 618. vesper umbram, XVI, 39. taxus brachia, XIII, 595. latebra globos, XV, 369. sonum, IV, 173. in auras ululatum, VI, 408; XIII, 313; XVI, 437. plangorem ad cælum, XII, 597. tellus flammas, VII, 373. lorica incendia, IX, 449. carina vela, II, 25. funditur Lyæus per membra, XIII, 273. fides medullis, II, 516. Funduntur in agros, II, 151 N. transtris, III, 57 V.L. habenæ, comæ, barba, IV, 137 N.; XIV, 570 N. læti, VI, 572 N. fusa jacent, XV, 767 N., 774. est pestis pelago et terris, XVII, 594. Funere, seu sepulcro carere, I, 154 N.; IV, 667 sq. N.; V, 156 N. ab eo revocare Romam, XI, 235. gemino, II, 138. permixto, II, 682. Funera, cadavera, II, 647 N. Conf. Sepultura. Funis æquorei ope delabi in undas, XIV, 449 N. Furari se, XII, 300 N.; XIV, 561. membra, X, 74 N. quid, VI, 70 N. Furiæ, furor, decoris, laudum, iræ, I, 32 N., 444 V.L.; XVII, 236. paternæ et manes exagitant juvenem, II, 296 N. alumnæ Noctis, II, 531 N. Saguntinos ad mortem voluntariam stimulant, II, 543 seq. N. serpentes in capite gerunt, II, 535 seq. N., 546 sq. N. iis ardet Pœnus, XVII, 236. celeres, II, 543 N. earum comites Mors, Luctus, Dolor, Pœnæ, etc., II, 548 sq. N. formam mutant, II, 553 N. lampades quassant in Phlegethonte tinctas, II, 610 N. verberibus Manes hominesque agitant, II, 530 N., 616 N., 625 N., 671 sq. sacrum iis factum, XIII, 432 sq. N. potant saniem Acherontis, XIII, 575 sq. Furialis turbo clamoris, XVI, 319. furialia vota, VIII, 26 N. bella, VIII, 409. Furiare, II, 210; VI, 514; VII, 617 N.; XIII, 209, 279; XIV, 280; XVII, 293. Furibundus gressus, XII, 546 N. furibunda insomnia, II, 102 N. Furit ira, VI, 253. bellum, VII, 41 V.L. fluvius, IV, 61 V.L.; X, 320. ventus, XIV, 74. vix credenda; XV, 452 N. furunt milites, I, 32 N. Furnius, VII, 619. Furor, I, 32 N. decoris, etc., I, 32 N.; II, 324 N; III, 146. Furtiva lux, XV, 463 N. furtivum venenum, XIII, 892. furtivæ terræ, IX, 95. furtiva fœdera, II, 416. Furtum noctis, VI, 70 N. viæ, VII, 136 N. Jovis, VII, 487 N.; XIII, 615. armorum, XVII, 90 N. Furva coma, etc.; V, 220 V.L. furvi equi, VII, 683 N. bidentes, VIII, 119 N. Fuscæ alæ Cori, VIII, 524 N. Fuscat Hesperus currum, XI, 268. fuscati radii, XIV, 345 N. Futilis ictus, V, 297; XV, 794 N. auctor, XIII, 363. ætas, XVI, 655. ausis, XV, 298 N. futile virus linguæ, XI, 557. nomen virtus, IX, 376. votum, X, 339.

Gabarus, IX, 385. Gabina Juno, XII, 537 N. Gades, I, 141 N. Herculeæ, XVI, 194. Tyriæ, III, 4 N.; XVI, 467 N. Gaditanus Hercules, III, 14... 31 N. Gæsa Gallorum et Afrorum, I, 629 N. Gætula purpura, XVI, 176 N., 354 N., 569. Gætuli, II, 64 N.; III, 287 sq. N. Conf. Mauri. Gala, XV, 464 V.L. Galæsum flavum demiserat umbris, I, 438 V.L. Galatea Acin in fluvium convertit, XIV, 222 sq. N. Galba magno spectandus nomine, VIII, 469 sq. N. Galeæ clausiles, XIV, 158, 636 N. vomunt flammam, XVII, 398 N. cornibus arietinis ornatæ Jovis Hammonis regumque Macedoniæ, I, 415 N. in iis, ut in clipeis, expressa origo et facta majorum, I, 415 N. linteæ, III, 269 sq. N. rictus et exuviæ ferarum, II, 156 N.; III, 389; IV, 559 N.; V, 132 N. super iis Scylla, etc. V, 135 sq. N. sine cristis, VIII, 419 N. fulvis cristis subnixæ, II, 397 sq. N. Sidoniæ, Argolicæ, etc., XVI, 450 N. Galeri, I, 404 N.; XVI, 456. Galli armiferi et superbi, IV, 45 N.; XV, 169 N. comati, V, 134 N.; XV, 671 N. auricomi, III, 608 N.; V, 134 N. Conf. Celtæ. Ganges, XII, 460 N. [nota ad h.l. non exstat] Gangetica pubes, III, 612 N. Ganymedis raptus, XV, 425 seq. N. Garadus, VII, 601. Garamantes, I, 142 N., 414 N.; III, 10, 313, 648; XIII, 479; XVII, 634. Garamanticus ritus, XI, 181 N. Garamantica pubes, IV, 445. Garamantica signa, I, 142 N. Garamantis gemma, XV, 676. Garamus, II, 110 V.L. Garganus, IV, 561 N.; VII, 366. ejus campus, XVII, 600 N. Gargenus, V, 137 V.L.; XIII, 59. Gaudent credere, III, 19 N. gurgite Rhodani, XV, 500. Gaulum, XIV, 274 N. Gaurus, VIII, 532 N. et V.L.; XII, 160 N. Gela fl. et urbs, XIV, 218 N. Gelesta, X, 85. Geminat dentem aper contra venabula, I, 425 V.L. vulnus, I, 163. funis, IV, 393. geminatus gaudia, X, 513 N. Geminus Lacon, XIV, 208 N. cupido, IV, 99 N. dens apri, I, 425 V.L. gemini fratres, IV, 355 N.; XVI, 533. Gemini tam similes, ut mater nomina eorum etiam post mortem commutet, II, 636 seq. N. Gemit aper, etc., I, 425 V.L. tellus, IV, 96, 294. gemunt saxa fluctu, XV, 156 N. arma, II, 245. fluctus ac ventus, III, 471 N. Gemitus, I, 425 V.L.; III, 643. ignis, XIV, 59. scopulorum, V, 398 N. heroum et deorum, I, 530 N.; II, 476 N. Gemmans gurges, IV, 350. gemmata lumina peltæ, II, 167 N. Gener, scilicet in spe, V, 318. Genii locorum, II, 584 sq. N. VI, 283 N.; XIII, 124 N. Genitalis aura, III, 381 N. [not. ad v. 379] Genitor bellorum, fraudum, vitiorum, III, 126 V.L. Neptunus, XVII, 238 N. Jupiter, IV, 417. Tiberis, XII, 540 N. Divum, XVII, 342. Gens viri, II, 584 N.; VII, 637; XIII, 862 N. gentes pro homines, V, 264 V.L. Gentilis galerus, XVI, 456. Gentile metallum, XVI, 464 N. Genuinus dens, I, 425 V.L. Gerere in se cuncta arma virosque, VII, 8 N. Germani auricomi, III, 608 N. Geryonis, seu Geryonæ tria corpora, I, 277 seq. N.; III, 422 N. et V.L.; VI, 629 N. in Erythia ins. habitans pugnabat tribus dextris, XIII, 200 sq. N. Gestamina, I, 629 N.; V, 349 N. Gestar, II, 327 N. Gestit mens lustrare, XV, 347. Getæ Thracibus adnumerati, II, 75 N. in Dacia, I, 324 N. Geticus Boreas, IV, 244 V.L. Geticæ nives, XVII, 488 N. Gigantum angues et pugna cum Diis, I, 435 N.; VI, 181 N.; IX, 305 sq. N.; XII, 143 sq. N., 529 N. posteri Galli, Terrae filii, vix uno vulnere vitam reddentes, V, 111 N. Gisgo, II, 111. Gladiatorium certamen, XVI, 527 sq. in conviviis, XI, 51 sq. N. Gladius ad quod latus ab humeris pependerit, V, 146 N. gladiis res geri cœpta, IX, 314 V.L. Glandem fundere, I, 314 N. Glastum, seu glassus, vitrum, quo Britanni se tingunt, XVII, 416 N. Glauca fronde revinctum caput dei fluvii, IV, 659 N. Gliscit ira, II, 239 N. gressu fama, IV, 6; VI, 63; X, 578. furor, VII, 216; IX, 393. ardor, IV, 111; XII, 402. malum, VII, 353; XV, 577. gloria, XI, 543. motus, XIII, 26. gliscunt adversa metu, X, 598. Globus solis, I, 258 N. virorum, I, 349, 450; V, 31; XIII, 493. nimborum, XII, 657. nigrans, VI, 322 N. Glomerat gressus, III, 336; XII, 518. turmas, III, 225. æstus, XIV, 450. fuga, XIV, 445. cursum, X, 461 N. glomerant apes murmur, II, 221. volumina, IV, 319. Gloria se tollit cælo, I, 1 N. gentis Agenor, I, 88 N. ei fine caret, h.e. gloriæ cupiditas, III, 122 N. fax mentis honestæ, VI, 332. Gorgonei furores, X, 435. vultus, IV, 234 N. Gorgoneæ alæ, XIV, 576 N. Gorgonea ora, III, 314 N. Gorgonum genus, nomina, sedes, II, 59 N.; XIV, 576 N. Cf. X, 173 sq. N. Gortynius advena, II, 148 N. Gortynia tela sonante nervo fugare, II, 90 N.; V, 447. Gracchus Tib. Sempronius Cos. rebus in Sicilia compositis Scipioni ad Trebiam conjungitur neque pugnam detrectat, IV, 493... 524 N. Cumas tuetur, XII, 63 sq. ab hospite Lucano in insidias præcipitatus perit, ejusque exsequias agit Hannibal, XII, 473 seq. N. ejus gens clara, IV, 495 sq. N. Gradivicola Tuders, IV, 222 N. Gradivus, I, 433; III, 702. melior, XV, 15 N. Gradum erigere et erepere, III, 529 V.L. gradu manent corda, stant, movent, XVI, 21 N. gradus jungere, IV, 372 N. Graius Archimedes, XIV, 301 N. Diomedes, IX, 63. pontus, I, 289. Graia contemtim dicitur, III, 178 N.; XII, 41 N.; XIV, 127. Graium æquor, VIII, 257 N. Gramen pinguius fit incendio, VII, 364 sq. N.; IX, 605 sq. N. gramina signare inpresso mento, XV, 380 N. Graminea ara, vid. Ara. Grandæva manus, XVI, 652 N. Grando telorum, I, 311 N.; II, 38; IX, 578; XIV, 430. Grassari ad clara, I, 570 N. per undas ratibus, XIV, 574. Gratum est, o Superi, dum non, etc., VI, 584 N. Gravari rem, et re, II, 598 N. Gravidus populus noxa, XIII, 542. gravida alvus venenis, VI, 159. anus arcanis, XIII, 494. telis pharetra, VII, 445 N. vinea armato dorso, XIII, 110. gravidæ apes mellis, II, 220. vites nectare, VII, 164. Gravii, I, 235 N. et V.L.; III, 366 N. Gravis curis, XVII, 161. graves chelydri, I, 412 N.; VI, 158 N. Graviscæ, VIII, 473. Gravitas fœda (odoris), VI, 158 N. læta, VIII, 609 N. Gremium Libyæ, II, 574 N. Thebes, III, 678 N. patriæ, IV, 786. Capuæ, XII, 204. in gremium Jovis Capitolini delata laurus, VI, 610 V.L.; IX, 546 N. gremio tuto deponere gentem, VI, 610 N. Grex elephantorum, III, 463 N. equarum, III, 380. Grosphus ductor erat, XIV, 211. Grovii, I, 235 V.L. Gryneus, IX, 57 V.L. Gubernatoris artes, XIV, 453 seq. N. Gurges Sicanius, I, 34. Tiberis, I, 607. gurgite mergere tonsas, XIV, 533 N. clauso, XV, 178 N. Hesperio, XV, 250 N. sacro, XVI, 679 N. septeno pontum inpellit Nilus, I, 197 N. imo flamma absorbet latices, IV, 685 N. conduntur montes, I, 593. Gyas, I, 439 V.L. Gylippus, XIV, 281... 286 N. Gymnasia porticibus et silvis cincta, XIV, 648 N. Cf. XIV, 136 sq. N. Gyri septem in circo, XVI, 372 N. leves et lævi equi, VII, 644 N. breves, VII, 645 N. in gyros domitare equum, IV, 19 N. sinuare gyros, IV, 318 N. [not. ad v. 315] per orbem artare, IV, 451 N.

Habena ducta circum caput, I, 315 N. torta Baliaris, V, 193 N. habenæ rerum, I, 144 N.; X, 282; XI, 50. primæ, VII, 384 Latiæ, XIII, 34. excussæ Pavoris, VI, 556 N. salutis, V, 611. Martis, VII, 222; XVII, 175. habenis inmissis victor Vulcanus et Gradivus, IV, 681 N.; XI, 399 N. habenas totas largiri, seu dare equo, classi, etc., XV, 724 V.L. Conf. Frena et Largus. Habere sub ictu, V, 46 N. ripas, VIII, 368 N. certamina, IX, 274. canes, scilicet præmio, XVI, 573 N. dicere, polliceri, intrare, XVI, 208 V.L. Habilis nulli galea, IV, 433 N. habiles ad aratra, VIII, 366. portandis armis, XI, 585. enses, VIII, 374 N. Habitata pruinis Nursia, VIII, 416. Gradivo pectora, XV, 337. Habitus terræ, XII, 376. Hactenus, IV, 265 V.L. sit satis, IV, 795 N. Cf. IX, 347; XIII, 270; XVII, 373. Hadranum, XIV, 250 N. Hadria, Hadriacus, Hadriaticus, I, 54 V.L.; VIII, 438 N.; X, 214 N.; XI, 509. Hæmonius Boreas, X, 11 N. Hæmus, III, 495. Mavortius, XI, 464 N. Hæret dies, VI, 406 N. primo in ævo, VI, 425. humi, VI, 278; VII, 618. terræ, XVII, 168. Roma auribus, XII, 518. in morte, XIII, 693. locis, VIII, 565 N. dubius responsi, VI, 670. vultus intentus, III, 155. rupibus Frusino, XII, 531 N. metus, XII, 736. Halæsa ad Halæsum fl., XIV, 218 N. et V.L. Halcyone et Halcyonides dies, XIV, 275 N. Halesus Argolicus, VIII, 474 N. Hami torti loricæ, V, 140 N. Hamilcar in Didonis templo filium jurejurando adigit, I, 77... 139 N. in prælio adversus Vettones perit, I, 141 seq. N. arte conciliabat viros, I, 240 N. exsultat in Sicilia, II, 429 sq. conloquitur cum Scipione in inferis, XIII, 732 sq. Hammonii, I, 414 N. Hammonis oraculum, I, 414 N.; III, 8 sq. N., 669 sq. N., 677 N. cornua, I, 415 N.; XIV, 572. templum, III, 666 N. Hampsagoras, XII, 345 sq. Hampsicus, VII, 671. Hannibal magnus Ausoniæ (h.l. Scipio) XVII, 572 N. Hamilcaris f. et oriundus a Barca, I, 71 sq. avidus motus, perfidus, contemtor Deorum, laborum patientissimus, fortissimus, I, 56 seq. N., 239... 267 N. Hasdrubale cæso admodum adolescens a toto exercitu Pœnorum in Hispania imperator salutatur, I, 183 sq. in templo Didonis puer jurat, se bellum olim Romanis inlaturum esse, I, 70... 189; II, 349 sq., 426 sq. Saguntum obpugnat, I, 268 sq. vulneratur a Saguntinis, I, 520 sq. clipeum summa arte elaboratum dono adcipit ab Hispanis, II, 395... 452 N. eversa Sagunto, Gades adit, ubi in templo Herculis donaria deo vota suspendit, et recessum adcessumque maris admiratur, III, 1... 60. oraculum Hammonis consulit, III, 5 seq., 647... 714. Himilcen uxorem cum filio in Africam amandat, III, 61... 157. hortatu Mercurii a Jove missi, in Italiam exercitum ducit, III, 158... 213. ejus copiæ Libycæ et Hispanæ, III, 214... 405. eas per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et Druentiam trajicit, III, 406... 476. Galliis peragratis, Alpes transit, III, 477... 556. in Italiam degreditur, III, 630... 646. Gallos ad defectionem sollicitat, III, 39 seq. Romanos vincit ad Ticinum, I, 45 N.; IV, 56... 481. ad Trebiam, I, 47 N.; IV, 498... 697. ad Trasymenum, I, 49 N.; V, 1... 678. ad Cannas, I, 50 N.; IX, 1... 657; X, 1... 659. instar Martis in pugnam descendit, IV, 324 sq. N. vicino lumine fulget et oculis hostium caliginem obfundit, I, 496 seq. N. in via per paludes alterum amittit oculum, IV, 751 sq. N. revocatur a consilio Romæ obpugnandæ tonitru Jovis, consiliis Junonis, et tempestate a Neptuno conmota, I, 134 sq.; VI, 595 sq. N.; X, 326... 386; XII, 565 sq., 603 sq. N., 653 seq.; XVII, 218... 282. post pugnam ad Trasymenum per Umbriam agrumque Picenum castra movet in Campaniam, ibique templum Liternensium diruit, VI, 641... 716. variis dolis constantem Fabii Cunctatoris animum frustra tentare conatur, VII, 96... 267. ab ejus agros ferrum ignemque abstineri jubet, VII, 260 sq. ab eo inclusus, sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, ex faucibus elabitur, VII, 268... 376. eo absente cum Minucio pugnat, VII, 377 seq., 494... 535. vincitur a Fabio, VII, 536... 729. somnio prohibetur, quominus suo Magonisque consilio post pugnam Cannensem exercitum ducat Romam, X, 326... 386. Capuæ hiberna agit et cum suis enervatur, XI, 189... 482; XII, 1... 26. inrito conatu obpugnat Neapolim, Cumas et Puteolos, XII, 27... 106. perlustrat tractum Puteolanum, Baias, etc., XII, 107... 160. primum ad Nolam a Marcello vincitur, XII, 161... 294. Acerris Nuceriaque direptis, capit Casilinum, Petiliam et Tarentum præter arcem, XII, 420... 460. vincit Centenium Penulam et Cn. Fulvium, XII, 463 sq. celebrat exsequias Æmilii Pauli, Ti. Sempronii Gracchi et Marcelli, X, 558 seq.; XII, 473 sq.; XV, 381 seq. Capuam frustra obsidione Romanorum liberare conatur, XII, 449... 479 sq. Romam petit, sed submovetur a Fulvio Flacco et tempestate bis a Jove inmissa, qua acies utrimque instructæ dirimuntur, XII, 489... 752. Romam reverti statuit, sed monitis Dasii deterretur, XIII, 1... 83. Feroniæ templum spoliat, XIII, 83... 93. in Bruttios proficiscitur, XIII, 92 sq. in Bruttio agro, de clade ac morte Hasdrubalis certior factus, belli instaurandi consilia agitat, XV, 813 sq.; XVI, 1... 10. sola nominis sui reverentia efficit, ut nec seditio in castris exsisteret, nec hostes lacesserent quietum, XVI, 15 sq. ardor ejus pugnandi languescit invidia Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellam necessarias ab domo mitti prohibet, XVI, 11 seq. ex Italia arcessitur, et invitus discedit, XVII, 146... 217. vincitur a Scipione ad Zamam, XVII, 292... 617. Junonis machinationibus præsenti periculo eripitur, et singulari subducitur certamini, ad quod Scipio cum provocaverat, XVII, 341... 384, 509... 580, 597 seq. in Asiam ad Antiochum confugit, XIII, 876 sq. N. exsul in Syria, Creta, Bithynia, II, 701 sq. N.; XIII, 869... 893. veneno hausto moritur, II, 705 sq. N. XIII, 869... 893. Hannon in Sardinia cæsus, VI, 670 N. Hannon ejusque factio Barcinæ et Hannibali infesta, II, 270 sq. N. et V.L.; IV, 771, VIII, 22 sq.; XI, 538 seq., 563 seq.; XVI, 12 seq.; XVII, 197 sq. Hannon alius captus et in triumpho ductus, XVI, 26 sq. N., 72 sq. N.; XVII, 631 N. Harpagones, uncæ manus erant, XIV, 322 N. Harpe, nomen virginis, II, 117 V.L. nomen equæ, XVI, 365. Harpyiarum sedes in inferis, XIII, 599. Harundo vid. Arundo. Haruspicina, ars vetusta, I, 123 N. Hasdrubal, Hamilcaris gener et successor, a servo Tagi regis occisus, I, 144 seq. N. non crudelis, sed comis, I, 146 sq. N. cum eo fœdus factum a Romanis, I, 294 N., 479 sq. N. Hasdrubal Hamilcaris f. vincitur a Scipione ad Bæculam, XV, 410... 492. Alpes transit, ut fratri se conjungat, XV, 198 seq. dolo frustratus Neronem evadit, XV, 790 seq. N. cæditur ad Metaurum, XV, 515... 823. Hasdrubal Gisgonis f. Hispania a Scipione pulsus et socer postea Syphacis, XV, 180 sq. Hasta pura præmium, XV, 261 N. dictis comes torquetur, IV, 134 N. perdit ictum, IV, 137 N. invenit petitum vulnus cædemque adcepit ab hoste, IV, 141 N. duplex in unum hostem jacta, ut incertum esset, cui letum cederet, IV, 569 N. dextræ adcommodata, V, 146 N. divino honore culta, VI, 138 seq. N. defixa terræ, VII, 294 N. a Scipione missa fit quercus, XVI, 587 sq. N. Martis, IV, 434 N. Haurit tellus corpora, III, 652; IV, 576. virum ignis, XVII, 107. dolorem, VI, 85. sperata, XII, 408. faciem oculis, XI, 282 N. latus ense, I, 392 N. ardor virum, XVII, 107. telis clausos, VII, 584 N. vigor Latium, XVI, 11 N. mente, oculis, auribus, I, 345 N.; VIII, 135 N. Borean velo, XIV, 389. haustus medullis Hannibal, I, 345 N. pulvis, XV, 51 N. Hebescit fulgor, XII, 653. hebescunt dextræ, VIII, 20. Hebetatus splendor Luciferi, XII, 249. hebetata tela, XVI, 105 N. Hebrus, II, 75 N.; XI, 477 N. Hecatombe, XII, 333 N. Hectorea gens, II, 343 N.; XIV, 205. Hedetani, III, 372 V.L. Helicon resonat modis Latiis, XII, 412. ejus numina, XIV, 1. Hellespontus Leandrius, VIII, 621 N. Helorus, XIV, 269 N. Helymus et Helyma, v. Acestes. Hemathia, vid. Emathia. Henna et Hennæa Dea, etc., I, 93 N. et V.L., 214; II, 304; V, 489; VII, 689; XIII, 431; XIV, 50, 238... 247 N. Herbesos, XIV, 264 N. et V.L. Herbita, XIV, 271 V.L. Hercules: ejus gens, Fabii, II, 3 N.; VI, 627 sq.; VII, 35, 44. labores, III, 32 sq. N. primus Alpium transitus, II, 356 N.; III, 91, 496; IV, 4 N.; XI, 136, 218 N.; XV, 605. ara Maxima, II, 237; VII, 50 N. Gaditani templum et labores, III, 14... 31 N. agger et via inter Lucrinum et mare, XII, 118 N. cædes Geryonis, I, 276 N.; III, 421 sq.; VI, 628 sq.; XII, 119. sæva noverca, II, 478 N. rogus in Œta, VI, 453 N. conditor est et Deus tutelaris Sagunti, I, 273 N., 505; II, 475 sq. N. Gigantas confecit, XII, 143 N.; XVII, 649 N. Trojam diruit, I, 513 N. Monœcus, I, 586 N. commiseratus fortunam Sagunti auxilium Fidei inplorat, II, 475 seq. N. pacifer, seu pacator Nemeæ et orbis terrarum, II, 483 N. claviger, III, 14 V.L. roboris symbolum in Græcia, Solis in Oriente, ubi orta tota fabula, III, 29 N. descendit ad inferos et inde Cerberum traxit ad superos, III, 35 seq. N. fulmine raptus et inter Deos relatus, sed idolum et umbra ejus in inferis, III, 43 N. stuprat Pyrenen, Bebrycis f., III, 420 seq. N. Tiburtinus, IV, 224 N. in Italiam ad Evandrum venit, et ex ejus filia gignit Fabium, VI, 628 seq. N. Prodicus, XV, 18 sq. N. Herculeus labor, I, 369. Herculea moles, XII, 143 N. pharetra, XII, 433 N. vis, IV, 599 N. Herculeum fretum, I, 199. Herculei colles, I, 585. muri, I, 273 N. Herculeæ exuviæ, II, 191 N. metæ, columnæ, I, 142 N.; IX, 185 N.; XVI, 149. Herdonia, VIII, 567 N. Herminius, V, 580. Hermus aurifer, I, 159 N. Hernica saxa, IV, 226 N.; VIII, 391 N. Heroes originem et natales suos jactant, XV, 745 seq. N. conviciis incessunt hostes, etiam jam victos, I, 383 N., 398 sq. N., 442 sq. N., 478 seq. N., 482 seq.; II, 258; IV, 286 seq., 538 seq.; V, 262 seq., 317 sq., 574 sq.; XV, 798 sq. jaciunt saxa ingentia, I, 489 sq.; V, 298 sq.; IX, 395 sq. N. adventu suo caliginem oculis hostium obfundunt, I, 496 sq. N. lati et ingentes, I, 499 N. (Conf. Ingens et Latus.) utuntur clavis, II, 155 N. pelle ferina cingebantur, utebanturque rictu leonis pro galea, II, 156 sq. N., 191 N., 193 sq.; V, 132 N. victores exultabundi exclamant vel Pæana canunt, IV, 215 N. gemunt et lacrimantur, I, 532 N.; V, 303 N.; II, 476 N. clipeos quatiunt, ut incutiant terrorem, IX, 423 N. in pugna cadentes comparantur arboribus magnis, vento, securi, seu fulmine eversis, X, 164 seq. N. gerunt spicula bina, VIII, 493 N. amarunt servas, XV, 280 N. horridi et sublimes cristis, VIII, 425 N.; XIII, 143 N. dormiunt in pellibus, VII, 289 N. eorum famuli, I, 66 N. vel dona arma sunt spolia, II, 395 sq.; V, 137 N., 321 N.; II, 224 seq. pectora villosa, V, 441 N. adventus cognoscitur ex magnitudine et splendore armorum, I, 496 seq. N.; X, 102 seq. in conviviis cantores, XI, 288 seq. N. nec vultus, nec splendor armorum ferendus, XI, 437 seq. N. [locus incertus] armigeri vel vicini milites tela divinitus excipiunt, ne ipsi feriantur, XII, 262 N. umbræ, seu animæ ingentes, V, 421 N.; VIII, 145 N.; X, 288; XI, 346; XIII, 799. Hersilia, XIII, 812 sq. N. Hesperia, I, 4 N., 50. Hesperidum horti custos, anguis Junonius, Ladon, VI, 184 N. nodati crines, II, 78 V.L. horti et poma, I, 431 N.; III, 283 N. et V.L.; IV, 636 seq. N.; VI, 184 N. Hesperius axis, I, 130 N.; XVI, 291 N., 660. gurges, XV, 250 N. Hesperium litus, XVI, 592 N. Hesperus, idem qui Lucifer, VII, 639 N. Hiarbas, vid. Iarbas. Hiat desidia, XI, 35 N. miles, XII, 75 N. hiant viscera, V, 257; X, 183. Hiatus terræ optantur, IV, 330 N. Hiber omnis, XVI, 306. Hiberum armentum, XII, 119 N. vulgus, I, 145 N. Hiberi alites, II, 269 N. [nota ad h.l. non exstat] Conf. Iberus. Hibernæ undæ, XV, 570 N. Hiems deformis, III, 489. imbrifera, III, 197 N. ejus caput, tempora et vertex, XII, 1 sq. N. Hieron rex mitis et socius Rom., V, 490 N.; VIII, 614 N.; XIV, 79 sq. N.; XIV, 653 N. Hieronymi crudele imperium et mors, XIV, 85 sq. N. Himera fl. duplex et urbs cum thermis, XIV, 232 sq. N. Himilco, XIV, 431 N. Hinc, I, 283 V.L.; II, 106 N. Hinnitibus aera flammat, XIV, 209 N. inplet campos sonipes, I, 222 N. Hipparis, XIV, 230 N. Hippo regius et Zarytos, III, 259 N. Hippocrates Prætor, XIV, 287 N. Hirpini, VIII, 569 N.; XI, 11 N. unde ita dicti, XI, 11 V.L. Hirsuta et hirta toga et coma priscorum Rom., I, 613 V.L.; XIII, 812 N. Hirsutæ imagines, I, 613 N. Hirta cæsaries, coma, frons, toga, I, 613 V.L.; V, 438; XIII, 861 N.; XV, 28 N.; XVI, 121. hirtum pectus, V, 450. Hispal, seu Hispalis, III, 392 N. Hispani, seu Celtiberi prælium inituri saltant, seu cætras percutiunt, et laudes heroum canunt, more barbarorum hominum, III, 346 sq. N.; X, 230 N.; XVI, 30 N. ad suicidium proni, I, 225 seq. N. eorum equi et equites præstantissimi, I, 222 sq. Hispania extrema terra, vid. extrema. aurifera, III, 401 N. spicifera, III, 403 N. ejus geograph. describitur, I, 220 sq. equi, I, 222 seq. N. metalla, I, 228 sq. N. fertilitas, I, 237 sq. N. Hispellas Metaurus, IV, 187 N. Hispellum, IV, 187 N.; VIII, 457 N. Hister fl. binomen, I, 326 N. Hispida pectora, V, 441 N. Homeri laus, XIII, 778... 797 N. Hominum præstantia, XV, 71 sq. N., 84 sq. N. Honor frontis, capitis, formæ, togæ, IV, 755 N. æstatis, III, 487 N. deorum, III, 218 N.; IV, 700; VII, 90, 184, 750; VIII, 442; XIII, 434. verborum, II, 483 N. Martis, X, 400 N. [recte 399] leti, X, 560 N. lucis, III, 147 N.; VII, 737; XIII, 556. plausæ cervicis, IV, 264. tumuli, II, 265. armorum, XV, 478 N. saguli, XVII, 530. candoris, XII, 230. Soractis Carmelus, VII, 662. quæsitus poculis mixta gemma, XIV, 662 N. de præmio, IX, 199 V.L.; XVI, 452 N. honores extremi, VI, 670. Latii h.e. dii, VIII, 43 N. sine honore sepeliri, XIII, 627 N. Honorare delubrum sanguine, XII, 340. Honorarium, IX, 199 V.L. Hora eadem manet te tuosque, VI, 509 N. læva, VII, 30. diei et noctis, IV, 89 N. nostra, XII, 193 N. horæ mutabilis brevitas, III, 141. horæ serenæ, XV, 53. Horatius Cocles, X, 484; XIII, 726 sq. Horrent galeri, I, 484 N., 628. segetes, arma, pili, setæ, I, 423 N., 527, 628; V, 441; VIII, 570. ora cete, XIV, 253 N. minores fata, VI, 550 N. Horret glacie, IV, 741. tantum licere, XIV, 671 N. campus, I, 211 N. huic thorax, IV, 558 N. rigore, XIV, 68. Horrescit sætis, I, 423 N. nimbis tempestas, I, 134. Horridus alis Corus, III, 524. horrida humus, I, 230; IV, 687 N. squama, VIII, 525. virtus, I, 58 N.; XI, 205 N., 419. arma, I, 517. Horrificare galeas, III, 389. Horror gratus, VIII, 561 N. Carthaginis Marcellus, XV, 340 N. Hortari equos, XVI, 322 V.L. Hortator remigum diversus a symphoniaco, VI, 361 N. Hospita nimis lotos, III, 311 N. Baccho Tarraco, XV, 177. jura, XVII, 68. otia Musis, XII, 31 N. pacta, XVII, 79. Hospitales mensæ sacræ, XVII, 68 N. Hospitia tarda cæli excipiunt eum, III, 627 N. Hostis adest, VI, 559 N. Hostus, Hostius, Hostilius, Hiostus, I, 437 V.L.; XII, 347 sq. Humectat lacus, V, 5 V.L.; VIII, 437; XIII, 85. Humentes campi, XI, 507; XIV, 368. nebulæ, VIII, 458. oculi, IX, 30. rores, II, 479. umbra et nox, I, 259 V.L.; II, 469 V.L.; III, 168; XIII, 439. Cf. Uvens. Humida nox, XIII, 413. Humor inglorius Tiniæ, VIII, 452 N. Hybla et Hyblæum nectar, XIV, 26 N., 200 N. Hydro inbuta tela, I, 322 N. Hyempsal, I, 408. Hyempsas, XVI, 461. Hymenæus novus, XIV, 241. lascivus, V, 22 N. primus, III, 64 N. Tyrii Hymenæi, XVII, 80. Hymettus ejusque mel, II, 218 N.; XIV, 26 N., 199. Hyperion, XV, 214 N. Hypsa fl. duplex, XIV, 227 N. Hyrcana tigris, V, 280 N. Hyrcani mortuos canibus objiciunt, XIII, 473 sq. N.

Iaccho haud inamatus ager, XII, 526 N. Iapygia, I, 51 N. Iapyx campus, I, 51 N.; III, 707; VIII, 37. alumnus, IX, 270 N. equus, IV, 555. Iapygis arvi, IX, 185 V.L. Iarbas, I, 414 sq. N. et V.L.; II, 58 seq. N. Iberiacæ terræ, XIII, 510. Iberus bellator, I, 190. Mars, XV, 2 N. Ibera terra, III, 176. Conf. Hyberus. [recte Hiber] Iberus fl. finis imperii Rom. et Pœnorum, I, 294 N., 480 N., 643 N.; II, 449 sq. N. Icarium mare, IV, 245 N. Icarus, II, 133. Dædali filius, ejusque lapsus, XII, 96 sq. Icere fœdus, VI, 489 N. ictus lacus flamma, V, 73. vino, VII, 202 N. specie, VIII, 388 V.L. icta facies maris, XIV, 360. loca clamore, III, 436 N. Ichnusa, XII, 358 N. Ictus vanus, futilis, iners, VII, 648 N.; XV, 794 N. ictum perdit hasta, IV, 137 N. sub ictu Roma est, IV, 42 N. Ictus amisere spatium, IX, 321 N. furoris, IX, 464. nautarum, VII, 361. Ida, XVII, 20 N. Idæus sanguis, I, 125 N. Idæa mater, XVII, 20 N. Idæum genus, III, 207 N. Idæa nomina, XII, 155 N. Idalia sagitta, V, 19 N. Idem alicui est, h.e. par s. similis, XV, 397 V.L. Idmon, VII, 609. Idumææ palmæ, III, 600 N.; VII, 456 N. Iertes, V, 259. Ietas, XIV, 271 N. Ignara viri, II, 68 N. Ignavus remus, XIV, 538 N. Ignava mors, IX, 512 N.; XIV, 607 N. silentia, V, 13 N. Ignescit animus, XIII, 180. virgo penitus, IX, 460 N. Igneus æther micat, I, 135 N. apex hastæ, I, 466. equus, XVI, 511 N. in pugnas, VI, 209 N. Ignea gens plantis, III, 306 N. mens, III, 136 N. lumina, II, 586. Ignifer hortatus, XVII, 293 N. Ignis exundat, fluit, manat, XVII, 98 N. naribus equi expiratus, VI, 232 N. virtutis, XVII, 112 N. ignes subterranei, VII, 372 sq. N. Ignobilis vir et mors, III, 123 N. Iguvium, VIII, 459 N. et V.L. Ilerda, III, 359 N.; XVI, 475 N. Ilertes, III, 255. Ilia Aniene vel Tiberi mersa, et alterutri nupta, XII, 543 N. Iliaca cuspis, V, 595 N. nurus, III, 151. Phœbas, XV, 282 N. Iliaci muri, XII, 515. Iliacæ aræ, XIII, 620. flammæ, V, 82 N. procellæ, VI, 105. Ilienses in Sardinia, XII, 344 N., 364 N. Ille pater deorum, cum emphasi, III, 181 N. illa ego sum, XV, 59 N. Illyris ora perdomita armis Æmilii, VII, 290 N. Ilva, VIII, 615 N. et V.L. Imago, seu umbra et simulacrum, I, 97 N. magna, VIII, 145 N.; XIII, 751. clamoris clamat scopulis, XIV, 465 N. feretris præcedens, X, 567 N. flammæ in æquore, II, 663 N.; XIV, 566. pœnæ, II, 435. leti, XIV, 617; XVII, 481. avorum cum titulis, IV, 496. Italiæ adparet Neroni eumque hortatum, XV, 522... 559 N. imagine multa numerare Hammonis comitem, V, 365. multa fulgere avorum, XVII, 12. Imber saxeus, I, 311 N.; XIII, 181. Imbriferam, hiemem permixta grandine torquere, III, 197. Imilce, III, 97 sq. N.; IV, 775 sq. Imitantur saxa sonitum, V, 433 N. Impete vasto, II, 243. procursus, XIII, 248. Impluvium, vid. Inpluvium. Inachius vir, I, 287 N. Inachia juvenca, X, 347 N. arma, XV, 278 N. Inadcensi ignes, I, 96 N. et V.L. Inadcessi aditus, seu saltus, III, 516; X, 80. Inamatus ager Baccho, XII, 527. Inania bella, I, 69. rerum, IV, 8. deorum pectora, II, 309. munera cæsis, X, 536 N. famæ dare, IV, 73 N. lora, XVI, 439 N. ad, seu per inania, I, 97 N.; IV, 136; X, 151; XIV, 210, 244. Inante vox recentior, VI, 580 V.L. Inaperta fraudi senectus, VII, 26 N. Inarime, VIII, 541 N.; XII, 148. Inbellis dies, XI, 407. femina, II, 361 N. Inbelle ævum, XIII, 889 N. Inbelles anni, III, 329; XVI, 656. Inbuere sagittas hydro, I, 322 N. primo hymenæo, III, 65 N. manus cæde, IX, 264. Incalescere sagitta Veneris, V, 19 N. Incanescit ætas, III, 328. Incautus ardor, X, 339. fervor, XIII, 215. ictus, II, 99 N. Incedunt tenebræ noctis, VIII, 337 N. Incendia belli, II, 358 N.; XVI, 600. saxosa, XIII, 595. jacit, IX, 605. clipei, IX, 449 N. concepta pastu, VI, 162 N. incendii descriptio, IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 seq. XVII, 91 sq. Incendit castra amore pugnæ, IX, 37; XVI, 513 N. aures vocibus, XI, 69 N. animos dictis, II, 36. clamoribus cælum, seu urbem, XIV, 209 N. Incerta cervix, V, 65 N. fugæ, IV, 112. levitas mentis, XVI, 145. Incessere sudibus, I, 523. telis, I, 473. dextra, II, 26 N. monitis, II, 171; XI, 209. Incidere actus, III, 78 N. incissæ leges, XVII, 620 N. Incidit humero hasta, XV, 756. Incitus, I, 357, 491, 497; II, 174, 248; III, 307, 460; V, 473; VI, 234. Inclinat acies, XV, 735. pugna ruina, VI, 29. inclinata rerum, VI, 119 N. Inclita leti, XIII, 821. Includere Bacchum pectore, IV, 777 N. laude ævum, XIII, 686. Conf. Claudere. Incocti corpora Mauri, XVII, 632 N. Incocta cerastis spicula, XV, 681 N. Inconcusso glomerare vestigia dorso, III, 336 N. Inconsuetus mensæ opimæ, XI, 280. Inconsultum Senatus, VIII, 217 N. inconsulta Capua servare modum, VIII, 545 N. Increbescere et increbrescere pugnam, X, 1 N. et V.L. Increpat clangor, XVI, 94. clipeo, XII, 685 N. increpant classica signum, V, 188. tubæ, XIV, 373 V.L. Increpitat terga, II, 250; V, 642. ardor, XVII, 106. aliquem moræ, VIII, 263. ministros, I, 181 N., 452. Incumbit remis, IV, 610 N. fortunæ et fato, IV, 731 N.; VII, 241 N. ventus, XII, 656 N. ferro, VIII, 155. se, V, 219 N. campo, IV, 666 N.; XVI, 423. medio limite, XVI, 488 N. miles, XV, 447. bello, XIV, 119. labori, IV, 818. jusso, XIII, 21. Messana freto, XIV, 194 N. tuba, XIV, 373. incumbens pressit Janiculum, X, 488. malis Italum, XI, 26 N. dextræ, V, 501. ad prælia, XIV, 376. Incustoditus amor, VIII, 113 N. incustodita nox, XV, 333. Incutere umbonem fesso, II, 256; XII, 514. Eumenida muris, II, 544 N. bipennem, XVI, 64. robur, XIV, 382. pondus, XI, 395. plantam, VII, 304 N. se Nuceriæ, XII, 425 N. verbera, II, 626 N. fulmina clipeo, XII, 625. Indago saltus, 41, 419 N.; X, 80; XIII, 141 N. navalis, XIV, 368 N. Indelibata virgo, XV, 271. Indibilis, XVI, 564 N. Indicere honores templis, VII, 90 N. Indigenæ Hiberi, XVI, 31. Indigetis luci, VIII, 39 N. Indigetes dii, IX, 294 N.; X, 436. Indignatur habenas, XVI, 352 N. Iberum, I, 643 N. liquor aeno, V, 606 N. Indignus avorum, VIII, 383 N. indigna rupisse fidem gens, XI, 12 N. indignæ pœnæ juvenis, XI, 379 V.L. Indiscreta arma, VIII, 576. Indispensatus nisus, XVI, 341 N. Indo litore sol se tollit, VII, 477 N. Indi odorati, XVII, 647 N. Indocilis quieti, XI, 11 V.L. terra Cereri, I, 237 N. pacis, XII, 726. Indoles sacra, IV, 475. segnis, II, 347. indolis magnæ ausa, XI, 306. indole hac, IV, 799. tanta viri, V, 674. Indomitus Hasdrubal, XIII, 677. indomiti ignes, IV, 677 V.L. mores, XIV, 87. Induit cunctis pavorem, XV, 736 N. nomina gentis, IX, 545. splendorem ferro, IV, 13. sibi iras, I, 38 N. vultum, II, 558. Africam flammis, XVII, 195 N. [nota ad h.l. non exstat] induere arma alicui, XIV, 297 N. patrem, VII, 496 N. Indulget habitare, XIV, 672. Junoni, XVII, 373. Inepte credit, seu nocet, X, 382 V.L. Iners ignis, V, 572 N. cuspis, VII, 629 N. lucus, VI, 146 N. vallum, V, 121 campus, XIII, 530. dies, XII, 104 aqua, mare, palus, terra, gleba, V, 5 V.L. letum, X, 403 N. inertis nebulæ, VI, 646. inertia ferro spicula, XIV, 542 N. Inexhaustæ urbes, XIV, 685. Inexorabilis Auster, XVI, 97. inexorabile limen, XIII, 578. Inexpertæ arces, III, 496. Inextricabile litus, IV, 582. Infamare ferrum veneno, III, 273 V.L. Infamia atris pennis volitans, XV, 97 N. Infandum dictu, IV, 767. infandi Senones, IV, 160. Infausta gens, XV, 13 N. Infelix arbor, IV, 357 N. quassat lampada, etc., II, 667; IV, 648. Hannon, XI, 550 N. Inferi trepidant inmisso lumine, V, 618 N. inferorum aditus, fluvii, lacus, et de iis mythi unde orti, XII, 104... 160 N.; XIII, 397... 895 N. decem portæ, XIII, 531... 561 N. fluvii, XIII, 563 seq. N. quæ ibi sunt, vel ad eos spectant, nigra, seu furva sunt, I, 119 N.; V, 220 V.L. in sacrificium diis nigræ pecudes inmolantur, scrobe facta circa aram, XIII, 406 sq. N., 429. Inferias mactare hostes, IV, 232 N.; XV, 206. mittere, XV, 820 N. earum ritus, XVI, 292 sq. N. Inferna parentis aula, II, 671. Infernæ aræ, II, 426 N. Inferre Dardaniam Latio et Penates, I, 42 N. cornipedem, IV, 231; XV, 725. gressus, VI, 428. se vallo, XVI, 138. membra in turmas, XVII, 415. Umbros, IX, 273. inlatus armentis leo, XI, 243 V.L. Beryæ, XIV, 156 N. inlata pubes stagnis, V, 631 V.L. Infervescit sol fronti, XIII, 341. Infestare obiis, II, 277. hostem cædibus, IV, 624. equum currentem, XVI, 504. Infestum vulnus, I, 397. infestis nebulis, VIII, 458. Inficere æquora limo, VIII, 382. Infidus Mars, XIV, 266 N. Infigere oscula, VIII, 127; XII, 592, 738. spicula metæ, XVI, 567. infixum est, IV, 330; X, 643. mente, VI, 423. mœnibus hostem, XI, 173. Infima vulgi, VIII, 249. Infit talibus, I, 477; XII, 67; XVI, 139. Inflammare ferrum veneno, III, 273 V.L. Inflare præcordia fama, IV, 360. Inflectere turmas castris, XII, 572 N. [nota ad h.l. non exstat] Infœdere æra ossibus, X, 237. Informare effigiem, XVII, 524. Informidatus adit, XV, 241 N. Infractum ævum, XV, 648 N. infractæ minæ, VII, 125. Infremuit bellum, III, 230. leo, XI, 245. Infrenare et infrenati pro frenare et frenati, IV, 314 N. Infrendens murmure, II, 688; XV, 522. Infundit cantum per aures, XI, 433. (Conf. Fundere voces) agmen mœnibus, XIV, 638. pestis se tectis, XVII, 506. infusus Phœbus, XII, 732. infusa pestis medullis, I, 173 N. umbra, XI, 268. pax per æquora, VII, 258. infusæ tenebræ, V, 678 V.L. Ingenium collis, IV, 91 N. membrorum, XVI, 46 N. magnum non est vitale, XV, 356 N. Ingens hostis, I, 499 N.; II, 255 V.L. consul, VI, 443 N. Senatus, XI, 67 N. ingentia sperare, XVII, 535 N. Ingerere hastas hosti, II, 176. se periclis, X, 5. ingeritur una facies, III, 535. Inglorius hospes, II, 104 N. vir et mors, III, 123 N. ordo militum, IX, 331 N. rivus, XIII, 6. Ingluvies ventris, VI, 155 N. Ingravare ad cælum, IV, 669 N. Ingruit Oceanus torrentibus undis, III, 52. Ausonia, XII, 208. exercitus, XIV, 140; XVII, 585. Inguen hasta fixum, I, 387 N. Inhiat populo casuro mors, II, 549. Inhonesta et inhonorata mors, vid. Mors. Inhonora busta, XIV, 632 N. facies rerum, X, 390. Inhonoratus, IX, 199 V.L. vir et mors, III, 123 N. (idem quod supra); IV, 605. Inhorrescunt agmina, XII, 381 N. Inhospita cautes, XIII, 336. quercus, V, 508. terra Baccho, I, 287. inhospita litora, II, 23 N. lustra, XVI, 103. Inhumata juventus, V, 129 N. Inicere, X, 570 N. Inimicus pontibus amnis, III, 455 N. inimica incendia, VII, 161 N. Iniquus sol, II, 60 N. iniquæ furiæ, I, 146. iniqui tumuli, III, 631. iniqua pericula, VI, 319 V.L. Injectus colla catenis, IV, 359 V.L. injectum mare, I, 593; III, 47. Inlabitur voluptas animis, XV, 95. luxus per viscera, XI, 400. fervor, XIV, 428. Inlabsus gregis, III, 463. Inlacerabile spolium, V, 138 V.L. Inlacrimans sceleri, II, 619. casibus urbis, II, 476. Inlæsus restituit terras, XVI, 657 N. veneno fraudum XIII, 536. inlæsum corpus mulieris, XVII, 31. Inlatrat jejunis faucibus Orthrus, XIII, 845. Inlaudata anima, XIV, 632 N. Inlicere ad cauta Patres, IV, 804. Inlicitæ terræ, XIV, 244 N. Inlidere clavam, II, 246. nimbum terris, V, 385. amnes ponto, XVII, 642. Inlisus aquarum, XVII, 245. Inlita macula vita, XI, 43. Inludere, vox obscena, VIII, 470 N. Inlunis nox, XV, 616 N. Inluvies, VI, 373 N. Inmedicabilis ira, I, 147. Inmemor Lethe, XVI, 477 N. ævi, VIII, 664 N. Inmitis Decius, XI, 205. Aricia, IV, 367 N. hiems, XII, 3. equus, XII, 254 N. sol, III, 268. inmite pectus, I, 168. vinum, seu mustum, XIII, 378 N. inmitia regna Boreæ, I, 587. Inmittit iras, V, 292. prælia fretis, XV, 154. numen animis, II, 516 N. se Boreas, XIV, 122 N. inmissæ habenæ, XI, 399. Inmoriens ausis et clavo, X, 201 V.L. Inmortua manus clavo, XIV, IV, 403. pars rostro, XIV, 484. dextera telo, XVI, 67 N. Inmugit tellus, I, 95; V, 615. Nereus, IV, 208. Mulciber, XII, 141. procella antennæ, XVII, 256. Inmurmurant hastæ, V, 332 N. iræ VII, 146 V.L. Innectere aliquem catenis, non alicui catenas, XI, 241 V.L. Innitens hastæ, VI, 70 N. Inolescit mersis ramis durities lapidum, VIII, 581 N. Inops mentis, V, 632. Inopes mensæ, VI, 373. Inpacata stirps, VII, 665 N. Inpar equis, VIII, 282 N. Inpastus vultur, III, 343. inpasta turba luporum, VII, 129. Inpatiens ævi, I, 227 N. perdere mortem, IV, 606. dare terga, VI, 254. teneri, VI, 232. cohibere, XI, 98. Inpellit equum planta, seu calce, II, 71 N.; VII, 697. muros manu, II, 532 N. aures et oculos, II, 580 N. moras, VIII, 279. pectus pectore, V, 219 N. ventos jaculis, XVI, 298 N. signa, IX, 139. ferrum capulo tenus, IX, 382. gurgite pontum, I, 197. metas Parcarum augurio, V, 406 N. ventus aristas, IX, 359. saxa cælum, II, 217 N. lampas vim, XIV, 429 N. et V.L. Phœbus diem ad metas, II, 268. eum equus, seu aqua, IV, 597 N.; 650 N. agens, XII, 484 N. Inpenetrabilis luctibus, VI, 113 N. iræ mens, VII, 561. Inperare lacrimis, iræ, etc., II, 652 V.L. Inperditus, IX, 161 V.L.; X, 416. Inperterritus, XI, 207; XIV, 188. Inperturbata otia, XV, 58. Inpetere os hasta, V, 273. Inpingitur pila ponto, IV, 297 N. turbine pugnæ in adversos, IV, 370 N. Cf. VII, 612; IX, 320; XII, 187; XIV, 15. Inpia vallis, V, 431 N. Inplacabile cælum, XVII, 252. Inplet hortatibus, I, 105 N.; V, 150; VIII, 29. amore pugnæ, III, 714. dies orbem radiis, VIII, 192. me horror, VIII, 121. se cædibus, IX, 528. se sitiens, XIII, 736. imago oculos, III, 45 N. somnus lumina, XIII, 641. terras voce, VIII, 409 N. campos hinnitibus et curru, I, 212 N.; IV, 436 N. dumeta latratibus, etc., III, 294, 680; IV, 692; V, 33; VI, 190. fama Italiam, I, 343. solus loca cæsorum, XVI, 51 N. sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N. clipeum, IV, 384. Mars campum, XII, 717 N. Deus vatem, III, 697 N. Inplicat tremor artus, III, 124. medullis amorem, II, 517 N. terræ membra, VII, 614 N. flamma patrem, XIII, 619 N. nexu, IX, 629. errore vias, XV, 618. Inplumes coni, VIII, 419 N. Inpluvium porticibus et xystis ornatum, XV, 18 N. Inponit se regnis, VIII, 54. globos urbi, I, 349 vincula Eridano, XII, 696. leges Latio, XVII, 191. noctem freto, XVII, 254. se super colla, XI, 244. inpositum iis meritare, X, 656 N. Inportuna lues, XIV, 582. corda XI, 387 N. locorum, III, 540. Inpossibilia quomodo a poetis exprimantur, V, 253 sq. N. Inpressum ei est, sistere, etc., VII, 9 N. Inproba virtus, I, 58 N. vallis, etc., V, 431 N. fama, IV, 5 N. prælia, XV, 673 N. fortuna V, 92 N. puppis, XIII, 761 N. spicula, IX, 589. spatia, XIV, 508 N. jura, XVII, 619. inprobus furor Euri VI, 525 N. citat hastam, IV, 536 N. Inproperæ Parcæ, III, 96 N. Inprovida trabs IV, 284 N. Inprudens tantæ pestis, VI, 166 N. Inrasa clava, VIII, 584 N. Inrigui horti, VII, 180 V.L. Inritare fata, V, 234 N. hostem, IV, 511. Inritant pocula luxum, XIII, 355. Inrorare oculos lacrimis, II, 123. quietem oculis, X, 356. liquorem mensis, XI, 302. cristas aqua, IV, 654 N. Inrumpere templa et templis, II, 378 V.L. costas, V, 549. sacris muris, X, 367 N. Insania vatum, imbris, venti, etc., I, 101 N. mentis, militum, etc., I, 32 N. Insanire, I, 32 N. Insanus Eurus, VI, 175. imber, I, 101 N. Mavors, VI, 6. ventus, X, 226. insana vates, ibid. N. insani fluctus, montes, XVII, 435; XII, 371 sq. N. insana freta, I, 638. Inscribere Martem genti, X, 618 N. terram imo cornu, XIII, 328 N. Inserere caput cælo, V, 482; VII, 29 N.; IX, 19. pedites globo, V, 31. alicui cupiditatem, I, 80 N. Insertare caput nubibus, V, 482; IX, 19. Inservibat equo, VII, 341 N. Insibilat ore, II, 626 N.; IX, 517. ignis membris, XII, 616 N. Insideo et insido differunt, V, 3 V.L. insido cum quarto casu jungitur, XII, 487 N. Insomnia pro somniis, X, 357 N.; XI, 102 N. Inspectare cædes, V, 207 V.L. Insperata juventus, I, 426 N. Inspirare alicui quid, I, 80 N.; II, 517. Instabilis tellus pendet IV, 347. Instat operi, II, 407 N. fatis, I, 268 N.; IV, 731 N. filiis, VII, 458 N. equis verbere, XVI, 324 N. pugnare, I, 374 N. senectæ, VII, 178 N. timor trepidis, VII, 349 N. Instaurare honorem diis, III, 218 N. mensas dapibus, XI, 421 N. Instincti pectora, VIII, 242 V.L.; XII, 518 N.; XV, 135 N. Instratus tigrim equus, V, 148 N. Instridens pelago fax, IV, 436. Insultat jugo, IV, 66 N. ignis culminibus, I, 602. fraude pharetræ, I, 323. imperio, XIII, 606. pelago, XIV, 363 N. Insurgit in hastam, ensem, ictum, remis, I, 401 N.; IV, 208 N.; 610 N.; V, 294 N.; XV, 374. capiti serpens, II, 546 N. Mavors propior, V, 609. vis virorum, VI, 338. crista cono, XVI, 556. Intacta mens fortunæ, I, 179; XI, 425 N. Integer intactusque, X, 63. Intemerata gradu saxa, III, 499 N. Intendit agmen finibus, III, 466 V.L. vultum telumque, II, 114 N. cornu, VII, 659 N. ignem, XVII, 478 N. vocem manumque, XV, 637 V.L. hastas, XVII, 419 N. vires, I, 334. Intentare palmas virorum oculis, XI, 88. Intercidit bonos ævo, III, 440. Intercipit cælum umbra, III, 486. arva stagnis, XI, 508. Interdum pro interim, IV, 491 N.; VI, 30. Interea, seu interim pro interdum, IV, 491 N.; VII, 395 N. Interior cura, XVI, 338. stringit metam, XVI, 361 N. interius recursat, II, 519 N. Interstruit spina artus, X, 149 N. Intextus agger axibus, XIII, 109 N. intexta castra calamo, XVII, 88 V.L. Intonat ductor armis urbi, XIV, 298. Eurus, XVII, 249. mare, VII, 574. intonuit Trebia, IV, 638 V.L. intonuere arma, II, 213. minæ, V, 275. Intonsi Bacchus et Apollo, VII, 196 N. Galli, XV, 671 N. juvenes, XVI, 525 N. Regulus, Pompeius, Cato, ut prisci Romani, I, 613 V.L. Intorqueo, intorquet cornum, II, 124. si intorserit diram vocem, XI, 340. intorquens nubem nigranti turbine, V, 535. nubem cum grandine multa, -XII, 662. procellam, VI, 178. intorquentes tela, II, 323. intorti saxi moles VII, 623. intorto jaculo sancire verba, I, 305. intortos amictus astrictus, V, 367 N. crines demissus, III, 284. rudentes aptare, VI, 353. intorta calamo cannaque movere castra, XVII, 88. Intra pastorem, rem, fortunam, XIV, 466 N. aliquem esse, XV, 107 V.L. Intrat puppi et puppim, II, 378 V.L.; VI, 498 V.L. mentes superum, I, 124 N. deus vatem, III, 697 N.; XII, 323. mente tenebras æternas, VII, 586 N. manes, X, 288. urbem oculis, XII, 567. mœnia hasta, II, 89. factum nepotes, XIII, 795 N. mare vulneribus, XIV, 550. arundo lumen, V, 447 N. cælo discordia, IX, 289. Intremere quid, II, 53 N.; VIII, 60 N. alicui, XVI, 666 V.L. [recte 665] Inundare campos armis fulgentibus, XV, 552. Invadere campum, bella, pugnam, III, 660; IX, 12 N.; XII, 199; XVII, 386, 472. munera, X, 594. laudem, II, 579 N. amnem, III, 455. mentes, II, 515. fasces, VII, 541 N. habenas rerum, II, 292. clavum regendæ patriæ, IV, 712. Invenit cornus vulnus, IV, 141. inveniunt nullos ventos carbasa, III, 537. Invertere lanas murice XVI, 568 N. Invetitum saltus penetrat pecus, II, 442. Invictus Vulcanus, IV, 677 V.L. Invident Dii fortunæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; XV, 512; XVII, 550 N. Invidia nigro ore adlatrat victorem, VIII, 291 N. deorum, si res hominum nimis felices sunt, III, 78 V.L.; XIV, 583. fit diis, VI, 84 N. cælo fertur, VI, 402 N. nihil crescere patitur, nec magnas laudes exsurgere, XVII, 187 sq. Invigilat armis, XIV, 187. mens curis, X, 330. invigilant arcu, IV, 18 N. Inviolata mens mero XI, 307. vita, XIII, 875 N. Invitat aura, VIII, 325. invitant quo spolia, VI, 650. Inviti fratris lumina componit, X, 342 V.L. invitas diffugit spiritus in auras, XVI, 545. Invia bellis tecta, XIV, 639 N. Involvit campos agmen, XII, 622. tempestas terras, IV, 442. involvunt orbem gressibus, XV, 624. nube telorum mœnia, I, 311. involves bello Italiam, III, 212. involvite flammis, VI, 716. involvens campum clipeo, IX, 448 N. futura, VII, 435. involvere campos vado, VI, 143. comam visa est flamma, XVI, 120. se non cessarunt apium nubes, VIII, 635. involvi casside crinem, VII, 461. Iolaus Herculis comes adfinisque, et Iolænses, XII, 364 N. Ipse ego vidi, II, 322 N. Cf. IV, 804 N. Ira ducis surrexerat, V, 105 V.L. ventorum, XVII, 254. iræ est tibi Hannibal, II, 604 N. iram sibi induere, I, 38 N. vatis palluit, I, 101 N. in ira est vultus, XIV, 530 N. irarum exercitus (fig.), 437 N. iras longas exsatiare, XII, 271 N. mucronibus dant, VII, 345 N. [recte 344] ventorum concire, XII, 610 N. Irata æquora, IV, 299 N. Ire periclis ad decus, I, 570 N.; IV, 36 N. in nomen alicujus, VI, 636 N. it sensus per pectora, II, 521 V.L. per aures, II, 78. sanguis de vulnere, II, 394. clamor ad auras, II, 417 N. quantus, IV, 267 N.; XVI, 668 N. in curas, IV, 9; XII, 419. factum in secula, et per ora hominum, in nomen æternum, II, 511 N.; XII, 312. Stygius color per artus, XII, 244. cruor per membra, IV, 205 N. sudor membris, III, 215. precari, IV, 793 V.L. exsequias, inficias, XV, 394 N. felix et numinibus votisque secundis, III, 116 N. hasta per latus, IV, 567. aqua fluens, VI, 140 N. I (imperativ.) vox inridentis, II, 258; IV, 787. optantis, III, 116 N. blandientis, IX, 474. objurgantis, II, 96. valedicentis, X, 572. Iris mittitur a Jove, et plerumque Junone, IX, 471 sq. N., 551 sq. Irpini, Hirpini, XI, 11 V.L. Isalces, V, 289. Ister, v. Hister. Isthmiaci coloni, XIV, 341 N. Isthmiaca tecta, XIV, 642 N. Isthmus Corinthi Sisyphius, XIV, 51 N. Italiæ urbes populique recensentur, VIII, 349... 621. Italis parire labores, III, 400. Ithacesia sedes Baii ardens, VIII, 539 N. Ithacus, I, 14 N.; II, 180 N.; XIII, 48. Ithemon, V, 546. Iulus sacer, VIII, 71 N.; XIII, 863. Iulis, sacris, III, 595 N. et V.L.

Jacet hoste, XV, 3. fratri, XV, 647 N. labor Alcidæ in foribus templi, III, 32. jacent mortui ac sepulti II, 574 N.; X, 311; XIII, 469; XVI, 311 N., 577. stagna, V, 583 V.L. loca plana, depressa, profunda, VI, 645 N.; XII, 132 N. lumina, XIV, 603 N. jacendo et macie tenuata ora, XIV, 635 N. Jacit huic clavam, II, 244 N. flammas lumen, XV, 27. Jactat se pharetra, II, 100. Lucifer Veneri, XII, 248 N. jactare aliquem ventis, seu rumoribus VIII, 291 N. Jaculandi certamen, XVI, 557 sq. N. ars, II, 96 sq.; 126 sq.; XIV, 397 seq. jaculari fulmina, seu arces fulmine, V, 385 N. Jamdudum, VIII, 37 N.; X, 126; XI, 372 N. Janitor, vid. Cerberus. Janua leti, XI, 187 N. belli claudenda, XVII, 356 N. Janus tuetur Janiculum, XII, 718 N. Japetus, XII, 149 N. Jejunia ventris rabidi adigunt, II, 472. Juba, II, 160. Jubæ nutantes, I, 525. ludentes, seu effusæ per colla, XVI, 363 N.; 442 N. jubas atras aptare, V, 166 N. Jubar clarum emicat, XII, 637. Jubere rem alicui, VII, 384 N.; IX, 459 N.; XII, 607 V.L. non semper cum infin. pass. jungitur, VI, 413 V.L. jussus ordo, X, 446 V.L. jussa rabies, prora, etc., IX, 504 N. jussi cibi, XIV, 600 N. Jubila et jubilare, XIV, 475 N. Judex belli curia, II, 456 V.L. Jugum Sidonium subire, XIII, 674; XVI, 647. juga bellica, I, 223. certantia cælo, XVII, 318 N. Romana pati, III, 138 N. Jugales socii, XVI, 400 N. rapidi, XVI, 583. Jugurtha, II, 165. Jungere noctem operi, III, 638. templorum culmina cælo, III, 624. gradus, IV, 372 N. tempora leti, X, 35. mortem, IX, 409; XIII, 298; XVII, 471. ratem, V, 553 N. cornua arcus, II, 126 N. colloquium, XIII, 734. dextras, XIII, 76. Venerem Anchisæ, XV, 60 N. jungunt cadavera ripas, XV, 768 N. junctus campus, V, 302 N. rogus, XVI, 546 N. juncta mors lenit dolorem, XVII, 471 N. junctæ hastæ, IX, 641 V.L. Juno Gabina, XII, 537 N. Lanuvina, seu Sospita, VIII, 360 N.; XIII, 364 N. Averna, XIII, 601 N. Argiva, I, 26 N. sæva noverca Herculis, II, 478. Cypræ culta, VIII, 432 N. Sarrana, h.e. Tyria, seu Punica, VI, 468 N. conjux et soror Jovis, XII, 693 N.; XVII, 364 sq. Trojanis, et inde Romanis infesta, I, 26 sq. N. Hannibalem inflammat ad bellum, I, 26 seq., 63. evellit hastam et infixam, I, 548 sq. N. ei sacra Argos, Mycene, Carthago, I, 26 seq. N. Furiam evocat ab inferis, ut Saguntinos ad mortem voluntariam stimulet, II, 526 sq. N. ejus precibus Trebia suscitat undas, IV, 574 N. Flaminium parat ductorem imperio fesso, IV, 709 N. in numen Trasymeni lacus conversa, in somno adparet Hannibali, IV, 722 sq. N. sola ex Diis, in Apennino residens, cæde Romanorum oculos pascit, V, 206 sq. N. certat de pulchritudine cum Venere ac Pallade, VII, 437... 471 N. fodit Patres stimulo invidiæ, VII, 511. Annam mittit ad Pœnum, VIII, 25 sq. irata vel callide Jovi auctor est, ut Pœnos fulmine deleat, IX, 535 sq. efficit, ut Æolus Vulturnum Romanis inmittat, IX, 494 sq. de aliis ejus machinationibus ac ministeriis vide X, 42 sq., 83 seq., 337 sq.; XII, 201 seq., 701 seq.; XVII, 341 seq., 357 seq., 522... 604. Junonius anguis custodiens poma aurea Hesperidum, VI, 184 N. Junonia palla, VII, 77 N. Jupiter Stygius, Tartareus, niger, I, 386 N.; II, 674 N.; VIII, 116 N. fœderis testis et perjurii vindex, I, 9 N. bellans pro Romanis, I, 137 N. non aequus, XII, 21 N. Hammon ejusque oraculum et cornua, I, 414 seq. N.; III, 10, 673 sq. sæpe formam mutavit ob amorem, XV, 61 N. [not. ad vv. 59 sqq.] futuram Romanorum fortunam Veneri prædicit, II, 570... 629 N. Martem auxilio mittit Scipioni, IV, 417 seq. tonitru Pœnum revocat a consilio Romæ obpugnandæ, et efficit, ut Fabius dux belli creetur, VI, 595... 618 N. fatorum rerumque seriem pandit, IX, 542 sq. Iridem mittit ad Martem Pallademque pugnantes, IX, 470 seq., 551 sq. tempestate repellit Pœnum a muris Romæ, XII, 602... 667. agit cum Junone, ut Pœni ferociam coerceat, XII, 691 sq. tuetur montem Capitolinum, XII, 719 seq. N. mitis adspicit aliquos, VII, 239 N. Junoni hanc veniam dat, ut Hannibalem præsenti periculo eripiat, simulque ejus et Carthaginis extrema fata pandit, XVII, 341... 384. Juramenta horrenda et sacra fiunt sanguinis potione, II, 427 N. iis fraude se exsolvere conabantur quidam apud Romanos, XII, 301 sq. N. [not. ad v. 299] Juro hanc tellurem, VIII, 105 N. sponte, X, 436 V.L. juratus dux, VI, 346 N. jurata mente numina patria et peregrina vocare, VI, 467 N. juratum bellum, I, 186. fœdus Jovi, I, 9 N. jurati dii, XIII, 747. jurata bella, I, 489. pacta parentum, II, 274. pacta per deos, IV, 789. juris alterni sors, IX, 17 N. Jura belli, VI, 613. carinæ, IV, 714 N. dictare, VI, 693 N. Œnotria pati, I, 2 N. patriæ, IV, 711 N. petere, XVI, 171. statuere Sagunto, I, 650 N. Justus portus, XIV, 201. justa ætas, II, 409. arma, seu exercitus, XII, 470 N. justior ætas tua, cui ultra me, etc. III, 95 N. Juvare hastam amento, IV, 14. Juvenalia arma, II, 312 V.L. Juvenis vocatur, qui jam consul fuerat, etc., IX, 562 N. pulcher, XII, 225 sq. N. [melius XII, 212 sqq. et nott.] Juventus, X, 641 V.L.

K, litera Græca, non Romana, I, 3 V.L.

Labarus, IV, 232. Labat domus alta summi parentis, XVII, 475 N. fides, II, 392 N. genu, I, 529. patria, XVII, 332 N. sententia, XIV, 192. Labefacit Sirius fessum, I, 256. timor mentem, III, 557 N. Labefactat Mulciber montes exesos, XII, 142. Labes feminea, XIII, 17 N. gliscens, XIV, 308 N. interna urbis, VIII, 21 N. Tartarea, XIV, 596 N. tenax nivis, IV, 578 et V.L. labem addere fastis, VIII, 255 N. pellere, XII, 404 N. Labicum, Labici, Lavici, VIII, 366 N. Labicus, V, 565 N. Labienus, X, 32. Labitur gloria, IV, 745. spes, X, 309 N. munere, VII, 740 N. secundis, IX, 352 N. in Tartara, X, 263. mens formidine, X, 605 N. penna, XIV, 595. labenti ævo vir, XVII, 427 N. Labor pro pugna, I, 3 N.; III, 89; XII, 78 N. pro rebus gestis, V, 561 N. pro ærumna, III, 75 N.; 400 N.; VI, 386 N.; VIII, 138; XII, 78 N.; XIV, 615; IX, 535 N. pro virtute, II, 5 N.; IV, 311 N.; XII, 78 N. Herculis, IV, 64. terræ et maris, III, 58 N.; IV, 53; VI, 503; XII, 157 N.; XIV, 583 N. labores parti timore, XV, 52 N. et V.L. Laborat mors, XIII, 870 N. equis mortem, XVI, 410 N. vana, XVI, 508. Jovi regnum, VIII, 116 N. servare, III, 80. Laburnus, XIII, 195. Lacero; lacerat amictus in luctu, XIII, 389. lacerata crines, IV, 774. genas, II, 560. laceratum vulnus, II, 562 V.L. laceratæ viscera terræ, XIV, 15. Lacerto anteire ventos, XVI, 561 N. letali, I, 262 N. librare saxa, I, 317; VI, 248. Lacerus curis, VIII, 25 N. lacera frons, IV, 613. navis, I, 409; II, 306; VI, 685. Trebia, IV, 644 N. lacerum funus, II, 562. laceræ umbræ, XII, 547. laceris crinibus, VI, 560. lacera castra, XV, 9 N. [nota ad h.l. non exstat] Lacessere Martem, I, 680 N. letum, II, 321 N. fata, seu fortunam, IV, 731 N.; XII, 61 N.; XV, 36. rupes cornu, XVI, 8. clamore sidera, XVII, 386 N. frontem pugnæ, IV, 404. Deos precibus, VI, 573 N. Lacon venator, III, 295 N. geminus, XIV, 207 N. Lacrimabile Latio nomen, IV, 729 N. Lacrimæ marmoris, æris, I, 86 N. lacrimarum amnis, XIII, 577. nec deos, nec heroes dedecent, I, 530 N.; II, 476 N. lacrimas alicujus ferre, XIV, 676 N. Lacrimantur, non loquuntur, qui dolori subcumbunt, VI, 592 N. Lacrimosa fata, III, 207. aula, II, 552. Lactea colla, IV, 154 N. Lacus Falerni, VII, 211 N. Ladmus adest infesto vulnere, I, 397. Lædit arma, XVI, 257. ripa gramina, XIII, 4. læsus crimine, XV, 596 læsum corpus (vulnere) V, 602 N. læsæ res, XI, 6 N. Lælius, Scipionis amicus et legatus, XV, 217 seq.; 258 seq.; 274 sq. ejus virtus et eloquentia laudatur, XIV, 451 sq. Lænæ tegmina, II, 166 N. et V.L. textura, XV, 425 sq. N. Laertia regna, I, 290 N.; XV, 303 N. pocula XV, 431 N. Læstrygonum et Lami Antiphatisque sedes, VII, 276 N.; 410 N.; VIII, 528; XIV, 33; 126 N. Lætus pavor, horror, pudor, III, 215 N.; VI, 572 N.; XV, 30 N.; XVI, 431 N. volatus, IV, 115 N. læta arcanis Dea, II, 481 N. gravitas, VIII, 609 N. mensa, X, 375 N. lætum bellum, X, 551. cælum, XII, 602. læti campi, VI, 645 V.L. lætæ artes, XIII, 537 N. læta prata, VIII, 456. lætis fidere, XVII, 141 N. Lævinus, V, 544; VI, 42. Lævis ponitur male pro levis, II, 111 V.L. Lævus limes vitæ, VIII, 612 N. deus, XIV, 494 N.; XV, 512. homo, II, 111 V.L. conatibus, VIII, 22 N. in orbem, VII, 644 N. volatus, IV, 115 V.L. læva fortuna, III, 94 N. hora, VII, 30 N. [nota ad h.l. non exstat] læva conamina Martis, V, 660 V.L. Lageus amnis, I, 196 N. Lagea ratis, X, 321 N. Lagi flumina pars petiere, XVII, 591 N. Lambit ignis culmina, XIV, 312 N. ripas amnis, IV, 350 N. Cf. VI, 223 N. Laminæ candentes in tormentis, I, 171 N. Lampas decurrens cælo, I, 359 N. Phœbi, I, 193; XII, 575, 648. Furiarum, II, 610 N. Vulcani, IV, 694. Lamus rex, VII, 276 N.; VIII, 529 N. Languet hiatus, X, 295. gratia, XVII, 360. amor ferri, XIV, 182. languent fluctus, VII, 259. murmura, X, 245. lumina, XII, 250. languentia stagni, IV, 490. membra leto, I, 503. somno, XI, 418. Languescit ira, XIII, 325. Languida monstris corda fovere, III, 504. Lanigeri luci VI, 4 N.; XVI, 596. Lanugine prima sparsus, VII, 691 N.; XVI, 468. flava signatæ malæ, II, 319. Lanuvium, Junonia sedes, VIII, 361 N.; XIII, 364. Laomedonteus, I, 543 N.; VII, 437 N.; VIII, 172; XIII, 55; XVII, 4. Laomedontiadum urbs, X, 629 N. Lapis lucet in aure, XII, 231 N. Lapsans gressus, III, 632; VI, 79. super sanguine, VII, 610 N. Lapsus aliger, III, 169. Laquearia, VII, 145 N. Lar Laurens, I, 659 N. Lares, Manes, Lemures, Maniæ, Larvæ, eadem numina, et primum evocata in urbium obsidionibus, II, 592 seq. N. Largitur Livius equo totas habenas, XV, 724. Largitor laticis, VII, 164. Largus comæ, VII, 601 N. mercandi dextras, XV, 495. effusa habena, VII, 696 N. et V.L. largas quatit habenas Pœnus asper, XVII, 541. Larinates et Larinum, VIII, 402 N.; XII, 174; XV, 565. Laronius, XIV, 534 V.L. Larus, XVI, 47. Larvæ, v. Lares. Lascivit dextra, XIII, 329. Lascivus Hymenæus, V, 23 N. lasciva lumina, XV, 26. Lassantur oculi, III, 538 N. cautes fluctibus, I, 208 N. Lasso inceptis majoribus ævo, XI, 323 N. et V.L. Lateranus, V, 229. Latex Lyæus, VI, 139 N. Latii, Itali, XII, 412 V.L.; XVII, 432. Latiæ leges, XV, 383 N. Latia fata, XVI, 131 N. Latini antiqui regna, III, 223, 644. Latium vetus novumque describitur, VIII, 356... 411 N. Latmus, I, 397 V.L. Latonia virgo, XII, 713. Latrat orator, VIII, 290 N. latrant fluctus et venti, III, 471 N. vitia, XI, 426 N. Latrator Cydon, II, 444. Latratus Spartani, I, 421 V.L.; XIV, 21 N. Latus ponti, XVII, 249 N. Latus hostis, I, 499 N.; V, 453 N. lata ruina Cryxi, IV, 293 N. lati humeri et pectus heroum, I, 499 N.; II, 154, 453; IV, 415; V, 437, 453 N. Laudatio et laudator mortui, X, 568 sq. N. Laudatur Lucifer Veneri, VII, 640 N. armis, VIII, 461. laudanda monstra, II, 650 N. Laurea in Capitolio deposita a triumphantibus, XV, 119 N. Laureata navis, lancea, laureati fasces, laureatæ literæ, XI, 484 N. Laurens colonus, XII, 706 N. domus, VIII, 358. lar, I, 659 N. lucus, XIII, 65. Laurentes, I, 110 N., 605 N. populi, XVI, 678 N. Laurentia ora, XV, 415. regna, XVI, 151. signa, XIV, 257 stagna, VIII, 28 N. Laurentum, I, 110 N. Laurigeri avi, V, 412 N. Laurus, IV, 175. Laurus deposita in gremio Jovis, IX, 546 N.; XV, 119. Conf. Laureata. Laus, ad quam stimulamur, I, 245; V, 114 N. Lavat hos Æsis, VIII, 448 N. valles sanguine, II, 304. Bætis equos solis, XVII, 638. lavare arma cruore, IV, 166. adspergine silvas, V, 621. Lavatio post cœnam, XI, 418 N. Lavinia Annæ fraudes nectit, VIII, 176 sq. N. Lavinia Pergama, XIII, 64 N., 806. sceptra, I, 44 N. Laxa fides, VIII, 320 N. Laxat campum, V, 269 N.; IX, 557. excubias, VII, 318 N. jugum, XI, 17. mentem, XI, 286. hos inpulsu vis, XV, 717. amnis ripas, XVII, 123 N. milites vulnere, XVII, 422. hiatum, XIV, 239. laxata nox, XIII, 550. ira, VIII, 320 N. laxatas habenas, IX, 657 N. obsidio, I, 582. Leæna feta, h.e. enixa, sævissima, I, 406 N.; X, 124. Leandrius Hellespontus, VIII, 621 N. Leda in Elysiis oris, XIII, 633. Ledæ nomen, XIII, 44 N. Ledæus Xanthippus, IV, 356 N. Castor, XIII, 804. Ledæi fratres a nautis suspirati, XV, 83 N. Ledææ Amyclæ, II, 434 N. Legere pontum, I, 20 N.; VI, 522 N. arva tardo passu, VII, 132; XII, 524. visu omnia, XII, 569 N. trabem jugis, I, 353. hastam ripa, IV, 177. Lemures, vide Lares. Lenis amnis, VIII, 180 N. Lentare bella, VIII, 11 N. Lentulus, I, 676; V, 231; X, 260 sq. Lentus adstat in collibus, XII, 567 N. limus, IV, 577 N. Mars XIII, 772. in umbra, XV, 705 V.L. venit, XVII, 157. lenta cura, XIII, 459. Dea cernit, II, 489 N. exspectat, XIII, 103 N. ira, I, 451; VI, 699; XI, 378. sagitta, V, 19. lenti nervi, IV, 208. lenta stagna, V, 5 V.L.; VIII, 601 N. Leo Libycus, Hannibal, I, 569 N.; VII, 401 N. prendit ac frangit cervicem juvenci, XI, 246 N. et V.L. [recte 243 sqq.] leones mulcent Afri, v. Mauri. Leontini campi, XIV, 125 N. Leponticus, Lepontii, IV, 235 V.L. Leptis Sarrana, III, 256 N. Lernæa monstra, II, 158 N.; III, 32 N.; VI, 182. gemina sectis serpentibus, II, 159 N. Lesbium vinum, VII, 211 N. Lethæi latices, XIII, 555 N. Lethæa virga, X, 356 N. Lethe, I, 236 N.; XVI, 476 N. ubi sit, XIII, 554 sq. N. Lethes Hispaniæ fl., I, 236 N.; XIII, 554 sq. N. Leucasia, VIII, 578 V.L. Leucatæ vada, XV, 302 N. Leucosia, VIII, 578 V.L. Levat equum, VII, 341. caput crista, XVII, 392 N. casum laude, V, 371. levari Romam hoste jubet, VIII, 270. Levis membra, III, 332. fides, VI, 468. bello, VIII, 515 N.; XIII, 214. frenis, II, 64 N.; XV, 560. corde, IV, 706 N. fama, V, 363; XII, 215. sævit, IV, 542. Mars, XVII, 510. metus, IX, 87. pisces, VII, 502 N. leves auræ, I, 601; XV, 162. anni, II, 94. gyri, VII, 645 N. Satyri, III, 394. equi, III, 385 N. levia arma, V, 30 N. Levis (non lævis) juvenis, II, 111 N. et V.L. Levitas Sicana, XIV, 291 N. Lex muneris esto, XVII, 380 N. Libamina belli, IV, 827 N.; X, 551 N.; XI, 376. prædæ, XV, 262 N. in mediam flammam jacta, VII, 185 N. Libare oscula, I, 104 N.; VI, 421 N. dapem diis, VII, 392. sacrum honorem Fabio, VII, 750 N. cristas turbine, IX, 523 N. et V.L. carchesia, XI, 300 N. Libera metuendi juventus, V, 212 N. Liberi fulcra et columnæ domus, II, 65 N. Libido sacra, XI, 310 N. armorum, XI, 598. Cyclopia ad cædes, XIV, 531. Libo cognomen Scriboniæ gentis, V, 411 N. Librat saxa, jaculum, etc., in hostem, ab aure, etc., I, 317 N., 351, 523, 540; II, 622; IV, 453; V, 293, 576 N.; X, 235. fulmina, XII, 624. corpus, XII, 94 N.; XIII, 337. ventus ratem, XVII, 273. visus et nisus, V, 284 V.L.; XV, 426 V.L. oculis, XIV, 398 N. Liburna agilis, XIII, 240 N. Libya, Epaphi f., unde dicta Libya terra, XIV, 577 N. Libye subdita Cancro, I, 194. Alpibus inposita, III, 563 N. Libys, XIII, 94. Libyes, I, 189 V.L. discincti, II, 56 N. Libyssa belua, III, 459 N. Cf. VI, 712; XVI, 556. turba certat, I, 247 N. Lictores in pugna et sagis, IX, 420 N. muti in luctu publico, X, 638 N. Ligare corona Pœnorum terga, VII, 589. Ligaunus jaculo obcurrente non tardatus, IV, 206. Ligurum bella, I, 628 N. Ligus, IV, 591. pernix, VIII, 605 N. Lilæus, XIV, 489. Lilybæon nobile, XIV, 75. Limen primum, VI, 436 N. primum Auroræ, V, 26 N. mortis, V, 423; XIV, 444 N. Limes latus in campo actus, I, 367 N.; IV, 462 N.; IX, 380. sulcatus per æquora, XIV, 362. laxus, quo turmas diducit, IX, 610. durus, quo ætas decurrit, XV, 46 N. lævus vitæ, VIII, 612 N. porrectus lucorum, XIV, 647 N. solis, IV, 105 N. campi præceptus, XVI, 337 N. limite medio incumbens, XVI, 488 N. Lindus, III, 364 N. et V.L. Lingua ardet et aret, XIV, 598 V.L. linguas complures sibi optant poetæ, rem memorabilem relaturi, IV, 525 sq. N. Linquit Pœnum dolus, V, 38 N. linquere aliquem menti, XI, 525. vitam, XI, 398. linquitur cernere, IV, 626. Lintea substringere, I, 689 N. Linteæ loricæ ac galeæ, III, 369 sq. N. vestes sacerdotum Isidis et Herculis Gadit., III, 24 N. Linum multiplex thoracis et galeæ, III, 271 N. Ægyptium III, 25 N.; 375 N.; XIV, 660 N. Arabum, III, 374 N. Sætabis, III, 374 N. Faliscum, IV, 223 N. Lipare, seu Liparæ, ins. ignivomæ, XIV, 56 sq. N. Liquare coria, II, 474 V.L. Liquefactus in aquas, XIV, 225. _liquefactæ _ cavernæ, XIV, 63. liquefacta carmina lyra, XI, 415 N. membra igne, I, 178 V.L. Liquere putri tabo, XIII, 487. liquens Achætus, XIV, 269 V.L. unda gelu, IV, 749. Liquescere fama videbatur Hannibal, XVI, 134 V.L. Liquida æthra, XIII, 18 N. liquidum iter maris, III, 156 N. profundum, XI, 455. carmen, XI, 415 N. liquidas per auras, II, 91. Liquor Bacchi, XI, 301. Lirinates, VIII, 402 V.L. Liris fl. quietus, IV, 348 N. sulfureus, VIII, 399 N. Literna palus, VI, 654 N. squalida VII, 278. Liternum, VI, 654 N. et V.L.; VIII, 531 N. Liternus fl., VI, 654 N. Litorea Cupra, VIII, 432 N. Livens venenum, II, 707. pectus planctu, II, 668. nebula, VI, 282 N. vadum Averni, X, 136. aqua cœno, VIII, 381. dorsum, IX, 577. liventes racemi, VII, 208 V.L. liventia equorum tergora, VII, 685. Livius Claudius Salinator in priore consulatu damnatus XV, 593 sq. N. in altero cum collega Nerone vincit Hasdrubalem ad Metaurum, XV, 601... 807. Livor obtrectat facta, XI, 610 N. angens sua guttura, XIII, 584 N. Lixum, seu Lixus, Linx, Linga, Tinga, III, 258 N.; V, 400. Loco quo sunt fata tua, I, 599 N. Locri, XI, 20 N. Longa nox, VIII, 140. Clotho, V, 404. longæ oræ, VI, 628. longa arva, III, 422 N. cognomina, I, 89 N. mapalia, II, 85. Longævum fanum, XIII, 86. Longe esse, I, 301 N.; XVII, 80. Longinqua æquora, I, 584; XVII, 13 N. Loquuntur exta, I, 139 N. fortes, I, 416. saxa Phœbo, XV, 311 N. equis, XVI, 322. Lora fert secundus, XVI, 387 N. Lorica texta nodis, auro trilix, conserta hamis, II, 401 N.; V, 140 N. lintea, III, 269 seq. N.; 371 N. Lotophagi, III, 311 N. Lotos nimis hospita, I, 311 N. Phrygia, seu Mygdonia, h.e. tibia, VIII, 504 N.; XI, 430 N. Lubrica rostra, VII, 542 N. Luca, seu Lucas bos, IX, 572 N. Lucani, VIII, 569 N. Lucentes arenæ, I, 235 N. vulnere flammæ, I, 174. fluctus, VII, 259 N. Lucifer mari renovatus laudatur Veneri et certat majoribus astris, VII, 639 N.; XII, 247 sq. quum oritur, Hesperus vocatur, VII, 639 N. Lucretia inclita leto, et pudicitia decus Latium, XIII, 822 sq. Lucrinus lacus, XII, 116 N. Lucrina Venus, XIV, 410 V.L. inter Lucrinum lacum et mare agger, seu via, ab Hercule munita et refecta ab Agrippa, XII, 117 sq. N. Luctantur fatis, etc., I, 234 N.; II, 514 N.; IV, 20, 583, 590; X, 553; X, 295; XIV, 454 V.L. inponere, III, 54. mugire, VII, 359. luctans ferro glacies, III, 520. vana, XVII, 313. luctantia lumina, VII, 204 N. Luctificus pavor, VI, 557. Luctus edax in Orco, XIII, 581 N. Ludibrium necis, VI, 524 N. caudæ, XIII, 340. Ludificatur ducem, VII, 214. equo, VII, 646; VIII, 644. Ludit Proteus per varias formas, VII, 423 N. juba per colla, XVI, 363 N. de amore, VIII, 470 N. Pœnum, VII, 15. ludunt præsaga præcordia meos sensus, III, 74. Ludus ei est, III, 349 N. tollere damam, XVI, 572 N. Ludi funebres, XVI, 288... 591 N. de amore, VIII, 470 N. Luere fœdera, I, 671 N. prælia damnis, VI, 286; VII, 514. crimina, XIII, 867. luitur Græcia profundo, XI, 22 N. Lues, I, 174 N., 354; V, 108 N., 390 N.; X, 603 N.; XII, 184; XVI, 622 N.; XVII, 96. Lumen gentis, VI, 130 N.; VIII, 246 N. æratum umbonis, II, 211 N. herois fulget, I, 496 N.; XI, 338. cæli blandum, II, 223 N.; XVI, 73 N. cæcum dei, XVII, 548 N. lumina lasciva Voluptatis jaciunt flammas, XV, 26. ignea serpentis radiant flamma, II, 586. retro fugiunt, II, 465. gemmata peltæ, II, 167 N. Luna fraterno lumine lustrat terras et adflatur, IV, 481 N.; VIII, 174 N. causa fluxus et refluxus maris, III, 59 N. bigas inmittit per cærula, III, 59 N. ejus bis senos orbes complere, III, 67. deduciter cælo a magis, VIII, 500 N. Luna ac Lunensis sinus, seu portus, caseus et marmor, VIII, 480 N. Lunatus flexus, IV, 317. gyrus, IV, 370. Lunata arma, seu peltæ Amazonum ac Thracum, II, 76 N.; VIII, 429. Lupata, frena, I, 217 N. Lupi, freni, I, 217 N. lupi (animalia) olim capti fovea virgultis tecta et balatibus agni, VI, 329 seq. N. Martii, VII, 717 N. Lurida ossa, II, 466. Lusitanæ equæ e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364. Lustra insana, XI, 33 N. exagitare (ferarum), VIII, 565 N. incolunt Hirpini, VIII, 571 N. Lustrat cineres, II, 266 N. clara dies Œtam, VI, 452 N. clipeum visu, V, 307. cærula puppe, XIII, 881. signa, seu maniplos, III, 407; XIV, 626. Hannibalem, XVII, 517 N. lacum, IV, 827. Caucasum, XII, 459 N. Lustratio, VIII, 125; XII, 750. Lustrum etiam tempus quatuor annorum, XVI, 151 V.L. Lusus, a quo dicta Lusitania, III, 101 N. Lutatius ejusque victoria navalis, I, 34 N.; VI, 687 N. et V.L.; XIII, 731. Lux Italum, XIII, 707 N. tanta exoritur, IV, 475 N. armorum, III, 371; IX, 107. nitoris, VII, 471. suprema, X, 153; XV, 66. pro vita, II, 524; VII, 737; XI, 48; XVI, 538. sub lucem somnia vera, VIII, 124 N. lucem pati, VI, 577 N. sine luce genus, VIII, 246 N. luce remota, XIII, 869 N. Lyæi munera, VII, 748 N.; XIII, 416. latices, VI, 139 N. fusi per membra, XIII, 278. Latii, III, 370 N. et V.L. Lychæus, XIV, 434. Lycii arcus, VIII, 494 N. Lycormas, II, 637. Lycurgi ritus, IV, 364. Lycus, II, 177. Lydius Tyrrhenus, qui coloniam Lydorum in Etruriam duxit, V, 9 sq. N. Lydia, I, 157 N. Lydia ora, Etruria, IV, 719 N.; IX, 189. Lydia stagna, bella, cum Porsena, XIII, 828 N. Lydorum populi, Etrusci, IV, 719 N., 738 N.; V, 9 sq. Lygdus, I, 338. Lymphatus cursus, I, 459 N. lymphatæ mentes, V, 224. lymphata boum corpora, VII, 357. Lyndus, v. Lindus. Lyxus, II, 112.

Macæ, II, 60 N.; III, 275; XV, 670 N. Macedonum reges, v. Galeæ. Macetes, seu Macetæ, XIII, 878 N.; XIV, 5; XV, 287; XVII, 414, 632. Mactari exitio, XVII, 499. Macte indole sacra, IV, 475 N. virtute, X, 277. virtutis avitæ, XII, 257. pudici animi, XV, 274. Macula non inlita vita, XI, 43. Maculare crimine mentem, XI, 200. hospite sedes, XIII, 305. Madefacta veneno Assyrio vestis, XI, 41 N. Madefacta luxu meroque membra, XII, 18 V.L.; XI, 407 N. Madens, ebrius, XI, 407 N.; XII, 18. Mæandrus sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat, VII, 139 N. Mæcenas e Cilnia gente Etrusca, VII, 29 V.L.; X, 40 N. Mænala, XIII, 346 N.; XV, 771 N. Mænas armata, III, 102 N. nocturna Lyæo, III, 395 N. et V.L. Mæones, Lydi, et Etrusci, IV, 721 N. Mæonia lingua Homeri, IV, 525 N. pubes, V, 10. Mæonium vadum, I, 157 N. Mæonii coloni, lacus, fluctus, IV, 721 N.; VI, 607; XII, 17; XV, 35 N. Cf. VII, 139 N.; VIII, 482. Mæret dum talia, XVII, 268. Mæstus, v. Mœstus. Magalia et Magaria, vid. Mapalia. Magicus cantus, I, 97 N. cruor, II, 427 N. ignis, I, 430. magica lingua, I, 432. magicæ artes, I, 94 sq. N.; VIII, 99. Magis omittitur, XIV, 634 N. Magister navis, I, 687; IV, 717 N.; X, 612. elephanti, IV, 614. belli, III, 173 N. belli equitumque, VII, 495; XII, 501. militiæ, XVI, 219. stabuli gregisque, II, 690. haud segnis timor, IV, 25 N. Cf. Adp. et Exuere. Magnanimus Senatus, II, 2. magnanima virtus, XV, 387. magnanimi ductores, XVI, 646. gigantes, IX, 309. viri, I, 293. magnanimæ urbes, I, 29 N. Magnetis vis, et ubi reperiatur, III, 266 N. et V.L. Magna sat triumpho visa Superis Carthago, VI, 343 N. magnum est, ex hoste reverti, VII, 240. magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N. maxima rerum Roma, III, 585 N. Mago frater Hannibalis, dux Carthag. fratrem spirans in armis, III, 239 sq.; IV, 311 sq., 562 N. ab Appio vulneratus a Synhalo sanatur et in pugnam redit, V, 344... 375, 530 sq. nuncium victoriæ Cannensis fert Carthaginem et annulos aureos, XI, 369 seq., 483, 611. fugatur et in Libyam trajicit, sed in itinere moritur, XVI, 23 sq. N., 674 N. Mahalces, VII, 559. Maharbal, IV, 562. Malæ pressæ casside, II, 346. signatæ flava lanugine, II, 319; VI, 128. Malefida cassis, XIV, 163 N. Malesuada gloria, XIV, 501 N. Mali morbi, XIII, 581. mala gramina, VIII, 498 N. pectora bello, X, 421. Malignus victus, aditus, ignis, III, 280 N. maligna ars, VII, 266. Malle sibi campum, I, 157 N. Malus erigitur initio navigationis, et deponitur ea finita, VI, 354 N. Mamercus, V, 333. Mamertini, I, 662 N. Manat mors in viscera, V, 528 N. oculus per ora, IV, 762. Manant flammæ, X, 106; XVII, 99 N. contagia morbi, XI, 12. corpora tabo, X, 542. Mancinus, IX, 13, 71. Mandere cruorem ore, I, 424 N. [nota ad h.l. non exstat] ferrum, XVI, 358. humum ore, V, 526 N. Mandonius, III, 376. Manet gradu, XVI, 21 N. me præmium, III, 149, 611. nos et te eadem hora, VI, 509 N. mansurum decus, XVII, 625. Manes exciti magico cantu et sacrificio, I, 97 N. profundi ostenduntur vel visi procedere terræ motu et expavent antiquum diem, V, 618 N.; VI, 180 N.; XII, 129; XIV, 246. ad Manes ferre quid, VI, 423. visi bustis erumpere, VIII, 642 N. iis nigræ sub lucem mactantur pecudes, facta scrobe, I, 97 N.; XIII, 404 seq. N. potant cruorem, et sic loquuntur eliciunturque, XIII, 443 N., 447 sq. N., 494 sq., 621, 706, 735, 736. vocare excitos, XVI, 310 N., 577. ad eos descendere, XVII, 267. infestant interfectores suos, II, 704 N. Cf. Animæ, Lares, Umbræ. Manicæ rigent ex auro, IV, 155. vestis, XI, 41 N. et V.L. additæ viro, XVII, 140. Manipli duri, I, 248 N. equitum, IV, 314 N. Mansuescunt corda, XVII, 463. Mantua, Musarum domus, VIII, 593 N. Manus elephanti, IX, 628 N. manus (genit.) uncæ tela, XIV, 322 N. manu parta formido, XVI, 15 N. proximus ductori, XVI, 115 N. senior, XVI, 644 N. cadere, II, 705 N. manus artificum, XIV, 653 N. in manibus esse, VII, 35 N.; XII, 196 V.L. Mapalia, II, 85 N., 438 sq., 691; IV, 374; XIV, 7 N. et V.L.; XV, 418; XVII, 88 sq. N. Marathonius hostis, XIV, 650 N. Maraxes, VII, 324. Marcellea et Verrea, XIV, 665 N. Marcellus primus Hannibalem vincit ad Nolam, XII, 161... 294 N. Syracusas obpugnat et capit, XIV, 110... 684 N. patronus Siciliæ, et ob humanitatem divino honore cultus a Siculis XIV, 665 sq. N., 680... 689 N. tertia tulit opima spolia, I, 133 N. in Apulia cæditur, XV, 334... 398. ejus virtus laudatur, XV, 337 sq. Marcentes anni XV, 743. Marcia, Reguli uxor, VI, 403 V.L., 574 sq. Marciana carmina, VII, 483 N. Marcida ora, XIV, 636 V.L. Marcius, XIII, 400 N. Mare, ejusque æstus, seu fluxus et refluxus, horumque causæ, III, 45... 60 N., 392 N.; XV, 226. inmane, vastum, ingens, VI, 522 V.L. magnum, h.e. mediterr. VIII, 630 N. Margaritæ, munera rubri ponti, XII, 231 N.; XIV, 663 N. in aure lucent, XII, 231 N. Marius veniet in longum imperium, XIII, 853 sq. Marmarici populi, III, 687. marmaricæ vires, VIII, 215. marmarica signa, II, 57 N. Marmaridæ, medicum vulgus, III, 300 N. Marmarides Scyron, XIV, 482 N. Marmor mœstum, I, 86 N. infidum, mare, XIV, 464 N. Marmoreum collum, IV, 154 N. jugulum, XII, 246 N. templum VIII, 230 N. Marrucini, VIII, 519 N.; XV, 566 N.; XVII, 453. Marruvium veteris Marri nomine celebratum, VIII, 505 N. Mars noster, I, 118 N. sinister, I, 8, 457. egregius, XI, 502. infidus, XIV, 266 N. Iberus, XV, 2 N. lætus cæde, XVII, 489 N. minor, seu levior, IV, 265 V.L.; XVII, 510 N. ejus ingens hasta, I, 433 N. propria sedes Thracia, I, 433 N. eo sati Romani, I, 635. Carthagine præ ceteris diis cultus, II, 365 N. equi et currus, I, 433 seq. N.; III, 702 seq.; IV, 430... 444 N.; XVII, 487 seq. clipeus fulminis flammas spargens, galea nulli deorum facilis, thorax Cyclopum labore sudatus, et hasta, IV, 432 seq. N. præcipuæ partes in Gigantomachia, I, 435 N.; IV, 435 N. strepitus currus, IV, 436 N. comites et aurigæ, Furor, Iræ, Pavor, Bellona, IV, 436 seq. N. fulmina mittit, IV, 440 seq. N. ingressu strepituque currus quatit cælum ac terram, IV, 442 seq. N. Scipionem juvenem tegit in acie et laudat, IV, 457... 479. pro eo pugnat cum Pallade, IX, 438 seq. N. in Pœnos furit, IX, 486 sq., 521 sq. invitus et cum fremitu ex acie excedit jussu patris, IX, 551 seq. tuetur campum Martium, XII, 716 N. Marsi et Marsica oppida, bellum, etc., VIII, 495... 509 N. Marsa veneficia et artes magicæ, VIII, 496 sq. N. Marsorum origo a Marsya, VIII, 502 sq. N. Marsya fugit Phrygias trans æquora Crenas, VIII, 503 N. et V.L. Martigenum vulgus, XVI, 532 N. martigenæ populi, XII, 582. Martius clamor, V, 171 N. lupus et tigris, VII, 717 N. Hannibal, XV, 407. sonipes, I, 222. Martia plebs, VIII, 269. virgo, VIII, 428. Martia ora, XVII, 646. Masinissa, socius Pœnorum, ad Romanos deficit, et Scipionis ope regnum paternum, a Syphace expugnatum, recuperat, XVI, 115 sq. ei crines ardent, unde mater quævis fausta ominatur, XVI, 118 seq. N. fortiter pugnat ad Zamam, XVII, 413... 431. Massæsyli et Massyli, seu Massylii confunduntur, XVI, 170 N. Massagetæ bibunt sanguinem equinum, III, 360 N. Massicum vinum, et Massicus mons, IV, 347 N.; VII, 162 sqq. N. Massilia, colonia Phocæorum, IV, 52 N. Dianæ Ephesiæ sacrificia humana mactat, XV, 169 seq. N. Massylia signa, XVI, 184 N. Massylus rex, XVI, 234. ensis, V, 413. Massyla gens, II, 108 N.; III, 282; VIII, 99. vates, I, 101 N.; II, 298. fera, XII, 276 N. Cf. Massæsyli, et Mauri. Masulus, I, 405. Mataurus, v. Metaurus. Mater bellorum Pyrene, XVII, 640 N. Mathematici descriptio, XIV, 343 sq. Maturus ad arma, XVI, 656. Mauri, Gætuli et Massyli leones mulcent et fetus eorum alunt, I, 406 N.; II, 440; III, 288 sq.; XVI, 235 seq. N. serpentes sopiunt, etc., v. Serpentes. sunt Nomades, II, 441 seq. N.; XV, 538 N. Conf. Mapalia. Maurus pastor, XVII, 90. Maurum jaculum, III, 339 N.; IV, 567 N. Maurusia pestis, IX, 620. præda, XVI, 553 N. taxus, IV, 567 N. Mavortius Hæmus, XI, 464 N. Mavortia pectora, XV, 4. Mazæus et Mazæi, IV, 627 V.L. Meatus nubivagus, XII, 102 N. Medicare æstus vulneris, VI, 99. tela veneno, VII, 453 N.; XIII, 197. medicata ora, XIII, 478. papavera, X, 352. Medici sanguinem abluunt et sistunt aqua frigida, et calida dolorem mitigant, vires autem parco cibo restituunt, VI, 91... 95 N. medicorum amictus adstrictus, V, 366 N. Medicina subcubuit malis, XIV, 609 N. Medicum vulgus, III, 300 N. medicæ artes veterum, V, 351 sq. N. Meditamina belli cauti amare, VIII, 324. Meditari formas in pulvere, XIV, 677. stragem, IV, 336. pugnas, V, 315 N.; XII, 711 N. in prælia, V, 315 V.L.; XVII, 438. vulnus, IV, 188. Medius axis, VIII, 650 N. fervor, dies, I, 258 N., 284 N. pacatorque Syphax, XVI, 221 N. per viscera teli, I, 307 N. media vox, II, 329. e medio sumere hortamenta, V, 159 N. Medullæ telluris, VII, 490 N.; XII, 136. Medusa Phorcynis, II, 59 N. saxitica, X, 177 N. ejus antra et sedes, II, 59 N.; X, 178 seq. N. caput in ægide Palladis, IX, 441 sq. Medusæi chelydri, III, 316 N. Megæra, III, 37 N.; XIII, 432. Megara, XIV, 26 N., 273. Melas fl., XIV, 260 N. Melior, v. Bonus. Melite lanigera, XIV, 251 N. Mella Neleia Pyliæ senectæ, XV, 456 N. Membra Carthaginis truncata, XVII, 149 N. Libyæ, II, 310 N. paria, II, 525 N. pro membris arma fuere, XII, 24 N. Memento servare, etc., III, 118 N.; IV, 286, 817; XVI, 219. Memnon Eous, III, 334 N. Memorare ter centum annos, II, 4 V.L. memoratus primis Trojæ ruinis, I, 513. memorata Ichnusa Graiis, XII, 358. Memori amore tenere, III, 65 N. ira, XIII, 71 N. mente condere, XIII, 40. Memphis Nilotica, XI, 431 N. Memphitis tela, XIV, 660 N. Menæi viri, Menæ, Meneii, Menanini, XIV, 266 N. Mendax tellus, VII, 160 N. Cf. Fœnus. Meninx, III, 318 N. Mensa neglecta, I, 613 N. mensæ alia tellure petitæ, citreæ, etc., XIII, 354 N. Mentem exuere, et excuti, VII, 495; IX, 644 N. sistere, X, 407 N. alicui dare, I, 63 N.; VI, 609 N. mente intrare Styga, VII, 586 N. mentes superæ, I, 19 N., 124. vatum, III, 5. Mentitur Jupiter, I, 417. fratrem, II, 637 N. minas, XIII, 166 N. præpes Superos, IV, 129. Roma te prolem Tonantis, XVII, 654. tellus colono, VII, 160 N.; XIV, 23 N. Mercurius a Jove missus somnianti Hannibali adparet, III, 163 sq. N. virga tenebras fugat, etc., III, 199 N. editus antris Cyllenes, III, 203 N. virga somnum inmittit, X, 556 N. animas deducit ad inferos, XIII, 630 N. ejus talaria, XVI, 501 N. Merendo exsangues, II, 320 N. Mergere gurgite tonsas, XIV, 533 N. mergente consule, VIII, 285 N. mergitur Astur telluris visceribus, I, 231. Himera ponto, XIV, 233 N. mersus cruore campus, I, 50. strage, IX, 189. Ulysses pelago, II, 182. mersa libidine vita, XI, 427. naris, X, 78 N. vetustas, seu fata caligine, VIII, 45; XI, 122. mersi Syrtis arenis populi, I, 644. Meritare, X, 655 N. Meroe, II, 104 N. Messana, I, 662 N.; XIV, 194 N. Messapus rex, XII, 393 N. et V.L. Messor bis tondet flavas aristas, VIII, 61. Metæ finis, XVI, 512 N. metam stringere, V, 24 N.; XVI, 361 N. meta substructa, VII, 676 N. metæ cladis (plur.) IX, 549. Herculeæ, IX, 185 N.; XVI, 149. nullæ regnis, VII, 478. metas ævi servare, X, 208. Parcarum inpellere, V, 405 N. stringebant tenebræ, XIII, 299. terrarum invisere, XIV, 8. metis narrandi pressis stringere famam, VIII, 48 N. Metabus, IV, 337. Metalliferæ terræ, XV, 498. Metallum chalybis, II, 403. de Marmore, sulfure, gemmis, etc., VIII, 480 N. Metari agros fuga, VI, 58 N. Metaurus, IV, 187 N. et V.L.; VII, 486 N. et V.L.; VIII, 449; XV, 556, 619 N. Metellus juvenibus quibusdam auctor est, ut Italiam relinquant, X, 415 sq.; XII, 299 sq. Metere colla ense, IV, 213 N., 462; X, 146; XIII, 218; XIV, 134; XVII, 146. segetem, XVI, 615 N. regionem, urbem, colles, VIII, 564 N. Methymna ferox, VII, 211 N. Metiri tecta urbis sc. oculis, I, 299. æquor, seu juga venatibus, III, 339 N. pectus cuspide, IV, 292 N. stagna Eridani, V, 156 N. ruinas auro, VIII, 676 N. Metiscum ingentem demittere umbris, I, 437 V.L. Metus Deorum, I, 82 N. inopinatus et magnus clamandi facultatem adimit, VI, 188 V.L. non æquus in arctis rebus suasor, V, 478 N.; X, 597 sq. Meus dies, Mars, etc., I, 118 N. Murrus, II, 562 N. meæ iræ, VII, 564 N. Mevanas, IV, 544 V.L. Mevania, IV, 544 N.; VI, 645 seq. N.; VIII, 456 N. Micat lingua, VI, 223 N. igneus æther, I, 135 N. serpens tergore, II, 547. tremulo conatu, IV, 211 N. Micipsa, II, 160. Migrantur regna Superis, VII, 431 N.; XIII, 266. Milichus, III, 104 N. et V.L. [not. ad v. 97] Militum exercitia, VIII, 551 sq. N. Mille carinæ Trojam raptæ, III, 229 N. Milo Lanuvinus murali corona donatus, XIII, 364 sq. N. Mimas mons, III, 294 N. gigas, cui inposita Prochyte ins. IV, 276 N.; XII, 147 N. [XII, 147: nota ad h.l. non exstat] Minæ durant frontibus cæsorum, V, 673 N. pelagi, XII, 157. Minantur cælo saxa, IV, 2 N. observet pacta hospita, XVII, 77 N. minans servitium, XV, 589. Minax sonitus, XII, 140. minacia jussa, XI, 208 V.L. Minerva, ad stagna Tritonidos paludis edita, invento Libyen perfudit olivo, III, 322 sq. N. (Cf. Tritonia et Tritonis.) certat de pulchritudine cum Junone ac Venere, VII, 437 sq. N. Hannibali auxilio venit et pugnat cum Marte, IX, 438... 485 N. Cum Jove expostulat de furore Martis, IX, 526 seq. ejus ægis, cassis, fulminei oculi, etc., IX, 441... 469 N. adjuvat Argonautas, XI, 471 sq. N. fulmine percutit Ajacem Oiliadem, XIV, 479 N. ejus species, VII, 459 sq. N. Ministrare pœnas, ut apud alios poetas pœnis, velis, telis, habenis, vitiis, II, 674 V.L. bello, XII, 310. Minitantia fata, XIII, 170. Minoia tela, II, 107 N. Minor frontem, III, 42 N. et V.L. Mars, IV, 265 V.L. minores, posteri, VI, 550 N.; XVI, 44. infantes, II, 491 N. Superi fatis certasse, V, 76 N. minora periclo tela, X, 23. Minos, ad cujus uxorem Pasiphaen Galbæ maternam originem referebant, VIII, 470 N. Dædalum in Siciliam persequens a Cocali regis filiabus occiditur, XIV, 40 seq. N. judex inferorum, XIV, 42. Minucius Rufus VII, 386 V.L. dux temerarius, qui monita Fabii spernit, eoque absente pugnat cum Pœno fugam simulante, ut ejus furorem alat, VII, 377... 408, 494 sq. æquato sibi cum Fabio imperio vincitur ab Hannibale, VII, 513... 535. a Fabio servatur, VII, 536... 729. Fabium patrem salutat, VII, 730... 750. perit in pugna Cannensi, IX, 561 sq. Mirabile, seu mirum quantum, VI, 620 N. Miscere pugnas, prælia, bella, certamina, I, 69 N., 266; II, 152, 528; V, 302; IX, 233, 330; XIV, 521; XV, 673; XVI, 48. agens Martem, XVII, 480 N. campum, V, 434 N. omnia et versare, VII, 141 N. pocula, VII, 169 V.L. se labori, XVII, 29. facta dictis, XIII, 104. studia, IX, 405. urbis fata suis, II, 301. murmura linguis, III, 305. sidera ponto, XVII, 377 N. caput cælo, IV, 742. mixta gemma poculis, XIV, 662 N. cælo Ceraunia, V, 384 N. murmura vana ventis, XII, 629 N. Misenus tibicen Æneæ, a quo dictus Misenus, seu Misenum opp. et prom., VIII, 538 N.; XII, 155 N. Misera bona, XI, 419 N. Miserescit etiam hostis, II, 653 N. Mitescit annus, XV, 502. Mitifica mens, XII, 474 N. Mitigare artus, VI, 93 N. [nota ad h.l. non exstat] Mitis Iulus, Venus, VIII, 107 N. fluvius, IV, 85 N. Neapolis, XII, 27 N. plaga, I, 213. Campania, VI, 651 N. manus, VIII, 75. quies, VI, 97. adspectus, VIII, 560. flamma, XVI, 121 N. Deus, VII, 239 N.; XIII, 320. mites cerastæ, III, 302. Sarni opes, VIII, 537 N. opes Hieronis, XIV, 653 N. mite et cognatum homini Deus, IV, 795 N. decus dextræ, XIV, 148. factum, VII, 711. os, IX, 542. flamen, IX, 358. non mitis Iberus, XVII, 641 N. Mittere in secula, populos, ora, etc., II, 511 N.; VI, 711. sub Tartara mentem magnam, VI, 40 N. se cælo, XI, 411. somnum chelydro, III, 354. equos citatos verbere, XVI, 423. Mobilis agger, IX, 240. ala, IV, 148. ira vulgi, VIII, 286 N.; XVI, 315 N. mobile pectus XVI, 146 N. [nota ad h.l. non exstat] Moderamen lentum, VII, 15. equi sero discere, XVI, 417 N. Moderari boves, IX, 572. furori, XIII, 670. planctu volatum, XII, 101 N. turbatum profundum lyra, XI, 446 N. Modestior armis, XVI, 134 N. Modis Latiis resonat Helicon, XII, 412 N. Modo, de tempore satis longo, XV, 90 N. Modulari sonos, XI, 465. carmen, XIV, 472. Modus rei est, seu additur, III, 559; IV, 666 N.; VI, 107; VII, 12; XVI, 224. fati, I, 228 N. auri, XI, 40. Mœnia, Alpes, XV, 509. Mœstus Acheron, XIV, 243 N. mœsta cura, VI, 551. ira, II, 139. mœstum marmor, seu ebur, I, 86 N. mœstæ cupressi, X, 534 N. Moles montis, I, 128. muri, XII, 108. maris, III, 46 N.; IV, 322; XIV, 123. scopulorum, I, 371; V, 301. arboris, VI, 195. viri, IV, 290; VI, 112; XV, 336. Gigantum, XVII, 649. corporis, V, 436; IV, 530. Divorum, IX, 300. feræ, III, 464; IX, 560, 571, 619. equi, XVII, 556 N. Martis, belli, III, 594 N.; XV, 136. rerum, VI, 594. ruentum, X, 212. ruinæ, IX, 504; XVII, 424. necis, XI, 309. major Alpibus, XII, 71 N. turrita, IX, 239. juventæ, II, 154 N. putris Alpium, III, 643 N. magnas terra marique movere, XIII, 864 N. mole acti retorquere hastas, I, 641 N.; IV, 449 N. tota se tulit, I, 497 N. magna vexillum ferebat, V, 337. tota tenebat tegimen, IV, 385. sua perimere, XIV, 554 V.L. tota laborare, XVI, 184. prorumpere, VII, 681; XII, 39 N. graviore certamina movere, VII, 569. majori premere virtutem alicujus, XVI, 34 N. ter gemina ruere, XV, 190. invicta stat mens, XI, 207 N. nivali æquatus, II, 313 N. nova reparare campum, IX, 417 N. adversa stat ductor, IV, 651 N. molibus claudere portus, ac mare inplere, II, 408 N.; IV, 295 sq. N.; XIV, 645 N. Moliri populos, I, 645 N. vias, IV, 788 N. dextra, h.e. cædere, XIII, 48 N. fulmine Alpes, V, 385 N. et V.L. sagittas, robora, V, 385 N. bella lacertis, XV, 17. nova, II, 149. aras, IV, 822. letum ab ense, X, 5. excidium, I, 13. pestem, insidias, periculum, VII, 264 N. facinus dextra, XI, 196. certamina, XVI, 6. triumphos, XVI, 631. mare tridenti, XVII, 242 N. cacumen proferre, V, 485. prælia, XIII, 198. Mollis cura, XV, 703 N. tactus, VI, 92. ritus, XII, 31. victus, XV, 54 N. aditus, IV, 489 N. molle Zephyro, V, 466 N. imperium, VIII, 57. certamen, IV, 137. mollia jussa, XIV, 151. dictu, I, 113 V.L. crura superbi gressus adtollit, XVI, 443 N. mollissima mensæ canere, XI, 439 N. Mollitus amore, XIII, 118. mollita lympha flammis, XI, 418 N. manus calathis, II, 70 N. vis, XIII, 325. pruina flammis, III, 482. Molossi canes, II, 689 N. Momentum rerum, VIII, 251 N. Monæsus, VII, 604. Monent vates, oracula et dii, III, 181; IV, 120 N.; V, 117; XVI, 140. monita somni, X, 372. vatum, seu deorum, IV, 120 N. Monitor Deus, III, 219; IV, 723. militum, VIII, 370 N. Monœci saxa, I, 586 N. Monstra laudanda, ponæ, fidei virtutum, II, 650 N. omnia a Terra genita, V, 111 N. hominum, tellure sata et vix uno vulnere vitam reddentia, V, 111 N. Lernæa, II, 158 N. clara, XVI, 133 N. monstro latet lumen Dei, XVII, 550 N. monstris languida corda, III, 504 V.L. Monstrant Dii, XVI, 591 N. monstrans feritate parentem, III, 360. monstrare futura, IV, 121. monstrata Garamantica, V, 364 N. Montes armorum, X, 548. certantes cælo, XVII, 318 N. Montivagis cursibus infestare hostem, III, 546. Mopsus, II, 89. Mora belli, I, 479 N.; VIII, 33 V.L. capuli, I, 516 N. æris, V, 319 N. una, XIII, 153 N. moram eundi non passus, XII, 472 N. non mora, quin, XIV, 580 N. moras leti proferre, trahere, producere, II, 597 N. Morantur claustra, XIII, 108. prodigia Parcas, V, 75. iræ, XV, 483. patriam, X, 384 N. Mordax cura, I, 85 V.L. Mordet ora frenis, VII, 68 N. cornus tegmina, X, 117. dolor, cura, invidia, VII, 271 N. fibula, VII, 624 N. hastam, V, 332 N. humum, V, 526 N.; XV, 380. ripam amnis, IV, 350 N. Morgentia, seu Morgantia, XIV, 265 N. et V.L. Moribunda inanus lora retentat, IV, 210 sq. N.; X, 199. Morienti lumine, XVII, 456. morientium prædictiones ratæ, IX, 134 sq. N. mortuos revocare ad vitam, seu conclamare, II, 647 N. laudare, X, 568 sq. N. eorum corpora condire et in patriam mittere, XIII, 459... 464 N., 475. eos tractandi et sepeliendi varia genera, XIII, 468 sq. N. iis tumulus erigitur in campo Martio, XIII, 659 sq. N. cum armis artisque suæ instrumentis cremantur, XIII, 693 N. Morinus, VII, 605. Mors suprema, extrema, ultima, V, 416 V.L. inhonorata, inhonesta, ingloria, ignobilis, turpis, ignava, III, 123 N.; IV, 605; IX, 512; XIV, 607, 632. pulchra, honesta, honora, egregia, II, 705 N.; III, 123 N.; IV, 508 N., 671 sq.; XVII, 260 sq. in undis dira, IV, 669 sq. N.; XVII, 559 sq. N. comes Furiæ, II, 548. æquat divites egenis, V, 264 sq. N.; XIII, 777. circa decem inferorum portas errat, XIII, 561. vasto pandit cava guttura rictu, II, 548 N.; XIII, 560 N. mortis timor, II, 223 seq. N., 576 N.; XIII, 883 sq. necessitas, III, 134 sq. N.; V, 406 N. color occupat artus, VI, 409 N. mortem longam sibi facere æquore, XIV, 478 N. morte permixta, IV, 590 N. injecta tegere, VI, 32 N. sua perimere hostem, XIV, 554 N. in morte adhuc conspicua virtutis signa, V, 669 sq. N. ut in vita, conjungi cupiunt amici, IX, 408 sq. N. mortes sævas exceptare per pectora, IX, 369 N. Morsus famæ, doloris, curæ, invidiæ, VII, 271 N. necis, XIII, 274 N. telluris, V, 526 N. morsus (plur.) tenaces, XIV, 327 N. mentis edunt te, XVII, 344 N. loricæ resolvit fibula, VII, 624 N. Mortalis animus, II, 316 N. hostis, II, 339 N. mortales curæ, I, 85 V.L. Mos: sine more ruere, X, 31 N.; XII, 449 V.L.; XVII, 588 V.L. more aliquid facere, XII, 449 V.L. Mosa, XV, 727. Motare, v. Mutare. Motus avidus esse, I, 56 N. Motye, XIV, 273 V.L. Movere certamina, I, 6; II, 430; VII, 569; IX, 282. arma, II, 352. bella, IV, 780. furores, X, 49. Martem, XVII, 87. pontum, I, 37. signa, IV, 276 N.; IX, 210. fora voce, I, 441 N. extrema miseris, XIII, 97 N. soporem, XIII, 257. movet taurus signa, V, 314 N. motum cælum, III, 205 V.L.; XV, 145. Mucius Scævola, VIII, 386 sq. N. Mugit ara, VII, 50. Aufidus, VIII, 629. Olympus, XI, 518 N. sacerdos, XII, 323 N. Mulcare, v. Mulctati. Mulcere membra sopore, III, 170 N. tristia somno, VII, 293. labores, IV, 748 N.; XII, 220 N. dolores, XIII, 396. questus, X, 615. pectora, XVII, 46. leænas, I, 406 N. incendia undis, VI, 163. vulnus, V, 368 N.; VI, 92; XIII, 455. monendo, XII, 692. pocula succis Lyæi, VII, 169 N. silvas cantu, XIV, 472 N. colla manu, XVI, 237. mulcet ver rura sereno, XII, 4 N. Mulciber, IV, 668; XII, 141. victor XVII, 101. Mulctati, seu multati et mulcati cæde, X, 462 V.L. Mulctra fluxit mero, VII, 190 N. Multifida flamma, XIV, 420 N. Multiplex proavis, V, 543 N. linum, III, 271 N. aurum, h.e. lorica, multis aureorum annulorum nexibus ornata, X, 114 N.; XVI, 582. Multus in ira, XIV, 530 V.L. avus præfulgebat titulis, IV, 497 N. micat serpens, II, 547. multa cervix, XVI, 362 N. nox, II, 503. Munda, Emathios Italis peritura labores, III, 400 N. Mundus pro terra et cælo, III, 611 N.; XII, 336 N.; XV, 145 N. pro Superis, XII, 336 N. ejus imperium sorte diviserunt Jupiter, Neptunus et Pluto, XVII, 37 N. origo, XI, 453 sq. N. Munimina ærata, XIV, 158. Graia, XII, 41 N. Munitus in prælia pelta, II, 80. Munus humandi, II, 265. inane peremtis, X, 536 N. tenebrarum, XV, 625 N. [not. ad vv. 621 seq.] munera Bacchi, VII, 748 N.; XI, 286. Muralis ictus, VI, 269 N. turbo, IX, 568 N. fossa, VIII, 553 N. muralia tormenta, VI, 213. Murex auratus, IV, 324. pinguis, X, 570 N. Sarranus, XV, 205. acutus, scopulus, XVII, 276 N. pictus, XIV, 658 N. Murgantia, XIV, 265 V.L. Murmur Cori, I, 469. cæli, XII, 685. tubæ, V, 12. fractum in casside, I, 532 N. fatidicum, III, 680 V.L. altum, III, 698 N. cantus, VI, 669. arcanum, XIII, 428. aquæ, IV, 224 V.L. murmure deficiens, X, 456 V.L. Murmurat alta domus strepitu, XI, 280. Murranus, IV, 529; V, 172. Murrus, I, 377 sq.; II, 556 sq. Murus miseris magnus ruit, II, 576 N.; XVI, 68 N. feræ, IX, 602. Musæ sacra ferunt Domitiano, III, 620 N. Musarum invocatio, I, 3 N.; IX, 340 sq. N. Musco virentia antra, XV, 775. Mussat Virrius, XIII, 261. Mutabilis hora, III, 141 N. Mutare et motare pro movere et nutare, VI, 234 V.L. tegimen, I, 528 N. jugum terris, III, 227. hostem, V, 286 N. mortem obposito pectore, XIII, 657 N. saltu ramos, VII, 673 N. ex sese nomina terræ, XII, 360. gemitus mugitibus, XIV, 214. casas marmore, XIV, 464. solum sceptris, VII, 562. mutatus mentem, tela, membra, V, 491 N., 500; VII, 425. mutata mors, XII, 265 N. in faciem, X, 85. Mute, XIV, 273 V.L. Mutina, VIII, 591 N. Mutus lictor, X, 638. muta arena, VIII, 126 N. mutum ævum, III, 579 N. muta agmina, XV, 615. Mutyce, XIV, 268 N. Mycenæus rector, XV, 277 N. Mycene Agamemnonia gratissima Junoni tecta, I, 27 N. Mycenæ magnæ invasere Trojam, VIII, 620 N. Mygdonia tibia, VIII, 504 N. Myle, seu Mylæ, XIV, 202 N. Myrice nympha, III, 103 N. [not. ad v. 97] Mysteriorum Cybeles silentium, XVII, 22 N.

Nabis, XV, 672 V.L. Naïdes passim scribendum pro Naiades, V, 21 V.L.; VI, 289. quævis Nymphæ, XV, 772. Nam et namque græce et insolenter positum, XI, 291 V.L.; XIII, 468 N. Nancisci nullam thalamis, VIII, 193 N. Nar, VIII, 451 N. Nare mersa canis, X, 78 N. sagax Umber, III, 296 N. Nare pro volare, III, 662 N., 683 N. Naritius, v. Neritius. Narnia, VIII, 458 N. Nasamones, I, 408 N.; II, 62; III, 320; XIII, 481; XVII, 246 N. Nasamonias Harpe, II, 117 V.L. Nascitur ferrum e corpore, V, 452 N. in secula virtus, VIII, 371 N. nascuntur tecta, XIV, 309 V.L. nasci bis posse non datur, XV, 64 N. natus Marti, seu ad bellum, III, 335 V.L.; XV, 461. nata dextera urbi, VI, 340 N. nascenti addita fata, II, 224 N. Nasica, v. Scipio. Nasidius, XV, 450 V.L. Nassæ descriptio, V, 48 sq. N. Nantant arva sanguine IV, 162 N., 749; XII, 674. nidi halcyones, XIV, 275. oculi parva luce, II, 122 N. natabat bonis mens ægra, VII, 726 N. Natura loci, IV, 91 N. Naufraga porta, XIII, 541. Syrtis, XVII, 634. ossa, XIV, 634. Naufragio se armare, XIV, 545 N. naufragia invadere, III, 321 N. Naulocha, XIV, 264 N. Nauticus clamor, XI, 487 N. Nava femina, I, 562. manus, XVII, 125 N. rudimenta, nava I, 549 V.L. Navis tutela, seu præsidium, et insigne, seu παράσημον, XIV, 410 N., 437 V.L., 542 N. naves sex ordinibus, XIV, 574 N. deductæ et subductæ, II, 407 N. abscondunt, tegunt, operiunt mare, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. per terram tractæ, XII, 443 sq. N. quo ad eas parandas instruendasque pertineant, VI, 350 sq. N. Ne pro ne quidem et nedum, V, 410 N. pro nonne, VII, 148 N. Nealces imperator, IX, 226. Neapolis, III, 256 N. olim Parthenope dicta, VIII, 534 N.; XII, 33 sq. N. mitis, ejusque otia Musis hospita, portus, gymnasia, etc., XII, 27 sq. N. Nebris Bacchi et Baccharum, III, 395 N. Nebrissa urbs, III, 393 N. Nebrodes, XIV, 236. Nebula veneni, VI, 282. Nebulosa saxa, I, 586 N. Necopina sors, IX, 98. Nectarei favi, XIV, 199. Nectere alicui catenas, XI, 240 V.L. dolos, III, 233 N.; VI, 326. Nefas avertere, III, 126 N. velle, IX, 125 N. Negant fata depellere dedecus, I, 107. negare somnum naturæ, I, 245. victori corpus spoliare, I, 520. exstingui, IX, 534 N. negatur ei intravisse, XII, 490 N. gressibus humanis Alpium transitus, XVII, 501. negatus famæ, I, 393 N. Neglecta mensa, I, 613 N. urbs diis, II, 657 N. Neleia mella XV, 456 N. Nemeæ pacator, II, 483 N. Nemeæus leo, III, 33, 34 N. Nepe, Nepet, Nepete, Nepesini, VIII, 489 N. Nepotibus tradita arma, I, 18 N. in seros nepotes venire, IV, 399 V.L.; VI, 636 N. Neptunia freta, III, 50. regna, XIV, 363. Neptunicola Telon, XIV, 443 N. Neptunus rubescit, XII, 574. favet Scipioni, XV, 18 sq. N., 159 sq. N., 253 N. tauro placatur, XVII, 50 N. tempestatem inmittit Hannibali, XVII, 236 sq. N. in imo maris residet, XVII, 236 N. perlabitur æquora curru, III, 410 N. placidum caput extulit undis, VII, 255 N. [nota ad h.l. non exstat] Nereia turba, VII, 416 N. Nereidum antra et chorus, III, 413; XIV, 222. eæ belluis marinis vehuntur, XIV, 570 N. Nereus evolvitur antris, III, 49. inmugit, IV, 298 N.; XIV, 18 N., 414. expavit lumina, XVII, 624 N. [nota ad h.l. non exstat] tridenti movet vada, III, 53 N. Cf. XV, 240. Neritia proles, II, 317 N. et V.L. Meninx, III, 318 N. Neritos, II, 317 N. et V.L.; XV, 305 V.L. Nero C. Claudius, VIII, 412, 413 N.; XII, 483. Hasdrubalem vincit ad Metaurum, XV, 544, 823. Nervo intento adsignare sagittam, XIV, 398 N. nervi adducti, I, 334 V.L. Œagrii, V, 463 N. sonantes, II, 91 N. trementes, II, 467 V.L. nervis subtexta tegmina, IV, 291 V.L. Nescit pati, XVI, 284. Nescius miserescere, vinci, turbari, etc., II, 653; III, 548; IV, 83; X, 216, 490. Nessus turriger, XIV, 500 N. Nestor, v. Neleia et Pylius. Netum, XIV, 268 N. Nex aufertur alicui, II, 634 N. Nexilis squama loricæ, V, 140 N. Nexu elisus leo, III, 33 V.L. Ni pro ne, I, 374 N. et V.L. ni cuncta condiderim uno tumulo, tum opto, etc., XV, 538 sq.; XVI, 695 sq. Nicias, XIV, 281... 286 N. Niger metus, etc., III, 211 N. somnus (seu mors), VII, 633 N. nigra umbra, V, 484. nigrum os Invidiæ, VIII, 290 N. nigri elephanti, III, 463 V.L. venti, III, 524 N. nigræ res inferæ, I, 119 N.; VIII, 116 N. Nigrans dorsum elephantis, IV, 618 N. caligine, IV, 306. corpus Phœbo, IX, 225. procella, XII, 620 N. profundum, XVII, 257 N. nigranti sulco spumantia cærula, XIV, 380 N. nigrantes nubes, II, 659. alæ Boreæ, XVII, 248. pulvere, III, 407. globi, IV, 441. Nihilum; non pro nihilo est mihi fœdera rumpi, II, 494. Nili septem ostia, I, 197 N.; III, 265 N. Nilotica Memphis, XI, 430 N. Nimbosi montes, III, 195. vertices, III, 417. Nimbus arenæ, X, 229. pilorum s. telorum, I, 311 N.; V, 215; IX, 311, 580; XII, 177. nimbis horrescit tempestas, I, 134. Nimii pecori soles, XV, 705. ruunt, XVI, 342. Nimirum, XII, 71 N., 633. Niphates, XIII, 765 N. Nisu ingenti raptum, I, 449. ægro scandit, I, 495. acri se concitat, I, 531 N.; V, 234; XVI, 542. unanimo funditur, V, 214. vincit magnos artus, VI, 306. dubio vestigia trahit, I, 554 N. ægro ad prælia, II, 518 N. doloris adjutus, V, 326 N. nocturno, I, 64 V.L. Nitescit seges, IX, 361 V.L. virtus duris, I, 533. Nitet æther purgatus discussis nubibus, XII, 638. collum, XIII, 780. læna, XV, 421. decus fronte, XII, 228. patre linguaque, VI, 19 N. flore primo, VI, 65. nitent dumi cæde, capilli unguentis, etc., V, 459 V.L. Nititur virtus ad laudem, IV, 604 N. subire, I, 490; V, 67 N. magnum, XVII, 454. nituntur frustra monita, XVII, 85. nitens in limine primo stat, V, 26 N. Nivalis fulgor, XVI, 471. Pyrene, I, 486. Nivea aqua, arma, etc., IV, 533 V.L., 543 N.; VI, 664; VIII, 480; XII, 243. Noæ et Noæi, XIV, 266 V.L. Nobilis arbor succo, III, 310. Cf. I, 77; II, 612. nobile nomen damnis, III, 356, 585. Nobilitas pœnæ, VI, 114. Nocturnæ Mænades Lyæo, III, 395 N. turres, I, 580 N. Nodosa clava, II, 246. Nodus aureus, seu circulus capillorum, IV, 202 N. nodo adjuta, seu inpulsa lancea, I, 318 N.; IV, 289 N.; VII, 656; XIII, 160. dira trabs, IV, 282 N. religare crines, II, 78 V.L.; XV, 26 N. nodis texta lorica, II, 401 N. Nola, VIII, 534 N. ibi primum victus Hannibal a Marcello, XII, 161... 294 N. Nomades, gens inscia freni et bellatrix, I, 215 sq. N. cum pecore et mapalibus vagantur, II, 441 sq.; III, 290 sq. pro Numidis, XVI, 116, 154 et alibi. Nomen nunc Ardea (tantum est) I, 293 N. Regulus, VI, 478 N. Iberi, V, 161 N. lacrimabile Latio, IV, 729 N.; XV, 384. Sidonium fractum, XVII, 369. Ledæ, XIII, 44 N. Libyæ, XVI, 660 N. superbum, V, 78 N. magnum, VIII, 439 N.; XII, 470 N.; XVII, 60 N., 303, 492. vacuum sine corpore, X, 582 N. sibi quærere, seu condere, II, 311 V.L.; III, 71 N. dare cui, II, 699; XVI, 632. ei est in armis, XIII, 98 N. nominis expers turba, X, 28 N. nomine solo nota fides, I, 329. leti nil queror, XIII, 691. retinere ruentem molem, XVII, 151 N. de tanto cinis restat, I, 600. sine, seu parvo nomine gens, etc., IV, 265 V.L.; VIII, 508 N.; IX, 373 N.; XII, 317; XIII, 5 N.; XIV, 267. sub nomine mors, IX, 373 N. magno moles, XVII, 60. pari ductor, XVII, 374 N. nomina Laurentia, I, 669 N. parta triumphis, I, 610 N. nulla nunc Trebiæ VII, 148 N. amittunt Cannæ, X, 30. belli confecti, XV, 341 N. dare Baccho, XIV, 24 N. tueri, IX, 353. tot premit gurges, VI, 298 N. multa Dei, I, 93 V.L. occisorum hostium a poetis recensentur, I, 437 seq. N. militum noscit et ciet dux, I, 454 N.; IX, 245 sq. N. Non sum... si, etc., IX, 111 V.L. non ita, XI, 185 N. Noscere et nosse lucos silentes, XVII, 22 V.L. Noster Mars, I, 118 N. pro meus, VI, 292 N. nostri Æneadæ, XVII, 289 N. Notus intorquet nubem, XII, 661. ducit, I, 288 N. Notus Marti, III, 335 V.L. nota juvencis fistula, II, 445. notior Gradivo, XII, 221. Novare pila, IV, 12. Noverca Alcidæ, III, 91 N. Novisse senectam, I, 227. solas manus condentum, III, 19. sacra juga et lucos, XVII, 22 V.L. pacem, II, 485; XVII, 615. Novus Titan, XIV, 344 N. novus doloris et dolori, VI, 254 V.L. Nox longa pro morte, II, 574 V.L.; V, 242 N.; VIII, 140; XIII, 129. pro somno, II, 563 N. pro concubitu, II, 503 N.; III, 429 N. inlunis, XV, 616 N. Stygia, V, 242 N.; IX, 45. somni genitrix, XV, 612 N. Stygia circumvolat umbra animas, IX, 45 N. sinu atro condit terras, XIII, 254. a medio cursu se flectit, XIII, 413. media, XIII, 419 sq. N. noctis amictus, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284. [nota ad V, 36 non exstat] horæ, XII et IV vigiliæ, IV, 89 V.L.; VII, 154 seq. N. descriptio et imago, IV, 724; V, 24; VIII, 164 sq.; XV, 284 sq., 612 sq., 809. Dii, VIII, 100, 140. currus, V, 24 N. nigrantes equi XV, 285 N. nocti descendere, XIII, 708 N. noctem obire, II, 574 N. Noxa, I, 41 N. Noxia bis tela, I, 322 N. Nubæ exusti, III, 269 N.; IX, 224 V.L. Nubes apium, VIII, 636 N. telorum, I, 311 N.; II, 37; IV, 551; XVII, 66 N. pulveris, II, 174 N.; IV, 94; XIV, 210. belli, I, 311; V, 379 N.; XVI, 650. Laconum, VI, 336 N.; VII, 84 N. cladis, VI, 590. frontis, VIII, 611 N. Nubifer Eurus, X, 322. mons, IV, 2. nubiferum caput Atlantis, I, 203. Nubilus Auster, XVII, 247. Nubivagus meatus, XII, 102. Nuceria, VIII, 532 N.; XII, 424. Nucræ, VIII, 564 N. Nudare latus, XI, 318. membra, I, 306 V.L. terga fugæ, et fuga, XVII, 444 V.L. ora, IV, 335. penates, XII, 315. rapina terras fretumque, XIV, 689. [recte 688] ratem ductore, XIV, 452. nudat montem silva, III, 640 N. Auster unda Syrtim, XVII, 247 N. nudatus casside, XV, 658 N. Nudipedalia sacra, III, 28 N. Nudus famæ, et opum, IV, 606; XIV, 343. ensis sine fraudibus, I, 219 N. equus, II, 349 N. conatus, XIII, 161. nuda fuga, IX, 83. thorace, XIII, 226. frenis, IV, 313 N. telis, XVI, 47 N. virtute, XVI, 171 N. nudum certamen, VI, 46 N. nuda ab hoste litora, XVII, 207. terga, IX, 102. Numana, VIII, 431 N. Numen et numina Dei, I, 93 N. et V.L.; IV, 739 N. populis Fides, I, 329. tacitum, II, 486. amicum ferre, I, 512 N. arbor habet, III, 691 N. ab arte datum, XIV, 663. numina bis capta, I, 43 N. Numerare avos, I, 73; II, 4 V.L. multa imagine vetustum patrem, V, 365. annos, XV, 137 N. Numero latet virtus, I, 312. ad numerum plaudere cærula tonsis, VI, 363 N. cætras plaudere, III, 348 N. Numerosa cædes, X, 171. Numicius, seu Numicus, stagna Laurentia, I, 666 N.; VIII, 28 N., 179 seq. excipit Annam et Æneam, I, 666 N.; VIII, 28 N., 179, 201 N. [VIII, 201 N.: vid. VIII, 25... 201 et notae] Numidarum equi infreni, I, 215 N. ars pugnandi, IV, 315 sq. N.; IX, 242 seq. N. ad Romanos transfugiunt et mox aversam eorum aciem adoriuntur, X, 185 seq. N. Numitor, XIII, 194. Nuper, de tempore satis longo, XV, 90 N. Nursia habitata pruinis, VIII, 417 N. Nurus Iliacæ, III, 151. Nutamine tremulo vibrant pennæ, II, 399. Nutat caput utroque, VI, 234 N. et V.L. belua, IX, 241 N. nutant cristæ, I, 460 N., 501; IV, 353; XVII, 392. silvæ, V, 613. mœnia Romæ, X, 589. Nutrit humus fetus chalybis, I, 230. gloria causam leti, VI, 26 N. fortuna decus, XVI, 29 N. bella metallo, VIII, 616. umbras fluvius, IV, 679. furores, I, 79; VII, 497. favore, XII, 375. mons divortia fontis, XIV, 236. Nutus: sub nutu alicujus esse, IV, 712; XVII, 145. in nutu positum, XIV, 668 N. Nymphæ Casinæ, XII, 527 N. et V.L. Anienicolæ, XII, 751 N. Nysæus palmes, VII, 198 N. Nysæa cacumina, XII, 160 N.

Obcumbere alicui, V, 261 N. obcumbit letum, XIII, 380. Oberrat Mæandrus sibi revolutus, VII, 140. Obfert se victoribus, II, 325. oblata secundare, VIII, 228 N. Obfulget omen, XIII, 114. Obfusa tunc per aures vox, X, 365 V.L. Obit omnia visu, III, 160. conjux, quidquid duro sine Marte gerendum, III, 353. noctem, et mortem, II, 574 N. obvius densos hostes, V, 644. nomina ferro, XVII, 492 N. ensis Ufentem, IV, 342; XVII, 492 N. Objectare caput telis, III, 121; XV, 39. Oblatrat Senatum, VIII, 249 N. et V.L. Obliquat amnis ripas, XV, 622. Obliquus sinus, XIII, 139. Mars, XVI, 54 N. visus II, 621 V.L. obliqui equi, II, 170. obliqua lumina, IX, 461 N. Oblitus sui dulcedine cædum, IV, 422. oblita veneni serpens, III, 301. obliti Divum, I, 694 N. oblitæ Ditem animæ, XIII, 559. Oblivia populis referens Lethes, I, 236 N. mentis potat, XIII, 555 N. tædæ, II, 628. dant curis, IV, 724. Obnixi bella torquent venti, VII, 571 N. torquent obices, XIII, 252 N. [in V.L.] Obnubere veste caput, XI, 257. Obpetere in bello, IV, 508 N. letum, XV, 336. Obponere currum obliquum in circo, XVI, 395 N., 407. Obpositus membrorum, X, 211. Obruit arma bello, VI, 24 N. Titan Hesperum, XII, 649 N. semina belli, I, 653 N. Obscœnus vultur, XIII, 472. obscœna alvus, VI, 199; XV, 87 N. Obscurus mittitur ad umbras, XV, 386. obscura sedendo tempora agere, III, 578. Obsepta viarum, XII, 110. Obsidet Atlas æquor, I, 200. bubo limina, VIII, 634. ignis nares, VII, 358. obsessæ campo squalente Fregenæ, VIII, 475. Obstringunt animas patriæ, X, 447. fidem obsidibus, X, 490. Obstruere aures, XII, 211; XVII, 84. portas ariete, XII, 40. obstructas portas cadavere replere, XI, 198. Obtectus senium, XV, 667 N. Obtendere lucem pulvere, X, 227 N. manum fronti, XIII, 341. obtendent Bactra pharetras vacuas, III, 613 V.L. Obtrectare laudibus, XVI, 607. Obtusæ clamore fauces, IV, 413. aures murmure tubæ, XI, 289. Obtutus caligat in altis saxis, III, 493 N. obtutu torvo defixus, XVII, 184. sub obtutu acri vultus mœsti, XVII, 342. Obvius surgenti Phœbo mons, III, 481 N. obvia rupes cautibus, III, 635 N. arma adire, IX, 272 N. Obusta trabs, IV, 282; X, 159. Occasus patriæ, VI, 595. Occiduus sol, I, 145. Occupat saltu, II, 198 N. hasta, seu ictu voces, etc., V, 237 N., 520 N.; IX, 569 N.; X, 197 N.; XVII, 469. color mortis, VI, 409. claustra manu, X, 335 N. prior Voluptas, XV, 32 N. Conf. prævenire et prævertere. Occursante flatu, IX, 506. Oceanus terram circumfluit, XIV, 347 N. pater omnium deorum, fluminum ac rerum, XIV, 349 N. cæcos relaxans fontes ingruit torrentibus undis, III, 52. Ocni domus, VIII, 599 N. Ocreæ in sinistro pede, III, 279 N.; VIII, 419 N. Ocris, X, 32 N. [nota ad h.l. non exstat] Oculi lascivi et mobiles Voluptatis, XV, 26 N. produnt sensus animi, VI, 384 N. natantes, seu dubitantes moribundi, ebrii et dormitantis, II, 122 N.; X, 153 N. lassati, victi, consumpti navitæ æquoribus adspectu cæli renovantur, III, 539 N. crepti vento, IX, 501 N. Odones, Thraciæ populi, IV, 776 V.L. Odoratum saxum, XIII, 475. odorati Indi, XVI, 647 N. odoratæ uvæ, VII, 191 N. Odoriferi flores, XVI, 309. Odrysius Boreas, VII, 570 N. Odrysia tellus, IV, 431 N. Odrysiæ telluris equi, XIII, 441. Œa, III, 257 N. Œagrii nervi, V, 463 N. Œbalii nepotes, XII, 451 N. Œnea stirps, XIII, 31 N.; XV, 308 N. Œneæ domus, III, 367 N. Œneo irata Diana, XV, 308 N. Œnotri, non Œnotrii, VIII, 46 N. Œnotria jura, I, 2 N.; VIII, 46 N. bella, II, 57. tellus, XV, 522; XVII, 433. arva, XVI, 685. Œte, Herculis rogo nobilitata, III, 43 N.; VI, 452, 453. Oiliades Ajax, XIV, 479 N. Olivæ canentis ramum prætendere, XIII, 69. Olores moribundi canunt, XI, 438 N. Veneris, VII, 441 N. Eridani et Caystri stagnis inmobili corpore remigant, XIV, 189 sq. Olympica certamina, I, 224 N.; XV, 210 sq. N. Olympus serenatus, XII, 665. obscurus, XVI, 38. Omina insunt principiis, I, 342 N. firmare, XVI, 260. tristia vertere in stirpem, etc., II, 54 N., 379 N. clamore salutare, II, 411 N. firmant Dii, IV, 127 N. dubia et ancipitia, IV, 105... 133. fausta, III, 217 N.; XIII, 114 sq.; XV, 139 sq.; XVI, 118 sq., 586 sq.; XVII, 52 sq. sinistra, I, 535 sq.; II, 584 sq.; IV, 105 sq.; V, 59 sq. N.; VII, 48, 50 N.; VIII, 624... 635 N.; XII, 642 N.; XIII, 130 sq., 819; XV, 364 sq. N.; XVI, 264 sq. Onerat aras donis, III, 15 N. pectora promissis, XVII, 575 N. oneratus epulis, XI, 312. Onobala, XIV, 271 V.L. Opaca vita, I, 395 N. Opacat tempora pinus, XIII, 331. Operatur fuso, textis, Musis, sacris, II, 70 N. Jovi, II, 674 N. Bellona regendis frenis, IV, 438 N. Opertus rex inferorum, XIII, 429 N. opertum mare navibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. Opes solis occidui, I, 145. Tagi, II, 404 N. longæ pacis, II, 601 N. mites, XIV, 653 N. Rhodani auget Arar, III, 451 N. opem variam rerum ferre, VI, 359 N. Opima tertia Tonanti sublimis tulit Marcellus, I, 133 N. a quovis milite referri poterant, V, 166... 168 N.; XV, 363. cædes, IX, 430 N. mensa, XI, 280. pax, XVI, 683 N. Cf. XIV, 142 N.; XVII, 298 N. [XVI, 683: nota ad h.l. non exstat] Opiter, X, 33. Optare (h.e. eligere) subsidium in rebus arctis, XIII, 689 N. optantur hiatus terræ, IV, 330 N. Opus insani Mavortis, VI, 6 N. Oræ clipei, V, 521 N.; XV, 754 N. Orando fingere mentes, I, 441 N. orantum squalor, I, 631 N. Oratorum adventus, II, 272. Orbis certatus, XVII, 337 N. Hesperius, XVI, 659. clipei, IV, 326. Lunæ, III, 67. orbes contortos resolvens anguis, VI, 228. (oculorum) elisi, IX, 400 N. nidi, XII, 59. sinuati militum et gurgitis, IV, 317 N.; XIII, 27. [not. ad v. 315] in orbem exercent artes aurigæ, XVI, 401 N. per orbem lævum fallaci gyro secare campum, II, 170 N.; VII, 644 sq. Orbita solis, X, 539; XVI, 295 N. Orbus partem visus, IV, 535 N.; XIII, 726. Ordiri arma, I, 1 N. fundamenta, XV, 417. Ordo ævi, III, 630 N. ordines bis terni ratis, XIV, 574 N. Orestes Sarmaticus, Orestæ et Orestis, XV, 313 N. Orgia trieterica, IV, 776 sq. N. nocturna et arcana, III, 393 sq. N. Oricon, XV, 293 N. Origo materna Pyrrhus, XIV, 94. Orithyia, VIII, 514 N.; XII, 526. Ornus ferrata, I, 337 N. Ornytos, XIV, 478 N. Orphei lyra et mors, III, 620 N.; XI, 459... 480 N. cantus, vis, I, 96 N. inter Argonautas et celeustes fuit, XI, 469 sq. N. descendit ad inferos, XI, 472 sq. N. pugnavit cum Argonautis adversus Cyzicum, XII, 398 sq. Orphitus, V, 166 N. Orsua, v. Corbis. Orthanes, seu Orthanus Deus, III, 395 V.L. Orthrus inlatrat faucibus Orci, ac morsu petit sceleratas mulieres, XIII, 845 sq. N. Ortygia, XIV, 2 N., 53 N., 181 N., 515 N. Os villosum leonis, II, 194. amnis, XVII, 9 N. ora vatum, XIV, 29. ora puer, VIII, 464. ore præcellens, XI, 65. patulo nassa, V, 48 N. levato fugere, V, 284 V.L. in ore alterius, IV, 531 N. in ore Sagunti, III, 66 V.L. per, vel in ora hominum ire, abire, volare, ferri, venire, mittere, diffundere, II, 511 N. Osci, VIII, 526 N.; XIV, 195 N. Oscula figere vulneribus, VI, 573 N. libare, I, 104 N.; VI, 421 N. Ossa mons, III, 495. Ossibus albent, seu refulgent campi, IX, 190 N. Ostendi gentibus, XIII, 797. Ostia Thybridis, VIII, 362 N.; XVII, 9 N., 15. Ostrum, purpuræ species, diversa a cocco, XVII, 395 N. Othryadæ literæ, IX, 174 N. Othrys, III, 495; V, 437 N. Otia servare vultu, XI, 230. hospita Musis, XII, 32 N. Ovantes flammæ, XIV, 448 N. magno clamore canunt, XV, 688 N. ovantia castra, II, 263 N. [nota ad h.l. non exstat] pectora II, 521.

Spotted a typo or a problem in this chapter? Tell us

Punicorum Libri Septemdecim (part 6 of 7)

Cite this passage

MLA

APA

Chicago

Punicorum Libri Septemdecim (part 6 of 7)