Punicorum Libri Septemdecim (part 5 of 7)

196. Catane, Κατάνη, seu Catina (v. Var. Lect.), nimium vicina (ut simil. loc. Virg. Ecl. I, 28) ardenti Typhœo, h.e. Ætnæ, quæ huic giganti inposita credebatur. Vid. ad VIII, 540. «Ætna mons ultra solitum exarsit, et torrentibus igneis superfusis lateque circumfluentibus Catanam, urbemque finesque ejus obpressit,» Oros. V, 13. Cf. Diodor. IV, et Strab. VI, pag. 185. al., 269 al., 412. Plura de hoc opp. v. in Dorvillii Sicula, c. 13, et Cluveri Sicil. ant. I, 9. 197. Pios Fratres, Amphinomum et Anapiam, seu Anapin et Anapum, qui parentes suos humeris sublatos per medias Ætnæ flammas portarunt. Vid. Strab. l.c. Conon. Narr. 43; Senec. de Ben. III, 37; Solin. c. 11; Val. Max. V, iv, 4; Claud. Idyll. 7 de Piis Fratribus (ubi vid. Barth. N. Heins. et Gesn.); Salmas. Exerc. Plin. p. 78; Olear. ad Philostr. vit. Apollon. Tyan. I, 17, et Cluveri Sic, ant. I, 9. De Piis Fratribus, Amphinomo et Anapia, singulari nuper libello egit clarissimus Roos. 198. Verba Virg. Æn. III, 700, ubi Servius hæc notavit: «Camarina palus est juxta ejusdem nominis oppidum; de qua quodam tempore, quum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit: Μὴ κίνει Καμαρίναν, ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων· quo contemto, exsiccaverunt paludem, et carentes pestilentia, per eam partem ingressis hostibus, pœnas dederunt.» Cf. Heyne ad Virgil. l.c. Cluver. Sic. ant. I, 14; Vib. Sequest. p. 275 sq., ed. Oberl. et Brydon’s Travels through Sicily and Malta, qui noxias hujus paludis (Lago di Camarana) exhalationes etiam nunc procul in locis, qui mille passus distent, sentiri testatur.

196. Catane ed. Parm. Gryph. Raphel. et ad marg. R. 1, Gr. Κατάνη, et sic quoque semper Rom. Vulgo Catine, quam posterioris ævi scripturam esse putabat Cluv. in Sicil. ant. I, 9, refrag. Salmas. Exerc. Plin. p. 78. Catane, si non ubique, certe h.l. scribendum censebat Drak. quia Silius nomen hujus urbis Græco more per secundam vocalem terminaverit, adeoque probabile sit, totum nomen Græce ab eo elatum esse. 198. Camarina, Graecorum more, non Camerina, Ox. cum edd. R. 1, Parm. Gryph. Marsi et Martini Herbip. Conf. Heins. ad Claud. R. P. II, 52; Pier. et Heyne ad Virgil. Æn. III, 701.

Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton, Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus: 200

199 sq. Vid. sup. ad v. 26. [200.] Selinus, nunc Selinonte, ad Fluv. ejusd. nominis, prope Lilybæum, urbs a Syracusanis condita, et ab Hannibale diruta, sed ab Hermocrate restituta. --palmæ arbusta; vid. Var. Lect.

200. Vulgo palmis quoque onusta Selinus: sed palmaque arbusta in scriptis et priscis edd. unde palmisque arbusta S. reposuit Lefeb. coll. Plin. X, 29, qui arbustum agrum pro agro arboribus consito dixit, non vero agrum palmis arbustum. Nostram lectionem recepere Cellar. Drak. et Ern. ex emend. Gron. Obss. III, 7, qui tamen suspicabatur, latere vocabulum loci, quem Selinus palmarum fertilitate, ut Hymetton Hybla favis, provocare videatur, et forte legendum esse palmis Phœnica, vel palma Hierichunta Selinus; conf. Plin. XIII, 4. Sed nostra lectio vera videbatur N. Heins. qui cum Gron. contulit Lucan. III, 216, arbusto palmarum dives Idume. Ita Selinus exquisite dicitur palmæ h.e. palmarum arbusta, ut palmosa Virg. Æn. III, 705 (ubi vid. Heyne); nisi cum Cell. sic verba jungere malis: Selinus ad certamen vocat palmarum arbusta, ut Hybla Hymetti mella.

Et, justi quondam portus, nunc litore solo Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle.

201 sq. Myle, vel potius Mylæ (v. Var. Lect.), urbs marit. prope Pelorum, de qua vid. Plin. II, 98; III, 8; Suet. Aug. 16; Vellei. II, 79; Polyb. I, 9 et 23; Appian. b. civ. V, 105... 116; Cluver. Sic. II, 5, αἱ Μύλαι λιμὴν ap. Scylac. pag. 10. Ibi naufragium fecit Ulysses, de quo v. Scalig. ad Phot. c. 190. --De Mylarum portu vid. Sen. Nat. Quæst. III, 26, extr. Ed.

202. Mylæ scribendum censebat N. Heins. Recte, opinor: præter Silium certe nullus auctor, neque Græcus neque Romanus, singulari numero urbis nomen extulit. Locum enim Livii XXIV, 30, a Dausq. laudatum, ad Mylam fluvium spectare, jam monuit Drak.

Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo, Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ. 205

203. Eryx opp. ad radices Erycis montis, in quo templum Veneris Erycinæ. Cf. ad VI, 697; Polyb. I, 55 et 58 seq.; II, 7; Strab. VI, pag. 188. --altus; nam Eryx maximus Siciliæ mons post Ætnam. Vid. Polyb. et Strab. ll.cc. 204. Centuripæ XII M.P. ab Ætna, si fides habenda Itiner. Anton. p. 93. Conf. Cluver. Sic. Ant. II, 6, et Dorvillii Sicula, p. 167, qui urbem (hod. Certolibi) in jugis Ætnæis ponit. Vid. et V.L. et Cic. orat. frument. c. 45. --Entella ad Crimissum fl. largo virens Lyæo, vino abundans. Conf. Cluv. Sic. ant. II, 12; Cic. l.c. cap. 6 et 43. 205. Cf. Virgil. Æn. V, 387 seq. ibique Heyne in Exc. III, ubi monet, Silium sequi Maronis fidem, secundum quam Entellus inter ceteros Acestæ comites ante Æneæ tempora in Siciliam venerit eique junctus fuerit amicitia.

203. nec non et Put. ut XI, 111, et 277; Virgil. Æn. I, 707 al. probb. N. Heins. et Drak. Vulgatam lect. nec non e revocavit Lefeb. 204. Centuripæ Col. αἱ Κεντούριπαι Ptol. et sic Cic. Plin. et al. At τὰ Κεντόριπα Strab. Polyb. aliisque Græc. auctoribus dicitur, et ΚΕΝΤΟΡΙΠΙΝΩΝ passim legitur in antiquis hujus oppidi numis, unde et Centoripæ h.l. legi posse monet N. Heins. Conf. Wessel. ad Antonin. Itin. p. 93, et Dorvillii Sicula p. 167. Vulgo Centuripe, sine exemplo.

Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat, Pulveream volvens Agragas ad inania nubem. 210

206. Thapsus peninsula, non procul Syracusis, cum oppido. Vid. Steph. Byz.; Thucyd. VI, p. 478; Heyne ad Virgil. Æneid. III, 689, et Cluv. Sic. ant. I, 11. --Acræ, a Syracusanis conditæ prope mare Ionium et Pachynum prom, Cf. Steph. Byz., Thucyd. VI, pag. 413, et Cluver. II, 10, e tumulis glacialibus, propter situm editiorem, quem ipsum quoque urbis nomen indicat. [207.] Agyrina manus; v. Var. Lect. 208. Tyndaris, Τύνδαρις, seu Τυνδάριον, ad Heliconem amnem, de quo v. Diodor. XIV, 79, et Cluver. II, 5. --adtollens sese, superba (ut XIII, 224), h.e. clara origine: nam nomen deducitur a gemino Lacone, Castore et Polluce, Tyndaridis, Tyndarei et Ledæ filiis; quo significatur oppidum a Laconibus conditum. --adfluit, copiose, multis cum copiis advenit, ut ap. Virg. Æn. II, 796; Liv. XXXIX, 31 al. Cf. ad VIII, 604. --Agragas, vel rectius forte Acragas, mons et oppidum in eo, quod vulgo Agrigentum dicitur, et adcuratissime describitur a Polyb. IX, 27. Cf. idem I, 17 sqq.; II, 7; XII, 25. --altor equorum Acragas, ut ap. Virg. Æneid. III, 704, ubi v. Heyne. Agrigentinos ad ἱππομανίαν usque equos aluisse, monet Ernesti coll. Plin. VIII, 42 seu 64: «Agrigenti complurium equorum tumuli pyramides habent.» [209.] rapit; v. ad IV, 218. --hinnitibus aera flammæ, ut cælum, vel urbem clamoribus incendere, dixit Virg. Æn. X, 895, et XI, 147, ad quæ loca v. Heyne. [210.] Pulveream volvens nubem, ut II, 174. --ad inania, in cælum, seu aerem. Cf. Ind. et sup. ad I, 97.

206. Thapsus est ex emend. N. Heins. Græc. Θάψος, conf. Intpp. ad Ovid. Fast. IV, 477, et Virg. Æn. III, 689; Cluver. Sic. ant. I, 11. Vulgo Tapsos. 207. Agyrina recepi cum Cell. ex emend. Gron. Obss. III, 7, pro vulg. Agathyrna: nam Agathyrna inf. v. 259, inter urbes Pœnis faventes recensetur, neque gentile est, ut cum manus jungi possit. Idem, vel Agyrena, quod receptum est a Lefeb. et Ern., conj. N. Heins. Nam Ἀγύρηνα dicitur Steph. Byz. et Ἀγυρηναῖοι Diodoro; at aliis Ἀγύριον (unde Agyrinus), Ἀγύρινα (unde Ἀγυριναῖοι in numis), Ἀγούριον Ptol. Agurium Antonino, Agyrium (et inde Agyrinensis) Cic. frument. c. 27, et in Verr. II, 9; III, 18 et 27; V, 62; Ἀργύριον Diodor. (cujus patria fuit) lib. I, 4, pro quo Ἀγύριον scribendum putabat Cluver. Sic. ant. II, 6, refrag. Holsten. quia urbs hodie Argyro, seu Argirone, vel S. Filippo d’Argirone (ad dextram Symæthi fl. ripam, non procul a Centuripis) dicatur. Abacæna etiam legi posse credebat N. Heins. Ἀβακαῖνον urbs prope Tyndarim, quacum etiam h.l. conjungitur, vid. Diodor. XIV, 79, et Cluver. II, 12. Agathyrsa manus corrig. Hermol. Barb. ad Plin. III, 8, male! vid. ad v. 259. 208. adfluit Col. vid. ad VIII, 604. Vulg. adfuit. Sed illud exquisitius est, et paulo ante præcessit defuerunt. Deinde altor Col. Sed altus, h.e. in edito loco situs, Oxon. et Put. cum priscis edd. ante Junt. in qua Nicander primus altor restituit. Utraque lectio firmari potest ex Virg. Æn. III, 703, 704; Arduus Acragas... magnanimum quondam generator equorum. Τὸ altor vero duriorem efficit orationem: Acragas altor equorum rapit turmam mille scilicet equorum. 209. turmam Col. Oxon. Tell. turbam Put. Vulgo turmas, laborante versu, nec restituitur metrum, si τὸ atque deleveris cum D. Heins. Mille rapit turmas, quæ h. a. flammant emend. Dausq. flammant... Agragas Col. non inprob. N. Heins. coll. III, 222, ubi plura laudavi exempla, quæ tamen diversi sunt generis. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 209. 210. Agragas, non Acragas, in omnibus fere libris et scriptis et editis, vid. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 475, et Intpp. ad Virg. Æn. III, 703. Memorabilis potissimum locus Steph. Byz. voc. Ἀκράγαντες: Πολύβιος φησὶ, τὸν ποταμὸν καὶ τὴν πόλιν ἀπὸ τῆς χώρας ὠνομᾶσθαι Ἀκράγης (vel rectius forte Ἄκρα γῆς, vel Dor. Ἄκρα γᾶς, præstantissima terræ) διὰ τὸ εὔγειον, hoc est propter soli fertilitatem; ad inania ex emend. Gron. Obss. III, 7, pro vulg. ad mœnia.

Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat Taurum parma trucem, pœnæ monimenta vetustæ. Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis, Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras Credere erat stabulis armenta effundere voces. 215 Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.

211 sqq. Grosphus Ductor Agrigentinorum, in clipeo gerens cælatam effigiem tauri Phalaridis, tyranni Agrigentini. Cf. ad I, 407. Taurus ille æneus fuit et tanta arte factus, ut, si homines in eum inclusi lente subdito igni torrerentur sonumque lugubrem ederent, mugitus tauri audiretur: Perillus vero, conditor diræ artis, h.e. inventor tauri artificiosi, primus in eo inclusus est. Hæc vel tironibus nota ex Ovid. A. A. I, 653 sq., et Trist. III, XI, 41 sqq.; Plin. XXXIV, 8; Cic. Verr. IV, 33 et al. Ea falso in fabulas relata esse a Timæo, docet Diodor., XIII, p. 211. Sed mirum esse Silianæ phantasiæ lusum, quo res remotissimæ ex inproviso adreptæ, et satis quidem apte, conjungantur, bene monet Ernesti. 215. Credere erat, ut I, 163.

211. Crespus Put. Sed Grosphus nomen Siculum fuit, v.c. Grosphus amicus Horatii ex Sicilia oriundus; Drak. coll. Schol. Crucq. ad Hor. Epist. I, xii, 22. 213. ubi torrerent subjectæ corpora flammæ malebat N. Heins. quod mireris: nam vulgata lectio exquisitior est.

Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa, Et, qui præsenti domitant perjura, Palici, Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta; 220

218. Gela fluvii cognomine dicta ap. Virg. Æneid. III, 702, ubi v. Heyne. Conf. Oberlin. ad Vib. Sequestr. p. 116 sq. Halæsa ad Halæsum fluvium. Vid. Var. Lect. 219. Palici gemelli, Jovis et Ætnæ Nymphæ, vel Thaliæ filii, deorum loco culti et a terra, quæ gravidam hauserat matrem, ut tutam a Junonis ira eam præstaret, in lucem editi juxta duo stagna (λίμνας, seu κρατῆρας Παλίκων, Dellos), per quæ jurari solebat, et quorum aqua mergebantur perjuri. Vide Macrob. V, 19; Diodor. XI, 89; Serv.; Cerda et Heyne ad Virgil. Æn. IX, 585; Heins. et Burm. ad Ovid. ex P. II, x, 25, et Met. V, 406; Berkel. ad Steph. Byz. p. 618; Cluver. Sic. II, 9; Salmas. ad Solin. pag. 73; Olear. ad Philostr. Apoll. Tyan. I, 6; Fazelli Rer. Sicul. Dec. I, L. III, c. 2. --Palici, h.l. pro incolis Palicæ urbis, juxta fanum, oraculum et stagna vel lacus Palicorum, nec longe ab Eryce sitæ. De Palicis eorumque matre Thalia, nympha Siciliæ, conf. Wernsdorf in Poet. minor., tom. IV, p. 820 sq. 220. Trojana Acesta; v. sup. ad v. 45 et 205.

218. Halæsa Col. Gr. Ἅλαισα, Ἅλεσα, (Diodor. XIV, 17); Ἅλαισος ποταμὸς et Ἁλασῖνοι, Strab. Ptol. et Gruter. p. 212, unde rectius forte Alæsa scribitur. Halesa et Halesini ap. Cic. in Verr. Vulgo h.l. legitur et Hæsa, vel Esa, et Hesa, quorum nominum nulla sunt oppida Siciliæ. Halesa jam conj. Cluver. Sic. ant. II, 4. et Alesa Dausq. vel et Helas, quod fluvii nomen est ap. Plin. III, 8. 219. damnant maluerit N. Heins.

Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines, Et dulci gratam Nereida perluit unda. Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori, Dum fugit agrestem violenti pectoris iram, In tenues liquefactus aquas evasit et hostem, 225 Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.

221. Acis fl. (nunc Aci, Iaci, Chiaci) qui decurrit ab Ætna et in mare fluit. 222... 226. In hunc fluvium Galatea, Nerei filia, Acin, puerum formosum, quem amabat, convertisse fingitur, quum Polyphemus, ejusdem Nymphæ amore captus, eum saxo ingenti percussisset. Fabula nota ex Ovid. Met. XIII, 750... 897. Cf. Cluver. Sic. ant. I, 9, et Casaub. lectt. Theocr. c. 2. --perluit et mox inmiscuit, quia in undas conversus Nereidi se miscuit. [223.] calori, amori.

Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros, Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:

227. qui potant; v. ad VIII, 367 et 564. --Hypsa, magnus fluvius, qui, in Panormitanis montibus ortus auctusque Crimiso, seu Crimisso, non longe a Selinunte in mare fluit. Duplex Hypsa videtur fuisse apud Siculos, alter Agrigento, Selinunti alter vicinus; N. Heins. et Cluver. I, 15 et 18. --Alabis, vel potius Alabus fluvius, inter Mylas et Megaram. Vid. Var. Lect. et Cluver. I, 11. 228. Achates fl. inter Gelam et Camarinam. --perlucentem splendenti gurgite, quoniam in eo, vel, si Plinio, XXXVII, 10, et Solino, c. 5, fides habenda, ad ejus ripas primum reperta est achates gemma. Confer Cluver. I, 15.

227. Hypsamque Colon. Vulgo Hyspamque. Deinde Alabimque Colon. Vulgo Alabinque. Sed Alabumque sonorum Rom. 1, Parm. Mediol. non inprob. N. Heins. Ἀλαβος Ptolem. et Plut. in Timol. pag. 252, ubi Ἄλαβον pro Ἄβολον legendum esse jam monuit Cellar. in Geogr. Ἀλαβὼν Steph. Byz., Diodor. IV, 80, et Vib. Sequester. Ἀλαβὼς Hesych. mendose, judice N. Heins. Albimque Putean. Atymque, vel Atynque conj. Ortel. el Dausq. quod Atym et Hypsam jungat Plin. III, 8, ubi tamen non Atys et Hypsa, sed Achates, Mazara et Hypsa legendum docuere Harduin. et Salmas. Exerc. Plin. p. 80.

Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei Hipparin, ac facilem superari gurgite parco 230 Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi.

229. Chrysas fl. per Agyrinorum Assorinorumque agros fluens. Vid. Cluver. II, 7; Diodor. XIV, 96; Vib. Seq. et Cic. Verr. IV, 44, ubi Ursinus monet, hoc nomen sine adspiratione legi in numismate, quod ipse possideat. Sic quoque Crysas reperiri in numo æreo apud Parutam sub tit. d’ Asaro, docet nos N. Heins. 230. Hipparis fl. qui in Camerinum lacum se exonerat et ἀστήρικτος dicitur Nonno in Dion. XIII, 317, ut h.l. pauperis alvei: cujusque etiam meminit Pindarus et numus Camarinæ civitatis ap. Ursin. in not. ad rei rusticæ scriptores; N. Heins. Cf. Cluver. I, 14. --facilem cum inf. pass. sæpe occurrit; Luc. II, 656; Tac. Hist. IV, 39, etc. Ed. 231. Pantagias parvus fl. hodie Fiume di Porcari. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 689. --Vide et Ovid. Fast. IV, 469, et Claudian. Rapt. Pros. II, 58. Ed. --Symæthus (nunc Giaretta) maximus fl. Siciliæ.

229. vage Chrysa Col. verissime; vage Chirsa R. 2, vage Crassa Put. Vagedrasa Ox. vage Drasa R. 1, Parm. Med. Vulgo Vagedrusa, quem Cluverius putabat esse amnem inter Achaten et Gelam, qui incolis nunc Manumuzza diceretur. Sed hujus nominis fluvius a nullo scriptore memoratur. Hinc Ericusa, vel Diana, vel Agathyrsa conj. Dausq. et Arethusa Ortel. male, quia Syracusani a Punicis partibus stabant. 230. Hipparim Col. prob. N. Heins. nisi quod Hipparin scribi jubeat; cujus auctoritatem sequutus sum cum Drak. et Ern. Hipparem Tell. et R. 2; Iparem vel Ipparem Put. Hyparen Oxon. Hyppatem R. 1 et Med. Hyppaten Parm. Vulgo Hypaten, cujus nominis fluvius apud scriptores non occurrit. 231. Simethi in omnibus fere libris legitur. Sed Symæthi jam emend. Dausq. et Cell. Cf. N. Heins. ad Virg. Æn. IX, 584, et Ov. Met. XIII, 750.

Litora Thermarum, prisca dotata Camena, Armavere suos, qua mergitur Himera ponto Æolio; nam dividuas se scindit in oras; Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus. 235 Nebrodes gemini nutrit divortia fontis, Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ.

232. Hunc locum docte ac copiose inlustravit Drak. e cujus notis hæc excerpsisse sufficiat: «Silius Thermas Himerenses respicit, biennium post Himeram urbem ab Hannibale, Gisgonis filio, excisam, A.U.C. CCCXLIII a Pœnis conditas (v. Diodor. XIII, 79) ad ejus nominis fluvium (Cic. Verr. II, 35), qui in pontum Æolium, h.e. Tuscum, seu Tyrrhenum, in quo sunt insulæ Æolides, decurrit (cf. Cluver. Sic. II, 3), non, quod Salm. Exerc. Plin. pag. 80 statuebat, ad alterum flumen Himeram, in Libycum mare influens. Verba autem prisca dotata Camena non, quod Dausq. putabat, ad Stesicbori statuam Thermis positam (v. Cic. l.l.), vel ad arundines Thermitanas, unde tibiæ fiebant (Solin. c. 11), sed ad ipsum Stesichorum, domo Himeræum, referenda esse, recte docuerunt N. Heins. et Salmas. Exerc. Plin. p. 82.» De Stesichoro, summo poeta lyrico, Himeræ nato, cf. Jani ad Horat. Od. IV, ix, 8; Ælian. V. H. V, 26, et Conon Narr. 42. Thermæ autem illæ nunc Termini dicuntur. 234... 237. Nam duo hujus nominis fluvii sunt, qui ex diversis fontibus in Nebrode monte (v. Grat. Cyneg. extr. Solin. c. 5 et 11; Cluver. II, 11) oriuntur et in contrarias partes currunt. Alter Himera in septemtrionem, alter in austrum fluit, et ille nunc fiume grande, seu fiume di Termini, hic fiume salso vocatur, si fides habenda Cluver. Sic. ant. II, 3 et 11.

237. umbræ, non umbra, scripti et R. 2.

Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram: Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum, Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit, 240 Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.

238. Conf. ad I, 93 et inpr. Cic. Verr. IV, 48; Diodor. V, 3; Ovid. Met. V, 385 sq., et Claud. de raptu Pros. --Henna ardua, in loco edito sita. Vid. Cic. et Diodor. ll.cc. --sacram dextram paulo argutius de militibus ex Henna, religione et cerimoniis Proserpinæ sacra, ad bellum excitis; Ern. --dextram, vel potius dextras, milites, ut passim. Vid. Ind. et ad XI, 539. --Sacri proprie sunt luci, de quibus, ut et de specu, Plutone et raptu Proserpinæ, v. Cic. et Diodor. ll.ll.

238. Henna, non Enna, scripti, v. ad I, 93; sacra dextra scripti et R. 1, Parm. Med. sacras dextras h.e. milites, recte, opinor, emend. N. Heins. idque probavit Drak. et tacite recepit Lefeb.

Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto Egit in inlicitas currum per inania terras. Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit 245 Adtonitos cæli visus lucemque paventes In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris.

242 sq. Cf. VII, 689 sq. [243.] adire diem; v. ad XIII, 708. --mæsto, ut al. tristi, inamabili. 244. inlicitas terras; vid. ad III, 501, et Intpp. ad Val. Fl. I, 197 et 627. --inania; v. ad I, 97. 246. Cf. V, 617 sqq. et ibi not.

242. Hac Stygius postquam emend. Gronov. Obss. III, 7. Sed leviori mutatione N. Heins. venit in oras, Ac Stygius quondam, etc. quæ vera videtur lectio. 244. Egit in inlicitas Col. et Ox. Egit pollicitas Put. proxime verum. Vulgo Inlicitas egit. 245. Cum recte, puto, emend. Gronov. l.l. Deinde flexit, non cessit, Col. Oxon. Parm. 246. Adtonitos cæli visus, non visu, scripti, unde recepi probb. N. Heins. et Drak. Confer ad VI, 231, et X, 370. Mox paventes, non caventes, scripti et Parm.

Romanos Petræa duces, Romana petivit Fœdera Callipolis, lapidosique Enguion arvi, Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba 250 Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,

248. Petræa, Petra, hod. Petraglia. Cf. Var. Lect. Callipolis urbs incerti situs, quam cum oppidis prope fretum, et in orientali latere sitis conjungunt Marcian. Heracl. p. 12, et Herodot. VII, 155. Conf. Cluver. II, 13. 249. Enguion, Ἐγγύϊον, Plut. in Marcello, pag. 309; Ἔγγυον, Ptol. et Diodor. XVI, 78; hod. Gangi, inter Himeram et Symæthum fluvios, unde Ἐγγυῖνοι Steph. Enguini Plin. III, 8. Engyni apud Cic. in Verr. III, 43; IV, 44; V, 72. Cf. Cluver. II, 11. 250. Hadranum, seu Adranum (nunc Aderno), a Dionysio conditum, ad radices Ætnæ. Vide Stephan. Byz. et Diodor. XIV, 38. Ergetum circa Symæthum et Chrysam, hod. Citadella. Cf. Var. Lect. 251. Melite (nunc Malta) ins. inter Siciliam et Libyam, diversa ab illa, quæ in mari Hadriatico ad oram Dalmatiæ sita est, et hodie Meleda vocatur. Cf. Intpp. ad Acta Apost. XXVIII, 7. Ejus linteamina subtilissima laudat Diodor. V, 12; Melitenses vestes, e gossypio factas, et textrinum Cic. Verr. II, 72, et IV, 46. --tela superba Lanigera ut fere sup. III, 374. --Calacte; vide Varias Lectiones.

248. Petreia in quibusdam edd. Patherea Put. Urbs Petrina, seu Petrinæ (f. aquæ) dicitur Antonino. Πέτρα Ptol. et aliis. Hinc Romanos et Petra duces fortassis legendum videbatur N. Heins. qui tamen et Petræa (Πετραῖα πόλις) bene se habere monebat. 249. lapidosique Engion arvi Col. unde Enguion sive contr. Engyon recte emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 7. Illud recepere Draken. Lefeb. et Ern., hoc Cell. Vulgo Eugion, et arcu Oxon. amni Put. artus in omnibus edd. ante Cellar. excepta Parm. in qua arcus exstat. Eugeon arcus conj. Dausq. ut fornix nativus intelligatur, ut ap. Ovid. Met. III, 30. 250. Adranum forte rectius. Gr. Ἄδρανον. Sed Hadranitani ap. Plin. III, 8. Mos Ergetumque Put. probb. N. Heins. Drak. et Cluver. II, 8. Ergetiumque Col. quod recepi. Ἐργέτιον Philisto ap. Steph. Byz. Ergetini Plin. III, 8. Σεργέντιον Ptol. Hergetumque Tell. et R. 2, prob. Lefeb. Ergentumque Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulgo Hergentumque. Deinde teloque superba Lanigero Put. telæque superba Lanigeræ malebat N. Heins. 251. Calacte recepi cum Lefeb. et Ern. ex emend. Cluver. Sic. II, 4 et 5; Cell. et N. Heins. Calacte, seu Calacta vicina Cephalœdio atque Halesæ (vid. Antonin.) et ad originem vocis respexit poeta; Cell. in not. et Geogr. Καλὴ ἀκτὴ, bonum litus, dicitur Herodoto, VI, 13, et Diodor. XII, 8. Melecte Put. Melatte Parm. Vulgo Melacte: oppida ignota.

Quæque procelloso Cephalœdias ora profundo Cæruleis horret campis pascentia cete,

252. Cephalœdis, seu Cephalœdium, opp. maritimum inter Thermas Himerenses et Alæsam in boreali insulæ latere; Cell. De hoc oppido et ad illud cetariis v. Cluver. II, 4. --ora horret cete; propr. cete horrent ad oram in mari. Conf. ad I, 423. [253.] Cæruleis campis, ut æquor maris et campi liquentes ap. Virg. Æn. II, 780; VI, 724, vel humentes inf. v. 368.

252. Cephaledias quidam libri: Cephaledum et Cephaleditani Cic. Verr. II, 52. Sed Cephalœdias h.l. Col. et optimi libri. Κεφαλοίδιον Strab. et Diodor. XIV, 79, Κεφαλοιδις Ptol. Cephalœdis Plin. Cf. Casaub. ad Strab. VI, p. 184 et 1 8 al. 417, et Wesseling. ad Anton. Itin. p. 92.

Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu, Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes, 255 Tauromenitana cernunt de sede Charybdim. Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.

254 sqq. Conf. ad II, 306 seq.; Strab. VI, p. 185 al., 268 al., 411; Senec. Epist. 79, et Pacati panegyr. c. 26; vid. et Heins. ad Ovid. Amor. II, xvi, 26. --qui... cernunt, Tauromenitani. [256.] Tauromenium (hod. Taormina) urbs in orientali ora Siciliæ sita, et in Tauro monte condita, quæ vino ac marmore inclaruit, et, Naxo excisa, ejus incolis aucta est. Vid. Diodor. XIV, 60; XVI, 7; Sallust. fragm. lib. V; Cluver. I, 7. 257. Hæc manus, hi populi antea enarrati, Latium et Laurentia signa movebat, pro Romanis arma gerebant et militabant; Ern. --Laurentia signa; v. ad I, 110.

254. verticis Oxon. et priscæ edd. Conf. not. ad III, 475. 256. Tauromenitana Col. Tauromentana Oxon. Vulgo Taurominitana. Ita passim, et Taurominium, ap. Cic. et alios scriptores Rom. Sed Tauromenium in priscis codd. Plin. III, 8. Ταυρομένιον Græcis dicitur, et Ταυρομενία Strab. TAUROMEN. et ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΤΑΝ. in numis; conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 475. 257. fovebat emend. Barth. Adv. IX, 3, et N. Heins. prob. Draken. coll. VII, 10; XI, 168; XIV, 97; Virg. Æn. I, 281; X, 93. Non male! vid. tamen not.

Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis. Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris, Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ. 260

258. Elissæis votis, Pœnis. Vid. I, 81. --Alludit ad Æn. IV, 622 sqq. Ed. 259. Agathyrna; Ἀγάθυρνα, Polyb. ap. Steph. Agathyrnum Plin. Ἀγάθυρνον Diodor. V, pag. 991 ab Agathyrno rege; Ἀγάθυρσον corrupte Strab. et Ἀγαθύριον Ptol. ad fluvium cognominem, inter Messanam et Panormum, ubi nunc S. Marci opp. Trogilos, Τρώγιλος, opp. Syracusis et mari vicinum (v. Thucyd.), cum portu (v. Liv. XXV, 23), unde perflata austris. 260. Thoanteæ Dianæ; v. ad IV, 769. --sedes Facelina, fanum Dianæ F. inter Mylas et Naulochum, non longe a Peloro prom. Cf. Var. Lect. Locum designat Appianus B. Civ. V, 116. Ἀρτεμίσιον, πολίχνη βραχυτάτη, ἐν ἧ φασὶ τὰς ἡλίου βοῦς γενέσθαι, unde ap. Ovid. Fast. IV, 486: Sacrorum Melan pascua læta boum: nam Melas oppidum præterfluit, idemque Phacelinus dictus. «Phacelinus Siciliæ juxta Peloridem, confinis templo Dianæ:» Vib. Sequest. ed. Oberlin. p. 170 sq. Panormos (hod. Palermo) urbs condita a Phœnicibus (Thucyd. VI), et colonia Rom. (Strab. VI) cum portu peropportuno ad adpellendum, unde nomen adcepit a πάνυ ὁρμή. Hinc et Panhormus seu Panhormum dicitur, v.c. ap. Plin. III, 8, et Panhormitani in lapidibus vetustis ap. Spon. p. 176 et al. ut spiritus voc. ὁρμὴ seu ὅρμος exprimatur.

258. Elissœis Col. Vulgo Elysæis, vel Elisæis et Elyseis, vid. ad I, 81. 259. Agatyna scripti. Agathina Parm. Agatinnum certe et Agantinnum dicitur Antonino et tabulis Itinerariis. Vulgo Agathyrna, prob. Drak. Agyrina conj. N. Heins. Sed vid. ad v. 208. Deinde Trogilos Oxon. R. 1, Parm. Med. Troylos Col. Troialos Put. Vulgo Strongylos: sed recte jam monuit N. Heins. hanc insulam Æoliam intempestive h.l. inculcari, et Gr. Στρογγύλην, Lat. Strongulen, non Strongylon, dici. Idem conj. Trotilon (Τρώτιλον, Trotilum, opp. ad mare situm non longe a Syracusis), vel Mille Acradina dedit, perflataque Trogilos austris: at Acradina est pars Syracusarum, quæ urbs, v. 277, memoratur. 260. Facelina Dianæ Col. probb. Cluver. Sic. II, 6, et N. Heins. qui monet, Dianæ Φακελίνης vel Φακελίτιδος nomen derivari a Φάκελος, qui est fascis sarmentorum, quo Orestes simulacrum Dianæ ex Scythia Ariciam in Italiam adtulisse dicitur, vid. Serv. et Pompon. Sabin. ad Virg. Æn. II, 117, et Bucol. pr. Munker. ad Hygin. fab. CCLXI, et ad Antonin. Liber. fab. XXVII, Cluver. l.c. et Heyne ad Donati vit. Virgil. § 85; Phacetina R. 2, unde Phacelina rectius, opinor, scripsit Lefeb. ut in Lucilii fragm. apud Pompon. Sab. l.c. Eadem scriptura aliis corruptis lectionibus h.l. firmatur. Placentina Chavæ Tell. R. 1, Parm. Pharetia Chavæ Mediol. Placentia Agavæ a manu docta in R. 1, facetia cave Put. Vulgo Fascellina, vel Fascelina Divæ, quod nomen Dianæ (al. Fascelis, seu Fascelitis) a fasce lignorum deducitur. Pompon. Sabinus l.c. Deam hanc Facelinam a facibus dictam putabat.

Tergemino venit numero fecunda Panormos; Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.

261. Tergemino numero, tribus militum millibus. --fecunda omnis generis animalibus, feris, piscibus, volucribus; quod mox poeticis coloribus adumbratur. 262 sq. Verrere æquor retibus, unde rete verriculum, everriculum. Conf. ad XI, 472 in Var. Lect. et Bentl. ad Horat. Sat. II, iii, 235. Vide quoque Servium ad Æn. I, 59. Ed. [“XI, 472” recte XI, 470] [263.] cælo traxisse, h.e. deducere, ut trahere crescente arundine prædam dixit Martial. IX, 54, de quo aucupio cf. sup. VII, 674 seq.

261. Panhormos Oxon. vid. nott. Panhorphos Tell. 262. sectere recte Colon. et R. 2. Vulg. sectare, quod perperam pro sectari dictum adcipiunt; agitare emend. Bentl. ad Horat. Serm. II, 3, 235, quod a vulgata lectione nimis recedit. 263. Verrere Col. Ox. et in marg. R. 1. Vulgo Vertere.

Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli Sederunt; non frondosis Morgentia campis 265 Abstinuit Marte infido: comitata Menæis Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse, Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.

264. Herbesos, seu Erbessus (v. Var. Lect.) ad fontes Anapi, qui in portum magnum Syracus. effluit, ubi nunc Cryptæ, la Grotte, si fides habenda Fazello, Rer. Sic. I, 10; Cluverus (Sic. ant. II, 10 et 11) duplex hujus nominis oppidum in Sicilia fuisse putabat, alterum supra Agrigentum inter Acragantem Halycumque amnes, quod ex Polyb. I, 18, alterum Syracusis vicinum, quod ex Liv. XXIV, 30, colligebat. Hæc tamen conjectura parum probabilis videbatur Cellar. Geogr. T. I, p. 810 sq. Naulocha, al. Naulochus, seu Naulochum; et Ναύλοχοι, Appian. B. Civ. lib. V, 116 et 121, prope Pelorum prom. cum statione navium, unde nomen adcepit. Cf. Suet. Aug. 16 et 101. --non iners et pigra pericli, ut piger militiæ apud Horat. Epist. I, ii, 124 h.e. non pigra ad periculum in bello subeundum. Sic piger in militia dixit Cic. ad Div. VII, 17, et gens pigerrima ad militaria opera, h.e. ignava, inbellis, Liv. XXI, 25. 265. Sederunt; v. ad III, 142, et X, 597. --Morgentia (vid. Var. Lect.), supra ostium Symæthi non longe a mari. [266.] Marte infido, bello ancipiti, vel, ut Marsus exponit, pro infidis Pœnis. --Menæis viris a Μέναις opp. quod lacui Palicorum subjacebat inter Syracusas et Hennam, Μεναὶ, Steph. Μέναινον Diodor. XI, 78; hodie Meneo. Hinc Menenii, Cic. Verr. III, 43. Menanini, Plin. III, 8; ΜΕΝΑΝΙΝΩΝ, ΜΕΝΑΙΝΩΝ et ΜΗΝΑΙΝΩΝ in numis Parutæ; forte et Goltzii. 267. Amastra ad Halæsum fl. Ἀμήστρατος, vel Ἀμέστρατος, Steph.; Μυττίστρατον, Polyb. I, 24; Μουτίστρατον, Zonar.; Μύστρατον, Diod. in Eclog. p. 876; hod. Mistretta. --Tissa ad radices Ætnæ, nunc forte Randazzo. --parvo nomine, ut ap. Cic. Verr. III, 38 pr., perparva et tenui civitate. Cf. ad XIII, 5. --Vide Ptolem. lib. III, cap. 4. Ed. 268. Netum; Νέητον, Ptol. nunc Noto, Citta ingeniosa, prope Pachynum. --Mutyce; Μοτούκα, Ptol. III, 4; Μότυκα et Μότικα al. hodie Modica, inter Syracusas et Pachynum. Cf. Cluver. II, 10; Hard. ad Plin. III, 8; Græv. et Ern. ad Cic. Verr. III, 43 --liquentis Achæti; v. Var. Lect.

264. Herbessos scribendum censebat N. Heins. Rectius forte Erbessos. Gr. Ἐρβησσὸς Polyb. I, 18; Ἐρβησσίνος ap. Steph. Sed Herbessus in optimis libris Liv. XXIV, 30, 35, et Herbessenses ap. Plin. III, 8. 265. Morguentia R. 1, et ad marg. Morguntia. Forte leg. Morgantia, Μοργάντιον Strab. VI, p. 186, Μοργαντίνη Thucyd. IV, et Diodor. XIV, 96. Murgantia Liv. XXIV, 27; XXVI, 21. ΜΟΡΓΑΝΤ. in numis. Sed Μοργεντῖνοι Steph. Murgentini Plin. III, 8, et Murgentinus ager Cic. Verr. III, 18, et V, 47. 266. Menæis scripti et vetustæ edd. ante Marsum, qui primus Nemæis dedit. Noœnis emend. Maser. ad Val. Fl. II, 495, coll. Plin. III, 8, ubi potius Noæi memorantur, Νοαῖοι, quorum urbs Νόαι, hod. Noara. Cluverius castigabat Nomæis, a Νόμαις, perobscuro oppido, quod in tabulis suis geographos Amestrato seu Amastræ vicinum posuisse, deceptos depravatis Silii editionibus, bene monuit N. Heins. 267. Tisse Col. Τίσσα Ptol. Tissæ priscæ edd. non inprob. N. Heins. Τίσσαι Steph. Vulg. Thisse. 268. Mytice Col. unde Matyce emend. Cluver. II, 10, Cell. et N. Heins. Vulg. Micite. Deinde Achæti Col. Arethi Put. R. 1, Parm. Med. Arheti Oxon. Vulgo Acheti. Quæ omnia mendosa videntur. Acithi non male conj. Dausq. et N. Heins. Ἀκίθιος fluvius ap. Ptol. de quo vid. Cluver. I, 18. Hinc forte liquentis, pro quo ingentis scribendum putabat D. Heins. An legendum Echetlæ? De eo opp. vid. Polyb. I, 15; Diodor. XX, 32, et Steph.

Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus, Et mox servili vastata Triocala bello, 270 Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas, Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,

269. Sidonios, Pœnos, juvere Drepane, Helorus, etc. --Drepane, vulgo Drepanum (Δρέπανον et τὰ Δρέπανα, Polyb. I, 41, 46, 55; Drepanis Anton.), prom. et opp. Conf. Cluver. II, 1; Virg. Æn. III, 707 sq. --Helorus fluvius, præter opp. ejusdem nominis, et inter specus primum rupesque exesas procurrens, unde clamosus undæ. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 698, et Cluver. I, 13. Cf. sup. ad III, 471, et IV, 524. 270. Triocala opp. mediterr. inter Crimissum et Himeram fl. Τριόκαλα, Diod. in Ecl. l. XXXVI, p. 913; Τριόκλα, Ptol. III, 4; Τρίκαλα, Steph.; ΤΡΙΑΚΑΛΑ in numis Parutæ; hod. Troccoli; unde Triocalini, Plin. III, 8, et Cic. Verr. V, 4. --mox servili vastata bello, arx belli a servis capta et summa vi diruta. Vid. Diodor. l.c., et Cluver. II, 12. 271. Arbela ferox; v. Var. Lect. --Ietas; Ἰεταὶ, Steph. nunc Iato, ad Crimissum fl. in excelso monte, unde celsus, ut ardua v. 238. Hinc Ietenses ap. Plin. III, 8, ubi vide Harduin. [272.] Tabas; v. Var. Lect. --Cossyra parva ins. inter Siciliam et Africam, hod. Pantalarca. Κόσσυρα Ptol. IV, 3 extr. Κόσσουρα Strab. VI, pag. 191. COSSURA in numis ap. Parutam et Holsten. ad Steph. Κόσυρος Scyl. ac Steph. Cosura Mel. II, 7. Cosyra, Plin. III, 8; V, 7, et Ovid. Fast. III, 567, ubi v. Heins. et Burm. Nullam ejus mentionem fecit Cluver. qui eam forte ad Africam retulit.

269. Sidonios scripti et quædam edd. antt. Sidonias R. 1, et Med. prob. N. Heins. ad Ovid. Heroid. XV, 164, Cf. ad II, 117, et not. ad IV, 648. Vulgo Sidonia et. Verum τὸ Sidonios præstat, quod mox repetitur. 271. Arbeia Colon. unde Arbela emend. Cluver. II, 13, et N. Heins. qui tamen ferax pro ferox corrigendum censebat. Ἀρβέλη Stephan. Ἀρβέλαι Suid. Oppidum incerti situs, et forte ab hoc loco alienum, quoniam secunda syllaba producitur. Vulgo Arabeia, quæ nihili est. Forte leg. Herbita, vel Acrilla, vel Onobala. Ὀνοβάλα fl. ap. Appian. B. Civ. V, 109, qui Vibio Sequest. (vid. edit. Oberlin. p. 198, 199) Tauromenius et nunc Cantara dicitur, si Fazello et Cluver. fides habenda. Herbita et, quæ mox memorantur, Tabæ adjacent Heræis montibus. Acrilla, vel Acrillæ, non procul a Syracusis, inter Acras (sup. v. 206) et Agrigentum; vid. Liv. XXIV, 35, et Steph. Byz. 272. Tubas Col. Thabas primæ edd. Thebas Put. Vulgatam lect. Tabas, quæ mendosa videbatur N. Heins., defendit Cluver. Sic. ant. II, 13, putans, hoc oppidum esse hod. castellum Tavi ad Heræos montes.

Nec major Megara Mute concordibus ausis Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto, Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes 275 Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.

273. Megara; v. sup. ad v. 26. --Mute; v. Var. Lect. 274. Gaulum, al. Gaulos, ins. Siculi maris prope Meliten, Pachyno adversa. Γαῦλος πελαγία καὶ λιμέσιν εὐκαίρως κεκοσμένη, Ποινίκων ἄποικος, Diodor. V, 12. Hinc et strato ponto, plano et tranquillo mari. Vid. ad III, 55, in Var. Lect. 275. «Halcyone avis paulo amplior passere, colore cyaneo ex parte majore, tantum purpureis et candidis admixtis pennis, collo gracili ac procero: quam videre rarissimum est, nec nisi Vergiliarum occasu et circa solstitia brumamve, nave aliquando circumvolata statim in latebras abeuntem. Fetificant bruma, qui dies halcyonides vocantur, placido mari per eos et navigabili, Siculo maxime;» Plin. X, 32, ubi v. Harduin. et ad II, 47. Conf. Intpp. ad Virg. Georg. I, 399; Plaut. Casin. Prol. vers. 26, et Pœn. I, ii, 143; Varr. L. L. VI, 5.

273. Nec major, h.e. æqualis, una voce scribendum putat Lefeb. ut necopina sup. v. 188, et alia IX, 98, et XVI, 608, ex hellenismo. --Deinde Iuntæ pro Mute Col. Mite vel Myte Ox. Motyce seu Mutyce corrig. Cluver. Sic ant. I, 11, cujus tamen urbis poeta jam meminit v. 268. Motye vel Mutye legendum videbatur Drak. Idem vero oppidum Silio Muten dici putant Dausq. Lefeb. et Ern. Μοτύη opp. marit. non longe a Lilybæo (non Pachyno, ut apud Pausan. Eliac. I, 25), vel in insula ejusdem nominis (Diod. XIII, 63 et 88, XIV) Phœnicum κτίσμα (Thucyd. VI, 2), vel colonia Pœnorum iisque fidissima, si fides habenda Diodoro l.c. Conf. Polyæn. Strateg. V, 2, n. 6. 274. Gaulum scripti. Gaurum R. 1 et Med. Gauros Parm. Vulgo Caulum. Male! Caulon inepte conj. Dausq. quod Italiæ opp. est et Aulon quoque vocatur; strato Gaulos (spectabile) ponto, vel strato, Gaulos, spectabile p. (ut inf. v. 292, postquam inmedicabile visum Seditio) emend. Gron. Obss. III, 7, quod insula illa ceteris scriptoribus non Gaulum, sed Gaulos dicatur.

Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros Milite conlecito variisque inpleverat armis. Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus Vaniloquo plebem furiabant insuper ore: 280

277 seq. Ipsa urbs inclita Syracusæ inpleverat patulos muros, ibi multi milites conscripti erant, qui Pœnis auxilio mitterentur. Verba patulos muros ad magnitudinem urbis spectant. Πεντάπολις ἦν τὸ παλαιὸν, ἑκατὸν καὶ ὀγδοήκοντα σταδίων ἔχουσα τὸ τεῖχος, Strab. VI, p. 186 al., 270 al., 415. Hinc et mox vers. 281. --quatuor arces, urbes, de quibus v. supra ad v. 181. 280. furiabant; v. ad VII, 617.

277. Syracosæ Col. Syracuse ad marg. R. 1. Syracosias conj. N. Heins. 280. plebem, non pubem, scripti.

Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces, Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis Ingenio portus urbs invia fecerit umbram, Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes Unum naufragium, mersasque inpune profundo 285 Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.

281. Verba ductorum, qui dicunt: in hujus urbis mœnia ac portus numquam penetrasse hostem, et a proavis spectatum esse, h.e. majores vidisse, quantam umbram fecerit urbs hostibus invia (ut inf. vers. 639) tropæis Salam. Eoisque, h.e. quantopere obscuraverit gloriam victoriæ, ab Atheniensibus de Xerxe, rege Eoo, Orientis, ad Salamina reportatæ; horum naves ter centum ante ora proavorum unum naufragium, unam cladem fuisse, h.e. omnes periisse, vel ter centum triremes... unum naufragium... ipsasque Athenas quasi mersas esse mari. Intpp. bene comparant locum Cic. Verr. lib. V, 37, quem Silius expressit: «Quo Atheniensium classis sola post hominum memoriam CCC navibus vi ac multitudine invasit: quæ in eo ipso portu, loci ipsius portusque natura (ut h.l. ingenio portus), victa atque superata est. Hic primum opes illius civitatis victæ, comminutæ depressæque sunt: in hoc portu Atheniensium nobilitatis, imperii, gloriæ naufragium factum existimatur.» De bello, quod Athenienses, ducibus Demosthene et Nicia, cum Syracusanis gesserunt, tempore belli Peloponnesiaci, et in quo bis victi sunt a Gylippo, qui Spartanis, Syracusanorum sociis, præerat, v. Justin. IV, 4 et 5; Thucyd. VII, 2 sqq.; Diodor. XIII, 7 sqq.; Plut. in Nicia et al. De duplici vero portu Syracusano Cic. Verr. IV, 52; V, 37, et Dorvill. ad Charit. p. 282 et 598. 283. Ingenio, ut IV, 91, ubi v. not. 285 sq. Unum naufragium, ut fere tumulus supra I, 50, ubi v. not. --mersas profundo Athenas, δεινῶς de Atheniensibus, ad internecionem cæsis. [286.] subnixas ut sup. VIII, 243, ubi v. not. --pharetrigeri regis, Xerxis, regis Persarum. Persæ ac Parthi proprie pharetrigeri ac pharetrati dicuntur. Conf. Intpp. ad Virg. Georg. IV, 290.

281. hosti maluerit N. Heins. idque recepit Lefeb. 282. Eisque R. 1, et Actæisque ad ejus marg. trophæis quidam male. Est Gr. τρόπαιον, seu τροπαῖον. Post tropæis Drak. punctum, Lefeb. vero et Ern. post umbram v. 283, signum exclam. posuere. E contextu refert vel simile quid subintelligendum censet Lefeb. Sed vid. not.

Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres, Pœni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum 290 Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.

287 seq. fratres, Hippocrates et Epicydes, prætores, flammabant vulgum, de quo v. Liv. XXIV, 26 sq. Hi «nati Carthagine, sed oriundi ab Syracusis exsule avo, Pœni ipsi materno genere,» Liv. ibid. c. 6. Cf. Polyb. VII, 2. [288.] sub crimine, sub prætextu criminis, Burman. et Drak. coll. Suet. Ner. 35, et Tac. Hist. II, 26. 289. eduxerat, et genuerat et educaverat; Lefeb. 291. levitate Sicana; cf. sup. ad v. 31.

288. ob crimina conj. N. Heins. et v. 293, insurgebat. At nihil mutandum.

Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste, Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque, Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari 295 Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem Induere arma sibi, telorum turbine vasto Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.

292. Accuratius belli causas exponit Liv. XXIV, 33 sqq. --ductor Rom. Marcellus. --inmedicabile τὶ, pro, inmedicabilis visa. 293. surgebat, oriebatur; Drak. coll. I, 686, et XIII, 617. 294. Hæc adumbrata ex oratione Marcelli ap. Liv. XXIV, 38 extr. Vos, Ceres mater, etc.; Ern. Cf. Virg. Æn. XII, 581, et Ovid. Met. V, 44 seq. --Divi Siculorum, Orcus, Triptolemus, Ceres, Proserpina, Palici, Diana, Minerva, Jupiter, Olympius, Apollo, aliique; Dausq. 295. Arethusa; cf. sup. v. 53 sq. ad bella non cum Pœnis gerenda, quod Dausq. putabat, sed cum Syracusis, cui urbi diu pepercerat Marcellus, abstinendo hostilibus, e longinquo obsidione servanda, legatos mittendo; Gron. Obss. lib. III, 7. 296. Testatus Deos, hostem induere sibi (Marcello) arma, h.e. se invitum cogere ad arma capienda, quæ sponte, consilio et de industria, diu non sumserit (Marcellus), quorum usu diu abstinuerit, sperans, Syracusanos non extrema experturos esse. Conf. sup. v. 179 sqq. Similis est locus Liv. XXX, 31: «Neque patres nostri priores de Sicilia, neque nos de Hispania fecimus bellum: et tunc Mamertinorum sociorum periculum, et nunc Sagunti excidium nobis pia ac justa induerunt arma.» 297. telorum turbine; vid. ad I, 311.

296. Invitum, quia ex Col. recepit Drak. Invitumque a sponte non s. h. Oxon. Invitumque a sponte diu non Put. quia sponte Deum non sumserit corrig. N. Heins h.e. diis faventibus adnuentibusque; quod multis exemplis docetur, quibus opus non erat. Ego servavi vulgatam lect. exemplo Lefeb. et Ern. Eamdem non inprobabat Draken. et sumserit vel positum pro sumsisset, vel in sumeret mutandum putabat. Mireris viros doctos nodum in scirpo quæsisse, et Lefeb. primum percepisse h.l. sententiam, quam his verbis enuntiat: hostis induit Marcello arma, quæ ipse Marcellus diu sponte distulit sumsisse; vid. not.

Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque. Turris, multiplici surgens ad sidera tecto, 300 Exibat, tabulata decem cui crescere Graius Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras. Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa Certabant, calidæque picis diffundere pestem.

300. Ernesti: «De hac turri excelsa, quæ igni Rom. adcensa prima ruinam in muris Syrac. dedit, omnia a Silio ficta sunt: nonnulla tamen leguntur ap. Liv. XXIV, 34, unde in turris cogitationem adduci facile poterat. Talia Silius numquam e manibus dimittit, et plerumque graphice, nec sine arte pingit, sed nec sine nimiæ luxuriæ vitio, ut h.l. altitudinem turris et inpr. incendium.» Poeta autem noster ante oculos habuit similem locum Virgil. Æn. IX, 530 sqq. --multiplici tecto, tabulato, de quorum numero sæpe ingenti ac fine v. Lips. Poliorc. lib. II, 4. 301. Exibat ad sidera, ut ad cælum ap. Virgil. Georg. II, 81, vel simpl. eminebat, ut ap. Ovid. Met. III, 78. Sic et exsistere sup. I, 585, ubi v. not. --tabulata crescere, ut v. 309: crescentia tecta. Vide ad VII, 676. --Graius, Archimedes, Syracusanus, de quo v. inf. v. 341 sq. Cur Graius dicatur, intelligitur ex v. 50 sq. 302. nemorum umbras, ut IV, 679, ubi v. not. 303. pinum, tædas, ut v. 420; IX, 336; X, 549, et πεύκη ap. Aristoph. Nub. Act. I extr. Drakenb. 304. picis pestem; v. ad I, 174.

303. pinum scripti; conf. Heins. ad Claud. R. P. III, 387. Vulgo molem.

Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber 305 Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.

305. Huic scripti. Hinc R. 1, Med. aliæque priscæ edd. Vulgo Hic.

Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti, Gliscentemque trahens turris per viscera labem, Perque altam molem, et toties crescentia tecta, Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis 310 Robora, et, ingenti simul exundante vapore Ad cælum, victor nitentia culmina lambit.

307. Colores orationis poeticæ passim obvii. Cf. IV, 680 sq.; lib. V, 510 sq.; lib. VII, 351 sq; IX, 602 sq. et inf. v. 419 sq. --Pascitur, ut IX, 603. 308. labem, ut v. 304, pestem; cf. ad VIII, 21. 309. crescentia tecta; v. ad VII, 676. 310 sqq. ovans victor, Vulcanus, h.e. ignis. [311.] exundante vapore Ad cælum; v. ad II, 631. [312.] lambit, ut ap. Virg. Æn. II, 684, et III, 574.

307. adjutus Put. et ad marg. R. 1, quod receperunt Lefeb. et Ern. Idem, vel adjecto, vel adjuncto conj. Dausq. Vulgatam lect. adjuto h.l. probabat N. Heins. qui sup. ad XI, 614, verebatur, ne mendosa esset. Omnino doctior videri potest, et auribus certe gratior est. [“XI, 614” recte XI, 611] 309. toties Col. Put. R. 2, Parm. Ben. Vulgo turris. Deinde crescentia, Col. Vulg. nascentia non inprob. Barth. Adv. IX, 3, ut sensus sit: Tam alta erat turris, ut ubi finem habitura videretur, ibi denuo novo tabulato renasceretur, et superiora tabulata enascerentur velut ex inferioribus iisque majoribus sursum procedendo: texta conj. N. Heins. et tectis crescentia tecta Dausq. 310. rapidusque scripti et R. 2, quod recepi, etsi perperam ita legi putabat N. Heins. Mea qualicumque sententia exquisitius est vulgato rapidisque, et pro raptim positum, ut apud Virg. Æn. XI, 906; XII, 81 al. In iisdem scriptis recte crepitantia, non trepidantia; conf. Bentl. ad Horat. Od. IV, xi, 11, et Drak. h.l. 312. surgentia culmina Ven. Marsi, teste N. Heins. Sed vulgatam lect. in utraque Marsi ed. Ven. reperit Drak. nutantia ingeniose conj. Dausq. h.e. ruinam minitantia.

Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ. 315 Par contra pelago miseris fortuna carinis. Namque ubi se propius tectis urbique tulere, Qua portus muris pacatas adplicat undas, Inprovisa novo pestis conterruit astu.

316... 319. Ab altera parte navibus Romanorum non minus detrimenti inlatum est Archimedis arte.

318. adpulit undas, ut inf. v. 418, Put.

Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis, 320 Navali similis malo, præfixa gerebat Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri Bellantes curvi rapiebat in aera ferri Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.

320. Describitur machina Archimedis, qua navibus hostium nocuit, tolleno, Gr. καρχήσιον. Vide Liv. XXIV, 34; Polyb. VIII, 7 (ubi conf. Schweigh.); Athenæus, V, p. 208; Plut. in Marcello, Opp. T. I, p. 306, edit. Frft. Tzetz. Chil. II, 35; Oribas. de machinam. VI, 24. 322. Uncæ tela manus, mox ungues curvi ferri, et v. 327, chalybs morsusque tenaces. Livio l.l. dicuntur ferrea manus; Polyb. VIII, 8, χεῖρ σιδηρᾶ ἐξ ἁλύσεως δεδεμένη; Plut. in Marcello l.c. χεῖρες σιδηραῖ ἡ στόματα εἰκασμένα γεράνων, et harpagones aliis. --aggere muri; v. ad lib. I, 265. 323. Bellantes, milites e navibus adreptos Silius de suo addidit: Livii narratio ad naves tantum conreptas et in mare depressas pertinet, quam poeta, vss. 326... 332, luculenter et eleganti ornatu expressit; Ernesti. Sed congruit Polybius, ex quo Livius etiam sua hausit, lib. VIII, c. 9: Οὐκ ὀλίγα δὲ καὶ ταῖς χερσὶ ταῖς ἐκ τῶν μηχανῶν ἐκακοποίουν· σὺν αὐτοῖς γὰρ τοῖς ὅπλοις τοὺς ἄνδρας ἐξαιροῦντες ἐῤῥίπτουν.

320. Trabs trabe cincta teres, erasis u. n. Put. Hinc Trabs trabe juncta teres derasis (ut decisis undique ramis ap. Virg. Æn. XI, 5) undique nodis emend. Lefeb. quia duæ certe trabes requirantur 325. vis ulla Col. vix illa, quin s. t. Put. Nec solos fixura viros suspicabatur N. Heins.

Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem 325 Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces. Qui, simul adfixo vicina in robora ferro, Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!), Per subitum rursus laxatis arte catenis 330 Tanta præcipitem reddebant mole profundo, Ut totam haurirent undæ cum milite puppem.

[327.] morsus tenaces; cf. ad VII, 624. 330. Per subitum; v. ad VII, 527.

327. tenaci Col.

His super insidiis angusta foramina murus Arte cavata dabat, per quæ confundere tela Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli. 335 Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.

333. Archimedes, «ut sui vulnere intacti tela in hostem ingererent, murum ab imo ad summum crebris cubitalibus fere cavis aperuit, per quæ cava pars sagittis, pars scorpionibus modicis ex occulto petebant hostem.» Liv. l.c. Cf. Polyb. VIII, 7, ibique Schw. et Plut. l.l. His super insidiis; conf. ad I, 60 in Var. Lect.; Virgil. Æn. IX, 534. --angusta foramina, ap. Liv. cava, gallice meurtrières; extrinsecus arta, apud Liv. cubitalia, introrsum vero laxiora. Ed. 334. confundere tela, pro simpl. fundere, Drak. vel sine ordine jacere, Burm. qui tamen perperam confert Horat. Od. I, xvii, 23, et Val. Fl. V, 581, ubi v. ejus not. Cf. Var. Lect. 335. aggere valli; v. ad I, 265.

334. cum fundere Col. clam fundere conj. Burm. et recepit Lefeb. Recte, puto. Sic in loco Livii, quem in notis laudavimus, pars sagittis, pars scorpionibus ex occulto petebant hostem. 335. adposito Put. non improb. Drak. ut positum sit pro vicino, proximo, de quo vid. Gronov. ad Senec. Epist. IV. 336. Tum sine priscæ edd. Mox. artæ viæ malebat N. Heins. et v. 344, novo ortu.

Calliditas Graia, atque astus pollentior armis Marcellum, tantasque minas, terraque marique Arcebat, stabatque ingens ad mœnia bellum. 340

338 sq. Cf. Liv. XXIV, 34 extr. --Calliditas Graia, Archimedis Graii. Cf. ad v. 301. --astus pollentior armis; cf. Liv. l.c. pr. et Polyb. VIII, 5, et 9. 340. bellum, obpugnatio, stabat, ut sup. IV, 44.

Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis, Ingenio facile ante alios telluris alumnos, Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent.

341. Poeta exornavit verba Liv. XXIV, 34 pr. sed, ut solet, definite et per partes singulas Archimedis ingenium et artem adumbrat; Ern. --Isthmiacis colonis, Syracusanis. Vid. ad v. 50 sq. Venusta Mathematici descriptio. 343. nudus opum; sed cui, etc. pulchra ἀντίθεσις, ut fere ap. Hor. Od. I, xxviii, 1... 4; Lenz.

Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne 345 Pendeat instabilis tellus; cur fœdere certo Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis, Noverat, atque una pelagi lunæque labores, Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus.

344 sq. Ille noverat (v. 348) ex ortu solis, an futura esset pluvia; Mars. --novus Titan, oriens sol. --Fuscati radii, quorum lucem nubes cælo obductæ hebetant ac condunt. --ille noverat, hærcatne tellus, stetne inmobilis, an pendeat instabilis, moveatur. Alii olim philosophi hoc, alii illud statuebant. Vid. Plut. de Plac. Philos. lib. III, 13; Cic. Acad. IV, 39 et al. Terram immobilem stare docebat Archimedes, et monstrabat in sphæra artificiosa quæ Syracusis in Achradina servabatur; Lenz. coll. Ovid. Fast. VI, 269... 280. 346 seq. cur Tethys, h.e. mare hunc globum, orbem terrarum, cingat, circumfluat. Nam Oceanus, ut veterum opinio ferebat, πόταμος ἀψοῤῥοος, Ὅς περικυμαίνει γαίης περιτέρμονα κύκλον. Cf. Orph. Hymn. LXXXII, 3; Köppen ad Hom. Iliad. ξ, 200, 245; ς, 399 al. --Tethys vero poetis est mare, eademque Oceani et conjux et soror. --certo fœdere, certa lege ac ratione, ut ap. Virg. Æn. I, 62. 348 sq. Cf. ad III, 58. [349.] Oceanus pater omnium Deorum, fluminum, fontium ac rerum: nam mare cunctarum rerum principium, secundum Thaletis aliorumque philosophorum prisci ævi sententiam. Cf. Köppen ad Hom. Iliad. ξ, 201, 246, φ, 196 sq.; Virg. Ge. IV, 382; Orph. l.c. 1, sqq. al.

347. ulnis conj. idem ingeniose, putans, τὸ undis ex glossa inrepsisse. 349. refunderet corrig. N. Heins. ut inf. v. 551; Stat. Theb. IX, 464 al. Sed effundere hoc sensu legi ap. Mel. III, 1, et simplex fundere ap. Lucan. I, 410, monet Drak. Verbum compos. h.l. pro simplici; conf. not. ad III, 464.

Non illum mundi numerasse capacis arenas 350 Vana fides: puppes etiam constructaque saxa Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.

350. Cf. Horat. Od. I, xxviii, 1, ibique Jani. Omnino autem respexit Silius ad Archimedis librum, qui ψαμμίτης inscriptus fuit, quo probare conabatur, numerum arenæ non esse infinitum, sed efferri et colligi posse, si vel maxime totus terrarum orbis arena constaret; Drak. Hinc ille jactabat, Οἶδα δ’ ἐγὼ ψάμμου δ’ ἀριθμοὺς καὶ μέτρα θαλάσσης, et Græci cœperunt, sicut διακόσιοι et similia, sic ψαμμοκόσιοι a numero arenæ subputare, pro infinita et inexplicabili multitudine; D. Heins. Exstat etiam nunc ejus ψαμμίτις, seu libellus de numero arenæ ad regem Gelonem, quo ostendit, universum non esse infinitum. 351 sq. Hæc spectant non ad ignaviam et imbelliam, quam Archimedi h.l. objici putabat Barth. Adv. IX, 3, sed ad mechanicam ejus artem et machinas (trespastum, seu polyspastum et helicen), quibus nullo negotio gravissima onera, vel sustulit, vel transtulit, et ingentem Hieronis navem deduxit in aquam. Vid. Eustath. ad Hom. Iliad. μ, p. 866; Plut. in Marcello (Opp. T. I, p. 305 sq., ed. Frft.); Athenæus, V, p. 217; Tzetz. Chil. lib. II, 130; Procl. ad Euclid. I, 2, p. 18, I; Andr. Schmid. de Archimede (len. 1688, 4); et Dutens, Origines des découvertes des Anciens, T. II, p. 207. 351. constructa saxa, ingentes moles («Saxea pila, magnis quam molibus ante Constructam jaciunt ponto,» ap. Virg. Æn. IX, 711), quas parvo momento de loco in locum, et quidem arduum, transtulit, cujusvis infirmissimi hominis, et vel feminæ manu; Gron. Obss. III, 7. Cf. ad IV, 295 sq., et Suet. Vesp. 18. Cave dextram cum D. Heins. exponas multitudinem, quo sensu passim manus dicitur, et constructa saxa vel domum actam ingenio Archimedis, vel cum Dausquio struem congeriemque saxorum, quo onerosior esset navis, quia. Plut. l.l. dixerit ἐμβαλῶν ἀνθρώπους τὲ πολλοὺς καὶ τὸν συνήθη φόρτον. [352.] Feminea traxisse manu, ἠρέμα τῇ χειρὶ σείων, Plut.

351. Una fides recepit Drakenb. e Col. et Put. prob. N. Heins. ut sensus sit: non una, h.e. non solum fides est, creditur, illum arenam mundi numerasse, sed ferunt etiam, etc. Id firmat ex Val. Fl. II, 167 (in omnibus Mstis) et IV, 598; Stat. Theb. II, 689; XII, 114; Senec. Herc. Œt. 608. Vulgo Vana fides, ut ap. Virg. Æn. IV, 12, et Val. Fl. V, 75. Id non displicebat Drak. et recte, puto, jam revocatum est a Lefeb. et Ern. nam loca illa, a N. Heins. laudata, vel dubia sunt, vel aliena.

Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat, Adnabat centum late Sidonia velis Classis subsidio, et scindebat cærula rostris. 355 Erigitur subitas in spes Arethusia proles, Adjungitque suas, portu progressa, carinas. Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis.

353. Hæc pugna navalis ficta a Silio, e dictis Liv. XXV, 27, et multa habet poeta e Lucano, III, 510... 774 sed non absurdus ut Lucanus; Lefeb. --Teucros, Romanos, et Sidonia classis pro Punica. 354. «Bomilcar edoctis Carthaginiensibus, in quanto res Syracus. discrimine esset, cum centum navibus post paucos dies redit,» Liv. XXV, 25. At v. cap. 27. 355. cærula, ut I, 21. --rostris scindebat, ut VII, 411. Ut gravius hostiles naves vulnerarent, aqua per rimam succedente, rostra depressa habebant, non exstantia super aquas; Cellar. e Schefferi Mil. nav. II, 5. 356. Arethusia, Syracusana. Cf. ad v. 53. 358. tonsis aptare lacertos; cf. XI, 489, et XIII, 241.

Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti 360 Albescit pulsu facies, perque æquora late Spumat canenti sulcatus gurgite limes. Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor Personat, et clamat scopulis clamoris imago. 365

360 seq. Verberibus torsere fretum, mare. Conf. ad lib. XI, 490. Graphica imago commotæ remis aquæ, obruta illa quidem coloribus, at non sine arte facta, Ern. [“lib. XI, 490” recte XI, 488] --salis facies, maris superficies, ut mox æquora. 363. Insultant pariter pelago. Conf. XI, 489, et XIII, 241. 365. imago, Echo. Vid. Cerda ad Virgil. Ge. IV, 50; Jani ad Horat. Od. I, xii, 4; xx, 8, et Interpretes Valerii Flacci lib. III, 597. 365. clamat; vide Var. Lect.

365. Hæc nihili esse putabat N. Heins, qui conj. clangoris imago, vel et clamat scopulis vaga Martis imago, vel ingeminat scopulis clamoris imago, vel denique icta redit scopulis clamoris imago, ut apud Ovid. in Liv. v. 220, Tunc vox adversis collibus icta redit. Lefeb. contra miratur, versum elegantissimum displicuisse Heinsio dormienti, quum clamare pro resonare solenne sit apud antiquos. Id quidem neque nos ignoramus, vid. ad III, 471. Sed clamorem clamare quis umquam dixit, vel dici ferat? Forte reponendum clangit, h.e. resonat; nisi potius vera lectio resilit culpa librariorum excidisse censenda est, et vicina vox clamoris peperit inportunum clamat. Olim suspicabar plaudit, vel plangit scopulos. Withof. emend. et reboat scopulis, etc. [“ad III, 471”: in Not.]

Ac jam diffusus vacua bellator in unda Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus, Navali claudens humentem indagine campum.

366... 370. Classes utrimque in semicirculum et cornua disposuerant; Cell. Luxuriosior poeta est, nec tamen moderatius eadem pinxit Lucan. III, 529 sq. Ern. --diffusus, sparsus, dispersus. 367. Cornua aciei ambiunt fluctus, ut mox curvata sinu classis et lunato gyro. 368. indago propr. venatorium verbum, de quo v. ad XIII, 141. --humentem campum, mare. Cf. sup. ad v. 253. --gallice dicimus, la plaine liquide. Ed.

368. viventem Ox. solenni lapsu librariorum, vid. sup. ad I, 259.

At simili curvata sinu diversa ruebat Classis, et artabat lunato cærula gyro. 370

370. cærula, ut I, 21. --artabat, claudebat, vel, ut ap. Virgil. Æn. IV, 582, latet sub classibus æquor.

369. Ac Col. 370. arabat Col. arquabat conj. N. Heins. ut arquatum h.e. arcuatum curvamen Iridis ap. Ovid. Met. XI, 590, ubi vid. Heins.

Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris, Per vacuum late cantu resonante profundum, Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton Expavit tortæ certantia murmura conchæ.

371 sqq. sævæ tubæ incubuere; v. Var. Lect. --stridoribus de tuba. v. Burm. ad Val. Fl. VI, 28. 374. murmura, sonum tubarum. --certantia conchæ, cum concha sua ejusque sono. Cf. ad I, 234. --conchæ, buccinæ, quam Triton inflat, ut ap. Virg. Æn. VI, 171 sq. (quem locum Silius in mente, vel ante oculos habuisse videtur) X, 209; Ovid. Met. I, 333 sq.; Lucan. IX, 348 seq. tortæ conchæ, quam Græci στράβηλον vocant, et Lycoph. vers. 250, στρόμβον, D. Heins. qui multa docte, ut solebat, sed parum apte disputavit.

371. terrifici malebat N. Heins. 372. vastum forte leg. pro vacuum, quæ vox præcessit v. 366. Deinde late Put. Vulg. latæ. 373. Increpuere (ut V, 188; XVI, 95; Virg. Æn. IX, 504) recte haud dubie emend. Gron. Obss. III, 7, prob. N. Heins. qui et conj. Incinuere. Vulg. lectio non ferenda, quoniam mox sequitur Incumbunt. 374. tortæ ad certantia Gryph. et Dausq. Male!

Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu 375 Incumbunt proni, positisque in margine puppis Extremæ plantis nutantes spicula torquent, Sternitur effusis pelagi media area telis, Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus Cærula nigranti findit spumantia sulco. 380

375 sqq. Imago atrociter pugnantium ex summo puppium margine (unde nutantes, in tam incertis vestigiis); et singula ad naturam apte adumbrata; Ern. Luxuriantior Lucan. III, 567... 582. --Vix meminere maris, se in mari, non in terra pugnare. 378. area pelagi, superficies. --media, inter duas classes. 379 seq. anhelati ictus, de remigibus sub labore remorum anhelantibus; ex naturæ veritate expressum, ut et nigrans sulcus: nam sulcus mari inpressus umbram nigricantem et lumen efficit, quibus etiam pictores fluctus designant; Ern. --alnus, navis. Conf. supra ad III, 458.

Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu Detergent remos: aliæ per viscera pinus Tramissis ipso retinentur vulnere rostris, Quo retinent. Medias inter sublimior ibat Terribilis visu puppis, qua nulla per omne 385 Egressa est Libycis major navalibus ævum.

381. Naves navibus conliduntur. 382. Detergent, frangunt, remos, ut παρασύρειν τοὺς ταρσοὺς dixit Diodor. XI, 18. Cf. Scheffer. Mil. nav. III, 6, et Freinshem. Ind. in Flor. 383 seq. Comparant Lucan. III, 564. 385. puppis, navis Himilconis. Bruti prætoriam navem Lucanus, III, 535 seq. moderatius notavit; Ern.

381. latere Colon. et Rom. 2; lattere Put. Vulgo laceræ: sed si ipsæ laceræ, quomodo aliarum remos potuerunt detergere, utpote invalidæ; N. Heins.

Sed quater hæc centum numeroso remige pontum Pulsabat tonsis; veloque superba capaci Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes Conligeret flatus, lento se robore agebat, 390 Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.

387. Sed h.l. pro nam positum videtur, ut δὲ pro γὰρ apud Hom. Odyss. α, 433 (ubi v. Eustath.), δ, 468; Hesiod. Scut. Herc. 251. Cf. Arnaldi Animadv. crit. p. 5. 389. cornibus antennarum, lignorum transversorum in malo, a quibus vela pendent, ut apud Virg. Æn. III, 549; V, 832, et hinc pro ipsis velis. Verba lento robore, non ad remos, sed, ut v. 381, et ap. Lucan. III, 563, ad totam navem referenda; Drak. 391. Vid. Var. Lect.

387. Acta quater centum emend. N. Heins. cui τὸ sed inportune hic videbatur inculcatum. Nam quater hæc tacite edidit Lefeb. eamdem haud dubie ob causam; conf. not. 389. Borean, pro vulg. Boream, ex emend. N. Heins. qui ita versui consuluit. 390. robore Col. et Oxon. Vulgo corpore. 391. Intraret fluctu, h.e. fluctui, emend. N. Heins. sed vid. ad VI, 498. Deinde se pro si Oxon. Sed, nisi aliquid desit, ceu scribendum censebat N. Heins. prob. Drak. qui h.l. ita interpretatur: Navis Punica tantæ magnitudinis ac ponderis erat, ut, quamvis universis velis, iisque satis magnis, omnes auras conligeret, non citius tamen progrederetur, quam alia quævis, quæ solis remis propellebatur. Recte, puto; et ita quoque Ern. qui tamen vulgatam lectionem eodem adcepit sensu, quem non admittit. Nihil quidem mutandum videbatur Lefeb. cujus nota est hæc: «Non intellexerunt Heins. et Drak. Dic, hæc puppis, quæ superbiebat, quum omnes flatus velo capaci hauriret, non nisi lente se agebat, si solis remis ageretur; tanta erat moles.» Videtur τὸ si pro ac si, velut si, positum adcepisse, quod tamen nullo exemplo probari potest. Withof. quasi pro si substituendum censebat.

Procurrunt levitate agili, docilesque regentis Audivisse manum, Latio cum milite puppes.

392 sq. Cf. Lucan. III, 553 sqq. --puppes dociles regentis audivisse, audire, manum, naves Romanorum minores ac leviores, triremes, quæ facile regi possunt. Comparant Lucan. III, 594, et Virgil. Georg. I, 514. Ἅρματα πεισιχάλινα, dixit Pind. Pyth. II, 21.

Has ut per lævum venientes æquor Himilco In latus obliquas, jussamque incurrere proram 395 Conspexit, propere Divis in vota vocatis Æquoris, intento volucrem de more sagittam Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,

394. Ap. Liv. XXIV, 36, et XXV, 27. --Bomilcar est præfectus Punicæ classis. 395. jussam; conf. ad IX, 504. 396. divis in vota vocatis; v. ad II, 115, et Heins. ad Val. Fl. II, 577. 397. seq. Graphice adumbratur ars sagittandi, ut II, 126 seq. 398. Adsignat nervo, inponit arcui. --oculis librat, qui collimat; Ern. Simile hoc illi, XII, 568, intrat urbem oculis; Drak.

Et calamo monstravit iter, diversa relaxans Brachia, deduxit vultu comitante per auras 400 In vulnus telum, ac residentis puppe magistri Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.

399 seq. relaxans diversa brachia dicitur, qui arcum tendit, altera manu summum arcum tenens, altera nervum adducens; Ernest. Immo, qui sagitta emissa utramque manum reducit, et illam, qua summum tenuit arcum, et hanc, qua eum intendit et remisit. 401... 407. Conf. Lucan. III, 592, 602. 402. plectro, clavo, gubernaculo, ut inf. v. 548.

400. diduxit Col. Sed deduxit stans in puppi sublimiori; conf. v. 384 seq. 401. ac, non et, Col. ac Put. 403. flectendo scribendum putabat Gronov. Obss. III, 7, vel flectenti pro flectendo positum esse, ut Lævius curis intolerantibus pro intolerandis dixerit, de quo vid. Gell. XIX, 7; flectendo recepit Cell. Sed recte jam monuit N. Heins. nulla opus esse mutatione, quum sensus sit, clavo puppem flectenti; et flectendo clavo durum esse, quum proxime præcesserit regenda puppe. Vulgatam quoque lect. firmavit Drak. ex Lucan. III, 555.

Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe, Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta, 405 In medium perlapsa globum, transverberat ictu Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.

407. gubernandam Tell. gubernanai Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. quem errorem inde ortum suspicatur Drak. quod in scriptura Longobardica literæ: cl et d difficulter distingui possint; conf. ad II, 52.

Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor Lectaque complebat Stabiarum litore pubes. Numen erat celsæ puppis vicina Dione. 410

409. Vid. Var. Lect. 410. Numen, præsidium, seu tutela navis, quæ semper in puppi, et vel Deus, vel Dea est; ut contra παράσημον, seu insigne, a quo navis nomen adcipiebat, in prora, effigies dei, vel herois, vel animalis, vel aliarum rerum. Sed nonnumquam utrumque ejusdem signi erat, et navi nomen dabat. Cf. v. 437 sqq., 543, 565 sqq.; Cerda et Heyne ad Virg. Æneid. V, 116 sq., 663; X, 171; Heins. et Harles. ad Ovid. Trist. I, x, 1; Meurs. ad Lycophr. Cassandr; v. 110, 1299; Intpp. Val. Fl. I, 301; Petron. Sat. c. CV et CVIII; Senec. Agam. 423; et Acta Apost. XXVIII, 11. --Dione, Venus. Vid. ad IV, 106. --vicina Romanis in Sicilia bellum gerentibus, propter templum ejus in Eryce; Mars. Dausq. Cell. Drak. Ern. Cf. Var. Lect. et sup. ad VI, 697.

409. Lectaque Col. et Oxon. h.e. delectu habito conscripta. Lescaque Put. Vulgo Lætaque. Deinde complebant Put. venuste, judice N. Heins. Denique stabularum Oxon. et Put. cum veterrimis edd. Baiarum litore conj. N. Heins. quod Baiæ Cumis vicinæ, Stabiæ autem, quamquam Campani litoris oppidum, satis tamen iis remotæ fuerint. Sed Drak. bene hæc notavit: «Vix verosimile videri potest, librarios indoctos notissimam vocem Baiarum in minus notam Stabiarum commutasse: quare si quid h.l. mutandum, legam potius versu præc. Campana pro Cumana.» 410. Nomen Col. subducta pro vicina Parm. Numen erat celsæ puppi Lucrina Dione conj. N. Heins. cui vulgatum certe non de Venere Erycina, sed Lucrina, Baiis, non Stabiis vicina (vid. Stat. Silv. III, 1; Martial. XI, 81, et Heins. ad Ovid. Met. X, 558), intelligendum videbatur; celsæ puppi vicina reposuit et junxit Lefeb.

Sed superingestis propior quæ subdita telis Bella capessebat, media subsedit in unda, Divisitque fretum: clamantum spumeus ora Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo, Luctantum frustra summis in fluctibus exstant. 415

411. propior navis Romana. 412. subsedit, mersa est, et sic divisit mare. Cf. Lucan. III, 630 sq. cujus tamen ingenium nimis luxuriat. 414. Nereus, mare.

413. clamantem primus edidit Marsus, damnatum R. 2, et Mars. in comment.

Hic, audax ira, magno per cærula saltu Corbulo transgressus (nam textam robore turrim Adpulerant nexæ ferri compage triremes) Evadit tabulata super, flammaque comantem Multifida pinum celso de culmine quassat. 420

416. Corbulo navem mersam ulturus ignes in magnam Himilconis navem conjicit; Cell. 417 sq. «Junctæ naves binæ ad quinqueremes turres contabulatas machinamentaque alia quatiendis muris portabant,» Liv. XXIV, 34. Machinas has navibus inpositas sambucas potissimum fuisse, docent, a Dausq. jam laudati, Plut. in Marcello (Opp. T. I, pag. 305, ed. Frft. ὑπὲρ δὲ μεγάλου ζεύγματος νεῶν ὀκτῶ πρὸς ἀλλήλας συνδεδεμένων μηχανὴν ἄρας; et p. 306, ἢν δὲ ὁ Μάρκελλος ἀπὸ τοῦ ζεύγματος ἐπῆγε μηχανὴν, σαμβύκη μὲν ἐκαλεῖτο δι’ ὁμοιότητα τινὰ σχήματος πρὸς τὸ μουσικὸν ὄργανον), et Polyb. VIII, 6... 8; ubi vid. Schweighæus. V. Cl. et ad V, 37, qui de sambucis docte ac copiose disseruit. 419. tabulata turris, crescentia tecta sup. v. 309. --flamma comantem; vid. ad VI, 184. 420. pinum, facem. Vid. ad X, 549, et sup. v. 303. --Multifida proprie fax, quo facilius flammam concipiat, ut ap. Ovid. Met. VIII, 644, et Senec. Med. 111.

416. iræ optime in Ven. ed. Marsi legi testatur N. Heins. sed negant Draken. et Lefeb.

Inde atros alacer pastosque bitumine torquet, Amentante Noto, Pœnorum aplustribus ignes.

421. bitumine pastos, pingues, ut ap. Val. Fl. III, 124, ubi v. Burm. Cf. inf. v. 427, et Lucan. III, 681. 422. Amentante Noto, vento adjuvante flammas tædarum, quemadmodum amentum auget vim hastilium. Cf. ad I, 318; IV, 14, et inpr. IX, 508 sq.; Lucan. VI, 221; Ernesti clav. Cic. et Heins. ad Claudian. Cons. Manlii Theod. 321; Lefeb. contulit ἀνεμοτρεφὲς ἔγχος, Hom. Iliad. λ, 256, ubi v. Köppen. --aplustribus, in aplustria, de qua voce v. ad X, 324, et Ernesti clav. Cic.

422. Amentante Col. Vulgo Adventante inepte, etsi defendat Dausq. et ex Virg. Ge. IV, 192, expressum putet. Augmentante emend. D. Heins. Adjutante post Dausq. N. Heins. ad Claud. Cons. Manlii Theod. 321, qui tamen in not. ad nostrum loc. τὸ Amentante præfert, quum nihil elegantius dici possit.

Intrat diffusos pestis Vulcania passim, Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso Summis remigio; sed enim tam rebus in artis 425 Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos. At rapidus fervor, per pingues unguine tædas Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo. Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas, Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus 430 Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.

424. foros, tabulata navis. Vide Salmas. ad Solin. p. 646. 425. Summis, qui in superiori parte navis erant, ut mox imi, qui in carina versabantur; Ern. rebus in artis; v. ad II, 103, et V, 477, in V.L. 428. insonat crepitans. --alveo, in carina. Cf. ad XII, 522, in V.L. 429 sq. Dardana lampas, tædæ Rom. Cf. v. 450. --Qua... Parcebat vapor, argute dictum pro, quæ in loca fumus nondum penetraverat, adeoque adcedi sine periculo suffocationis poterat; Ern. [430.] saxorum grandine, v. ad I, 311. [431.] Arcebat Romanos, vel potius fatum ratis, interitum.

425. jam pro tam recte, opinor, scribendum videbatur N. Heins. 427. At Col. R. 1, Parm. Med. Ben. al. Ac Ox. et Put. Vulgo Et, quod primum in Marsi Ven. sec. operarum errore editum fuit. 429. inpulerat Put. ut ap. Ovid. Met. XII, 552; conf. Heins. ad Claud. Paneg. Manl. Theod. v. 325. Vulgo intulerat, quod restituit Lefeb.

Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum, Murali saxo per lubrica sanguine transtra Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus. Fax nidore gravi fœdavit comminus auras, 435 Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum Missile adorata contorquet Sabrata puppe.

432 sqq. pinum, ut v. 420. [434.] Lychæi vulnere, inlato a Lychæo, h.e. saxo, quo Lychæus eum vulneraverat, percusserat. Drakenb. bene comparavit Virg. Æneid. II, 436; Mel. II, 7 (ubi Romana clades dicitur, quam Romani intulere Pœnis), et Gell. IX, 12. 437. Sabrata nomen Pœni militis, ductum ab Africæ opp. de quo v. ad III, 256. Conf. ad I, 306 in Var. Lect. --adorata puppe, precibus fusis ad Jovem Hammonem, Deum tutelarem navis. Conf. ad v. 410, et h.l. Var. Lect. Vide quæ notavimus ad Æn. X, 171. Ed.

434. Lycchæi Col. unde Lychæi scripsit Drak. Luchei Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulg. Lichei. Deinde Cidus Put. et Ciclus Oxon. R. 1, Parm. Med. Conf. ad III, 338. 437. Sabraca Put. Sabatra malebat N. Heins. quod Africæ civitatis nomen sit. Ea tamen Sabrata potius dicitur, et hæc est vulgata lectio, quam revocavi. Sabratha edidit Drak. sine auctoritate; conf. ad III, 256. Possis et Sabatha, quæ est urbs Sabæorum et caput regni in Arabia. Ceterum pro adorata legendum crediderim ab aurata... puppe, ut ap. Virg. Æn. X, 171, aurato fulgebat Apolline puppis. Et tutela et insigne navis ex auro, vel ebore, vel simili materia esse solebat.

Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ, Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte, «Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates, 440 Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.» Has inter voces tremulo venit agmine cornus, Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis.

438 sq. Cf. ad I, 414 sq., et III, 10. 441. certa tela, v. ad II, 112. 442. agmine, ut XI, 284, ubi vid. not. --cornus, ut II, 124. 443. Neptunicolæ mare incolentis, Telonis: quibus verbis poeta adlusit ad Telonem, qui Capreis regnavit; Mars. et Cell. Cf. ad VIII, 541. --Telon nomen gubernatoris ap. Lucan. III, 592.

Urguebant nihilo levius jam in limine mortis, Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam 445 Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu Fulmineo populatus inevitabilis ardor Conreptam flammis involvit ovantibus alnum. Primus, ope æquorei funis delapsus in undas, Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus, 450 Ambustus socium remis aufertur Himilco.

444. Urgebant telis Romanos et cœptis instabant nihilo levius Pœni, quos fuga, etc., etsi jam erant in mortis limine, h.e. summo ac præsente periculo, ut sup. V, 423, et ap. Lucret. VI, 1155, 1206. 445. Cf. Virgil. Æneid. IX, 539 sq. 446 seq. Fulmineo cursu; v. ad I, 421. 448. alnum, ut vers. 379. --flammis ovantibus, ut victricibus, v. 428. --Vide inf. quæ notamus ad vs. 559. Ed. 449. Cf. Scheffer. de mil. nav. II, 5.

444. Urguebant Col. quod et conj. Gron. Obss. III, 7. Vulgo Urgebat. 449. æquoreas in undas forte rectius judice N. Heins.

Proxima nudarunt miserandi fata Batonis Desertam ductore ratem: bonus ille per artem Crudo luctari pelago, atque exire procellas.

452. fata, mors. Post Himilconem misere periit Bato, gubernator navis. 453 sq. Bene comparant Lucan. III, 592 sq. Cf. et sup. I, 687 seq., et IV, 713 seq. Tria præcipue laudantur, ars navis gubernandæ, quum tempestas est in mari; scientia ventorum, et peritia siderum; Ern. --Bonus luctari, ut ap. Virg. Ecl. V, 1, 2 (ubi vid. Heyne), et sup. I, 681. [454.] Crudo, aspero, sævo. Vid. ad I, 405. Sic apud Virgil. Æn. V, vs. 69, crudo cestu, ad quem locum vide notas. Ed. --luctari pelago, vid. ad I, 234. --procellas exire, vitare, declinare; metaphora e gladiatoria re ducta. Conf. Lucret. V, 1329; VI, 1217; Intpp. Virg. Æn. V, 438, et Gifan. Ind. Lucret.

452. Batonis Col. nomen Pannonicum; N. Heins. Baconis Parm. Vulgo Bathonis. 454. obluctari malebat N. Heins. Sed conf. IX, 553, et not. ad I, 234.

Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster, 455 Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum, Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres. Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum, Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.» Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem 460 Excipit, et large sacra inter cornua fundit.

456. Anteibat, ante sciebat, præsciebat; quæ tamen verbi vis non alio exemplo firmari potest. Providebat; Mars. Anteire est aliquid, antequam fiat, deprehendere, ab iis, qui fugitivos certis itineribus anteibant, ut fugam eorum sisterent, et eorum propositum resciscerent; Barth. Adv. XXII, 14. Conf. Burman. ad Val. Fl. I, 31. Ernesti exponit: præstabat scientia ventorum. Recte, si cum scire, vel alio verbo jungeretur, ut sup. V, 355; sed h.l. nude ponitur. Cf. Var. Lect. 457. Cynosura; v. ad III, 665. 461. inter cornua Hammonis, picti vel cælati in puppe; Cell.

456. Pro Anteibat poeta forte scripsit Callebat, vel Anticipans, vel Anticipat, scilicet mente, ut ap. Cic. Nat. D. I, 27. 460. inde Put. et vetustiores edd. Vulgo deinde, claudicante versu.

Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus, Et mutare casas infido marmore visum.

462. Hos inter, qui in et cum nave Himilconis peribant, Daphnis flammis confectus moritur (cf. v. 476), progenies formosi in Sicilia pastoris, qui poetæ, sedulo præsertim talia anquirenti, et, quum nomina fingeret, ea maxime deligenti, in quibus ornatus poetici materia exstaret, facile occurrere poterat, quum in Sicilia versaretur; Ernest. De Daphnide, Siculo pastore, v. Intpp. ad Ovid. Met. IV, 276 sq.; Timæus ap. Parthen. Erot. c. 29; Heyne ad Virgil. Ecl. V, in Argum. et, quos hic laudat, Theocrit. Id. I, VII, XIX; Diodor. IV, 84 et 86; Ælian. V. H. X, 18, ibique Intpp. 463 seq. cui visum, ᾧ ἔδοξε. [464.] infido marmore, cum periculoso mari, h.e. navali bello se inplicuit, quum potuisset in casis et silvis, exemplo progenitoris (principis generis), tutus latitare; Cell. Ἅλα μαρμαρέην, dixit Hom. Iliad. ξ, 273.

At princeps generis quanto majora paravit 465 Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt Sicelides Musæ: dexter donavit avena Phœbus Castalia, et jussit, projectus in herba Si quando caneret, lætos per prata, per arva Ad Daphnin properare greges, rivosque silere. 470

465. Daphnis Siculus carminis bucolici inventor. Vide Diodor. l.l. et al. Præstantia carminis ejus pulchris, sed notis coloribus adumbratur. 466. Intra pastorem, in vita pastorali, Mars. et Ern. pastoritia sua vita et fortuna contentus, Barth. Adv. XXII, 14, ubi monet, intra rem v.c. fortunam esse dici pro, ea esse contentum, ut apud Prop. III, ix, 2, et pastorem pro pastoritia fortuna, ut Hannibalem pro furore ejus sup. I, 346, et juvenem pro ætate juvenili VII, 596. Conf. Var. Lect. 467. dexter, ut V, 227. --avena, fistula pastoris. 468. Castalia; cf. ad XI, 482. 469 sq. Conf. XI, 440 sqq.; 464 sq.

465. parabit Put. paravit R. 1, Parm. Med. 466. Inter pastores emend. N. Heins. non inprob. Drak. Intra pastores edidit Lefeb. qui hæc notavit: «Intra notat habitum vel perpetuum quid. Non tantum erat inter pastores, sed et pastor ipse intra pastores: ut in Celso Præf. p. 17, ed. Krause, medicina intra usum est... ipsi intra professionem.» 470. rivosque cieri, vel citari conj. N. Heins. At sensus hoc loco est, quod Drakenborch. jam monuit, canente Daphnide fluvios aquarum murmura continuisse, et ad vocem ejus inmobiles stetisse, ut apud Ovid. Fast. II, 84, et Propert. III, i, 41, 42, al. III, ii, 1, 2, ubi vid. Broukh.

Ille ubi, septena modulatus arundine carmen, Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem Siren adsuetos effudit in æquore cantus; Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis; Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops. 475 Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ.

471. septena arundine, fistula septem cannis disparibus compacta; de qua v. Cerda ad Virg. Ecl. II, 36, et Broukh. ad Tibull. II, v, 31, 32. 472. Mulcebat silvas, ut ap. Virg. Æneid. VII, 34. 473. De cantu et forma Sirenum nota fabula. Vid. Heyne ad Apollod. p. 37, et Hermanni Mythol. T. I, p. 376. --Siren (Sirenes) non eodem tempore cecinit, sed tacuit admiratione capta. --effudit, fudit. Cf. ad XII, 292. 474 sq. Cum judicio Silius nunc maxime e tractu Siculo, in quo carmen versabatur, Scyllæos canes, Charybdim et Cyclopes adpellavit, cantum Daphnidis admiratos; Ern. Sic et Sirenas, quæ proprie sunt tres petræ non longe a Capreis. Vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 864 sq. --De Scylla et Charybdi, v. ad II, 306 sq. --Charybdis atra, sæva, ut inplacata Charybdis apud Virgil. Æneid. III, 420, vel propter colorem maris in inpetuosiore undarum fluxu ac vortice. 475. jubila, quod jam Drak. notavit, propr. feri clamores, ut et jubilationes apud Apul. Met. VIII, p. 209, ed. Elm. (nam jubilare est voce rustica inclamare, de quo v. Fest. et Varr.) sed h.l. forte cantus pastorales Daphnidis, ut apud Calpurn. I, 30; VII, 3. Conf. Bocharti Hieroz. II, 23.

475. sedavit jubila Cyclops, h.e. cantus suos continuit et compressit intentus audiendo pastori, emend. Gronov. Obss. III, 7, non inprob. Drak. quia jubilum nullibi ponatur de carmine, quod laudem mercatur; conf. tamen not. læta e scopulis audivit conj. N. Heins. At neque huic, neque Drak. et Ern. vulgata lectio displicuit; lentus audivit reposuit Lefeb. coll. VII, 440, et Virgil. Eclog. I, 4.

Innatat ecce super transtris fumantibus asper Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem; Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva, Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis. 480

477. asper, fortis, vel iratus, vel sævus, Ornytos, de quo nomine v. Bentl. ad Horat. Od. III, ix, 14. 478. longam sibi facit æquore mortem, moram mortis natando adsequitur. 479 seq. Silius legit vestigia Virg. Æn. I, 39... 45, ubi v. Heyne. --Oiliades, Αἴας Ὀϊλῆος, Oilei f. 480. Surgentes, ut I, 646; Drak.

479. Oiliades scripti, R. 1, et Med. Oliades Put. Olides R. 2, et Marsi Ven. prior. Oilides Marsi Ven. 2, omnesque reliquæ edd. ante Drak. 480. Urguentes malebat N. Heins.

Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.

481 seq. Novum et mirum mortis genus: Scyron, dum se adlevat ex aqua (nam is quoque natando elabi volebat), alni cuspide, rostro navis inruentis ita medio in corpore transigitur, ut rostro veluti veruto cuidam inhæreret, atque sic una parte corporis in unda demersa, altera ex undis exstante per mare cum nave ferretur; Ern. ut jam ante Mars. et Cell. Alnum perperam de telo adcepere N. Heins. et Lefeb. Cf. ad III, 458, et sup. v. 379, 448. [482.] Marmarides, Afer. Cf. ad II, 57.

481. alni Col. vel potius, Lefeb. teste, tres scripti et R. 2; alno Parm. Vulgo alvi, prob. Dausq. ut jungantur medius alvi. Sic et medius alni jungebat N. Heins. (ut medius teli sup. I, 307, ubi vid. not.) qui tamen ita maluerit medium dum se adlevat alni. 484. ferro pro rostro Put. prob. N. Heins. ut sit teli ferrum, quo transfixus fuerit Scyron, non rostrum, cui hic nullum putabat esse locum. At vid. not.

Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum 485 Sanguinei feriunt remorum adspergine rores. Ipse adeo senis ductor Rhœteius ibat Pulsibus, et valido superabat remige ventos. Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni, 490 Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas.

487 sq. ductor Rhœteius, Romanus, Marcellus. Cf. ad I, 115, et II, 51. --adeo eleganter παρέλκει, ut I, 20; X, 488, 584; XI, 561; XIV, 488; Drak. --Pulsibus senis, sex remigum ordinibus, ut senis verberibus ap. Lucan. III, 536. Cf. inf. v. 574. 489. frenare, retinere. 490 sq. Cf. Lucan. III, 610 sqq.

487. autem pro adeo Put. Deinde senis Col. Vulgo sævis, quod ex antiqua scriptura sevis ortum. 491. Ac Col. At Put. R. 1, Parm. Med. Art fert Ox. Aufert etiam legi posse monebat N. Heins. Sic tamen Aufertque scribendum. At ferri pro auferri dictum, ut sup. I, 361, Drak.

Sicania Æoliden portabant transtra Podætum. Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda (Nec sat maturus laudum) bellique cupido, 495 Arma puer niveis aptarat picta lacertis, Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra. Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:

492. Podæti adolescentis ferocis et Marcellum petentis cædes: locus moratus, imaginem temeritatis et ferocis φιλοτιμίας notans; Ern. 493. excessisset ephebos, pro ex ephebis (Terent. Andr. I, i, 24), ut excedere fidem et alia, vel exire procellas sup. v. 455 et similia; N. Heins. et Drak. 494. Dei lævi; cf. ad III, 94. 495. Nec sat maturus laudum, ad gloriam in bello quærendam. Cf. XVI, 657. 497. Chimæra et mox Nessus nomina navium, ut inf. v. 516 sq. Perseus ac Io, et v. 567 sq. Cyane, Siren, Europe, Nereis, Python, Hammon, Elissa, Anapus, Pegasus, Libya, Triton, Ætne, Sidon, ab insignibus earum ducta. Cf. ad v. 410, et Virg. Æn. V, 116 sqq. 498 sq. Naves Romanas et Pœnas anteibat remigando; Ernest.

492. Podætum, non Podetum, Col. 493. ephœbos vel ephebos scripti, R. 2, Marsi et Martini Herbip. edd. Vulgo ephebis.

Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum; 500 (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!) Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur De duce Marcello Superos temerarius, hasta. Excepit raptim vulnus letale remissa.

[500.] Nessus nomen navis, propr. Centauri, noti ex Ovid. Met. IX, 101 seq., et Apollod. II, vii, 6, ubi v. Heyne, p. 470 sq. 501. Uberrima sententiarum brevitate elatus versus: O miserum puerum, cui nova gloria, h.e. nimia ex novitate gloriæ cupido, suadebat rudem pugnam, cui nondum par erat ob juventutem; Ern. 504. hasta remissa a Marcello, vel ejus milite.

500. summerserat R. 1, Parm. Med. turrigeram Nessum malebat N. Heins. ut Centauro magna ap. Virg. Æn. V, 122, quod certe necessarium non esse Drak. probat ex v. 572 et 578.

Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu 505 Exigeret discum, jaculo seu nubila supra Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi Transiret velox saltu, decuere labores.

505. Conf. I, 641 seq. et de his exercitationibus campestribus et gymnasticis generosorum juvenum Horat, Od. I, viii, 3... 12, ubi v. Jani. --Proh! qualis quantusque erat! quam variis excellebat artibus! 506. Exigeret; v. ad I, 307 et 642. --De disco vid. Jani ad Horat. Od. I, viii, 11. 507. Surgeret, ut lib. VIII, v. 375. Proprie jaculum surgit, in altum fertur. 508. spatia inproba, magna. Vid. ad I, 58. 509. decuere labores; cf. XVI, 495, et Ovid. Met. X, 590.

505. Proh! qualem (seu splendentem... velox saltu) decuere labores refinxit Lefeb. qui tamen hunc locum ita potius corrupit, quam emendavit. 509. decuere Colon. quod recte probarunt N. Heins. Drakenborch. et Ern. Vulgo docuere, male; nocuere corrig. Barth. Adv. IX, 3, et Gronov. Obss. III, 7.

Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto, 510 Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas? Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas, Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto, Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa, Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa. 515

510. discrimine tuto, ubi periculum de victoria erat, non de vita, ut in bello; Gron. Obss. II, 11, quem vide. Contentus esse debebat gloria, quam his artibus pacis sibi pepererat. 511. Cur petebas majora fata, majorem fortunam, spolium scil. de Consule. 513. Conf. ad IV, 667, 671. 514. Conf. I, 156, et ad V, 542. --freta, fretum Siculum. --Cyclopia saxa, litus Cyclopum saxosum prope Ætnam, ut ap. Virg. Æneid. I, 201, ubi vid. Heyne. 515. Anapus fl. et Cyane fons agri Syracusani, notissimi ex Ovid. Met. V, 412 sqq., et Claud. R. P. lib. III, 245 sqq. --Arethusa fons Ortygiæ ins. ac partis Syracusarum. Cf. sup. ad v. 53 et 181.

511. fata scripti, probb. Gronov. Obss. II, 11, N. Heins. Drakenborch. al. Vulgo facta. 512. sub umbras Putean. 514. Cyclopea libri tantum non omnes, vid. ad v. 33. 515. Ita h.l. ex scriptis restituit N. Heins. ut similes versus bis terve in Virgilio. Vulgo Cyanes, ne metrum laboraret, et Ortygiæ Arethusa, vel Arethusæ. Scribendum tamen crediderim Ortygies Arethusa.

Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat) Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri, Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ. Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa: 520 Comminus et gladio terrestria prælia miscent.

516. Perseus navis Rom. et Io Sidonia, h.e. Punica, ab Io Inachi filia. 518 seq. Conf. omnino Lucan. III, 565 sqq. 520. arundine, sagitta, longe, eminus, fusa, missa. Vid. ad I, 267. 521. prælia miscent; vid. ad lib. I, v. 69.

516. Ita Col. recte; præsens pro Perseus Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Deinde puppim hac Oxon. puppem hanc R. 1, Parm. Med. Vulgo Parte alia præses puppem Tiberinus agebat. 517. vehebatur Oxon. et Put. Deinde Crantor Col. et auctor Oxon. Τὸ Io autem est ex emend. N. Heins. qui omnino totum hunc locum restituit. Vulgo legitur Quaque ferebatur ductor Sidonius, io Conclamant, quod postremum verbum invexit Nicander; nam Concurrunt in omnibus edd. ante Juntinam. Prior vero syll. voc. io, quum sit exclamantis, corripitur. 519. sternuntque Put. 521. at gladio reposuit Lefeb. quem sequutus est Ernesti. Vulgata vero lectio haud dubie exquisitior est: nam cominus obponitur τῷ longe, et gladius jaculo; visque h.l. augetur omissa conjunctione disjunct. sed.

Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit, Monstravitque viam: vastas et mole catenas Hortatur socios et vincla abrumpere ferri, Ac parat hostili resoluta puppe receptos 525 Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.

524. Hortatur Crantor, vel Mela, vel nescio quis. Vid. Var. Lect. 525. hostili, Romana. --receptos Romanos, in navem Pœnorum transgressos. 526. diducere, sejungere, paribus ab armis, a suis, a sociis.

523. mole scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus Mæla edidit. Mela Cell. vasta sub mole conj. N. Heins. et rectius vasta sed mole Lefeb. h.e. vasto nisu abrumpere hortatur catenas. Uterque autem æque ac Drakenb. et Ern. hæc verba referunt ad Crantorem, qui hortatus sit socios, etc. quæ ratio admodum dura est. Videtur omnino in hoc versu nomen propr. latere, quod librariorum incuria ac stupore exciderit, ut passim supra vidimus. Pro et etiam sed vel at legendum crediderim.

Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro; Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat. Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira 530 Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido.

527. Consilium illud exsequi conatur Polyphemus, sed a Laronio occiditur. Polyphemus miles fingitur oriundus a Cyclope illo, qui notus est ex Virg. Æn. III, 641 sq. et ejusdem feritatis homo. --Ætnæo in antro, antris et officinis Cyclopum. Conf. Virg. l.l. et v. 570 sq., ubi v. Heyne. 530. vultus in ira, h.e. iratus erat. Per hypallagen pro, ira in vultu; Drak. Lef. et Ern.

530. multus in ira opinabatur N. Heins. ut ap. Cic. et alios multum esse in re aliqua, in opere, etc.

Isque relaxatis membrorum pondere vinclis Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas, Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta Ni propere duro nitentem exsurgere velox 535 Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.

533. mergebat gurgite tonsas, remos mari inmittebat, ut navem suam a Romana amoveret. Gurges μέγα λαῖτμα ἁλὸς, vel θαλάσσης. 536. Arguta sententia, quales in deliciis habent hujus ætatis poetæ: transfixus hasta et jamjam moribundus Polyphemus pergit remum ignavum (languida manu pertractum a moribundo, qui proprie ipse ignavus, h.e. debilis erat) movere, ut fit ab his, qui in medio actu et manuum agitatione repente telo occupantur; Ern. Similis ingenii lusus supra XI, 479 sq.

534. Latronius Col. Sed Laronii ac Laroniæ nomen apud Juvenalem, et non semel in inscriptt. antt. occurrere, jam monuit N. Heins. 535. Tyrio pro duro conj. N. Heins. 536. Affixit Put. et Med. Sed adfixet pro adfixisset positum.

Namque manus servat dum suetos languida ductus, Ignavum summa traxit super æquora remum. Perculsi cuneo Pœni densentur in unum, Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus, 540 Insiliente mari, submergitur alveus undis.

537. servat ductus, pergit remos ducere, adducere et movere. Conf. ad I, 334, in Var. Lect. et Gronov. Obss. lib. I, 13. 538. Ignavum, ignaviter, manu languida, Drakenb. 539 seq. Imitat. Lucan. III, 647 sqq. --Percussi Pœni densentur; v. Var. Lect. --cuneo, v. ad IV, 144, in Var. Lect. 541. alveus, navis Rom.

538. Ignarum remum conj. N. Heins. quia vox illa ad res inanimales quandoque a poetis transferatur. At vid. not. summo Col. somno Put. R. 1, Parm. Med. sompno Oxon. Deinde traxit Col. Ox. R. 1, Parm. Med. et aliæ edd. antt. unde recepi; atraxit Put. Vulgo adtraxit. 539. Percussi Put. et edd. vetustæ, vid. ad II, 213; densentur scripti, R. 2, et Ven. vid. ad IV, 159. Vulgo densantur, quod operarum vitio etiam legitur in ed. Drak.

Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro, Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus Armat naufragio: remis male fervidus ille 545 Festinat spoliare ratem, discrimine nullo Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.

542. Cf. Virg. Æn. I, 101, 119. --inerti ferro, quod nunc sine vi et inutile erat. Cf. ad VII, 629. 543 sqq. Deorum tutelæ, imagines in puppe. Vid. sup. ad v. 410. Imitat. Luc. III, 670 sqq. --robore fracto, fragmine trabis ligneæ: nam remos abreptos mox commemorat separatim; Ern. [544.] inops chalybis, destitutus ferro, telis, gladiis. [545.] naufragio, ruinis fragminibusque navis mersæ.

Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela. Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto 550 Singultante anima propulsa refunditur unda.

548. plectro, ut sup. v. 402. --frangendæ in vulnera proræ, ut ea pro telo uterentur et hostibus vulnera inferrent, quo sensu in pugnam fregere rates dixit Lucan. III, 674; Drak. 550. Conf. Lucan. III, 660 seq. Versum 551 Silius addidit, quo eam imaginem absolveret: unda e vulneribus propulsa refunditur, propellitur ponto, singultante anima, h.e. motu illo convulsivo, et veluti singultibus quibusdam, qui animæ exitum consequuntur; Ern. Conf. ad lib. II, 362. Verba tamen h.l. sic junxerim: unda, quæ intraverat in vulnera, refunditur ponto, in pontum, propulsa e vulneribus singultante anima, singultibus morientium.

548. in vulnera scripti, R. 1, Ben. Vulgo in vulnere, et sic quoque ed. Drak. sed iterum culpa typographi. 549. e pelago malebat N. Heins.

Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti. 555 Haurit sanguineus contorta cadavera vortex. Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque, Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.

552 sq. Et hæc petita ex Lucano III, 693... 696. Cf. etiam sup. IV, 589 seq. 554. Morte sua, ita ut simul cum eo demersi moriantur, ut permixta morte IV, 590, et mergentes mori ap. Lucan. l.c. --Remeantum gurgite, ex undis emergentium. --Crudescunt mentes, ut IV, 449, ubi v. not. [555.] stat, ut II, 235. --pro ferro fluctibus uti, quos ferro interficere non possint, fluctibus inmersos suffocare; Ern. Cf. Lucan. l.l. 558. flictu, ut IX, 322.

553. Inpellant pelago Put. quod rectius videbantur N. Heins. qui et v. 554, Mole sua, h.e. incumbendo iis ac deprimendo sub fluctu, scribendum censebat, coll. VI, 32, et Tac. Ann. II, 17 extr. At vid. nott. 558. Hic versus, qui vulgo omittitur, restitutus e c. Col. Exstat quoque in Oxon. Put. et R. 2, in quibus tamen fluctu pro flictu legitur.

Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras, 560 Exigua sese furatus Himilco carina.

559. Perfusum bello fervet mare; conf. Virg. Æn. VIII, 676 sq., et sup. I, 456; VIII, 620. --Hic non abs re fore visum est similem navalis pugnæ descriptionem, vivide, et quasi quodam impetu adumbratam, e scriptore gallico referre: «Cependant l’on combat de tous côtés; sur une vaste étendue de mer régne le carnage. On se méle; les proues heurtent contre les proues; les manœuvres sont entrelacées dans les manœuvres; les foudres se choquent et retentissent... Le Dévonshire, semblable à un volcan allumé, tandis qu’il est consumé au dedans, vomit au dehors des feux encore plus terribles. Les Anglais d’une main lancent des flammes; de l’autre, ils tâchent d’éteindre celles qui les environnent... Ce fut un horrible spectacle... de voir ce vaisseau immense brûlé en pleine mer, la lueur de l’embrasement réfléchie au loin sur les flots; tant d’infortunes errants en furieux, ou palpitants immobiles au milieu des flammes; s’embrassant les uns les autres, ou se déchirant eux-mémes; levant vers le ciel des bras consumés, ou précipitant leurs corps fumants dans la mer; d’entendre le bruit de l’incendie, les hurlements des mourants, les vœux de la religion mélés aux cris du désespoir et aux imprécations de la rage, jusqu’au moment terrible où le vaisseau s’enfonce, l’abyme se referme, et tout disparait.» Thomas, Éloge de Dugay-Trouin. Uter melius pingit, romanusne poeta, an gallicus scriptor? Ed. 560. sese furatus, ut X, 74, et XII, 300, clam, furtim discedens.

559. ferro pro bello Put.

Concessere mari tandem Graiusque Libysque, Et jam captivæ vinclis ad litora longo Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo 565 Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus. Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.

562. Graius, Syracusani. Conf. sup. ad v. 50 sqq. 564. alto, in mari. 565 seq. Conf. ad lib. II, v. 663 seq. 567 sqq. Cyane, Siren, Europe, etc., nomina navium. Cf. ad vers. 500. --Cyane et v. 575 Anapus naves, ita dictæ a fontibus, de quibus v. ad vers. 515. --nota fretis, quoniam Cyane fons in Anapum fl. isque in portum magnum Syracusarum influit. --pennata, velox, Mars. sed rectius Drak. a pennata, seu alata Sirene nomen habens. Cf. Var. Lect.

563. En tacite scripsit Lefeb. ut passim. 565. Nant aliæ textis conj. N. Heins. ut texta carinæ et texta pinea pro navibus. 567. Ardent ed. Gryph. non inprob. N. Heins. pinnataque reposuit Lefeb. cujus hæc nota est: «Fœdam labem hic reliquit et tuetur Drak. scribendo pennata. Penna pro pluma generatim de avibus, pinna de piscibus, quod recte de Sirene, monstro thalassio. Atque ita distinguit Quintilianus: sed et pinna de avium alis et cauda. Sic etiam Cupido pinnatus non pennatus. Hoc sensu intelligendus locus Licinii in Gell. XVII, 21, in fine, de Musis.» Pleraque perperam dicta, quæ refellere nihil adtinet. Piscium forma Sirenibus quidem tribuitur in Chartarii Imagin. 35, p. 109, sed non ab antt. scriptoribus. Alatas vero eas fingi, notum ex poetis et vett. monimm. Conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. IV, i, 69; Intpp. Ovid. Metam. V, 552 sq. Fabrett. ad Column. Traj. in Add. pag. ult. Montfauc. Antiq. expl. T. I, P. II, pl. 222. Chausse gem. ant. fig. t. 128, al.

Ardet et Europe nivei sub imagine tauri Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu; Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem 570 Nereis humenti moderatur roscida freno.

568 seq. Europe navis, sic dicta ab Europa, quæ nivei, etc. Hæc fabula notissima, vel ex Ovid. Met. II, 850 sq. Ad ejus originem h.l. respici putabat D. Heins. coll. Polluc. I, 83: ἔστι μέν τινα πλοῖα Λύβια λεγόμενα κριοὶ καὶ τράγοι (καὶ ταῦροι), ὡς εἰκάζειν, ὅτι τοιοῦτον ἦν πλοῖον καὶ ὁ ταῦρος, ὁ τὴν Εὐρώπην ἀγαγών. Cf. Tzetz. et Meurs. ad Lycophr. Cass. vers. 1299, p. 319 sq.; Festus, V, et al. 570 seq. Nereis, nomen navis, proprie forsan Thetis, quæ curvo pisce, h.e. Delphine vehitur; Drak. Recte: sed et reliquæ Nereides belluis marinis vehi solent. Vid. Heyne et Broukh. ad Tibull. I, v, 45 (al. vi, 10); Burm. ad Val. Fl. I, 130 seq.; Claudian. de nupt. Hon. et Mar. 159 seq.; Montfauc. Suppl. aux Antt. expl. T. I, pl. 27; Lippert. Dactyl. I, 74; Borioni collect. antiq. t. 49; Maffei gem. ant. P. III, t. 90 et 91; Pitt. ant. d’Ercol. T. III, t. 16 et 17. --fusa comas; cf. Virg. Georg. IV, 337, de Nercidibus, et sup. ad IV, 137.

569. Jovi Put. Vulgo Jove. 570. Quæque effusa comas conj. N. Heins. et curvum p. c. pristem, vel pristim, quod recepit Lefeb. qui monet, frustra hic nugari Drak. et repugnare duos veteres.

Uritur undivagus Python, et corniger Hammon, Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ, Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas. At vinclis trahitur cognata in litora Anapus, 575 Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.

572. Python nomen navis ductum a dracone, Oraculi Delphici custode, quem Apollo occidit. --corniger Hammon; cf. supra v. 438 sq. 573. Elissæ, ut I, 81. 574. Bis ternis ratis ordinibus; cf. sup. ad v. 487. 575. cognata in litora, quia Anapus propr. fluvius est. Cf. ad v. 515 et 567. 576. Gorgoneas alas: nam Pegasus propr. equus alatus, et progenies Neptuni ex Medusa, quæ κατ’ ἐξοχὴν Gorgon dicebatur, etsi plures Gorgones fuisse finguntur. De Pegaso et Gorgonibus, v. Apollod. II, iii, 2, et iv, 2, ibique Heyne p. 288, 295... 308; Hermanni Mythol. T. I et III.

572. Python Col. Piton R. 2. Vulgo Phyton, vel Phiton. 573. Vulg. Elisæ. Sed vid. ad I, 81. 575. At, non Ac, Col. At vinctus malebat N. Heins. quia vinclis præcessit v. 563. Sed undecim versus interpositi sunt, et ipse sup. v. 500, navium nomina genere femin. efferenda credebat.

Ducitur et Libyæ puppis signata figuram, Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne, Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.

577. siqnata figuram, h.e. figura Libyæ, filiæ Epaphi, unde Libya terra nomen adcepisse fertur. Vid. Heyne ad Apollod. II, i, 4, p. 258. 578. Triton; cf. sup. v. 373. 579. Ætna sup. vers. 196, non Encelado, sed Typhœo inposita dicitur, de qua fabularum diversitate v. ad VIII, 540, et Heyne ad Virg. Æneid. III, 578, ex quo loco Enceladum petiit Silius, qui sup. v. 196, aliorum poetarum auctoritatem sequutus est, et vel eorum, quæ supra dixerat, inmemor fuit, vel doctrinam expromere voluit, quod tamen intempestive fecisse censendus est. --Cadmea, Phœnicia, ut Cadmea Tyros apud Prop. III, xiii, 7, quia Cadmus fuit Phœnix. Cf. ad I, 6.

578. Ætne Oxon. et Put. Ethe R. 1, Ætnæ Med. et Ven. Marsi. Vulgo Ætna.

Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros 580 Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset, Ni subito inportuna lues inimicaque pestis, Invidia Divum pelagique labore, parata, Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo.

580 seq. Levi transitu poeta, ut solet in omni carmine, ad pestilentiam illa in clade ortam describendam progreditur: causas morbi et omnem hanc calamitatem Livius, XXV, 26, adcuratius enarrat; Ern. Conf. similes pestilentiæ descriptiones ap. Virg. Ge. III, 474 sqq., et Æn. III, 137 sq.; Thucyd. II, 47 sq.; Lucret. VI, 1136 sqq.; Manil. I, 880 sqq.; Ovid. Met. VII, 518 sqq.; Lucan. VI, 80 sqq., et alios, quos laudat Heyne ad Virg. ll.ll. --Nec mora, nihil impediisset, obstitisset, quin fuisset datum, concessum, h.e. licuisset; sine inpedimento ac difficultate hac occasione in urbem inrumpere potuisset Marcellus. Cf. ad I, 163. [581.] Signa ferre, exercitum ducere. --templis Deum, ad templa, ut I, 142. 583. Invidia Divum; cf. ad III, 78 (in V.L.); VI, 84, 340, 402, et VII, 61. --pelagi labore, ut XV, 179; Lefeb. In calamitate pugnæ navalis cogitari possunt adfecta ex humoribus marinis, frigore, cadaveribus, quibus pollutum cælum dicitur, corpora: quæ omnia per partes mox poeta enumerat; Ern.

581. ferre... ruisset conj. N. Heins. Cf. ad I, 170. Sed vid. not. 583. pelagique vapore, parata, vel pelagine vapore coorta emend. N. Heins. qui recte monuit, inter causas pestilentiæ etiam maris ac fluviorum exhalationes recenseri, ut apud Claud. Cons. Hon. VI, 241, amnisque vapore Sæviat aucta lues. Sed vulgata forte lectio eodem spectat, vid. not.

Criniger æstiferis Titan fervoribus auras, 585 Et patulam Cyanen lateque palustribus undis Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore, Temporaque auctumni, lætis florentia donis, Fœdavit, rapidoque adcendit fulminis igni.

585. Poeta exornavit verba Liv. XXV, 26: «Tempore auctumni, et locis natura gravibus, multo tamen magis extra urbem, quam in urbe, intoleranda vis æstus per utraque castra omnium fere corpora movit.» Hæc luxuriante varietate imaginum elata, et in vers. 590 seq., singula fere verba rei imaginem sistunt, sed ad miraculum quoque aucta sunt; Ern. cf. Senec. Œd. 37 sqq. --Titan, Sol, criniger, propter radios, vel quia Apollo crinitus et intonsus est. Vid. ad I, 358, et VII, 196. 586. Cyanen; vid. sup. ad vers. 515. 587. Stygio odore Cocyti, pestifero vapore, qualis Cocyto est. Cf. ad VI, 146 sq., 154; XII, 117 sq., 137; XIII, 566. 588 sq. Tempora auctumni fœdavit et adcendit; cf. Virg. Ge. III, 479, ibique Heyne, et Horat. Od. II, xiv, 15, ubi vid. Jani. Proprie aer inflammatur et vaporibus corrumpitur.

585. æstiferis scripti. Vulgo astriferis. 588. lætis Col. Put. et priscæ edd. lactis Ox. Vulgo latis. Deinde pomis pro donis conj. N. Heins. Sed dona auctumni dici poma, ut Bacchi et Cereris dona vinum et frumentum, jam monuit Drak.

Fumabat crassus nebulis caliginis aer: 590 Squalebat tellus, vitiato fervida dorso; Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras; Atque ater picea vapor exspirabat in æthra.

591. Squalebat tellus; v. ad I, 211. --dorso, superficie telluris. 592. Cf. Virg. Æn. III, 137... 142. 593. Conf. Scalig. Poet. V, 11. --picea æthra, ut mox nubibus atris.

590. crassæ caliginis emend. Gron. Obss. III, 7, prob. N. Heins. Conf. sup. v. 313.

Vim primi sensere canes: mox nubibus atris Fluxit deficiens penna labente volucris: 595 Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.

594. Peste primum adficiuntur animalia, ut ap. Virg. Ge. III, 480, 494 seq. et, quos Drak. laudavit, Thucyd. II, 50; Lucret. VI, 1222 seq.; Ovid. Met. VII, 536 seq.; Claud. in Rufin. I, 303 sq., et Ammian. Marcell. XIX, 4, ubi v. Lindenbrog. Dausq. ad h.l. «Poetæ magistri vestigiis inhærescunt Homer. Iliad. α, 50 (quod etiam Ammian. l.l. notavit); ratio autem, quod boves, oves aliaque pecora et jumenta solo incubant, indeque perniciabilem vaporem prima trahunt. Quod præcipue verum, si inferne ea labes oboritur: nam si cælo, aeriæ volucres contagionem primæ sentiant. Est et in canibus peculiaris ratio, quia narem mergunt odoribus, et auram vitiatam uberius sibi inspirant.» 595. Fluxit, defluxit, delapsa est. Cf. ad II, 131, et VII, 633. 597. Tartarea labes, ut Acherusia pestis, v. 613. Cf. ad VI, 154, et VIII, 21.

Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor Corpore manabat tremulo: descendere fauces Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum. 600 Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela Igneus efflatur sitientum spiritus ora.

598. Graphice morbi symptomata et indicia adumbrantur, sed breviter tantum, quia ornatius eadem extulerant poetæ supra ad v. 580 laudati. 599 sq. Abnuerant fauces siccæ, faucium siccitas inpedierat, ut nisi abnueret duritia ap. Plin. XXXVII, 10. Conf. Var. Lect. --fauces siccæ et tumidæ, quas obsessas dixit Virgil. Ge. III, 508, ubi v. Heyne. [600.] ciborum jussorum, quos quis jusserat descendere, vel capere voluerat, jubente ac cogente fame et natura. Cf. ad IX, 504. 601. Conf. Lucret. VI, 1187, et Virg. Ge. III, 496 sq. --tussis Aspera, quæ asperos facit homines et fauces raucas, ut ap. Martial. XI, lxxxvii, 1.

598. Ardebat lingua præstiterit, ut lingua aspera inflammatione et intumescens designetur, vid. Heyne ad Virgil. Ge. III, 508. 599. descendere fauci, vel fauce sicca reponendum putabat N. Heins. coll. XIII, 708, 759. Rectius forte descendere fauces Abnuerant siccas... alimenta Drak. justorum, vel missorum ciborum quidam ap. Dausq. Pro siccæ malim septæ, ut ap. Lucan. VI, 1146, ulceribus vocis via septa coibat. Conf. Heyne ad Virg. Ge. III, 508.

Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem, Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis. 605 Heu dolor! insignis notis bellator in armis Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem Dona superba virum, multo Mavorte parata!

603 sq. Lumina jacent, dejecta sunt et demissa in terram, ut ap. Ovid. Met. IV, 144, et XI, 618. Jacens vultus languido obtutu stupet dixit Seneca, Agam. 238, et in descriptione pestis Œdip. 187, Oculi rigent, ut Virg. Ge. III, 523, oculos stupor urqet inertes. Sed possis etiam intelligere oculos depressos, vel ut sup. II, 465, lumina retro exesis fugientia genis. Sic cavati oculi ap. Lucret. VI, 1192. [604.] Unca nare, ut apud Lucret. VI, 1191, Compressæ nares, nasi primoris acumen Tenue, et apud Senec. Œd. 189, Stillatque niger naris aduncæ Cruor. 607. Ignavo leto, ut ignobile letum, III, 123, ubi vid. not. Conf. Hermanni Mythol. Tom. I, p. 384 not.

Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt. 610 Passim etiam deserta jacent inhumataque late Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus. Serpit pascendo crescens Acherusia pestis, Nec leviore quatit Trinacria mœnia luctu, Pœnorumque parem castris fert atra laborem. 615 Æquato par exitio, et communis ubique Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.

609. Subcubuit medicina malis, ut ap. poetas, a Drak. jam laudatos, Lucret. VI, 1224 (Nec ratio remedî communis certa dabatur); Manil. I, 885 (Nec locus artis erat medicæ, nec vota valebunt); Ovid. Met. VII, 527. 609 sq. Cf. Liv. XXV, 26; Manil. I, 887 sq.; Lucr. VI, 1213 sq., 1233... 1256; Scalig. Poet. V, 11. 613... 617. Magna orationis luxurie poeta expressit verba Liv. XXV, 26 extr. «Multo major vis pestis Pœnorum castra quam Romana ad fecerat, etc.» --pascendo, depascendo, carpendo, consummendo. --Acherusia pestis; vid. ad v. 597. Tria verba serpit pascendo crescens ejusdem significatus esse putabat Barth. Adv. XXII, 14. Eum tamen ineptire, et nullam hic esse tautologiam monet Lefeb. 614 sq. Nec leviore luctu et parem laborem; immo multo major vis pestis, apud Liv. l.l. --Trinacria, Sicula, mœnia, Syracusas. [615.] Pœnorum castris, ante urbem positis, quibus Himilco et Hippocrates præerant. Livius, XXV, 26; Lenz. --laborem; cf. ad VI, 386, et XII, 78.

609. acervi conj. N. Heins. et Scalig. Poet. V, 11. Sed vulgatam lect. e verbis sq. magno sese aggere tollunt firmat Lefeb.

Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum, Incolumi ductore, viros, clademque rependit Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo 620 Primum letiferos repressit Sirius æstus, Et minuere avidæ mortis contagia pestes; Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt, Propulsa invadit piscator cærula cymba; Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat 625 Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.

618 sqq. Adcuratius rerum ordinem exponit Liv. XXV, 27 seq., 30 sq. [621.] Sirius h.l. æstus cæli, qui eo oriente ingruit, et pestilentiæ causa est, ut XVI, 99, et ap. Virg. Æn. III, 141, et Ge. IV, 425, ad quæ loca vid. Heyne.

618. Latio Put. Deinde vis dira maluerit N. Heins. ut dira lues ap. Ovid. Met. VII, 523. 619. clademque, non cladesque, scripti. 620. ægre pro ergo malebat N. Heins. 622. minuere Col. quod etiam conj. Gron. Obss. III, 7; timuere Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. posuere R. 2, Ben. Marsi ed. et inde aliæ, quod placet Lefeb. sed displicebat Gronov. et N. Heins. quia reponunt proxime subsequitur.

Circumstant alacres signa, auditisque tubarum Respirant læti clangoribus: itur in hostem; Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda 630 In morem pecudum effudere cubilibus atris Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,

631. cubilibus atris, tentoriis vel obscuris casis terrenis, vel sepulcris; Lenz. Immo in lectis tristibus. 632. Inlaudatam animam, et inhonora busta; conf. ad lib. III, v. 123.

627. Ita scripti omnes et R. 2, nisi quod per compend. scripturæ audisque in Tell. et hinc vitiose avidisque in Oxon. Put. et priscis edd. Vulgo Signaque circumstant alacres, avidisque tubarum, etc. 628. ad pro in Parm. ire et in hostem, vel ire per hostem conj. N. Heins. 630. forte Tell. sorte in reliquis scriptis et edd. vetustis. Vulgo morte.

Quam debellari morbis, placet. Ardua primus Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo 635 Et macie galeis abscondunt ora, malusque, Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.

634. placet, scil. magis, vel potius, quæ particulæ in comparationibus passim omittuntur, ut Gr. μᾶλλον; cf. Stroth. ad Liv. III, 40, not. b. Ernesti ad Tac. Ann. I, 57; Intpp. Plaut. Rud. IV, iv, 70, et Justin. VI, 1; Schol. ad Homer. Iliad. α, 117; Kœn. ad Gregor. p. 20, et Valken. ad Herodot. III, 40. Nolim tamen id inter hebraismos referre cum Lefeb. 635. Mirum poetæ commentum, galeis et casside milites ora ex morbo marcescentia et pallida contexisse: sed id quodammodo excusat addita causa, ne sit spes hosti, ne conspecto militum pallore et macie hostes spem victoriæ concipiant; Ern. --jacendo, languendo, ut ap. Tibull. I, iv, 31, vel potius ægrotando, ut ap. Plin. Ep. V, 9, et Cic. ad Div. IX, 20 extr. 636. Quoniam pallor utique hosti videndus fuisset, si milites caput solum texissent, non et faciem, veteribus etiam clausiles fuisse galeas, quales recentiori ævo, ab equitibus præcipue, in bello gestatæ sint, putabat Barth. Adv. XXII, 14, ad Stat. Theb. IV, 20; XI, 373 sq. et ad Claud. in Rufin. II, 257, quod ex eo repetiit Fabrett. ad Column. Traj. c. VII, p. 213: conf. tamen Lips. Mil. Rom. III, 5; Drak.

636. Et macie, pro vulg. Et maciem ex vet. ed. Marsi recepit Drakenb. ut et conj. Dausq. et vir doctus ad marg. R. 1; Marcidaque in galeis emend. N. Heins. quem vide ad Claudian. in Eutrop. I, 111; Et macie in galeis Barth. Adv. IX, 3. Mox malisque Put. non inprob. N. Heins. ut sensus sit: ne spes et fiducia hosti subnascatur ex malis suis. 637. vallatur Put. celatur conj. N. Heins. vulgare verbum substituens poetico.

Infundunt rapidum convulsis mœnibus agmen, Condensique ruunt: tot bellis invia tecta, Totque uno introitu capiuntur militis arces. 640

638. De expugnatione urbis vide fragm. Polybii n. 11, Opp. Tom. V, pag. 32... 35, edit. Scweigh. Liv. XXV, 24, 30, 31; Plut. in Marcello, pag. 308. De foro magno quod Achradinæ, et de vasto theatro (v. 644), quod in alia urbis parte, Neapoli, erat, vide Bartel’s Briefe über Calabrien und Sicilien, T. III, pag. 126... 135; Lenz. 639. tot bellis invia tecta; conf. sup. v. 281 seq. 640. Tot arces; vid. sup. ad v. 181 et 277 sqq.

640. una forte judice N. Heins.

Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis.

642. Isthmiacis tectis, Syracusis, vid. ad v. 50 sq. et 341.

Tot delubra Deum, totque intra mœnia portus; Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis, Certantesque mari moles; adde ordine longo 645 Innumeras spatioque domos æquare superbas Rura: quid, inclusos porrecto limite longis Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?

643. De direptione urbis conf. Liv. XXV, 25 et 31. Silius eam ita definite et per partes more poetico effert, ut recensum faciat operum et monimentorum in Syracusis memorabilium, de quibus passim disputavit Cic. in Verrinis; Ern. Liv. (XXV, 31) contentus est dixisse, in hac urbe «tantum fuisse prædæ, quantum vix capta Carthagine tum fuisset, cum qua viribus æquis certabatur.» --Tot delubra Deum, conf. Cic. Verr. IV, 53... 59, tot portus: duo tantum, quod sciam, memorantur, major, et minor, qui Laccius dicebatur. Vid. Dorvill. ad Charit. p. 282. --intra mœnia portus; vid. Cic. Verr. IV, 52, extr. 53, pr. V, 37, et Dorvill. l.c. pag. 598. 644. subgesta, exaltata, inposita. 645. Certantes mari moles, fluctibus obpositas marisque inpetum frangentes, ingentium saxorum substructiones; recte Mars et Dausq. coll. II, 408; IV, 295 sq.; Virg. Æn. IX, 711 al. «Urbs est situ munito,» et «in insula fons aquæ dulcis, cui nomen Arethusa est, quique fluctu totus operiretur, nisi munitione ac mole lapidum a mari disjunctus esset,» Cic. Verr. IV, 52, 53. Ernesti monet, ambiguum esse, utrum poeta pilas in litore Syrac. collocatas designet, an vero iis comparet grandia urbis ædificia. Nescio an mentem V.C. recte ceperim: ad hæc tamen ædificia verba ista referri non possunt, quia voce adde a molibus distinguuntur. --ordine longo... domos, ut apud Cic. loco laud. «Cætera Achradinæ partes una lata via perpetua... privatis ædificiis continentur.» Cf. Bartels, Tom. modo cit. pag. 89. De porticibus Achradinæ et de illustri gymnasio, ejusque porticu (στοὰ Σκυθικὴ, vel potius Συκικὴ, seu Τυχικὴ) Cic. loc. laud. Polyb. VIII, v, 2; ibique not. Schweigh. Tom. VI, p. 442; Lenz. [646.] æquare spatio superbas, ut III, 374, et XII, 433. 647. Rura, villas. --Quid, scil. memorem. --porrecto limite lucos, magni spatii, cf. ad I, 267, et IV, 461. 648. Intell. gymnasia; Cell. Parum apte, opinor, ab Ernesti V. Cl. comparatur locus Virg. Æn. IX, 584, ubi ejusmodi Martis lucum designari suspicatur, quo juvenes certaminibus bellicis exerceri consueverint. Sermo est h.l. de gymnasiis, quæ et porticibus (στοαὶς) et umbrosis silvis cingi solebant, unde notus est versus Eupolis, Ἐν εὐσκίοις δρόμοισιν Ἀκαδήμου θεοῦ, et Horatii (Epist. II, ii, 45), Atque inter silvas Academi quærere verum, cf. Var. Lect.

648. Forsan scribendum sacros, juvenum certamina, lucos, h.e. lucos sacros, (quod perpetuum est epith. lucorum, qui sacri sunt diis) in quibus loca sunt certaminum juvenilium, i. e. gymnasia.

Quid tot captivis fulgentia culmina rostris; Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis 650 Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta?

649. culmina, ædes sacras deorum, quibus præda navalis, ἄφλαστα, ἀκροστόλια, κόρυμβα, aliaque navium fragmenta, olim v.c. a Syracusanis, quum Athenienses devicissent, dedicari solebant. Cf. Potteri Archæol. Gr. T. II, L. III, c. 22; Köppen ad Hom. Iliad. ι, 241, et Heyne ad Apollod. p. 199. Huc et spectant arma devictorum hostium fixa Deis; postibus templorum, ἀναθήματα in templis suspensa, cf. sup. I, 617 sq.; Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 286 seq. et VII, 183 sqq.; Köppen ad Hom. Iliad. η, 83; Potter. l.l. cap. 12. 650. Marathonius hostis, Athenienses, qui h.l. ut ap. Scat. Theb. XII, 196 et al. ita vocantur, non quod ipsi a Syracusanis in campo Marathonio (ut Ernesti lapsu haud dubie calami vel memoriæ vitio notavit), sed quod Persæ ibi ab illis duce Miltiade devicti sunt; quæ satis nota res est. 651. Perdidit in duplici prælio, quo a Syracusanis et Gylippo Spartanorum duce victi sunt Athenienses; de quo vid. sup. ad v. 281 sqq. --quæ sunt advecta ab Agathocle, notissimo Syracus. tyranno, qui Pœnos et in Africa aliquoties devicit, et Sicilia expulit, vid. Diodor. XIX (in quo libro præter alia hæc leguntur, ἐπανῆλθεν εἰς τὰς Συρακούσας, καὶ τῶν ναῶν τοὺς ἐπιφανεστάτους τοῖς σκύλοις ἐκόσμησε) et XX; Polyb. VIII, 12; IX, 23; XII, 15; XV, 35; Justin. XXII, 1 sq.; XXIII, 1 sq.; Liv. XXVIII, 43.

649. fulgentia limina Put.

Hic Agathocleis sedes ornata tropæis: Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas Artificum manibus: non usquam clarior illo Gloria picturæ seclo: non æra juvabat 655 Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro Vestis, spirantes referens subtemine vultus,

652. sedes, vid. Var. Lect. --sedes sacra vel potius ædes ex conjectura Heinsii; templum, opinor, Minervæ in Insula cujus parietes interiores vestiti erant tabulis, in quibus picta equestris pugna Agathoclis: vid. Cic. Verr. IV, 55; Bartels, Tom. III, p. 181 sq. Lenz. 653 seq. mites Hieronis opes, Gron. Obss. III, 7, recte exponit monimenta ornamentaque pacis splendorem significantia, quæ urbi addidit Hiero, ut in paucis pugnis egregius, ita mirificus in tranquillis rebus conservandis et otio civibus præstando, cf. ad II, 601. --sancta vetustas Artificum manibus, opera artificum, nondum vetustatis injuria victa, venerabili et inviolata vetustate, Gron. l.l. monimenta, quibus vetustas sanctum aliquid et venerandum addebat; Drak. --sancta vetustas, quatenus animum sanctitatis et venerationis cujusdam sensu inplet; Ern. conf. sup. ad XI, 278. [654.] Artificum manus, non labor in materia, sed ipsa exempla, sive res effectæ, opera, ut Gr. χεὶρ, Gron. l.c. qui auctores et Græcos et Rom. laudavit, cf. Burm. ad Petron. Sat. c. 83. Mox designatur artis varietas, quæ spectabat ad picturam, sculpturam, texturam, etc. 655. Gloria picturæ; conf. Cic. Verr. IV, 55, de tabulis, in quibus picta Agathoclis pugna equestris. Ars omnino pingendi magno in honore fuit Syracusis, et Siculos primos fuisse, qui cum coloribus pingerent, testatur Plin. XXXV, 3. --æra, statuas, signa, vel vasa ex ære, non juvabat aliquem Syracusanorum adcire ex Ephyre, e Corintho, h.e. nemini in mentem veniebat Corinthia emere, nemo ea cupiebat, desiderabat, quum Syracusana non minoris pretii artisque essent. 656. Ephyre, eadem ac Corinthus, vid. sup. ad v. 52. Præstantissima autem erant Corinthia vasa, et æs, quod ex diversis metallis artificiose miscebatur, et auro carius erat. De hoc quidem ære locus noster non capiendus videtur Draken. et Ern. quum excidium Corinthi diu post Syracusas a Marcello captas adciderit, et ex illius urbis incendio ista variorum metallorum mixtura ipsaque adeo æra Corinthia nata dicantur. Sed Burmannus jam recte monuit, hanc fabulam esse, et quamvis id verum foret, a poetis tamen talia per πρόληψιν fingi posse. Romæ forsan illud æs post dirutam demum a Mummio Corinthum innotuit, aliis vero populis jam diu ante notum fuit. Vid. de ejus pretio et origine fabulosa Harduin. ad Plin. XXXIV, 2 et 3; Duker. ad Flor. II, 16; Bochart. Hieroz. II, vi, 16. Ceterum æra possunt etiam statuæ esse ac signa: nam præter ceteras artes statuariam quoque Corinthi maxima cum laude viguisse constat. --Hos versus eodem modo, quo dudum eos explicandos vidi, interpretatur Ernesti, et quidem ita: «Fulvo auro vestis (nam hæc jungenda, non certaverit auro, ut cetera cohæreant), h.e. vestis aurata, auro intertexto elaborata, spirantes referens subtemine vultus, in qua figuræ tela lextæ ea arte erant, ut spirare et vivere viderentur, certaverit iis, quæ radio cælat Babylon, etc. Jam radius est instrumentum, quo subtemen trajicitur inter tramas staminis: cælare autem nunc cum delectu ex arte statuaria ad telas traductum, ut earum expressas imagines commendet.» Vestis auto fulvo dicitur, ut τεύχεα χαλκῷ Homer. Iliad. ζ, 504; ductor nomine tanto, sup. VI, 462, vel acuto robore valli, antiquo robore quercus, stipites robore duro, et alia ap. Virg. Ge. II, 25, 332; Æn. XI, 893 al. [657.] spirantes vultus, vid. ad II, 430. De veterum vestes texendi arte v. Salmas. ad Capit. Pertin. c. 8.

652. ædes pro sedes conj. N. Heins. quoniam in templis spolia ab Agathocle fuere suspensa. Non male: sed sedem etiam regiam dici posse, in qua antea Agathocles et tum Hiero habitaverit, jam monuit Burmann. 653. mites Hieronis opes Col. Ox. Tell. et R. 2. Vulgo mitis, ut sup. v. 79, ubi vid. not. Sed illud hoc loco aptius. Deinde hinc scripti. Majorem vero distinct. post manibus delendam, et post vetustas ponendam putabat Burm. Denique vetustis emend. Barth. Adv. IX, 3, quod artificium manibus, opere et vetustate consecrari velut et venerabiliora fieri censeantur torenmata, picturæ et talia. Sed durum esse τὸ sancta conjungi cum gloria, neque manus artificum recte ab eo explicari, jam observavit Gron. Obss. III, 7. 654. illo Col. probb. Gron. l.c. et N. Heins. Vulgo ullo, quod servavit Lefeb. Sed pictura maxime in Græcia floruit, et, ut sculptura, quatuor ibi potissimum scholas habuit, Rhodiensem, Corinthiam, Sicyoniam et Atheniensem, quod doctus poeta non ignorasse censendus est. 655, 656. Locus perplexissimus, juvabat Col. juvabant reliqui scripti et vetustæ edd. Deinde Quem scire Ephyren constanter scripti et edd. priscæ, nisi quod ex Ephyre in duobus veteribus, nescio quibus, reperit Lefeb. Denique certaret in auro Put. et Parm. Vulgo non æra vacabant, Quæ scirent Ephyren fulvo certaret ut auro. Hæc variis conjecturis emendare conati sunt viri docti, Barthius Adv. IX, 3, non male conj. non æra vacabant, deerant, Quîs scires Ephyren, quibus visis illico Corinthium opus adnosceres; fulvo certaverit auro Vestis, textura seu artificium metallo erat pretiosius, vel illi certaverit. Gronovius in prima edit. Obss. III, 7, non æra juvabant, Qui scirent Ephyren, non æra Corinthia, quamvis auro contra cara, juvabant intelligentes præ Syracosiis hisce tam fabre factis, fulvo certaret ut (h.e. quamvis) auro. Vestis, etc. Sed in altera edit. ex illo loco Stat. Silv. II, ii, 68 (Æraque ab Isthmiacis auro potiora favillis) non æra vacabant, ne æra quidem vacua artificii, non omissa, arti neglecta et inelaborata, inculta, vacantia, erant, Queis scires Ephyren fulvo certasse vel auro. (Etsi enim plures calamitate Corinthi mirabilem illam æris extitisse temperaturam, non defuerunt tamen, qui aliter, et quidem salva urbe atque arce, tradiderint) Vestis spirantes referens subtemine, vultus. Quæ radio, etc. N. Heinsius coll. supra lib. II, vers. 600... 604, corrigebat, non usquam clarior illo Gloria picturæ seclo, non æris, avitam Qua scires Ephyren, fulvo certaret ut auro. Vestis, etc. vel fulvo consertaque ab auro Vestis, etc., ut sensus sit, non defuisse signa ærea maximi pretii, ex quibus liqueret, Syracusas a Corinthiis conditas, seu eorum coloniam esse, vel quæ facile artis Corinthiacæ esse, adpareret. Cellarius edidit non æra juvabant, Quæ scirent Ephyren: fulvo certaret ut auro Vestis... vultus. Quæ, etc. ut sententia h.l. sit, non adfecisse admodum æra Corinthia Syracusanos præ puro auro, quo res suas, vestes maxime ornaverint. Burmannus malebat non ære vacabat Quæsito ex Ephyre, h.e. regia illa non carebat ære Corinthiaco, fulvo certaret ut auro. Vestis, etc. quæ omnia referebat ad regiæ supellectilis magnificentiam. Lefeb. reposuit, non æra juvabat Quæsisse ex Ephyre: (Syracusani non ibant quæsitum æra Corinthum, quia apud se tam pretiosa habebant) fulvo haud certaverit auro Vestis, spirantes r. s. vultus Quos radio, etc. ut τὸ certaverit in seqq. subpleatur: non certaverit vestis referens... Babylon; non certaverit Tyros læta murice picto; non certaverint, quæ variata per artem, etc. Quæ clarissima licet sint, neminem tamen intellexisse miratur. Omnino nexum verborum perturbant, qui post auro, vel vultus distinguunt: nam τὸ certaverit ad ea spectat, quæ sequuntur; nec tamen in emendatione Lefeb. ejusque interpretatione adquiescendum crediderim. Drak. scripsit, non æra juvabant, Quæ scirent Ephyren, fulvo certaret ut auro Vestis,... vultus, Quæ, etc. sed quo sensu hæc verba adceperit, non docuit nos. Hanc lectionem retinuit Ernesti V.C. nisi quod certaverit auro ex vestigiis cod. Put. et ed. Parm. dedit; verba autem, non æra juvabunt, quæ scirent Ephyren, ita explicat: non valde delectabant et desiderabantur a Syracusanis opera artis Corinthiacæ; nam suis superbire satis superque poterant. Enimvero verba quæ scirent E. huic sententiæ parum apta sunt. Ego ex Col. recepi juvabat, e scriptis Quem, et ex duobus veteribus, a Lefeb. inspectis, ex Ephyre: pro scire autem, quod scripti exhibent, levi mutatione adcire reposui. Antiqua scriptura fuit, q̅m̅ accire ex, quam librarii mutarunt in quæ scirent et quem scire. Pro Ephyren scripsi Ephyre, nisi quis malit ex Ephyre: en fulvo certaverit auro V. Ex certaverit autem facile enasci poterant lectiones depravatæ certaret ut, et certaret in. Olim suspicabar non æra juvabant Quæsita ex Ephyre. Quod etsi eumdem efficit sensum, a scriptura tamen vetustorum codd. longius recedit; confer not. Withof. emend. Non æra superbam Tam fecere Ephyren (idest, non æra ibi Corinthia, quæ ipsi auro palmani faciebant dubiam, non vestes ibi Babyloniæ, Tyriæ, etc. aberant; non usquam æra clariora, quam ibi, quæ olim Ephyren superbam fecere), fulvo certaret ut auro, hoc est, quamvis Ephyre ipsi auro fulvo certaret hoc æra conficiendi artificio.

Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela. 660

658. «Colores diversos picturæ vestium intexere Babylon maxime celebravit et nomen inposuit.... Metellus Scipio triclinaria Babylonica sestertium octingentis millibus venisse jam tunc, posuit in Catonis criminibus, quæ Neroni principi quadragies sestertio nuper stetere;» Plin. VIII, 48, seu 74, cf. Martial. VIII, 28; XIV, 150; Lucret. IV, 1023; Plaut. Stich. II, ii, 541 ubi vid. Salmas. --murice picto, purpura, quæ acu pingebatur, ut mox acu scribuntur. De murice, qui propr. a purpura differt, vid. Harduin. ad Plin. IX, 36, et Jani ad Hor. Od. II, xvi, 35. 659. «Auram intexere vestibus in Asia invenit Attalus rex;» Plin. l.l. Inde Attalica aulæa, vestis, et tori ap. Prop. II, xxxii, 12 (al. xxiii, 46); III, xviii (al. xvi), 19; IV, v, 24; et Attalica peripetasmata, apud Ciceron. Verr. IV, 12. 660. tela Memphitide, Ægyptia. «Plurimis liciis texere, quæ polymita adpellant, Alexandria instituit;» Plin. l.l. cf. idem XXXV, 11; Martial. XIV, 150; Plaut. Pseud. I, ii, 14, ubi vid. Salmas. et Harduin. ad Plin. ll.cc.

Jam simul argento fulgentia pocula, mixta Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum Numen ab arte datum servantia: munera rubri Præterea ponti, depexaque vellera ramis,

662. mixta, inserta, gemma quæsitus honos poculis argenteis, pretium majus datum, auctum est; cf. ad Juvenal. V, 37... 45. 663 sq. munera rubri ponti, margaritæ. «Præcipue laudatur margarita circa Arabiam in Persico sinu maris Rubri;» Plin. IX, 35, seu 54, ubi vid. Dalech. cf. Martial. V, xxxix, 4; et Stat. Silv. IV, 6, 18.

661. simili argento, inscripto, picto, conj. N. Heins. qui tamen recte monebat, nihil posse planius apertiusque esse vulgata lect., quæ suspecta videbatur Barthio Adv. IX, 3. Mox mistu Quîs gemino quæsitus honor male legebat Scalig. ad Manil. V, 535.

Femineus labor. His tectis opibusque potitus 665 Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,

665. Femineus labor dicuntur sericum et fila bombycina, quæ a mulieribus duci solent. --«Marcellus, ut mœnia ingressus ex superioribus locis urbem oculis subjectam vidit, inlacrimasse dicitur, partim gaudio perpetratæ rei, partim vetusta gloria urbis, etc.» Liv. XXV, 24, et cap. 25: «Edixit militibus ne quis corpus liberum violaret, etc.» Præter hæc loca Silius etiam Ciceronianum de Marcelli humanitate Verr. IV, 54, ante oculos habuisse videtur. Ex eodem Cic. (Verr. I, 51, 55; II, 21 sq.) notum est, Marcellum postea Siciliæ patronum fuisse, et in ejus honorem a Siculis celebrata esse Marcellea, quibus Verres substituerit Verrea: quo forte poeta mox v. 680... 684, respexit. 667. clangoribus, audito tubarum sonitu, ut sup. v. 628.

665. pudor pro labor Col. et Ox. unde Femineus sudor; tectis opibusque emend. N. Heins. Omnino labor glossema et interpretamentum vocis sudor videri potest. Nihil tamen mutandum censebant Drak. et Burm. quem vide ad Ovid. Amor. I, xiii, 23. 667. plangoribus, et mox stent mœnia, rerum An nullos opinabatur N. Heins.

Inque suo positum nutu, stent mœnia regum, An nullos oriens videat lux crastina muros, Ingemuit nimium juris, tantumque licere 670 Horruit, et, propere revocata militis ira,

668. Et postquam in suo nutu, potestate, positum, scil. videbat. --mœnia regum, Syracusas, sedem regiam. 670 sq. Ingemuit nimium juris, vid. Var. Lect. Eadem sententia exprimitur verbis seq. --tantumque licere horruit, quæ tamen Barthius Adv. IX, 3, ita exponebat: horrebat tantum militi suo, quem revocandum censebat, licere, ut patriæ quoque periculum memoriæ subierit.

670. nimium juris R. 1, Parm. Med. Ben. nimiumque viris, scripti, R. 2; Cell. Vulgo nimium viris metro repugnante; nimium victis conj. Barth. Adv. IX, 3, nimirum, iris tantumque l. vel tantumque viris nimiumque l. Dausq. nimias vires, vel nimius juris N. Heins. cui tamen verius videbatur nimium juris, h.e. nimium jus, nimium sibi potestatis esse, ut nimium regni ap. Ovid. Amor. II, xvii, 11; conf. sup. VI, 81.

Jussit stare domos, indulgens templa vetustis Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo Sanguine pollutis plausit Victoria pennis. 675

673 sq. parcere victis Pro præda fuit, acute: non aliter animum satiavit parcendo hostibus, quam alii prædam diripiendo; Barth. Adv. XXII, 14. 675. Victoria h.l. Dea est, quo imago rei fit poetica ac vivida. De alis Victoriæ res nota, etiam ex numis, gemmis aliisque monimentis antt. cf. XV, 99, 737; Stat. ad Tibull. II, v, 45. Ill. Doering. Comment. de alatis imaginibus apud veteres, Gothæ, 1786; Klotz. ad Tyrt. p. 78. Lenz. suspicatur, poetæ animo obversatam esse imaginem Victoriæ post triumphatorem in curru stantis.

675. planxit Put. R. 2, et Marsus in comment.

Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas, Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.

676. De Archimedis nece cf. Liv. XXV, 31; Cic. Fin. V, 19, et Plut. in Marcello. --Tu ductoris lacrimas tulisti, tuæ neci inlacrimavit Marcellus. Cf. Cic. Verr. IV, 58. 677. pulvis ac forma propria vocab. in disciplina Geometr. et Mathematica; Drak. qui laudat Colv. ad Appul. Apol. pag. 284, Barth. ad Claud. Paneg. Mall. Theod. v. 128 et al. 678. tanta feriente ruina, quum tanta clades, mors tanto viro manu militis, ignari quis esset, inlata, obprimeret meditantem... animi, h.e. ut Livii verbis utar, «Archimeden, in tanto tumultu, quantum capta urbs in discursu diripientium militum ciere poterat, intentum formis, quas in pulvere descripserat.» Poeta forte respexit verba Horat. Od. III, iii, 8: «Inpavidum ferient ruinæ orbis justum virum.» Possis etiam ruinam referre ad expugnationem urbis, qua tantus vir perierit.

678. Post hunc versum in vulg. edd. legitur hic: Ignarus miles vulgi tum forte peremit, vel in ed. Cell. ex emendat. Gron. Obss. III, 7, extr. vulgi quem sorte, h.e. tanquam vulgarem hominem, non artificem tanti ingenii. Hic versus, exceptis forte duobus antt. libris, nescio quibus, qui eum exhibent, si Lefeb. fides habenda, comparet neque in scriptis, neque in vetustis edd. ante Marsum, qui primus eum, ex ignoto nobis fonte haustum, vulgavit. Ego totum ejeci, quum non modo librorum auctoritate destituatur, sed etiam, quod recte jam monuit N. Heinsius, nihil sane elegantiæ et commodi sensus præ se ferat. Profectus est haud dubie ex ingenio inepti versificatoris, cui manca et inperfecta videbatur h.l. sententia, quæ tamen, his laciniis recisis, bene procedit, modo major distinctio post voc. patriæ v. 677, tollatur. Vid. not. Heinsius quidem versus adeo complures et totam fortasse paginam, quæ meritissimas Archimedis laudes vitæque exitum complexa sit, hic nobis periisse suspicabatur: quod persuasisse videtur Drak. qui versum, a nobis extrusum, inclusit uncinis et ante illum lacunam asteriscis designandam curavit. Enimvero laudes Archimedis Silius jam sup. v. 341 seqq. copiose celebraverat, et h.l. mortem ejus, breviter quidem, quum pleniore illum ore jam laudasset, at gravibus verbis memorat. Withof. legendum censebat: Defensor patriæ: meditantem in pul. for. Nec tur. an. t. fer. rui. Ignarus miles vulgi cum sorte peremit. Idem hæc notavit: «Nihil abesse affirmo contra Heinsium. Inominata cædes Archimedis nullam Silio gloriandi materiem suppeditabat, nec de exitu vitæ, qui adeo subitus ac repentinus fuit, multa poterat proferre; satis erat dixisse, ipsum Marcellum Archimedis neci etiam illacrymatum fuisse.»

At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente, Certarunt victi victoribus: æmulus ipse 680 Ingenii Superum servando condidit urbem. Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum, Et dabit antiquos ductorum noscere mores.

679. resoluta in gaudia mente, cf. XI, 303. 680. Certarunt victi victoribus: communis omnibus lætitia erat, victoribus, quod vicissent Syracusas, victis, quod urbi et sibi pepercerat Marcellus, æmulus Ingenii Superum imitator Deorum, clementia et humanitate, qui servando condidit urbem, veluti novus conditor et restaurator urbis, quam servaverat; (cf. Cic. Verr. IV, 52: «a Marcello, qui cepit, conditas dicetis Syracusas,» et Barth. ad Stat. IV, iii, 72) quæ itaque urbs exstat seclis... insigne tropæum, ut insignis clementiæ documentum, vel exemplum et decus posteris commendabitur; Ernesti.

682. sedis pro seclis Oxon. et priscæ edd. facili et solenni errore; cf. ad II, 52.

Felices populi! si, quondam ut bella solebant, Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes. 685 At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo, Effrenum arceret populandi cuncta furorem, Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ.

685 sq. Aptissime et paucis quidem, sed gravibus verbis poeta designat miseram conditionem sæculi sui et provinciarum Rom. quæ tum ab avaris hominibus, qui illis præerant, in pace magis, quam a ducibus olim in bello, exhauriri ac diripi solebant. Similiter Cicero passim in Verrinis actt. humanitatem clementiamque Marcelli cum inmani crudelitate et avaritia Verris comparat. 687 sq. Laus Domitiani, non sine adulatione. Cf. ad III, 594 sq. et 607 sq.

686. Ac Col.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XIV

Arg. Ornytos ... natat; 477-480.... et Scyron aquæ innans [sic scriptum] 141n. Conf. V.L. [L.V.] 184sq. n. Justino, lib. XXIV, 5.» [» deest] 207v. Ἀγούριον [Ἀγοῦριον] 210v. ἀπὸ τῆς χώρας [χῶρας] 252v. Strab. VI, p. 184 et 1 8 [sic scriptum: 184 et 188?] 322n. χεῖρες σιδηραῖ [χείρες] 333n. angusta foramina [nota ante 330n. scripta] 597n. [697]

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS QUINTUS.

ARGUMENTUM.

Cnæo et Publio Scipionibus in Hispania cæsis, Senatus Rom. de duce, qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9.

P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius, quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis cognatorum, qui juvenilem respiciunt ætatem, horrentque et funestam domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra parentis ac patrui res gerendæ sint, et hostes, qui duos summos imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17.

Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra hæc secum reputanti fluctuantique animo subito per aerem adlapsæ Voluptas ac Virtus diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam blande adpellando deleniat; 18-31.

Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis, periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem commendat; 32-67.

Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani origine, de hominum præ ceteris animalibus præstantia, de inani brevique voluptatis fructu et malis, quæ inde nascantur, de veris ac perennibus præmiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis patriæque defensionem exhortatur; 68-120.

Hæc præcepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit; 121-128.

Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi opinantur; 129-134.

Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium ætati haudquaquam maturæ permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo cælum bis terque contremit; 135-145.

Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et certatim dant nomina; 146-151.

Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei promont. et Emporias prætervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves subduci jubet; 152-179.

Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer auctor est, ut prius quam tres Pœnorum duces, qui trifariam exercitus in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem præterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199.

Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad mœnia subit, C. Lælius cum classe intrat portum; 200-231.

Contra Aris, Pœnorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum altitudine murorum defenditur: raræ enim scalæ iis æquari possunt, et, quo quæque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui adscendunt, onere franguntur; 232-236.

Verum Scipio, ubi comperit, æstum decedere, et, qua parte stagnum claudat urbem, facilem per illud pedibus ad mœnia transitum dari, eo secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250.

Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Lælio, dat dona; 251-262.

Tum prædam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniæ adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quæ continentia ac benignitas in convivio amplissimis a Lælio laudibus celebratur; 263-285.

Interea Philippus, Macedonum rex, fœdere cum Pœnis Acarnanibusque junctus, bellum infert Ætolis, sociis Romanorum, subitamque expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Græciæ; 286-311.

Idem tamen sæpius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Græciam bello vexat, donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319.

Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in cujus exercitu erat frater mulierculæ, quam præfectus præsidii perdite amabat; 320-333.

Anno autem insequenti in Apulia cæditur M. Claudius Marcellus consul et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam eripuisset confecti belli; 334-342.

Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur; 343-365.

Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo; 366-380.

Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398.

Quæ dum in Italia aguntur, fama captæ Carthaginis Novæ terrorem incutit Hispaniæ populis, et tres Pœnorum duces omnem salutis spem in eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409.

Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide confugit; 410-439.

Postero die prælium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Lælii, viri non minus eloquentiæ, quam rei militaris gloria conspicui; 439-470.

Pœni fusi ad Pyrenæum tendunt, et Scipio castris hostium potitus ingentem prædam concedit militibus; 471-492.

Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat; 493-514.

Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiæ imago vel genius, ægre ferens hostis audaciam et calamitates, quas hæc terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem, in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum, Umbriæ fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559.

Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est, deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegæ, viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti patriæ opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat; 560-600.

Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum procedit; 601-625.

Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad pugnam excitant; 626-665.

Tum Livius, vir exactæ jam ætatis, acer in hostes ruit, et Nabim, Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem, Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710.

Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat; 711-739.

Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur cædes; 740-777.

Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus cæco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio obtruncat; 778-807.

Cæso duce reliqui Pœni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam ipsa nocte, quæ sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis posita, redit; 807-812.

Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastæ cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus castra inde movet; 813-823.

* * *

Hic liber continet historiam belli in Hispania a Romanis duce Scipione Africano gesti, quum Cn. et P. Scipiones ibi periissent; de quo v. sup. XIII, 381 sqq.

At nova Romuleum carpebat cura senatum, Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum, Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres. Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges 5 Concedat tellus, propioraque bella pavescat.

1. Conf. omnino Liv. XXVI, 18. 2. gentes, copias Rom. --trepidas, cæsis Scipionibus et utroque exercitu. --gentesque Martemque Hiberum, h.e. periculosum copiarum Rom. in Hispania residuarum imperium, tanquam grave onus, subiret. Cf. v. 9. 3. hoste superbo, per hostem superbum; Lenz. Immo, hoste superbiente, triumphante. 5 sq. Tartessia t., Hispania, a Tartaro, ob subterraneas cavernas, sic dicta. Strab. Cf. ad III, 399. --in Tyrias leg. Conc., imperio et potestati Pœnorum se subjiciat; Drak. coll. v. 383, et I, 2. [6.] propiora bella, in Libya, Hispaniæ vicina.

5. Tartesia R. 2. Tarthesia Tell. Carchesia Put. Carthesia R. 1, et Med. Conf. ad XIII, 674.

Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti Imperio circumspectant, Divosque precantur, Qui laceris ausit ductor subcedere castris.

7. Anxin turba Patres, per adposit. ut inf. v. 367, malebat N. Heins. idque recepit Lefeb. 9. Quis opinabatur N. Heins. per interrogat. notam, quam post castris exprimendam curarunt Lefeb. et Ern. exemplo Drak. qui etiam punctum posuit post precantur. Ego revocavi vulgatam distinctionem, ut sensus sit: a Diis precantur, expetunt, ductorem, qui, etc. Nolim quoque cum Burm. pro laceris substituere vacuis, h.e. quæ ducibus suis orbata sunt.

Absterret juvenem, patrios patruique piare 10 Optantem manes, tristi conterrita luctu, Et reputans annos, cognato sanguine turba.

10 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. juvenem, Scipionem Africanum. --patrios manes, cf. ad VII, 487. --piare, vindicare, manes, mortem. 12. annos, juvenilem ætatem Scipionis, quatuor et viginti ferme annos nati. --cognato sanguine turba, cognati. Id toti populo tribuit Livius l.l.

10. patrios patruosque conj. N. Heins. quem vide ad Claud. Epithal. Honor. et Mar. v. 39, et ad Ovid. Amor. III, vi, 49. 12. cognato e sanguine emend. idem, et v. 14, arma duorum Inconsulta ducum, quod recte displicuit Drak. quum parum dextre argumentati essent cognati, si Cn. et P. Scipiones sua temeritate in exitium ruisse dixissent.

Si gentem petat infaustam, inter busta suorum Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum, Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo; 15 Nec promtum teneris inmania bella lacertis Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo.

13. gentem infaustam, Hispanam, Scipionibus perniciosam, vel mali ominis. 14. Decertandum esse Scipioni, hosti, cum hoste. Cf. ad I, 234. [15.] Gradivo, belli fortuna meliore flagret, ad virtutem incendatur. 16. Nec facile esse puero vel juveni, tam periculosi gravisque belli molem sustinere. Conf. XVI, 656 sq.

15. Primam syll. voc. Gradivo corripi, ut inf. v. 337, et apud Valer. Fl. V, 650, notandum videbatur Barth. Adv. XXII, 8; cf. sup. ad IV, 776.

Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra, Ædibus extremis volvebat pectore curas; Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras 20 Adlapsæ, haud paullum mortali major imago, Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.

18... 128. Præclarum commentum, quo fabula de Hercule a Prodico narrata et omnibus notissima e Xenoph. Mem. Socr. II, 1, §. 21 seqq.; et Cic. Off. I, 32 (quam et Ovid. Amor. III, 1 sq.; Lucian. in Somn. aliique imitati sunt), ad Scipionem transfertur, facile animum docti poetæ subire poterat ex iis, quæ de origine vulgatæ opinionis, qua Scipio divinæ originis vir esse credebatur, memorant Liv. XXVI, 19, et Polyb. X, 2 et 5, quæ loca insignia neminem comparasse pœnitebit. Fabulam venustam Prodici Sophistæ, quam Xenophon memorat e libro, cui titulus fuit Ὡραι (f. ætates vitæ), ingeniose etiam tractarunt Ill. Wieland (in N. Amadis et Musarion, Ges. I) et Stiernhiehn in carmine Danico, quod Sæc. XVII edidit et inscripsit: Hercules; Lenz. Eamdem nuper erudite copioseque interpretatus est juvenis doctiss. Goth. Aug. Cubæus Misnensis in libello, quem nondum vidi, et cujus titulus est: Xenophontis Hercules Prodicius et Silii Italici Scipio, perpetua nota illustrati, præmissa de Prodico dissert. Lips. 1797, in-8º. --Episodium hoc docte illustrarunt Ill. Doering in Eclogis vett. poett. lat. p. 255 sqq., quem comment. passim laudabo, et Cl. Weiske in vers. germ. Xenoph. Mem. Socr. Lips. 1794, quem librum mihi nunc ad manus haud esse doleo. Conf. qui iisdem coloribus adumbrarunt Virtutem ac Voluptatem, Philostr. in Imagin., Philo Jud. de mercede meretr. p. 863; Lactant. VI, 3 et 4; Maxim. Tyr. λογος δ, pr. Basil. orat. de legendis Græc. libris §. 10; Themist. Orat. XXII, p. 280, ed. Hard. 18 seq. Impluvium, seu cavædium (al. cavum ædium), μεσαύλιον, media ædium pars, non modo porticibus cingi, sed et amœnis arboretis (unde h.l. lauri sub umbra), xystis vel ambulationibus ornari solebat, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 512 sq.; VII, 59; et ad Tibull. III, iii, 15; Jani ad Horat. Od. III, x, 5 sq.; Ernesti clav. Cic. v. impluvium et xystus. Hinc extremas ædes adcipio de extrema parte impluvii, prope ὀπισθόδομον. «Hortus erat posticis ædium partibus,» Liv. XXIII, 8. 20. per auras, de cælo, ut Deæ. 21. haud paulum mortali major imago iis fuit, ut Diis, qui humana forma, sed majore, pulchriore et augustiore, induti hominibus adparent. Vid. Heyne Exc. XIII, ad Virg. Æn. I. 22. Virtuti inimica Voluptas, cf. Cic. de Senect. c. 12.

17. Molliri primum operarum errore in secunda Marsi Veneta editum. 19. Ædibus et mediis suspicari possis; cf. not.

Altera Achæmenium spirabat vertice odorem, Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens, Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro: 25

23 sq. Hoc loco Lenzius notat Voluptatem Silii, qualis est orientalis meretrix, pretioso cultu adornatam: «illa vero Prodici, inquit, similior est ionicæ ἑταίρῃ.» Ed. --odorem, unguentum, et quidem h.l. Deorum, ambrosiam, unde mox Ambrosius diffusa comas, ut de Venere ap. Virg. Æn. I, 403, cf. sup. ad VII, 469, et XII, 245. Silius autem ad Voluptatem transtulit imaginem Veneris. Ἀφροδίτη γὰρ ἔστιν ἡδονὴ, Athen. Deipn. XII, pag. 510. --Achæmenium, Persicum, pro quovis pretioso et optimo, cf. ad VII, 647; Plin. XIII, i, s. 1; Salmas. ad Solin. p. 947. 24 sq. Apud Xenoph. Κακία habet ἐσθῆτα, ἐξ ἧς ἂν μάλιστα ὥρα διαλάμποι. Apud Philostr. Ἡ μὲν Κακία χρυσῷ τε κατεσκευασμένη, καὶ ὅρμοις, ἐσθῆτι τε ἁλιπορφύρῳ, καὶ παρεῖας ἄνθει, καὶ χαίτης ἐμπλοκαῖς καὶ γραφαῖς ὀμμάτων, cf. Var. Lect. [25 sqq.] Voluptas subfuderat, trajecerat, ostrum, purpuream tramam, fulvo auro, subtemine aureorum filorum; et in fronte crinis constringebatur acu aurea; lascivaque lumina motu ancipiti, incerto, fluctuante, jaciebant crebras flammas, radios amoris, ut ap. Lucian. Amor. III: ἱλαραι τῶν ὀμματων αἱ βολαι τακερως ἀνυγραινοντο; Lenz.

25. qua Oxon. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. Mars. et al. quam Col. R. 2; Junt. et inde al. edd. quod, nescio quare, placet Lefeb. Dausqueius vel ita interpungendum putabat, veste refulgens Ostrum, quam, etc. vel scribendum e veste refulgens Ostrum, quod fulvo Tyrius (artifex) s. auro. Neutra ratio probanda, quæ Cell. edidit ex emend. Gronov. Obss. II, 6, quod forte verum est et maxime adridet Doering. Nostram tamen lectionem eodem sensu capere possis, stamini scilicet purpureo aurum vel aureum subtemen intextum fuisse.

Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras Ancipiti motu jaciebant lumina flammas. Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam Composita mutata coma; stans vultus, et ore Incessuque viro propior, lætique pudoris, 30 Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ.

26 seq. acu comatoria, seu crinali, vel discriminali, qua nodi capillorum a fronte in verticem reductorum (tutuli, κρωβυλοι, κορδυλαι, κορυμβοι, σκορπιοι) figebantur, cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 534, et Intpp. Petron. c. 21. Eodem forte sensu Virg. Æn. IV, 138, dixit crines nodantur in aurum, h.e. acu aurea. Ea sic decor quæritur in fronte, fronti. Contra vers. 28. --frons hirta est, ubi capilli, ut ap. Terent. Heaut. II, ii, 49, passi et circum caput rejecti negligenter sunt; Doering. --Sic ap. Xenoph. l.l. ὄμματα ἀναπεπταμένα, oculi huc illuc volitantes, τῆς Κακίας, lascivi et mobiles, ap. Lucian. Merced. cond. c. 33, T. I, p. 692: τὸ βλέμμα διασεσαλευμένη; Doer. Philo Jud. l.l. ὑπὸ τρυφῆς τε ἄγαν καὶ χλίδης σαλεύουσα τὼ ὀφθαλμὼ, οἷς τὰς τῶν νέων ἀγκιστρεύεται ψυχὰς. 28 sq. Ἀρετη Prodici virtutes in qualibet vitæ conditione complectitur, et mitiorem elegantioremque animi formæque indolem præ se fert: Virtus Silii est virago, aspera heroina et imago bellicæ virtutis, juveni fortissimo consentanea, non Virtus elegantioris Græciæ, sed veteris Romæ, cujus frons est hirta, incomtis et fruticantibus capillis, stans vultus, βλεμμα καθεστηκος (vid. D’Orvill. Charit. p. 404), oculus eodem obtutu sibi constans (quo animi tranquillitas significatur, ut contra mentis motus æstusque luminibus lascivis mobilibusque Voluptatis), et lætus pudor, grata verecundia; Lenz. --Alterius, Virtutis. --frons hirta, crinibus negligenter in ea sparsis, cf. ad v. 26. Sed quoniam hæc notio verbis seq. exprimitur, malim intelligere frontem rugis horridam et deformem (ut hispida facies ap. Hor. Od. IV, x, 5), qualis meditabundis est, sive acribus et industriis in rebus gerendis; vel tristem ac torvam, quæ corrugari, contrahi, adduci solet, ut contra serena ac læta exporrigi, remitti, explicari, solvi. Hirtum, vel hispidum proprie dicitur quidquid non satis cultum ac politum, et sic asperum vel ingratum adspectu est, quod jam monuit Jani ad Hor. Od. II, ix, 1. Ille vero oris cultus habitusque Virtuti tribuitur a Philostr. Ἡ δὲ Ἀρετὴ πεπονηκυίᾳ μὲν προσφερὴς, τραχὺ δὲ ὁρῶσα, etc. et Justitiæ ab antiquis poetis, sculptoribus pictoribusque (qui eam iisdem coloribus, quibus Virtutem, depingebant), quod vel ex verbis Chrysippi ap. Gell. XIV, 4, intelligitur: σκυθρωπὴ γράφεται, καὶ συνεστηκὸς ἔχουσα τὸ πρόσωπον, καὶ δεδορκὸς βλέπουσα, ὥς τε τοῖς μὲν ἀδίκοις φόβον ἐμποιεῖν, τοῖς δὲ δικαίοις θάρσος. 29 sq. nec unquam composita mutata coma, nativa frontis forma non exornata et mutata fuit crispatis et arte compositis capillis; Doering. --Vultus stans, constans, semper idem et compositus, vel in unam rem defixus, quod constantiæ, gravitatis, probitatisque indicium est, ut levitatis contra et lasciviæ, si quis oculos perpetuo movet et ubivis circumfert, vel obliquat eos, et limis alium adspicit, cf. v. 27, et sup. ad III, 173; Stat. Theb. X, 688. Sic συνεστηκὸς ἔχουσα τὸ πρόσωπον, ap. Gell. l.l. λογισμὸς ἑστὼς, χρεία et ἐλπις ἑστηκυία, vel ἔστη τῇ διανοίᾳ ap. Polyb. III, 105; VI, 25; X, 16; XXI, 9: τὸ τοῦ βλέμματος καθεστηκὸς ap. Eustath. in Iliad. γ. --ore Incessuque viro propior; καί μοι ἔδοξεν ἀνδρῶν εἶναι περιπτῶν τὰ θεῖα, etc. Philost. [30.] læti pudoris, grata oris verecundia; κεκοσμημένη τὰ ὄμματα αἰδοῖ, Xenoph. --Lætus pudor est, qui vultum decorat, et animos adspicientium læto quodam et jucundo sensu adficit; ut Venus ap. Virg. Æn. I, 591 (ubi vid. Heyne), Æneas oculis lætos adflat honores; Doering. 31. Celsa humeros, naturæ convenienter, Dausq. qui contulit Terent. Eun. II, iii, 21 seq. «Haud similis virgo est virginum nostrarum, quas matres student Demissis humeris esse, vincto pectore, ut graciles sient, etc.» --niveæ fulgebat stamine pallæ, κεκοσμημένη τὸ σχῆμα σωφροσύνῃ, ἐσθῆτι δὲ λευκῆ, Xenoph. Vestis quoque naturalis, non adscititii coloris.

30. Incessusque ed. Gryph. unde et ora Incessusque viro propior conj. Dausq. et N. Heins. ut sit Græcismus.

Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas: «Quis furor hic, non digne puer, consumere bello Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque? 35 Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?

32. Occupat, scil. loqui h.e. festinat loqui, vel potius prior dixit, ut ap. Stat. Theb. VII, 538, φθάνει, vel προλαμβάνει λέγειν. Ap. Xenoph. τὴν Κακίαν φθάσαι βουλομένην, προσδραμεῖν τῶ Ἡρακλεῖ καὶ εἰπεῖν, etc. --promissis, quæ datura, et quibus Scipionis animum motura esset. 33. Simillima est oratio τῆς Κακίας ap. Xenoph. l.l. cf. mox ad v. 45. 34. Num inmemor es cladum, quas Romani adceperunt ad Cannas, etc.? --gravior, tristior Romanis Styge. 35. lacus Mæonius, Trasymenus, cf. ad IV, 719 sqq., et V, 9 sq. --Padus, clades ad Trebiam et Ticinum, in Padum influentes, cf. ad VII, 149. --excessere ex animo vel memoria tua, vid. ad II, 628. 36. Quem ad finem, quo usque, ad quos fines et terminos bella et expugnationes tuas quasi proferes, et fata lacesses, mortem adcelerabis, ut contra v. 47 ætas concessi a fatis temporis; Lenz. Immo quem ad finem, quo fine, cur. Illa certe explicatio a juvene, qui nondum administraverat bellum, et a verbis fata lacesses aliena videtur. --fata lacesses, vid. ad I, 680; IV, 731, et XII, 61.

35. Padusne male opinabatur Dausq.

Tune etiam tentare paras Atlantica regna, Sidoniasque domos? moneo, certare periclis Desine, et armisonæ caput objectare procellæ. Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit 40 Per medias volitare acies, mediosque per ignes.

37. Atlantica regna, extremam Libyam, ubi mons Atlas: nisi potius intell. h.l. Hispania, a mari Atlantico sic dicta, cf. XIII, 200. Scipio primum petiturus erat Hispaniam, eaque debellata Sidonias domos, Carthaginem. 39. armisonæ procellæ, periculis belli. 40. Ni fugis hos ritus, quales Virtus exigit, θρησκείαν; invidiose, quasi in externis ritibus versetur virtutis exercitium; Doering. --ritus, leges, cultus et præcepta Virtutis; Lenz. 41. Cf. ad XIV, 175.

37. Atlantica scripti; ad Atlantica R. 2. Vulgo Atlantia.

Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum, Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:

42. prodiga, invidiose, veluti Virtus non parcat viris magnis, sed eos temere pessumdet; Ern. --Paulus ipse prodigus animæ magnæ dicitur Horat. Od. I, xii, 38. Cf. sup. ad I, 225. 43. Decios patrem filium et nepotem, pro patria se devoventes, si fides habenda Cic. Tusc. Qu. I, 87, et fin. II, 19; nam alii non idem tradunt de nepote.

42. Hunc versum sequenti postposuit Lefeb. non addita causa. Poeta certe ad tantam subtilitatem non exigendus est, et ne sic quidem singula ordine procedunt: nam Paulus ante Scipiones periit.

Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ. 45

44. Hoc iterum acerbe dictum pro, gloriæ et honoris spe fallit, ut mortis contemtum animis ingerat; Ern. Summam rerum gestarum sepulcris inscriptam titulos supremos Plin. Ep. IX, 19 vocat; Cell. 45. non sensuræ, quid gesserit, umbræ, sententia, quæ animorum post mortem vitam invidiose ridet; Ern. Epicureorum præcipue ea fuit opinio, animam simul cum homine mori et interire (vid. Diog. Laert. lib. X): ubique vero Silius Voluptatem ex opinione Epicureorum, quos Voluptatem summum bonum putasse creditum est, argumentantem inducit, quemadmodum contra Virtutem ex placitis Stoicorum; Drak. 46 sqq. Sic et Κακία disputat ap. Xenoph. Mem. Socr. II, i, §. 23. Ἐὰν οὖν ἐμὲ φίλην ποιήσῃς, ἐπὶ τὴν ἡδίστην τε καὶ ῥᾴστην ὁδὸν ἄξω σε, καὶ τῶν μὲν τερπνῶν οὐδενὸς ἄγευστος ἔση, τῶν δὲ χαλεπῶν ἄπειρος διαβιάσῃ· πρῶτον μὲν γὰρ οὐ πολέμων, οὐδὲ πραγμάτων φροντιεῖς, ἀλλὰ σκοπούμενος διέσῃ, τὶ ἂν κεχαρισμένον ἢ σιτίον ἤ ποτὸν εὕροις, etc.

45. quid gesseris scribendum censebat N. Heins. vel invitis libris vett. Ego tamen non adsequor, cur ei displicuerit vulgata lectio: cineri, bustis et umbro, non sensuræ, quid gesserit.

At si me comitere, puer, non limite duro Jam tibi decurrat concessi temporis ætas. Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:

46. limite duro, dura et molesta vitæ via ac conditione, cf. ad VIII, 612. 48. Cf. omnino Heyne ad Tibull. I, i, 4, ubi exemplis docet, belli aut militiæ ærumnas et terrores hostiles (unde h.l. trepidos) per somnos classico interruptos a poetis declarari. --abrumpet somnos, ut apud Virgil. Ge. III, 530 et al. Drak. cf. sup. ad VII, 156.

46. tramite duro in duobus veteribus, nescio quibus, invenit Lefeb. et recepit. 47. decurrat scripti et Rom. 2. Vulgo decurret. Deinde congressi Rom. 1, et Mediol. congesti ad marg. Rom. 1.

Non glaciem Arctoam, non experiere furentis Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento 50 Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus Sub galea pulvis, partique timore labores:

49 sq. Conf. Ovid. Met. IV, 624; arctoa glacies, polus arcticus, seu septemtrionalis: Cancri, poli antarctici, seu australis. [50.] mensas sæpe cruento Gramine composit., ut fit in vita bellica, quum sub dio, humi, inter cæsorum cadavera decumbunt ad cibum capiendum; Ernesti, qui et recte jam monuit, in toto h.l. singula ad extenuandam illam vitam laboribus et incommodis plenam bene elata esse. 51 seq. haustus pulvis, ut apud Ovid. Met. XIV, 136; Stat. Silv. V, iii, 223; et Theb. VI, 848, quibus locis eleganter hauriri dicitur pulvis adtractus et conlectus; Doering. [52.] labores parti timore, ærumnæ, quarum causa est timor ab hoste. Possis etiam interpretari: facta et rerum gestarum gloria, multis curis et timore parta. Sed illa ratio præstiterit. --Labores, ut πόνος et μόχθος, et ærumnæ, et res fortiter gestæ dicuntur. --labores parti timore, curæ et sollicitudines periculis creatæ; Lenz. coll. Tibull. I, i, 3, et Burm. ad Prop. III, ix, 6. Cf. Var. Lect.

52. Verba partique timore labores, quæ reliqui interpr. silentio prætermittunt, in vitio cubare putant N. Heins. et Heyne, qui in Obss. ad loc. simil. Tibulli I, i, 4, monet, recte quidem terrorem et laborem jungi, tamquam militiæ comites, terrere tamen ea, quæ metuantur, mala, pericula, discrimina, laborem autem, quippe qui tolerandus sit, premere, urgere, exercere. Equidem, si quid mutandum, legerim, partique labore timores; nisi malis junctique, vel plenique, vel cum N. Heins. quod propius ad literarum ductum adcedit, etsi a Lefeb. inter nugas refertur, pastique timore labores. Sed vulgata opinor, lectio bene se habet, vid. not.

Sed current albusque dies, horæque serenæ; Et molli dabitur victu sperare senectam. Quantas ipse Deus lætos generavit in usus 55 Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra! Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi, Inperturbata placidus tenet otia mente.

53. album, ut al. candidum, dicitur bonum, lætum, felix, vel a creta et candido lapillo, quo Thraces Romani aliique populi felices dies, ut infelices atro calculo, signabant (vid. Intpp. Plin. VII, 40, et Hor. Od. I, xxxvi, 10); vel, ut mox serenum, a cælo sereno, ac nullis nubibus tenebrisque obducto et contristato; vel denique a colore albo, qui olim sacer, divinus, solennis, lætus, habebatur; ut contra atrum et nigrum est triste et infaustum a colore atro, signo tristitiæ, et qui rebus inferis proprius est, cf. ad III, 211, et VII, 633. Sic λευκὸν εὐήμερον φάος dixit Soph. Ajac. 723; λευκὸν ἔαρ, λευκὸν δὲ θέρος, Callim. H. in Cer. v. 123, ubi vid. Spanh. et ad v. 136. --horæ serenæ, vid. ad VII, 544. 54. molli, jucundo. 57 seq. Hæc iterum sunt ex dogmate Epicureorum, qui Deos res humanas non curare, et in perpetuo otio feliciter tempora transigere existimabant; Drak. coll. Horat. Serm. I, v, 101 sq.; Sen. de Ben. IV, 4; Cic. Ep. ad Div. VII, 12; Virg. Æn, IV, 379 (ubi v. Cerda); Gebhard. Crep. I, 17, et Diog. Laert. lib. X, §. 77, ubi v. Menag. Sed sive de industria, sive incuria poetæ factum videtur, ut huic otio contradicant, quæ de Deorum beneficentia in vss. 55 sq. dicebantur; Ern.

58. terit conj. N. Heins.

«Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor. 60 Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.

59 sq. Observa, Voluptatem in seq. oratione jactare, quod alias Venus de potentia sua jactare solet; Doer. Apta calliditate inculcat, Æneam, Rom. gentis auctorem, suis artibus natum esse; Ern. cf. sup. ad v. 23. --Illa ego sum, verba eorum, quorum amplissima est fama, cf. ad IX, 128. --Simoentis ad undas, Trojæ. 60. Jungere de re Venerea, vid. Drak. et quem laudat Heins. ad Claud. Epithal. Pall. et Cell. v. 32, ad Ovid. Heroid. III, 107, et Rem. Am. v. 407. 62. avis, et aquilæ, et oloris, quum Asteries, Ganymedis et Ledæ amore captus esset. --tauri, quum Europam raperet.

62. torvi scripti et R. 2. Vulg. torva.

Huc adverte aures; currit mortalibus ævum, Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras, 65 Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema Dimisisse meas sero non ingemit horas?»

63. currit mortalibus ævum, conf. ad VI, 121. 64 sqq. Nec nasci bis posse datur, ipsa Epicuri verba, quod jam Drak. notavit: Γεγόναμεν ἅπαξ· δὶς δ’ οὐκ ἔστι γενέσθαι, vid. Gatack. ad Antonin. de se ipso lib. II, §. 6. --Cf. ad V, 264 sqq. et Propert. III, v (al. iv), 13 sq. 67. Doer. comparat Tibull. I, iv, 33 seq. --Dimisisse meas horas, tempora lætitiæ, ac voluptatis neglexisse; Lenz.

67. auras opinabatur N. Heins. quia hora præcessit.

Postquam conticuit, finisque est addita dictis, Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit, Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras, 70

69... 120. Bonæ, aureæ sententiæ sunt, quibus Virtus Voluptatem refutat; sed molesto verborum adparatu dilutas adnosco, inprimis quum de hominum ad gloriam et virtutem destinatione velut ex cathedra disputat; Ern. Similiter tamen disserit ἡ Ἀρετὴ apud Xenoph. et, si unquam, nunc certe declamatorium acumen, commune illius ævi vitium, quo Lucanus toties lectores obfendit, Silio condonandum est. Virtus disputat more Stoicorum, forte quia Scipio (et ipse Silius) horum philosophiæ deditus, et discipulus erat Panætii, qui tamen de animi immortalitate alias fovebat opiniones; Lenz. 70. vitæ tenebras forte errores dici putat Doering. ut ap. Lucret. II, 15 sq. 58 et al. Sed aptior h.l. est illa notio, quam ad III, 145, exposui.

Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores Hos terris Natura Deo: sed fœdere certo 75 Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.

71. Disputat Virtus ex opinione, quam de animo humano fovebant Stoici, qui, quum mentem divinam, seu animam mundi ex materie vel ætherea (Diog. Laert. VII, 156; Senec. Ep. 50), vel ignea (Cic. Acad. Qu. I, 11) conflatam putarent, animum humanum ejusdem originis, et divinæ mentis sive animæ mundi σπέρματα quasi et ἀποσπάσματα esse statuebant; Doer. qui et laudat Tiedeman. Geist der speculat. Philos. T. II, pag. 490; Meiners. Grundriss. der Gesch. d. Weltw. p. 119 sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 730; cf. et Burm. ad Val. Fl. III, 380, et Lips. Manud. ad Philos. Stoic. II, 11: «Ratio nihil aliud est, quam in corpus humanum pars divini spiritus mersa,» Senec. Ep. 66. 72 sq. Comparant Oppian. Halieut. V, iv, 5, 10, 11, ubi v. Rittersh. 74 sq. minores Deo, solis Diis; inferiores quidem Diis, sed secundi ab illis, ut Te (Jove) minor latum reget æquus orbem Augustus ap. Horat. Od. I, xii, 57, ubi vid. Jani, et ad Od. III, v, 1... 3; οὐ γάρ τι πέλει καθυπέρτερον ἀνδρῶν Νόσφι θεῶν· μούνοισι δ’ ὑπείξομεν ἀθανάτοισι, Oppian. loco laudato confer Psalm. VIII, 6 seq. [75.] fœdere certo, certa lege, ut apud Virgil. Æneid. I, 62. 76 sq. Drak. bene comparavit locum Cic. Tusc. Qu. I, 30: «Socrates censebat, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent,... iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio Deorum; qui autem se integros castosque servassent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio, seseque ab his semper sevocassent, essentque in corporibus humanis vitam imitati Deorum, his ad illos, a quibus essent profecti, reditum facilem patere.» Cf. ib. Davis. et ad cap. 12.

72. Munera Put. 74. minore... Deo scripti, eleganter judice N. Heins. Id recepere Drak. et Ern. sed vellem sensum quoque horum verborum exposuissent, quem non satis adsequor. minores Deo e R. 2, edidi cum Lefeb. et Doering. Forte tamen non spernenda vulgaris lectio minores Deos.

At, quîs ætherei servatur seminis ortus, Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos Captivo Liber quum signa referret ab Euro, 80 Caucaseæ currum duxere per oppida tigres? Quid suspiratos magno in discrimine nautis Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum?

78 seqq. Cæli porta patet, formula Ennii, ad quem v. Column. p. 164, cf. Senec. Herc. Œt. 1982 seq. --Poeta ante oculos habuit Cic. Tusc. Qu. I, 12, et Hor. Od. III, iii, 9... 16, ubi vid. Jani. 79 sq. De Bacchi expeditionibus Indicis et triumpho, cf. XVII, 647 sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 805, et Hermanni Mythol. Lyric. p. 262. De tigribus ejus currui junctis vid. Heyne ad Virg. Ecl. V, 29, et Jani ad Horat. III, iii, 14. 82. Suspiratos, cum suspiriis invocatos, imploratos; Lenz. 83. Ledæos fratres, Dioscuros, suspiratos, optatos, invocatos a nautis, quibus sidera eorum exoptata sunt, vid. Jani ad Horat. Od. I, iii, 2; xii, 27 sq. et Hermann. l.c. p. 142.

«Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora; 85 Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum Segnem atque obscœnam passim stravisset in alvum?

84. Comparant Cic. de Legg. I, 9, et de Nat. D. II, 56; Ovid. Met. I, 84 sq.; Severi Ætna, v. 223 seq.; Isidor. Orig. XI, 1; Sallust. Cat. 1 (ubi vid. Corte), et Herderi Ideen zur Philos. der Gesch. der Menschh. T. I, p. 219 sq. --Hæc gallice transtulit, magno patri non inficianda proles, L. Racine, la Religion, chant I, vs. 193 sq.: Le roi, pour qui sont faits tant de biens précieux, L’homme élève un front noble, et regarde les cieux. Ed. 86. formas ferarum, h.e. feras; ut χρῆμα ὑὸς, Herodot. I, 36; πρόσωπον παρδαλίων, Nonn. Dionys. I, 158; τύπος συὸς, ap. eumd. D. Heins. Sic et forma, simulacrum, corpus, ἔργον, periphrast. poni monuit Drak. coll. Virg. Æn. VII, 18, 650; Ovid. Met. I, 73; II, 78; IV, 779; Stat. Silv. I, i, 62 (ubi vid. Barth.); Oppian. Halieut. I, 105, ubi vid. Rittersh. Vid. et sup. ad VI, 572, et, quos Doering. laudat, Dorvill. ad Charit. p. 204, ac Valcken. ad Theocr. XVIII, 4. 87. stravisset in alvum, ornate, de animalibus prona ad terram alvo incedentibus, et obscœnam, epitheto rei indignitatem notante, ut obscœni canes ap. Virg. Ge. I, 470, quatenus mala portendunt; Ernesti. Rectius Doering. eorum capita depressisset et flexisset in alvum, obscœnam, cujus adspectus teter et fœdus est, de quo vid. ad Catull. LXVIII, 99. --passim, ubique in terra; Doer. Immo, sine discrimine, promiscue, h.e. omnes; conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, iii, 41 al. 69.

85. fixerit Col. 87. traxisset R. 2.

Ad laudes genitum, capiat si munera Divum Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti 90 Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo, Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late Florentes quondam luxus quas verterit urbes.

88. Ἡ Ἀρετὴ ad τὴν Κακίαν apud Xenoph. loc. cit. §. 31; τοῦ δὲ πάντων ἡδίστου ἀκούσματος, ἐπαίνου ἑαυτῆς ἀνήκοος εἶ, et §. 3, οἱ μὲν νέοι (scilicet τῶν ἐμῶν φίλων) τοῖς τῶν πρεσβυτέρων ἐπαίνοις χαίρουσιν, οἱ δὲ γεραίτεροι ταῖς τῶν νεων τιμαῖς ἀγάλλονται· καὶ ἡδέως μὲν τῶν παλαιῶν πράξεων μέμνηνται, εὖ δὲ τὰς παρούσας ἥδονται πράττοντες, δι’ ἐμὲ φίλοι μὲν θεοῖς ὄντες, ἀγαπητοὶ δὲ φίλοις, τίμιοι δὲ πατρίσιν. Ὅταν δ’ ἔλθῃ τὸ πεπρωμένον τέλος, οὐ μετὰ λήθης ἄτιμοι κεῖνται, ἀλλα μετὰ μνήμης τὸν ἀεὶ χρόνον ὑμνούμενοι θάλλουσι. --Ad laudes, gloriam, genitum, modo tam felix est, ut munera Divum, dotes et bona, quibus præstat cæteris animalibus, capiat, agnoscat. 89 sq. Huc, Romam, δεικτικῶς, nec longe, a populis peregrinis repetam, repetenda sunt exempla, ut apud Luc. I, 94; Lenz. Copiosius id exposuit Grat. Cyn. 308... 325. [90.] Roma modo inpar, vix par, Fidenæ, vid. Liv. I, 14 seq. conf. V.L. --modo, ut nuper, etiam de tempore satis longo; confer Gron. Obss. IV, 18. Ernesti clav. Cic. Duker. ad Flor. I, 11. [91.] asylo vel tironibus noto ex Liv. I, 8. 92. Quo sese extulerit, ad quantum fastigium evecta sit. --dextris, virtute, præclare gestis. 93. Poetam respexisse urbes Italiæ inferioris, Crotonem, Sybarim, Tarentum, etc. putat Doering. --verterit, everterit, ut inf. v. 408; conf. Intp. Virgil. Æn. I, 20; II, 625; XI, 264, et Ernesti ad Tac. Ann. XII, 45.

88. genitum est malebat N. Heins. Pro munera in R. 1; innuam, et in ora numina. 91. Pro Fidenæ malim Porsenæ, vel Porsennæ. Fidenates certe a Romanis victi sunt, non Porsena. 92. Quæ, vel Que Ox. Put. R. 1, 2, Med. Quam Parm. Deinde terris pro dextris Put. et Parm. 93. verteret Ox. et Put.

Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes, Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas. 95 Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris Circa te semper volitans Infamia pennis:

94... 99. Locus præclarus, qui ex alio poeta, forte Græco, nescio quo, expressus videtur. Poeta exornavit verba Scipionis apud Liv. XXX, 14: «non est tantum ab hostibus armatis ætati nostræ periculum, quantum ab circumfusis undique voluptatibus, etc.» 95. Conf. XI, 400. 97. Infamiæ, et mox Victoriæ alæ tribuuntur, sed illi atræ, huic niveæ; cf. ad XIV, 675.

95. Animas illapsa Oxon. Non male, judice Drak. si refingatur Animos i. ut ap. Cic. Legg. II, 15. Sed idem vulgatum firmat coll. Virgil. Æn. II, 240, et III, 89. 96. fœda, vel feda, Oxon. et Put.

Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu, Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.

98 sq. Gloria vultu læto, nitido, fulgente (ut apud Virg. Æn. I, 591, ubi vide Heyne) et Victoria concolor mihi; cf. supra v. 31; Lenz.

«Me cinctus lauro producit ad astra triumphus. 100 Casta mihi domus, et celso stant colle penates: Ardua saxoso perducit semita clivo. Asper principio (nec enim mihi fallere mos est) Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:

101 sq. Imitatio manifesta egregii loci Hesiod. Ἔργ. v. 289 sq. quem etiam laudavit Xenoph. l.c. §. 20; cf. sup. ad IV, 603 et 604. Similiter sedem vel ædes Virtutis δυσεμβάτοις ἐπὶ πέτραις posuit Simonides apud Clement. Alex. Strom. IV, pag. 585, ut Sapientiæ domum in celso colle Lucret. II, 7 seqq. et inde Virg. Cir. 8 seq. 103. nec enim mihi fallere mos est, ut ap. Xenoph. οὐκ ἐξαπατήσω δέ σε προοιμίοις ἡδονῆς, ἀλλ’ ᾗπερ οἱ θεοὶ διέθεσαν, τὰ ὄντα διηγήσομαι μετ’ ἀληθείας. τῶν γὰρ ὄντων ἀγαθῶν καὶ καλῶν οὐδὲν ἄνευ πόνου καὶ ἐπιμελείας θεοὶ διδόασιν ἀνθρώποις.

100. producit Col. pducit Put. ex quo scripturæ compendio ortum est vulgatum perducit, quod mox denuo sequitur. 103. Asper scripti. Vulgo perducit semita clivo Aspera, etc. 104. Ita scribendum distinguendumque viderunt jam Barth. Adv. IX, 17, et N. Heins. Vulgo legitur Prosequitur, labor ad nitendum, etc.

Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse, 105 Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto Infra te cernes hominum genus. Omnia contra Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.

105. bona censendum conf. Var. Lect. 106. Cf. Lucret. II, 7 seq. --mox celsus, si conscenderis celsum illum collem, et ad ipsam Virtutem perveneris, ab alto infra te, etc. multum excelles reliquis hominibus, iis superior ac felicior eris. Hunc nexum sententiæ, quæ cum v. 104, tamquam apodosis cohæreat, verbis v. 105, 106. --Nec bona... valet incommode interrumpi censet Ernesti. 107. contra... quam, contraria iis, quæ spondet, etc.

105. bona censendum Col. et R. 2, vid. ad VIII, 36. In iisdem recte Fors h.e. Fortuna. Vulgo bona conscendunt, quæ sors, et concendunt in Oxon. Denique dedisse Barth. Adv. IX, 7, et N. Heins. bene pro vulg. dedisset substituerunt etsi invitis libris. 107. intra te Put. non inepte, judice Drakenb. quum intra aliquem esse dicatur, qui minor sit eo, ut ap. Flor. IV, 11; Senec. Med. 520, (ubi vid. Gron.) Quintil. Inst. Or. XI, 3, et Prop. III, vii, (al. ix) 2, vid. Brockh. Sed conf. Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 25, et Burm. ad Petron. c. 84. 108. spondet Col. Vulgo sponte.

Stramine projectus duro patiere sub astris Insomnes noctes, frigusque famemque domabis. 110 Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses, Testes factorum stare arbitrabere Divos. Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent, Arma feres primus: primus te in mœnia tolles Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro. 115 Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes, Nec donum deforme viro fragrantis amomi; Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat Imperium, superare manu, laurumque superbam In gremio Jovis excisis deponere Pœnis.» 120

111. Aureæ sententiæ, ut plures in hac Virtutis oratione, et in veteribus poetis Gnomicis obviæ, quæ legendæ sunt ab iis, qui talia præcepta non nisi in sacris libris reperiri etiam nunc opinantur. 112. stare, vid. Var. Lect. 116. Cf. ad XI, 41, in Var. Lect. --vitiatas exquisite pro tinctas, ut violaverit apud Virg. Æn. XII, 67, ubi vid. Heyne. [117.] amomi, cf. ad XI, 402, et ad Virg. Eclog. III, 89, IV, 25. Ed. 119 sq. laurum... deponere, vid. ad IX, 546.

112. Syllabam sec. voc. arbitrabere ab optimis poetis corripi monet Drak. adstare conj. N. Heins. prob. Doering. nisi stare pro adstare positum sit. Immo simpl. esse significat, ut III, 94, et al. vid. ad II, 639. 113. Tu quoties legendum videbatur N. Heins. 117. Vulgo flagrantis, non inprob. Dausq. quum unguenta caleant omnia. Sed recte idem et N. Heins. emend. fragrantis Proxime fraglantis Tell.

Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus, Exemplis lætum vultuque audita probantem Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra, Exclamat; venient, venient mea tempora quondam 125 Quum docilis nostris magno certamine Roma Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.» Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.

122. lætum, captum et excitatum exemplis, quibus virtutis studium commendaverat; Doer. 123. Convertit ad se, in suas partes; nil vos demoror, vos valere jubeo; verba consulum, quum dimitterent senatum, nil vos moramur, P. C. Ed. 125. Apte insertum est vaticinium eorum temporum, quibus res Romanæ luxu et superbia labefactatæ ceciderunt; Ern. 126. docilis freni, ut XVI, 360, h.e. prona ad voluptatem. 128. quassans caput, vid. ad I, 298, et VI, 600.

127. honos, non honor, Col. et Oxon.

At juvenis, plenus monitis, ingentia corde Molitur, jussæque calet virtutis amore. 130 Ardua rostra petit, nullo fera bella volente, Et gravia ancipitis deposcit munera Martis. Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris, Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.

131. Hæc ad verbum fere expressa sunt ex Liv. XXVI, 18, et versus 133, 134, ex cap. 41, extr. --Ardua rostra, subgestum oratorum in foro Rom.

130. jussæque scripti et R. 2. Vulg. visæque. 134. revirescere scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Ben. reviscere Marsi prima Ven. errore operarum. Inde revisere sec. Ven. et hinc aliæ, se visere Ald.

Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis 135 Pectora subrepit terror, molemque paventes Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.

134. revirescere credunt, eleganter pro, patris et patrui vultus in juventam ætatem reductos adnoscere sibi videntur; Barth Adv. IX, 17. Ipse Scipio apud Liv. l.c. cap. 41. «Brevi faciam,... ut revixisse aut renatum sibi quisque Scipionem imperatorem dicat.» Conf. ad VIII, 226. 135 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. --instinctis, adspectu Scipionis incitatis, quo sibi egregia patris ac patrui facta in memoriam revocabant, nec minorem de ipso spem concipiebant; Drak. cf. Var. Lect. 137. favor anxius, qui Scipioni favebant, sed de difficultate et exitu rei solliciti erant, numerant annos, ætatem ejus respiciunt.

135. Ita Col. postquam Put. R. 1, Ben. Vulgo quamquam tacitus magnis tamen æ. p. N. Heins. corrig. ægra pericli, quum instinctis periclis nihili sit. Sed recte Lef. hæc notat: «instinctis tertius casus est; terror subrepit illis instinctis pectora, quæ ægra erant periclis.» 136. subrepsit R. 1, et Med.

Dumque ea confuso percenset murmure vulgus, Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro Effulgens maculis, ferri inter nubila visus 140 Anguis, et ardenti radiare per aera sulco, Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis, Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum Addidit augurio fulmen pater, et vaga late Per subitum moto strepuere tonitrua mundo. 145

139. seq. Veritatem rei tradit Liv. XXVI, 19. Omen anguis unde petierit poeta, intelligetur ex not. ad IV, 476, et II, 584. Confer ad XVI, 52. Silius respexisse videtur Virgil. Æn. II, 692 sq. et forte tempestas coorta fuerat cum tonitribus fulminibusque ad Oceanum Atlanticum tendentibus (dii auguriis auspiciisque, etc.) Liv. XXVI, 41, quæ Scipio, vir callidus in rem suam convertebat; Lenz. --squalentibus auro maculis, ut sup. II, 585. 141. sulco, cf. ad I, 357. 142. plaga, cæli. 145. Per subitum, vid. ad VII, 527. --moto mundo, cælo, vid. ad III, 205 (in Var. Lect.) et 611.

138. percensent Parm. non male. 145. Ter subitum emend. Barth. Adv. IX, 17, quia numerus ternarius in ejusmodi præsagiis auspicatus fuit. Sed vid. not.

Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.

146 sq. salutant augurium clamore, ut II, 411, ubi vid. not. 148. patrio signo, tonitru, omine misso a Jove, patre Scipionis, vid. ad IV, 476. Anguis autem in Hispaniam versus et Libyam volabat.

147. ac Col. Vulgo atque.

Certatim comites rerum bellique ministros Adglomerant sese, atque acres sociare labores 150 Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis. Tum nova cæruleum descendit classis in æquor. It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.

149. rerum, belli, unde res gerere, Drak. Gr. ἔργα πολεμήϊα, seu μάχης et Ἄρεος. Cf. Klotz. ad Tyrt. p. 83. 152. Cf. Liv. XXVI, 19. 153. It classis comes Scipionis ex Ansonia; Lenz.

149. comites operum malebat N. Heins. ministros scripti. Vulg. ministri. 151. isse sub armis, ut IV, 64, et Lucan. IX, 21, non male conj. Dausq. et recepit Lef.

Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus Isthmon curvata sublime suberigit unda, 155 Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu, Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:

154 sq. Comparatio non nisi ad tumultum pertinet et turbam, qua classis in mare inmissa est; et nemo eam, si abesset, desideraverit, vel optaverit certe aptiorem; Ern. Cf. I, 468 sq. V, 395 sq. VII, 569 sq. IX, 282 seq. [155.] curvata unda, vid. ad I, 470, 472. --Isthmon Corinthiacum inter Ionium et Ægæum mare. Isthmon suberigit unda Corus, ut sublatum pulvere campum sup. X, 203, et similia passim. 156. saxa gementia, vid. ad V, 398, et Bentl. ad Hor. Odyss. III, xxvii, 23. 157 seq. Emicat in arma, vid. ad III, 85. [158.] prima puppe, conf. ad XII, 398.

155. superrigat opinabatur N. Heins. ut superspargere ap. Caton. R. R. 54, vel superstagnare ap. Tac. Ann. I, 79, et tramittere Cycladas unda sup. I, 472, quo sensu Isthmo incurvatam... undam reposuit Lef. quum Corus non suberigat Isthmon sed undam, quam incurvatam Isthmo, seu in Isthmum efferat. At vulgata lectio doctior est, vid. not.

«Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta Ordimur, si justa paro, decurrere classi 160 Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores. Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda Adspirans aura propellit carbasa flatus.

159 sq. Cf. Liv. XXVI, 45 extr. et Polyb. X, 11, ubi Scipio in oratione ad milites habita dicit, ἐξ ἀρχῆς τὴν ἐπιβολὴν αὐτῷ ταύτην ὑποδεδειχέναι τὸν Ποσειδῶνα, παραστάντα κατά τὸν ὕπνον, καὶ φάναι, συνεργήσειν ἐπιφανῶς κατ’ αὐτὸν τὸν τῆς πράξεως καιρὸν οὕτως, ὥστε παντὶ τῷ στρατοπέδῳ τὴν ἐξ αὐτοῦ χρείαν ἐναργῆ γενέσθαι. Conf. et sup. v. 18 sq. 161. pater, v. I, 606. 162. pia bella, vel rite indictum bellum (vid. Non. voc. Fetiales); vel quod Scipio se ducem obtulerat, ut patrem ac patruum, fraude Punica in Hispania interemtos, ulcisceretur; vel quia Romani hoc bellum susceperant, ut injuriam, Saguntinis sociis a Pœnis inlatam, vindicarent, unde Scipio ipse apud Liv. XXX, v. 31, dixit, Sagunti excidium Romanis pia ac justa induisse arma; Drak. Conf. ad VII, 406.

159. tridentipotens scripti et R. 2; bene, ut armipotens, arcipotens, bellipotens, ignipotens et similia. Vulgo tridente potens.

Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis 165 Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt, Aerias Alpes: occurrunt mœnia Graiis Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,

164... 179. Conf. Liv. XXVI, 19. 167. Conf. ad XI, 217. 169. Massilia a Graiis condita, colonia Phocæorum, unde mox Phocais hospita; Confer ad IV, 52. Præter exempla ibi laudata, conf. quoque Cicero de Offic. lib. II, 23, et in Orat. pro Flacco, cap. 63, ubi Massiliensium disciplinam gravitatemque fere cunctis gentibus anteponendam censet. Ed. --populis superbis, Gallis, ut mox armiferas gentes. Conf. ad IV, 45. Vel superbis eo sensu, quo Strabo IV, p. 302, de Gallis ait: πολὺ τὸ ἀνοητὸν καὶ ἀλαζονικὸν πρόσεστι, Ern.

168. Graiis Col. et Ox. Vulg. Graio. 169. hæc cincta Col. R. 1, Parm. Med. hæc cuncta Put. hinc cincta Ox. excincta edd. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. Gryph. accincta Basil. Wolfii, Colin. et Nut.

Barbarus inmani quum territet adcola ritu, 170 Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.

169... 172. Conf. omnino Strab. IV, p. 270 seqq. 302 seq. et Valer. Max. II, vi, 7... 9. [170.] Barbarus adcola, Massiliensis, territat hos populos inmani ritu, quo sacrificia humana Dianæ Ephesiæ in luco obfert (cf. Lucan. III, 399 sq. et Strab. l.l.) sed eadem Massilia antiquæ morem patriæ tenet, republica ad normam græcam constituta; Ern.

170. cum territet Col. et Put. tunc et territet Ox. nunc territat R. 1, Parm. Med. cum territat Mars. Vulgo quæ territat. 171. cultumque, non cultusque, Col. 172. armiferas scripti et R. 2. Vulgo armisonas.

Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ 175 Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho. Considunt portu; securæ gurgite clauso Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.

173. «Gallicum sinum, et deinde Pyrenæi circumvectus promontorium, Emporiis urbe Græca (oriundi et ipsi a Phocæa sunt) copias exposuit: inde sequi navibus jussis, Tarraconem pedibus profectus conventum omnium sociorum habuit; naves ibi subduci jussit, etc.» Liv. XXVI, 19. 174 sq. Conf. III, 415 seq. 176 seq. Emporiæ... hospita Tarraco Baccho, vid. ad III, 369. 178. gurgite clauso, in portu.

177. hospite ed. Dausq. vitiose. Post hunc versum nonnulla excidisse suspicabatur N. Heins. nescio quare. 178. Voculam et ante securæ omnes codd. scripti et edd. ante Juntinam ignorant.

Nox similes morti dederat placidissima somnos; 180 Visa viro stare effigies ante ora parentis, Atque hac adspectu turbatum voce monere:

180. Conf. ad II, 674, in Var. Lect. et Val. Flac. v. 74. 180... 207. Consilium Carthaginis Novæ oppugnandæ Scipioni in somnio dat Neptunus apud Polyb. X, ii, 7, et ipse Scipio apud Liv. XXVI, 41, memorat Deos auguriis auspiciisque et per nocturnos etiam visus omnia læta ac prospera portendisse; Lenz. «Scipio oratione adcensis militum animis Iberum trajecit; ubi quibusdam suadentibus, ut, quoniam in tres tam diversas regiones discessissent Punici exercitus, proximum adgrederetur, periculum esse ratus, ne eo facto in unum omnes contraheret, nec par esset unus tot exercitibus, Carthaginem Novam interim obpugnare statuit, urbem cum ipsam opulentam suis opibus, tum hostium omni bellico adparatu plenam, sitam præterea opportune, etc.» Liv. XXVI, 42, pr. Hoc Scipionis consilium poeta parenti ejus tribuit, cujus species filio oblata sit in somno.

182. Hic et seq. versus deest in Put. adspectus turbatum conj. N. Heins. coll. XIV, 678.

«Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis Et post fata decus, bellorum dira creatrix Evastanda tibi tellus, et cæde superbi 185 Ductores Libyæ cauta virtute domandi, Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.

183. salus quondam genitoris, qui me olim in acie servasti, vid. sup. IV, 454 sqq. 186 sq. «In hiberna diversi concesserunt: Hasdrubal Gisgonis usque ad Oceanum et Gades: Mago in mediterranea, maxime supra Castulonensem saltum: Hasdrubal, Hamilcaris filius, proximus Ibero circa Saguntum hibernavit;» Liv. XXVI, 20, et cap. 41, «tres duces discrepantes, trifariam exercitum in diversissimas regiones distraxere,... et diduxerunt exercitus; quæ patri patruoque meo causa exitii fuit.» Conf. Polyb. X, 7. 186. cauta virtute, vid. Var. Lect.

186. tanta virtute Put. Male: innuit enim, Pœnos non virtute tantum, sed artibus etiam et dolo superandos esse; quare filium pater monet, ut videat, ne duces hostium dispersas copias in unum cogant, sed ut potius singulos adoriatur; Drak. 187. diducunt, pro vulg. deducunt, ex emendat. N. Heinsii, quæ firmatur loco Livii, in notis laudato.

Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes Ter gemina cum mole viros? Absiste labore 190 Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.

190 seq. Noli pugnare cum tribus his ducibus, sed ante omnia ac sine mora obpugna Carthaginem novam, quæ res multo potior, ac gravior est. Versus 194... 199, causas hujus consilii continent. --Ter gemina, terna.

188. conferre manum (ut VII, 599, et similiter conferre gradum) scripti et priscæ edd. c. manu sec. Veneta Marsi, et inde aliæ edd. liceat et coeantque coactæ, scilicet in unum, malebat N. Heins. 190. labore Oxon. et Put. Vulgo labori.

«Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto, Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros. Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri, 195 Non portu, celsove situ, non dotibus arvi Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore. Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem. Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.»

192. Vid. ad III, v. 368. 193. Tyrius incola, Pœni. 194. Cf. Polyb. X, 8, et Liv. XXVI, 42, ac 47. --Ut Libyæ sua Carthago caput est, etc. 198. ductoribus Pœnorum aversis, longe remotis et in diversissimas regiones profectis; conf. ad v. 186.

193. Nomine C. (ut apud Liv. XXI, 31, Brancus nomine, Cic. pro Mil. 17, cognomento Schola, et Ovid. Am. I, viii, 2, nomine Dipsas) Col. et Put. Vulgo Nomen. 195. illa, scilicet vetus in Africa Carthago, corrig. Dausq. quia urbes ditiores, etc. alibi exstiterint. Sed ulla scilicet Hispaniæ urbs; Drakenb. urbi, vel aut vi pro auri scribendum putabat N. Heins. forte quod ibi non auri, sed argentifodinas fuisse Strabo doceat. Sed τὸ auri ad divitias civium recte referebat Drak.

Talia monstrabat genitor, propiusque monebat, 200 Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago. Surgit, et infernis habitantia numina lucis Ac supplex patrios compellat nomine manes: «Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem: Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens, 205 Inferias mittam fusis insignis Hiberis, Et tumulis addam sacros certamine ludos.»

203. Conf. Gron. ad Tac. Ann. II, 8. 205. Sarrano, vid. ad I, 72. 206. Cf. inf. v. 820, et sup. ad IV, 232; V, 213. 207. Confer XVI, 293 sq.

207. sacros, certamina, ludos reposuit Lefeb. ut designentur certamina, quæ sint ludi sacri respectu funerum.

Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen Pernici rapidum cursu, camposque fatigat. Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps, 210 Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!) Ante suos it victor equus; currumque per auras Haud ulli durant visus æquare volantem.

208... 213. Summa orationis luxuries est, qua celeritatis notio exprimitur. 209. campos fatigat, vid. ad II, 74. 210 sq. Conf. I, 224; Virg. Ge. I, 512 seq. III, 103 seq: Ovid. Heroid. Ep. XVIII, 166 sq. Olympica quadrigarum certamina agebantur ad Alpheum fl. et Pisam urbem Elidis. --carcere, ut VIII, 279. 212. Ante suos etiam cum quibus est ligatus ad currum; Mars. et Cell. coll. XVI, 401, ubi Panchates equus victor socios trahit prior ipse jugales, et poeta eumdem lusum captavit.

208. Prægreditur Colon. 211, 212. Hoc ordine versus leguntur in cod. Oxon. Putean. et, si Lefeb. fides habenda, in aliis veteribus, nescio quibus. Vulgo male transponuntur. 212. curritque primus edidit Wolfius in Basil. et deinde alii.

Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens Sensim adtollebat propius subeuntibus arces 215 Urbis, et admoto crescebant culmina gressu. Ac pelago vectus servata Lælius hora, Quam dederat ductor subigendæ ad mœnia classi, A tergo adfusis cingebat tecta carinis.

214 sq. «Septimo die ab Ibero Carthaginem ventum est simul terra marique;» Livius, XXVI, 42, et Polybius, X, 9. --Hyperion, Sol, vel ejus pater. 215 sq. Vid. ad III, 157, in Var. Lect. 217. «Nemo omnium, quo iretur, sciebat, præter C. Lælium. Is classe circummissus ita moderari cursum navium jussus erat, ut eodem tempore exercitus ostenderetur et classis portum intraret;» Liv. XXVI, 42; cf. Polyb. X, 9. 218. subigendæ classi, vid. ad XIII, 610. 219. adfusis carinis, vid. ad IV, 251 (in Var. Lect.), et V, 66.

217. advectus, vel invectus emend. N. Heins. At pelago R. 1, a m. sec. 218. subigentem Put. subeunda ad mœnia conj. N. Heins. coll. Liv. XXVI, 42, extr. Sed deinde vulgatam lect. loco non movendam recte putabat.

Carthago, impenso naturæ adjuta favore, 220 Excelsos tollit pelago circumflua muros. Artatas ponti fauces modica insula claudit, Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.

220. De situ portuque Carthaginis novæ cf. omnino Polyb. X, 10; Liv. XXVI, 42, et Heyne Exc. VI, ad Virg. Æneid. I. --impenso favore, magno, eximio; Drak. coll. Manut. ad Cic. Ep. ad Div. XIII, 64; Popm. ad Cic. Ep. ad Att. XIV, 13, et Gifan. in Ind. Lucret. 221. «A sinu maris peninsula excurrit; tumulus is ipse, in quo condita urbs est,» Liv. loc. cit. 223. «Ab ortu solis mari cincta est urbs» Liv. l.c. ἡ πόλις περιεχομένη θαλάττῃ μὲν ἀπ’ ἀνατολῶν, Polyb. l.l. --ortu terras adspergit Eoo, ut al. radiis; conf. V, 56, et IX, 34.

At qua prospectat Phœbi juga sera cadentis, Pigram in planitiem stagnantes egerit undas, 225 Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus.

224 seq. Ab occasu stagnum claudit, Liv. l.l. ἡ πόλις περιεχομένη ἀπὸ τῶν δύσεων λίμνῃ, Polyb. loc. cit. --Phœbi juga sera, ad quæ Phœbus sero, ad vesperam, advenit, unde apud Virg. Ge. I, 461. --serus vesper; Ernest. 225. Urbs egerit undas in planitiem, docte pro, undæ maris, ingredientis in campum, egeruntur in planitiem (ut supra v. 221, tollit muros pro, muri ejus tolluntur) et refl. æstus reciprocat undas, recessus maris vicissim revocat, retrahit ex planitie undas; Lenz. 226. «Stagnum incertæ altitudinis, utcumque exæstuat aut deficit mare.» Liv. l.l. Cf. Polyb. X, 10, extr. --veniens refluusque reciprocat æstus, cf. v. 237, et sup. ad III, 55... 60 et 392.

Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor, Et tuta æterno defendit mœnia fluctu. Audax, ceu plano gradiens victricia campo 230 Ferret signa, jugum certabat scandere miles.

227 seq. «Castra ab regione urbis, qua in septemtrionem versa est, posita: his ab tergo (nam frons natura tuta erat) vallum objectum,» Liv. l.c. Latus urbis septemtrionale trium collium objectu claudi tradit Polyb. l.l. 229. Cf. Var. Lect. 230... 236. Adcuratius copiosius que hæc narrant Polyb. X, 12, 13, et. Liv. XXVI, 44.

228. Urbi quædam edd. 229. Etneo pro æterno R. 1, alterno fluctu i.e. æstu corrig. N. Heins. coll. v. 226, 237; Prop. II, xii, 7; Claud. Cons. Hon. III, 58, et sup. III, 392, ubi vid. not. Sed Drak. jam bene monuit, nunc illud urbia latus describi, quod mari obversum numquam possit pedibus adiri, sed æterno fluctu tutum sit.

Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem Pugnabat natura soli; parvoque superne Bellantum nisu passim per prona voluti 235 Truncato instabiles fundebant corpore vitam.

[232 sq.] Aris ductor Pœnorum, qui urbem defendebat, vid. Var. Lect. --in artis, ut V, 477. --amplexus auxilium atque excelsa loci, h.e. auxilium celsi loci, et hoc pro vulg. confugerat in arcem, eamque præsepserat, jam ante, nisi malis in fronte, munierat, scilicet pluribus operibus, machinis ac militibus; conf. Liv. XXVI, 46. 234. Pugnabat natura soli, ut apud Liv. XXVI, 45, «neque viri, nec tela, nec quidquam aliud æque, quam mœnia ipsa sese defendebant.» 235 seq. «Raræ scalæ altitudini murorum æquari poterant, et, quo quæque altiores, eo infirmiores erant: itaque... onere ipso frangebantur, etc.» Liv. l.c. --per prona voluti, cf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 60.

232. Aris scripti, R. 1, Parm. Mediol. Arris R. 2, et inde aliæ edd. Aris nom. propr. notum ex Prisc. lib. VI, et Cic. Or. pro Scauro. Sed Liv. XXVI, 44, et Polyb. X, 12, 15, 18 et 19, solius meminere Magonis, qui præfectus urbi fuerit. Inde Ernesti: «Quid Silius in hac re præter arbitrium suum sequutus sit, dici non potest; hoc tamen ex ejusmodi locis intelligitur, Silium non hoc egisse, ut historiam belli Pun. sec. scriberet: quomodo enim sine dementia mutare ista nomina instituerit?» Apud Livium vero XXVI, 49, hæc leguntur: Armen præfuisse Punico præsidio deditumque Romanis, Antias Valerius; Magonem alii scriptores tradunt. Hinc Arnes (f. Armes) h.l. pro Arris legendum videbatur N. Heins. Drak. contra in Livii l.l. Arinem edidit; unde Arin h.l. reponendum crediderim. 233. Ita hunc versum ex Col. codd. restituere Modius et N. Heins. qui et arce scribi posse monet. Auxiliumque excelsa loci processerat artem Oxon. pcesserat R. 2. ptesserat Tell. Auxiliumque excelsa loci præcesserat arcem Put. atque ita omnes priscæ edd. nisi quod R. 1, Parm. Med. al. protexerat, aliæ vero præcinxerat habeant. Vulgatam lectionem Auxilium excelsamque loci præcinxerat arcem primum exhibet ed. Basil. Wolfii. qui cuncta amplexus in arctis Auxilia, excelsam sociis præcinxerat arcem conj. Dausq. qui contra a. in a. Auxilium, qua excelsa loci, protexerat arcem Barth. Adv. IX, 17, ut sensus sit: arcem non legebat, qua urbem spectabat, sed qua editior pelagus, cujus æstu recedente Scipio muros scandit. qui contra, amplexus inertis Auxilium, (h.e. perfugium in arcem, non audens in æquo ante muros manum conserere) vel qui, ponti amplexus in artis Auxilium, qua excelsa, loci præsepserat arcem emend. Burm. h.e. urbem incustoditam fere relinquebat ab illa parte, qua marinis undis tuta erat; eam solum partem muniebat, qua adiri poterat. Alterutram conj. veram putabat Drak. Sed lectio c. Col. bene se habet.

Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda, Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu, Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes, Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta: 240

237... 245. Quum æstus decederet, Romani ab altera parte in stagno scalas admoverunt urbi et in mœnia adscenderunt; conf. omnino Polyb. X, 14, et Liv. XXVI, 44, 45. --revolubilis unda, ἀψόῤῥοον ὕδωρ. Conf. sup. ad v. 226. --concessit, recessit. 239 sq. Conf. sup. III, 55 sq. et quos Drakenb. laudavit, Ovid. ex Ponto IV, x, 33, 34; Trist. III, x, 31, et Senec. Herc. Fur. v. 538 sq.

240. Hic Oxon. Deinde plantæ maluerit N. Heins.

Hinc tacite nitens informidatus adire Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem, Perque undas muris pedes advolat; inde citati A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris Incustoditam sine milite liquerat urbem. 245

241. informidatus, quem obsessi non metuebant ab illa parte urbis, qua mare erat; Mars. 242. æquore per stagnum subitam, subito trahit, rapit. 244. adcelerant adcensum in murum a tergo oppidanorum, quorum et animi, et oculi, auresque in certamen cum Romanis, ab terra urbem oppugnantibus, adeo intenti erant, ut nemo ab tergo sentiret captam urbem. Ita Livius XXVI, 46.

241. taciti nectens Oxon. Putean. et Rom. 2. tacite nectens in reliquis libris, quod Marsus interpretabatur cogitans. Sed tacite nitens bene emendarunt Dausq. (qui et Hac malebat) Cell. Drakenb. Ern. tacite enitens conj. N. Heins. tacite innitens scripsit Lefeb. 244. visis fluctibus quædam edd. et fixus aliæ.

Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis Pœnus colla dedit, populumque addixit inermem. Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem Vallari castris, captamque adspexit eamdem Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem. 250

246 seq. Aris se arcemque et præsidium dedidit; cf. Liv XXVI, 46, extr. et Polyb. X, 15. [247.] addixit, in servitutem tradidit; locutione desumta a debitoribus in jure veteri, qui, si solvendo non erant, creditoribus dedebantur, ut serviendo nomina expungerent, et proprie addicti dicebantur; Drakenb. coll. Passerat. ad Prop. III, ix, 2; Græv. ad Cic. pro Quint. c. 18 et al. 248 sq. Ornate pro, urbs mane obpugnata et ante vesperam capta est; conf. inf. v. 107; Liv. XXVI, 48, pr. et Senec. Thyest. 612 seq. 250. Hesperio gurgite, ut Tartessiaco æquore sup. VI, 1, ubi vid. not. --tingueret axem, currum, h.e. occideret.

246. victa Col. Ox. et R. 2, prob. Drak. quum Pœnus non dederit vincta colla, sed victa, ut nempe catenis vincirentur. vincta Put. Tell. R. 1, aliæque priscæ edd. non inprob. Lefeb. ut non inelegans tautologia sit, qualis apud Virgil. incensum inflammat, vel in Silio spernor contemta et similia: quasi vincta catenis colla dare sit tautologia!

Aurora ingrediens terris exegerat umbras: Principio statuunt aras: cadit ardua taurus Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti. Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget; 255 Hic torque aurato circumdat bellica colla; Ille nitet celsus muralis honore coronæ.

251... 262. Conf. omnino Liv. XXVI, 48. 253. Neptuno, ut militibus suis persuadeat, ejus maxime opera factum, ut palus, invia olim, insolitis æstibus pervia fuerit, idque se numen itineris ducem sequutum esse, Drak. Confer sup. ad v. 159 sq. 255. phaleræ non modo equorum ornamenta, quod Cerda ad Virgil. Æn. VII, 278, et IX, 359; contendebat, sed et equitum aliorumque hominum, etiam feminarum, quod ex Petron. c. 55, et Liv. IX, 46, extr. intelligitur. De iis vid. Ernesti clav. Cic. Cerda et Heyne ad Virg. locis citatis. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VIII, 33, et, quos Drak. laudavit, Lips. de Mil. Rom. V, 17, et Intp. Sueton. Ner. 33. In pectore erant, et pensiles. Illud ex h.l., hoc ex Plin. XXXVII, 12, patet. 256; cf. Lips. loco citato. 257. Cf. Liv. XXVI, 48, et sup. ad XIII, 366.

Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque, Ter dena bove et æquorei certaminis alto Donatur titulo, Pœnique recentibus armis 260 Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur.

258 sq. Vid. Liv. l.l. [259.] Ter dena bove, antiquorum more, quorum census in bubus erat et pecudibus, unde ex bobus et præmia proponi, et mulctæ inrogari solitæ; D. Heins. Cf. Köppen ad Homer. Iliad. β, 449, et ζ, 236; Plin. XXXIII, 2; æquorei certaminis alto titulo, nomine Thalassiarchæ, seu θαλασσοκράτορος, Dausq. Forte intell. columna rostrata, vel tropæa. 260. Pœni recentibus armis Rectoris vide supra ad librum V, 321. 261. hasta pura præmium ejus, qui primus in pugna vicerat. Cf. Intpr. Propert. IV, iii, 68, laudatique a Drak. Noris. in Cenot. Pis. II, 5, p. 121, et Salmas. Epist. 83. 262. Vexilla etiam dona militaria, præcipue pura et ἀπόρφυρα, (purpura non admixta) vel unius coloris, vel versicoloria; Drakenb. coll. Vopisc. in Aurel. c. 13; Casaub. ad Lampr. Alex. Sev. c. 37, et Salmas. ad Vopisci Prob. c. 5, prædæ libamina, partes, his præ ceteris, veluti primitiæ quædam, adsignatæ (nam reliqua præda postea in varias partes digesta v. 264) ut ap. Ovid. Ep. Her. II, 130. Tu nova servatæ carpes libamina famæ, h.e. primus degustabis pudicitiam hactenus servatam; Ern. Conf. sup. X, 551, et ibi not.

259. Ter dena bove Col. et Mars. Vulgo Ter deno b. cf. ad III, 39. 261. tunc Martia Col. et Ox. tum M. Put. Vulgo et M. 262. ut meritum scripti et R. 2. Sic prout cuique meritum ap. Liv. XXVI, 48. Vulgo et meritum. Posse etiam cuique emerito, vel ut meriti legi monebat N. Heins.

Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque Captivæ spectantur opes, digestaque præda. Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta, 265 Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis: Cetera bellantum dextræ pulchroque labori. Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi, Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor. Hanc notam formæ concessit lætus ovansque 270 Indelibata gaudenti virgine donum.

263 sq. Conf. de prædæ divisione Polyb. X, 16 seq. Lips. de Mil. Rom. V, 15, et Schelii Diss. IX. 268 seq. Scipio virgine Allucio, principi Celtiberorum adolescenti, desponsam reddit; de quo vid. Liv. XXVI, 50; conf. Polyb. X, 19, qui etiam de reddita uxore Mandonii similia tradit c. 18. --Lucceius dicitur sponsus Plutarcho, et Indibilis Valer. Max. IV, iii, 1. Memoria autem hujus rei servata creditur in clipeo quodam votivo, in Gallia circa Rhodanum reperto, cujus delineationem ex Tom. IX, ephemerid. le Journal des Savants exprimendam curavit Drakenb. 270. notam formæ, conf. Bentl. ad Hor. Od. II, ii, 6; notus in fratres animi paterni. Ed.

264. vectantur, vel avectantur conj. idem. 266. regi donis Divum Tell. et Mars. unde regi donat Divum, h.e. Jovi Capitolino, conj. Lefeb. qui tamen vulgatam lect. præfert, quum sic dona Masinissæ regi missa memoret Liv. XXX, 17. 267. dextris primus edidit Nicander. 270. Huic emend. Dausq. et N. Heins.

Tum vacui curis vicino litore mensas Instituunt, festoque agitant convivia ludo Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici, Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque 275 Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.»

274. Bene Ernesti: «Ego judicium poetæ in h.l. maxime desidero. Cur Lælium potissimum, cujus in ea re adsentatio magis, quam vera gratiarum actio esset, nec potius, ad exemplum Livii, sponsum vel parentes munificentiam, gravitatem et pudicitiam Scipionis laudantes inducit? Scilicet sponsus non tam docte laudare poterat. Ergo Lælius Scipionem cum Agamemnone et aliis heroibus Græcorum comparat, qui tempore belli amoribus detinebantur et captivis non abstinebant.» --Macte, vid. ad IV, 475.

274. effatur Col.

Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma, Femineo socium violarunt fœdus amore; Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo, 280 Captivis non plena toris: tibi barbara soli Sanctius Iliaca servata est Phœbade virgo.

277. Conf. ad III, 229, et VIII, 620 seq. 278. Inachiis, Argivis vel Peloponnesiacis, (ab Inacho fluvio ac prisco rege Argolidis) qui Thessala miscuit, junxit, arma, h.e. Achilles Thessalus. 280. De heroibus Græcorum, qui servas amarint, vid. Horat. Odyss. II, 4, et Drak. ad h.l. 282. Iliaca Phœbas, non quævis virgo Vestalis, oraculorum Sibyllinorum custos, quod putabat Barth. Adv. IX, 17, sed, quod alii jam monuere, Cassandra, Priami filia et fatidica, unde Phœbas, h.e. Phœbi adflatu agitata, dicitur Ovid. Am. II, viii, 12; Prop. III, 11 (al. 13), 62 (ubi vid. Broukh.) Senec. Agam. 710; Sidon. Apoll. V, 195; XV, 2, quæ loca jam excitavit Drak. Cassandræ vero Ajax Oilei f. capta Troja in templo Minervæ stuprum intulisse fertur, vid. Intp. Virg. Æn. I, 41; Hygin. fab. 116; Lipperti Dactyl. II, 194; Maffei Gem. ant. T. II, tav. 73, p. 158. Simile continentiæ exemplum majores nostri mirati sunt in clarissimo duce, Turennio. Ed.

277. Mycenæas et in æquore Basil. Wolfii et inde aliæ edd. 279. violarunt Col. et Put. vigilavit Oxon. Vulgo violavit. 280. steterunt malebat N. Heins.

Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant; Donec nox, atro circumdata corpus amictu, Nigrantes invexit equos, suasitque quietem. 285

283. sermone serebant, ut ap. Virg. Æn. VI, 160. 284 sq. atro amictu, ut XII, 613. [285.] equos, vid. ad V, 24.

283. ferebant scripti et R. 2, unde serebant emend. N. Heins. et recepere Drak. Lefeb. Ernest. Vulgo requirunt.

Emathio interea tellus Ætola tumultu Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis. Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan. Caussa novi motus, Pœnis regique Philippo In bellum Ausonium sociatæ fœdere vires. 290 Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille.

286. Brevis historia belli a Romanis gesti cum Philippo, rege Maced., qui fœdere cum Hannibale junctus et ab Acarnanibus arcessitus, Ætolos, Romanorum socios, vexabat. Adcuratius de eo egit Livius XXVI, 24, XL et Polyb. IV, 15; V, 112, et VIII, 14; XXIV, 8. --Emathio, vid. ad III, 400. 287. Macetum, ut XIII, 878. 288. Proximus, finitimus. Ætolis. --hosti, Punico, N. Heins. Immo Philippo. 289 sq. Cf. Liv. XXIII, 33, 34, 39, et Polyb. III, 2, VII, 9. 292. Conf. ad I, 627, et XIV, 94 seq. Heyne ad Virgil. VI, 837... 841. Philippus II, genus referebat ad Achillem Æaci nepotem: nam Olympias, conjux Philippi I, filia erat Neoptolemi, filii Achillis; cf. Justin. VII, 6. Similis orationis color sup. III, 246 seq., et XIV, 94 sq. --tumebat, conf. ad II, 288.

287. Macetum Col. Vulgo Macedum, vid. ad XIII, 878. 288. hinc, non huic, Col.

Ille et nocturnis conterruit Oricon armis: Quaque per Illyricum Taulantius incola litus Exiguos habitat non ullo nomine muros, 295 Turbidus incessit telis: ille æquore vectus, Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens, Epirum cassis lustrabat futilis ausis.

293. Conf. omnino Liv. XXVI, 25 pr. --Oricos, seu Oricum, urbs Epiri cum portu, hod. Orco, vid. Plin. III, 23; Liv. XXIV, 40 al. 294. Taulentius incola, vid. ad X, 508. 295. Dausq. bene contulit locum Plin. III, 21, s. 25, de Illyrico: populorum pauca effatu digna aut facilia nomina. 296. Turbidus, ut I, 477, ubi vid. not. 297. Phæacum insula, olim Drepane et Scheria dicta, deinde Corcyra, et nunc Corfu, Gr. Κέρκυρα, Thesprotiæ objecta; conf. Schol. Hom. Odyss. ε, 34, et Apollon. IV, 983; Heyne ad Virg. Æn. III, 291. --Thesprotia, media Epiri pars; conf. Var. Lect. 298. futilis, vanus, unde h.l. forte stultus ostentator, et quem fortuna ad intolerabilem inflavit superbiam. --cassis, inanibus, levibus; conf. ad VII, 698.

294. Taulentius Colon. 295. nullo munimine male conj. non nemo apud Dausq. 297. Hinc et malebat Dausq. Sed vid. ad vers. 299. Tesprotiaque edd. tantum non omnes, etiam Drakenborch. Lefeb. et Ern. Sed Gr. Θεσπρωτία Steph. Θεσπρωτὶς et Θεσπρωτὶς γῆ Thucyd. I, Θεσπρωτοὶ Herodot. VIII, 46, dicuntur; conf. Scylac. Peripl. pagg. 26, 27. 298. cassi ausi rectius putabat N. Heins. Siliano more. Sed conf. Virgil. Æneid. XI, 339.

Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora, Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello 300 Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis Leucatæ, et Phœbi vidit citus Actia templa.

299. Anactorium, Acarnaniæ oppidum, in peninsula et ipso ore Ambracii sinus. Hic sinus, Augusti victoria Actiaca nobilitatus, inter Epirum et Acarnaniam in mare Ionium excurrit, et nunc Golfo di Larta vocatur, vid. Plin. IV, 1, et Polyb. IV, 63... 66; V, 5, 6, quibus locis et Philippi navigatio describitur. Ad eum sita Ambracia, caput Epiri et Pyrrhi regia. 300. Pella, caput Macedoniæ, vid. ad XI, 381. Sed hæc urbs ab hoc loco aliena. --Pella etiam Achaiæ opp. apud Steph. Byz. Sed vid. Var. Lect. 302. Leucate (hod. Cabo Ducato), prom. Leucadiæ, quæ olim peninsula erat, Acarnaniæ cohærens, et deinde, perfosso isthmo, insula facta est, in qua Leucas urbs, quæ nunc Leucada dicitur, vid. Liv. XXXIII, 17; Plin. IV, 1, (ubi conf. Hard.) Strab. I, p. 59; X, p. 452 seq. al. 691, 693, 704 seq. Heyne ad Virg. Æn. III, 274, qui locus Silio forte hic ante oculos fuit. --Actium Acarnaniæ opp. et prom. in quo templum Apollinis Actii erat, et ludi Actiaci in memoriam Actiacæ victoriæ agebantur, vid. Strab. VII, pag. 325, al. 500, X, pag. 452, al. 693; Heyne ad Virgil. III, 275, 280; Hard. ad Plin. IV, 1.

299. Nunc scripti, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo Hinc. 300. Pro Pellæaque forte legendum Pallæaque, (Pale, s. Palle opp. Cephalleniæ, ins. maris Ionii prope Acarnaniam) vel Pharæaque, (Phara, seu Pheræ, urbs Acarnaniæ inter Leucadem et Alyziam in Scylac. Peripl. p. 30, ubi vid. Voss.) vel Palæraque, a Palæro Acarnaniæ opp. ad sinum ingentem. 301. Perfudit, non Perfundit, Col. et R. 1, ad marg. ut et conj. Scalig. ad oram libri sui. 302. videt incitus conj. N. Heins. Sed vidit ut ostentavit, perfudit, pepulit, liquit.

Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis. 305

303. portus Ithacæ, Laertia, regna, Samenque, ut apud Virg. Æn. III, 271, 272, ubi vid. notas nostræ edit. T. II, p. 386. Ed. --Same opp. Cephalleniæ, sed h.l. diversa ab ea insula, ut apud Mel. II, 7, el Plin. IV, 12, s. 19, ubi vid. Harduin. 305. Cephallenia, maxima Græcorum in Ionio mari insula; hod. Cefalonia, seu Cefalogna. --Neriton, vid. ad II, 317.

304. inaccensam Col. 305. scopulosæ Neriton arcis (h.e. rupis, montis, ut ἄκρον et ἄκρα) ingeniose emend. N. Heins. Sic Neritos ardua saxis dicitur Virg. Æneid. III, 271; Νήριτος εἰνοσίφυλλος Hom. Iliad. β, 632, scopulosi verticis Anxur sup. VIII, 390.

Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire Mœnia prægaudens, tristem Calydona Dianæ, Œneasque domos, Curetica tecta, subibat, Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis.

306 sq. Conf. Polyb. IV, 67 sq. Liv. XXVII, 29 sq. --Pelopis sedes, Peloponnesus, cujus nominis origo nota ex Thucyd. I, 9; Herodot. VII, 11; Pausan. V, 1; Strab. VII, pag. 494; Diodor. IV, 73. --Achaia Mœnia, urbes Achaiæ in Peloponneso, vel Græciæ propr. sive τῆς Ἕλλαδος, unde mox Parnasi mentio fit. Sed cf. Liv. XXVII, 29, extr. [307.] Calydon, urbs Ætoliæ, cujus agro Diana, irata Œneo, qui huic deæ soli primitias non obtulerat, aprum Calydonium inmisit; conf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 306 seq. Köppen ad Hom. Iliad ι, 529 sq. Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 270 sqq. Muncker. ad Hygin. fab. 172 seq. --tristem, iratam (vid. Broukh. ad Tibull. IV, iv, 18, et Prop. I, vi, 10), vel tristem Dianæ, scilicet ἕνεκα, propter Dianam ejusque iram. 308. Œneas domos, ut III, 367. --Curetica tecta, vel Ætolia, vel Acarnania, in quam Curetes, ab Ætolo ex Ætolia pulsi, concessere; vid. Strab. X, pag. 319, al. 463 al. 710 seq. Köppen ad Homer. Iliad. ι, 525; Heyne ad Apollod. pag. 107, et Heins. ad Ovid. Met. VIII, 153.

306. Achaica Put. Sed vid. ad XIV, 5. 307. prægaudens Col. eleganter, judice N. Heins. gavisum Put. Vulgo gavisus.

Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron, 310 Parnasusque biceps, Phœboque loquentia saxa.

310. Urbes remotissimæ junguntur. --Ephyre, Corinthus; confer ad XIV, 52. Philippum eo venisse docet Polyb. IV, 22 et 25. --Patræ urbs Achaiæ ad mare, quam Philippus aliquoties classe adpulit, vid. Polyb. V, 2, 3, 28, 91, 101. --Pleuron regia: nam Pleuron et Calydon principes Ætoliæ urbes, (unde pro tota Ætolia dicuntur Hom. Iliad. ν, 218; ξ, 116) a fratribus horum nominum conditæ, qui in iis regnabant; vid. Apollod. I, vii, 6 seq. Barth. ad Stat. Theb. II, 727, et IV, 103. 311. Parnasus, notus Bœotiæ et Phocidis mons. --biceps, ut apud Ovid. Met. II, 221, et Pers. Prol. v. 2, δικόρυμβος ap. Lucian. in Contempl. (Opp. T. II, pag. 210, ed. Schmid.) δικάρηνος ap. Nonn. Dionys. XIII; bivertex et uterque ap. Stat. Theb. I, 628, et VII, 346. Nam duo habuit juga, seu vertices, Tithoream et Hyampeum, vel Cithæronem et Heliconem; confer Serv. ad Virg. Æn. X, 163; Ovid. Met. I, 316; Lucan. V, 71 seq. --Phœbo loquentia saxa, Delphi, cujus urbis incolæ primum Lycoream in summo Parnasi vertice tenuere, et deinde degressi Delphos condiderunt in media montis parte circa templum Apollinis; cf. Pausan. Phoc. c. 6, et Strab. IX, pag. 288 al. 637 sq. «Templum Apollinis positum est in monte Parnaso, in rupe undique inpendente,» Justinus XXIV, 6. Inde hoc loco saxa, ut apud Hom. Πυθὼν (quod priscum Delphorum nomen fuit) πετρήεσσα, Iliad. β, 519, Δελφὶς πέτρα apud Theocr. Epigr. I, 4. Vox loquentia ad oraculum spectat; cf. I, 416. Similiter vocales fingebantur quercus Dodonææ, et Argo navis vel lignum in ejus puppi, φωνῆεν φηγοῆ τῆς Δωδωνίδος ξύλον Apollod. I, ix, 16; αὐδῆεν γλαφυρῆς νηὸς δόρυ Apollon. IV, 582; cf. Burm. et Carr. ad Valer. Fl. I, 301, 304.

311. Parnasus, non Parnassus, priscæ edd. Gr. Παρνασὸς et Παρνασσὸς; sed illa scriptura antiquior est; conf. XII, 320; Casaub. ad Pers. Prol. v. 2; Heins. ad Virg. Ecl. X, 11, et Ovid. Met. I, 468; Perizon. ad Ælian. V. H. VIII, 11, vid. tamen Heyne ad Apollod. p. 110.

Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates, Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes, Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros, Incepto tamen haud facilis desistere vano, 315 Belli per Graias umbram circumtulit oras;

312. Conf. Liv. XXVII, 32 seq. XXVIII, 8; extr. XXXII, 13, et Polyb. IV, 29, 64 seq. V, 30, 97, 109 sq. --Sarmaticus Orestes Cellario et Ernest. videtur fictum esse nomen ducis Dardanorum, qui ex Scythia traxerint originem, et Macedoniam illo tempore infestaverint, de quo vid. Liv. et Polyb. ll.cc. Populum Sarmaticum Thraciumque intelligit Lefeb. in indice Gall. neque ignoro, Orestiadem vel Orestam urbem Thraciæ memorari a Zonara et Lamprid. Heliog. 7. Idem vero in notis Orestas, Epiri olim et deinde Macedonum gentem, designari putat, quæ et Dausq. ac Drak. sententia est. Hi Orestæ dicuntur Liv. XXXIII, 34; XLII, 38; Steph. Byz. --Orestes Curt. IV, 13, 28, eorumque urbs Orestia Steph. et regio Orestis, de qua Liv. XXVII, 33: «Philippo nuncii obcurrunt, Dardanos, in Macedoniam effusos, Orestidem jam tenere, etc.» Sed h.l. de hoste Philippi, regnum ejus invadente, sermo est; conf. Var. Lect. 314. Dolopes, populus Epiri et Thessaliæ ad Pindum, supra Acarnaniam et Ætoliam, de quo vid. Polyb. XVIII, 30; XXII, 8, 14; Liv. XXXIII, 34; XXXVI, 33, XXXVIII, 3... 8; XLI, 27. Sed h.l. designantur omnino Ætoli, finitimi Acarnaniæ, Epiro et Thessaliæ, quarum partes incolebant Dolopes; gens fera ac ferox, unde h.l. --Aspera, vid. Polyb. II, 3, 4, 45, 46, 49; IV, 3, 67; IX, 38; Liv. XXXI, 28; XXXIII, 11, 44; XXXVI, 17. Iidem Ætoli acerrimi hostes Philippi et Acarnanum, v. Polyb. IV, 2 sq. 62; V, 1... 30; IX, 28 sq. XVIII, 10, 19 sq. Liv. XXVI, 24 sq. XXVIII, 5 sq. XXXI, 41. 316. Belli umbram circumtulit, σκιαμαχίᾳ, belli simulacro usus est, quo aptius regnum turbatum a se peti dissimularet; Dausq. Finitimam quoque Græciam bello vexabat, ut sociis opem ferret, et ne plane incepto abstitisse videretur, vel infestaretur Macedonia, si quod longinquum bellum eum occupasset; conf. Liv. XXVIII, 5 sq. --per Graias oras, temporibus belli socialis, τοῦ συμμαχικοῦ πολέμου, Ætolorum et Spartanorum adversus Philippum, Achæos, Acarnanas, Messenios, Epirotas, Phocenses, Thessalos, Bœotos, vid. Polyb. IV, 3... 37, 57 seq. V, 1... 30, 91... 105.

313. In hoc versu et quidem in nominibus propriis, qui a librariis plerumque corrumpuntur, mendum latere crediderim. Pro Orestes forte leg. Eropus, quem incursasse Macedonum fines, et Dardanos etiam concivisse, tradit Liv. XXVII, 32. Eum Sarmaticum fingit poeta, quum Livius Eropum quemdam dixisset; Orestes autem notius librariis nomen erat. Possis etiam reponere Quum modo Sulpicius, vel Scopas dux, vel Dorimachus, vel denique Pergameus (rex Attalus) regna infestaret, Orestum Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros. De Sulpicio ejusque incursionibus in Macedoniam vid. Liv. XXVI, 22, 28; XXVII, 7, 10, 22, 31 seq. XXVIII, 5 seq. XXXI, 4... 40; Polyb. VIII, 3; IX, 42; X, 41; XVIII, 6, de Scopa et Dorimacho, Ætolorum prætoribus, de illo Liv. XXVI, 24 seq. Polyb. IV, 5, et 62; V, 11, de hoc Liv. XXVI, 24; Polyb. IV, 67, 77; V, 3, 5, 9, 11; IX, 42, de Attalo Liv. XXVIII, 7; XXXI, 46; Polyb. IX, 30; X, 41; XVI, 2 seq. 30, de Orestis, vel Orestibus, vid. not. Sed præstiterit haud dubie Quum modo Sarmata ei regna infestaret, Orestum, vel Orestis (dat. plur.) Aspera nunc, etc. Tum Sarmata h.l. pro Dardanis, gente Mœsiæ, (hod. Serviæ) et quidem fera (Plin. IV, 1; Strab. VII), ac tunc temporis infestissima Macedoniæ, quod ex Liv. XXVII, 33; XXVIII, 8; XXXI, 28, 43; XXXIII, 19; XL, 57, notissimum est, in agros Orestum, h.e. Macedoniæ, cujus pars est Orestis, et cui non minus tum infesti erant Dolopes, h.e. Ætoli vid. not.

Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit Spem positam in Tyriis, et supplex fœdera sanxit Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.

317. Philippus a Romanis victus pacem petit; vid. Liv. XXXIII, 3... 13, 25, 30; XXXIV, 52; Polyb. XVIII, 4... 27. 318. Tyriis, Pœnis. 319. Dardana, cum Romanis.

Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti 320 Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris. Namque ut compertum, qui Punica signa regebat, 325 Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,

320. Tarentum, Hannibali proditum (v. XII, 434 sq.), a Fabio Maximo per proditionem recipitur; cf. Liv. XXVII, 15; Appian. de bello Hannib. c. 49; Plut. in Fabio Opp. T. I, p. 186, ed. Frft. Polyb. X, 1; XIII, 4. --Tyndarii Tarenti, vid. ad VII, 665; XI, 16, et XII, 451. 322 sq. Hæc fuit postrema res a Fabio præclare in bello gesta. [323.] cauti, Cunctatoris. --titulus, honos, et deinde factum laude dignum. --Sollertia, Fabius, cautus dux, ut quieta virtus, v. 326. --tutum, sine periculo. 325. Vid. Liv. l.l. --qui Punica signa regebat. Cononeus, Dausq. Sed is Tarentum potius antea Hannibali prodiderat, de quo vid. Oudend. ad Frontin. Strat. III, iii, 6, et Appian. b. Hannib. 32. 326. exuri flamma amoris; cf. ad V, 15 et 19.

320. Tænarii etiam legi posse pro Tyndarii, monet N. Heins. At necesse non est. 323. tanti pro cauti Putean. 325. et pro ut Colon. quod forte non spernendum, ne que in tacitusque abundet, quod certe apodosi parum convenit. 326. quietæ, non quiete, Colon. et Rom. 1, ad marg. 327. ire sororis Colon. male, vid. not. ad X, 621.

Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ Cogitur, et magnis muliebria vincere corda Pollicitis, si reclusas tramittere portas 330 Concedat Libycus rector: votique potitus Evicto Fabius Pœno circumdata telis Incustodita penetravit mœnia nocte.

328. In castris Romanis erat frater mulierculæ, cujus amore flagrabat præfectus præsidii Tarentini.

Sed quisnam aversos Phœbum tunc jungere ab urbe Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem 335 Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis? Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis, (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!) Procubuere; jacet campis Carthaginis horror. 340

334 sq. De morte Marcelli conf. Liv. XXVII, 25 sq; Polyb. X, 32; Appian. b. Hannib. c. 50; Plut. in Marcello Opp. T. I, p. 315 seq. Imitatio loci Virg. Æneid. I, 568, cujus sententia quoque ex h.l. expedienda videbatur Marso et Ern. cf. ibi Heyne, qui solem aversum etiam ad horrorem et aversationem nefandi facinoris spectare monet, coll. Stat. Theb. V, 297 sq. Similiter contra Sol, voluptate captus diutius inspiciendi Nympharum chorum, inhibuisse cursum diesque produxisse fingitur in Callim. H. in Dian. vs. 181 seq. ubi vid. Spanhem. 337 sq. Graphica imago et insignis ac vera Marcelli laus. --Moles viri, vir magnus ac fortis. --calido inhabitata Marte pectora, at calenti Pœno, XIII, 33, et calida consilia apud Liv. XXXV, 32, ubi vid. Gron. cf. ad VII, 34. 339. Vid. Var. Lect. 340. Carthaginis horror, ut ap. Lucr. III, 1047. Scipio dicitur.

334. adversos quædam edd. 337. calidoque scripti et Mars. Vulgo validoque. 339. Forte leg. Heu quam tum, etc. ut jungantur quam clara ruina. Sed Heu quanta, Hannibalem clarum factura, ruina! recte, opinor, edidit Lefeb. ex emendat. N. Heins. qui tamen contra metrum jungebat quanta, H. c. factura, ruina Procubuere.

Forsan Scipiadæ confecti nomina belli Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo.

341 sq. Forsan Scipioni hujus belli confecti gloriam et nomen Africani eripuisset, si vita ei contigisset aliquanto longior. --Scipiadæ, v. ad VII, 107.

Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis): Curarum comes et summi Crispinus honoris 345 Marcello socius communia bella ciebat. Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas Mens silvas, medioque viros inponere monti, Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis. Si cordi est, te participem, Crispine, laboris 350 Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.» Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu;

343. «Tumulus erat silvestris inter Punica et Romana castra, etc.» Livius, XXVII, 26. 344 seq. «In Apulia, inter Venusiam Bantiamque, minus trium millium passuum intervallo, consules (M. Claudius Marcellus et T. Quinctius Crispinus) binis castris consederunt: in quam regionem et Hannibal rediit, etc.» Liv. XXVII, 25. -- Dauni in arvis, vid. ad I, 291 sq. 347 sq. Conf. Liv. l.l.c. 26. 352 sq. Hæc ubi sedere, vid. ad II, 385. --ardentes certant junxerim, (consules ingenio feroces, ap. Liv.) non ardentes in equos. 354. «Secuti M. Marcellus, consulis filius, et A. Manlius tribuni militum;» Liv. l.l.

349. occulti astus, vel occulto astu conj. N. Heins. et v. 354, lætumque tumultus, et v. 356, præmaturo, quod tacite recepit Lef.

«Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores. 355 Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana Qualem te vidi, nondum permitteret ætas Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu. Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno, Et me disce novum Martem tentare magistro.» 360

355. Hæc apte commentus est poeta, et expressit forte ex Virg. Æn. XII, 432 sqq. 356. Pater optat, ne filio (quem Silius nondum puberem fingit) hic labor infaustus sit; respiciens ad illud, quod Seneca dixit Controv. I, 1: «tam inmature magnum ingenium non esse vitale,» vel Quintil. Inst. Or. I, 3: «illud ingeniorum velut præcox genus non temere unquam pervenire ad frugem,» et in præf. lib. VI: «celerius occidere festinatam maturitatem, et esse nescio quam, quæ spes tantas decerpat, invidiam;» Drak. conf. Hor. Serm. II, vii, 4, et ibi Bentl. quamvis vitale de servo aliter explicandum sit. Ed. --urbe Sicana, Syracusis, a Marcello expugnatis. 358. meo vultu, ardore et ferocia meæ simili; Mars. At vix illo tempore ferocia pugnandi in puero locum habuerit; unde puto hoc potius notari, imitatum esse puerum, quæcumque pater vultu etiam et nutu militibus imperasset, Ern. cf. Var. Lect. 360. Conf. Virg. Æn. XII, 435.

358. ritu pro vultu opinabatur idem N. Heins. ut arte paterna et stimulis gaudens Fabii filius sup. VII, 712; cf. not. nutu, vel potius ductu, pro vultu legendum putabat Withof.

Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur: «Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his, His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores, Atque atris arma adspersit non prospera guttis. 365

362. Libyco de præside, duce, Hannibale. 363. opima feram, vid. ad I, 133. 364 sq. Aliud omen infaustum memorat Liv. XXVII, 26, extr. De pluvia cruenta veraque hujus portenti causa vid. Köppen ad Hom. Iliad. λ, 54 sq. (quem locum jam Dausq. contulit) et Heyne Opusc. Acad. T. II, pag. 212, 266. Minus apte Virg. Æn. VIII, 528, laudavit Ern.

361. precatur, non profatur, scripti. 362. nunc his Col. vinclis Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo victor.

Vixdum finitis intrarant vocibus artas Letiferi collis fauces, quum turba volucris Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur Æthereo similes, cæca fundente latebra Armatos in bella globos. Circumdata postquam 370 Nil restare videt virtus, quod debeat ultra Jam Superis, magnum secum portare sub umbras Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ Altius insurgit, nunc sævit comminus ense.

366 sq. Cf. Liv. l.l. cap. 27. 368. nimbo, turbini. --feruntur, vid. ad IV, 261. 369. cæca latebra; insidiis. Cf. ad V, 3. 370 sqq. Singula ad epicam gravitatem mutata sunt ex historica Livii narratione; nec male poeta hunc locum ita extulit, ut animos legentium mollibus etiam sensibus et commiseratione quadam detineret, quum Livius non nisi cædes et vulnera narraret; Ern. Nil restare, quod debeat ultra Jam superis, h.e. preces (v. 362) ac vota (nam preces olim simul vota erant) irrita esse, et de salute desperandum. Manifesta imitatio Virg. Æn. XI, 51 sq. ubi v. Heyne. 373 sq. Altius insurgit hastæ tortæ, h.e. hastam altius sublatam torquet, vibrat. Cf. ad I, 401, et IV, 610.

367. volucris scripti et R. 1, ad marg. Vulg. volucres. 373. habet, non avet, scripti. Deinde torvæ R. 2, torta hasta conj. Lefeb. Male!

Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli, 375 Ni telum adversos nati venisset in artus. Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis. Obvia nudatum tramittit lancea pectus, Labensque inpresso signavit gramina mento. 380

375. enasset freta pericli, h.e. Marcellus evasisset e periculo vitæ. Conf. XVII, 365, et ad III, 662. 376. Marcellum adolescentem, saucium et ipsum, effugisse cum Crispino memorat Livius XXVII, 27. 378. Fluxerunt arma palmis, manibus exciderunt. Vid. ad II, 131; IX, 120 sqq. et ad Virgilium, Æneid, VI, 33. Ed. 379. «Marcellum transfixum lancea prolabentem ex equo moribundum videre;» Liv. l.c. 380. Cf. ad V, 526, ad Virg. Æn. XI, 418; humum ore momordit: et ad Hor. Od. II, vii, 12.

375. enasset Col. Oxon. Tell. Parm. Ben. enoscet R. 1. Vulgo enasset h.e. evasisset. 376. venisset, non evenisset, Col.

At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor Infixum adverso vidit sub pectore telum, Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere Desine jam leges; jacet exitiabile nomen, Ausonii columen regni: sed dextera nostræ 385 Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.»

381. Et hæc apte a poeta finguntur, qui exornavit Liviana: «Hannibal magnum terrorem hostibus morte consulis unius, vulnere alterius injectum esse ratus... inventum Marcelli corpus sepelit,» XXVII, 28, pr. 382. adverso sub pectore, vid. ad V, 594. 383 sq. Latias leges, conf. sup. v. 5. --exitiabile nomen, vid. ad IV, 729. 385 sq. Cf. X, 519 sqq. --dextera, virtus, et hoc pro viro forti. --dextera nostræ tam similis, bene, servato adrogantiæ charactere, et obscuræ umbræ sunt illorum, qui sine funeris et exsequiarum honore ad inferos mittuntur.

Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara.

387. Cf. X, 525... 565. Alta sepulcri... ara, hæc ad verbum expressa ex Virg. Æn. VI, 177 sq. ubi vid. Heyne. Drak. ad h.l. «Ara non τάφος, seu tumulus, sed rogus, qui in formam aræ, vel in altitudinem (nam omne, quod eminet, ara dicitur) exstruitur. Ceteroquin aram etiam notare urnam, basin, seu cippum funebrem, docuit Fabrett. Inscript. p. 107. Aram autem sepulcri dixit, rogum innuens, quod veteres voc. sepelire non de humatione solum usurparint, sed etiam de combustione et omni alio sepulturæ genere, de quo vid. Cuper. Obss. I, 7.» Sic et θάπτειν, conf. Burm. ad Val. Fl. V, 10, et Ernesti ad Sueton. Domit. c. 16.

Convectant silvis ingentia robora; credas Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque, 390 Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.

389. Cf. X, 530 sq. 390. De donis in rogum conjectis cf. X, 528, 562 sq.; XIII, 692, et Noris. ad Cenot. Pis. III, 5. 391. fasces: quinque enim lictores vivos in potestatem hostium venisse, Livius XXVII, 27, auctor est; Drak. --pompa ultima, ut extrema munera, ap. Val. Fl. V, 13, ubi vid. Burm.

Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis. Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ Exsequias animæ, et cinerem donate supremi 395 Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.»

392 sq. Cf. X, 550 sq. 394. Cf. Virg. Æn. XI, 24 sq. --Exsequias ite animæ, ut ap. Terent. Phorm. V, x, 37, et al. --ire inficias; Dausq. cf. Heins. ad Ovid. Amor. II, vi, 2. 395. cinerem donate filio vel patriæ, ut sepulcro inferatur; Dausq. Cineres Marcelli Romam relatos, Appianus tradit; ossa filio remissa in Rom. castra, Plut. notavit; Ern.

396. Hunc versum in vulg. libris excipiunt tres alii, a Nicandri ingenio profecti, (nam in Junt. ed. primum leguntur) Quod virtute viri titulis decorare sepulcrum Ingentis bello liceat, nomenque futuros Æternum in Rutulos possis mandare nepotes. Eos Drakenborch. uncinis inclusit, nos vero abesse jussimus exemplo Cell. Lefeb. et Ern.

Alterius par atque eadem fortuna laborum Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.

397 seq. De Crispini vulnere letali ac morte cf. Liv. XXVII, 27, 29, 33.

397. eadem labori non male conj. N. Heins. ut ex iisdem tibi elementis apud Macrob. Sat. I, 11; Drakenborch. Sic et αὐτὸς τινὶ eleganter dicitur, qui alteri par vel similis est, nec quidquam ab eo differt, ut τὰ ὑποδήματα αὐτὰ φορεῖν τοῖς ἀνδράσιν ap. Ælian. V. H. VII, 11; cf. Heins. ad Claud. laud. Stil. II, 30, et ad Ov. Am. I, iv, 1; Cort. ad Sallust. B. C. c. 20; Ern. ad Xen. Mem. Socr. II, i, 5; Zenn. ad Xen. Cyrop. III, iii, 35; Viger. de Idiot. Gr. L. p. 164; Findeisen. Ind. in Isocr. Paneg. et Hœpfner. ad Eurip. Cycl. p. 54, 55.

Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis Armorum eventus campis: Carthaginis omnes 400 Per subitum raptæ pernix victoria late Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,

399 sq. Poeta retexit filum narrationis, inde a v. 286, abruptum. Cf. Liv. XXVI, 51, et XXVII, 17 sqq. 401. Per subitum raptæ pernix verba luxuriantis ingenii. --Per subitum, vid. ad VII, 527. --raptæ Carthaginis, raptim, celeriter captæ, cf. v. 407, et ad I, 570. 402. Cf. Liv. XXVI, 51, extr. --Ducibus Pœnorum.

399. Sed non et scripti, ut IV, 43; V, 523; Virg. Æn. X, 343; conf. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 500, ad Ovid. Met. IV, 273, et Ep. Her. III, 4. Vulgo Sed non est.

Si socias jungant vires: ingentibus orsum Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis Fulmina, sublimi vallatam vertice montis 405 Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,

403. jungant vires, vid. sup. ad v. 186. --Hæc sunt verba et cogitationes Pœnorum. 404 sq. patria Fulmina, Drak. et Lef. patris et patrui, qui fulmina belli dicuntur VII, 106, sed rectius Ern. Jovis, cujus ille filius credebatur. Cf. supra v. 148, et ad IV, 476, de sensu autem verborum sup. ad I, 421. [405.] sublimi vertice montis, cf. sup. v. 196 et 228. 406. Vid. Var. Lect.

404. ceu patria Col. Oxon. Put. R. 2, ceu patriæ Tell. patriæ ceu R. 1, Parm. Med. et prima Marsi ed. 406. Et scopulis, vel Et populis pro Ex oculis non male conj. N. Heins. quum ex oculis rapta dici nequeat Carthago, quæ expugnata quidem, sed non eversa sit. Ernesti jungit verba vallatam ex oculis, et intelligit urbem ita sublimi in vertice positam, ut oculi eam adsequi prope non possent. At dura est hæc et coacta interpretatio, quam exemplo firmari posse vix crediderim. Deinde cumulata strage recte, opinor, emend. idem N. Heins. quod τὸ vallatam jam præcesserit.

Non toto rapuisse die, qua Martius ille Hannibal in terra consumto verterit anno, Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum.

407 sq. Non toto die, cf. sup. v. 248. --rapuisse, vid. ad v. 401. --qua in terra, Hispania. [408.] verterit, everterit, vid. sup. ad v. 93. 409. pube, militum et incolarum copia.

407. qua Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ edd. quo Col. quam Junt. et inde aliæ, quum conj. Dausq. 408. in terra scripti. Vulgo interea. Deinde everterit, vel haud verterit malebat N. Heins. et posterius quidem, Drakenb. judice, quod Saguntus octavo mense, (vid. Liv. XXI, 15) adeoque intra annum capta sit. 409. Non Col.

Proximus, adplicito saxosis aggere silvis, 410 Tendebat, fratris spirans ingentia facta, Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur: Tantaque majestas terra rectoris Hibera, Hannibalis quantus Laurenti terror in ora. 415

410. Cf. Liv. XXVII, 18, pr. --Proximus, proxime Scipionem, tendebat, castra habehat (vid. ad III, 274), Hasdrubal, frater Hannibalis. 411. fratris spirans facta, vid. ad III, 240. 412. Hic robur Punicarum copiarum tendebat. 413. Astur, Hispani. Cf. I, 231 sq., 252; V, 192. 415. Laurenti in ora, in Italia. C. ad I, 110.

412 et 413. hic, non hinc, scripti, R. 1, Parm. Mediol. huic emend. Livineius.

Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ Fundamenta, novam cœpere mapalibus urbem.

416... 440. Episodium de natali die Carthaginis veteris, ab Hasdrubale celebrato, a poetæ ingenio profectum est. [417.] Retulerat, conf. Heins. ad Ovid. Fast. II, 532. 418. mapalibus, vid. Var. Lect.

418. cepere Parm. sepsere conj. N. Heins. Pro mapalibus rectius scribitur magalibus, vel potius magaribus, vid. ad XIV, 7.

Et lætus, repetens gentis primordia, ductor Festa coronatis agitabat gaudia signis, 420 Pacificans Divos: fraternum læna nitebat Demissa ex humeris donum, quam fœderis arti Trinacrius Libyco rex inter munera pignus Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis.

420. De more, festis diebus signa militaria coronis ornandi vid. Lips. de Mil. Rom. IV, 5. 421... 432. Imitat. Virg. Æn. V, 250... 257, ubi vid. Heyne in not. et Exc. IV, cf. sup. ad V, 321 sq. Læna Hasdrubalis erat donum Hannibalis fratris, cui eam rex Trinacrius h.e. Siculus, Hieronymus, miserat, præter alia munera, tanquam pignus amicitiæ ac fœderis; de quo fœdere cf. XIV, 96 sq. 424. Æoliis, Siculis, opinor, qui ab Æoliis insulis (cf. XIV, 70 sq.) ita dicti videntur.

420. agitabat gaudia scripti et R. 2, ut ap. Sallust. B. C. cap. ult. vel agitare otia, convivia, etc. Vulgo a laurea. 421. læna, non lena, scripti. Est Gr. Χλαῖνα.

Aurata puerum rapiebat ad æthera penna 425 Per nubes aquila, intexto librata volatu. Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro, Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.

425. Lænæ intexta erant raptus Ganymedis et antrum Polyphemi. Poeta utrumque picturæ argumentum (nam uno non contentus erat) ex Virgilio petiit, illud ex Æn. V, 262 sqq. hoc vero, certe ornatum, ex Æn. III, 618 sq., 631 sq. In illo breviorem fuisse Silium, quum idem vidisset a Marone copiosius exornatum, jam monuit Ern. --rapiebat aquila exquisite pro, intexta erat aquila, quæ rapiebat, ut mox v. 429: sorbet, et 431: poscit permiscetque. Cf. ad II, 406, 417, al. 426. librata, vid. ad I, 317, et Var. Lect. 427 sq. Antrum ingens, Cyclopum domus, cf. ad XIV, 527.

425. ad, non in æthera, scripti et Parm. 426. librata, non vibrata, scripti et R. 2, quam lect. multis exemplis firmavit Drak. ad h.l. et Heins. ad Ovid. Am. II, vi, 11. 427. similavit h.e. simile fecit, effinxit, expressit, scripsi pro simulavit, et ita ubivis scribendum existimo; confer sup. ad II, 553.

Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa. 430 Ipse manu extenta Laertia pocula poscit, Permiscetque mero ructatos ore cruores.

431. pocula Laertia, Ulyssis, qui eum vino inebriatum excæcavit; quod notum ex Hom. Odyss. ι, 346 sq.; Eurip. Cyclope et aliis.

430. freta pro fracta R. 1, et Med. frusta ad marg. R. 1, fressa conj. non nemo ap. Lefeb.

Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte Gramineas pacem Superum poscebat ad aras: Ecce inter medios hostilia nuntius arma, 435 Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat. Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:

433. Tyrius, Pœnorum dux, Hasdrubal. --Siculi subteminis, vid. ad v. 421 seq. --arte subteminis, læna, summa arte texta. 434. Gramineas aras, cf. XVI, 263, et sup. ad IV, 701. --pacem Superum poscebat, vid. ad IV, 766. 437 sq. Sacrorum religio hostium adventu aliisque malis ominibus turbabatur, et, ne quid mali ominis exaudiretur, sacrificantes capita velare, tibicinesque precationibus et sacrificiis præcinere, profani autem removeri, et, qui aderant, linguis favere solebant. Cf. Virg. Æn. III, 405 seq.; VIII, 107 seq.; Burm. ad Val. Fl. III, 120.

438. Cesset Col. Cessat edidit Lefeb. ex emend. N. Heins.

Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis. 440 Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum Excepit; geminæque acies velut omine motæ.

440. rapiunt, vid. ad I, 570. 441 sqq. De prælio, quo Hasdrubal ad Bæculam a Scipione victus est, vid. Liv. XXVII, 18, et Polyb. X, 38 sqq. A poeta non adcurate ordinem ejus modumque, sed cædes tantum singulares memorari, jam notavit Ern. --Scipiadæ, vid. ad VII, 107. --stridentem cornum, vid. ad II, 124, et IV, 567.

441. Sabura Put. et nonnullæ edd. Confer Intpp. Lucan. IV, 724, et Cæs. B. C. II, 38; Sabrata emend. Dausq. Conf. ad XIV, 437.

Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis, Sacrati manes, campo jacet: en age, miles, In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire 445 Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur, Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus, Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ. 450

444. Sacrati manes, patris et patrui. 445. spirantibus, viventibus. 446. ducibus, Cn. et P. Scipionibus.

447. Lænas, non Lenas, Col. Conf. Sigon. ad Liv. VII, 12. 450. Castabo Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo Cartalo, vel Kartalo. Sed Karthalo reposuit Drakenb. vid. ad I, 406. Deinde Nasidio Col. quod est nomen Rom. v.c. ap. Appian. B. Civ. V, 139; Cic. ad Att. XI, 17, et Phil. VII, 9; (ubi tamen vulgo Visidius legitur) Dion. et al. Nascidio Oxon. et Put. Vascidio Parm. Vulgo Vasidio, prob. Dausq. cui et Vibidio, vel Vinidio in mentem venit.

Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus Permixtum Pœnis, et vix credenda furentem, Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.

451. Laudatur C. Lælius, legatus et a puero sodalis comesque Scipionis Afr. majoris, avus vero (vel, si Cic. Phil. XI, 7, fides potius habenda, pater) C. Lælii Sapientis, qui amicissimus Africano minori et eloquentissimus fuit, ad quem itaque potissimum laus hæc spectat. Silius enim ita confundere nomina, vel, quas hæc illi ideas subgerebant, quamque hac occasione doctrinam ostentare poterat, expromere solet, v.c. XIV, 462 sqq., 527 sq. et al. passim. Talis quidem ingenii lusus et tale ornatus quærendi studium, in nominibus præcipue tam notis, vereor ut multis placeat. Singularem tamen hujus loci elegantiam et suavitatem esse, quod ne ipse quidem Clemeus, iniquus carminis Siliani censor, negaverit (Essai de critique, T. I, p. 85.), recte monuit Ern. --Pyrenes tellus, Hispania. 452. furentem, cum furore, h.e. animi fervore et audacia summa, perpetrantem, vix credenda facta.

451. Pyrenes Col. Vulgo Cyrenes. 452. furentis... Dardaniæ Col.

Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora, 455 Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ.

456. Lælius eloquentia par erat Nestori, τοῦ ἀπὸ γλώσσης μέλιτος γλυκίων ῥέεν αὐδή, Homer. Iliad. α 249, unde h.l. mella, ut ap. Cic. de Sen. 10; Plin. Ep. IV, 3; Auson. grat. act. c. 8 (ubi vid. Heins.) et al. Drak. --senectæ, senis. Epitheta Pylius et Neleius centies in poetis obvia, nec longe petita sunt, ut putat Ernesti: nam Nestor fuit filius Nelei, ejusque regia Pylos; cujus nominis duæ urbes in Elide, Pylos Triphyliacos et Eliacos, fuere, ac tertia in Messenia. Priorem illam Nestorei regni sedem fuisse, probabile fit ex iis, quæ dixit Strabo, lib. VIII, p. 519 et 529.

455. solverat Col. et Tell. ut v. 459, quum perstrinxerat. Vulgo solveret. 456. mella Col. membra Ox. et Put. Vulgo verba.

Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus. Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat 460 In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat.

457 sq. Lælius in consulendo et persuadendo artifex: illuc pertinent suspensi, dubii, incerti quid sequantur, huc cantus, cum cujus efficacia dexteritas persuadendi comparatur; Ern. Eleganter orator dicitur ducere auditores, ut apud Cic. de clar. Orat. 50; Quint. Inst. Or. II, 15 al. quum dicendo persuadet, animisque motum, quem velit, induit: verba autem ut cantu respiciunt ad Amphionis et Orphei fabulas, qui cantu lyræ feras resque inanimatas duxisse perhibentur; Drak. cf. ad XIII, 347. 461. natum ad sola bella, cf. ad III, 335, in Var. Lect. 462. nihil vitæ, nec belli, nec pacis tempore.

458. et cantu Marsi Veneta posterior et inde aliæ, attenti d. c. senatus conj. Dausq. Male! 459. subitam Put. subitæ tubæ, vel subitas aures opinabatur N. Heins. Sed subitum est id. qd. subito; conf. not. ad VII, 527.

Tunc e furtiva tractantem prælia luce Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum Subposito mater partu subduxerat olim. 465

463. furtiva lux forsan est obscura, qua defensus Gala secure prælia tractabat; Drak. Sed recte Marsus intellexit vitam, quam Gala furto matris habebat, quæ olim eum subduxerat sacris illis Punicis, de quibus v. sup. ad IV, 765 sqq. Ergo subpositus partus est alienus, oblatusque iis, qui infantem ad sacra poscebant: hinc et deceptos Divos expedies, felici brevitate expressam sententiam; Ern. Piaculum duxere Pœni in sacris Saturni suis præteritis externos puellos coemtos aut suppositicios mactare; quod quum olim factum esset, et causarentur Saturnum sibi adversari, ducentos nobilissimorum puellorum publicitus inmolarunt, et facinorosi facile trecenti suapte sponte hostiati ceciderunt; Dausq. coll. Diodor. XX, 14, et Euseb. Præp. Evang. 464. Dejicere usitata vox est in præliis et venationibus pro interficere; Drakenb. coll. Virg. Æn. XI, 642; Ovid. Met. III, 303 al. Cf. Burm. ad Valer. Fl. I, 191, et Phædr. II, i, 1; Staver. et Harles. ad Nepot. Thrasyb. c. 3.

463. et furtiva luci Col. e furtivo lustro, in quo, scilicet se condiderat, emend. Burm. et e f. loco N. Heins. coll. XVII, 91. At vid. not. 464. Galeam Put. R. 1, Parm. Med. Sed Gala nomen est Libycum, et v.c. patris Masanissæ.

Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis. Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras, Femineo clamore Dracen extrema rogantem: Hujus cervicem gladio inter verba precesque Amputat: absciso durabant murmura collo. 470

467. demisit ad umbras, cf. ad I, 439. 468. extrema, extremum, postremo, vel potius vehementissime. 470. Sic et poeta lusit sup. IV, 173, ubi vid. not.

467. Murrum, non Murum, Col. omnesque antiquiss. edd. Nomen notum ex lib. I, 377 sq. II, 556; dimisit Put. 470. abscisso primus edidit Nicander in Junt. vid. sup. ad III, 552; Duker. ad Flor. II, 2; Markl. ad Stat. Silv. III, ii, 61, et Oudend. ad Frontin. Strat. I, iv, 7.

At non ductori Libyco par ardor in armis. Frondosi collis latebras ac saxa capessit Avia, nec cædes extremave damna movebant Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes, Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum; 475 Dimissa in colles pugna silvasque ferantur Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore Armorum exuto, et parma celatus Hibera,

471 sqq. Cf. Liv. XXVII, 19 pr. Hanc Hasdrubalis fugam Silius suo modo, ornandi magis libidine, quam historica veritate ex ordine ductus extulit, ut luxuriantem in his et prope loquacem se prodiderit; Ern. 475. De tessera vid. ad VII, 347. 478 sq. honore Armorum, paludamento aliisque insignibus ducis.

In montes abit, atque volens palantia linquit 480 Agmina: desertis Latius victricia signa Inmittit miles castris: non urbe recepta Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras:

480. volens, cf. ad XI, 443, et XII, 473. [“XI, 443” recte XI, 442] 481. De castris Pœnorum a Scipione captis cf. Liv. XXVII, 19 pr. 484 sqq. Hasdrubal, ut hostem in persequendi studio retardaret, castrorum prædam reliquit, similis fibro vel castori, qui, ab hominibus exagitatus, testiculos suos morsu avulsos abjicit, ut ipse salvus evadat, quippe qui novit, se propter castoreum (quæ causa periculi est) maxime expeti. Apta est comparatio, etsi continetur errore vulgi, de quo cf. simil. loc. Juvenal. XII, 34 seq.; Plin. VIII, 30, seu 47 (ubi vid. Harduin.); XXXII, 3, seu 13; XXXVII, 6; Aristot. hist. Anim. VII, 5; Ælian. H. A. VI, 33 et 34; Dioscor. II, 23 et 26; Horus Hierogl. II, 65 et 214; Solin. c. 23 et al.

480. volens Col. et Ox. volvens Put. Vulgo volans. 484. providerit Col.

Fluminei veluti deprensus gurgitis undis, 485 Avulsa parte inguinibus caussaque pericli, Enatat intento prædæ fiber avius hoste. Inpiger occultis Pœnus postquam abditur umbris, Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur Rursus bella retro, et superari certior hostis. 490 Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt, HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR.

488 seq. Cf. Liv. XXVII, 20 pr. --umbris nemorum, saxosæ silvæ Pyrenæi montis. 490. Scipio omissa persecutione Hasdrubalis reliquos Pœnorum duces, quorum victoriam certius sperabat, obpugnare meditabatur; Ernest. conf. Liv. l.c.

488. abditur scripti duo (teste Lefeb.), R. 2, Parm. et Raphel. Vulgo additur.

Terrore interea posito trans ardua montis Bebrycia populos armabat Pœnus in aula, Mercandi dextras largus, belloque parata 495 Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces Augebant animos argenti pondera et auri, Parta metalliferis longo discrimine terris. Hinc nova complerunt haud tardo milite castra Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent, 500 Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ.

493... 514. Hasdrubal superato monte Pyrenæo in Gallia conducit milites et Alpes transit; Conf. Liv. XXVII, 20, 36 et 39. 494. Bebrycia aula pro tota Gallia, quæ et v. 500 seq. fluviorum nominibus designatur; conf. ad III, 423. 495. Mercandi dextras sq. conf. ad V, 195 sq. et XI, 539. 498. metalliferis terris, in Hispania. --discrimine, bello. 500. Venales animæ, ut V, 195. --animæ, qui cf. ad V, 495. 501. Arar pigerrimus undæ, cf. ad III, 451 seq. 502. hiems adfecta est pene finita, ad finem vergens; Drak. coll. Gell. III, 16, et XV, 5. Proprie adfectæ dicuntur vires ac res debilitatæ et inminutæ. --mitescere ineunte vere.

496. promissa Put. R. 1, et Med. 500. quæ pro qui Put.

Jamque, hieme adfecta, mitescere cœperat annus. Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura, Miratur domitas Alpes, ac pervia montis Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ, 505 Germanique vias divinis comparat ausis.

504 sq. Cf. II, 356 seq. III, 496 seq. IV, 4 al. --domitas, superatas, ut III, 499. 506. Germani Hannibalis.

Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro, Adtollit muros, qui post hæc mœnia, fratri Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ 510 Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso Inde alacer, qua munitum declivis ab alto Agger monstrat iter, properatis devolat armis.

508. Miratur Hasdrubal, fratris armis nondum occupatam esse Romam, quum tam inmanes montes superaverit; Mars. et Cell. 509. hæc mœnia, Alpes. 510. dextræ, virtutis fraternæ ac meæ. 511. usque ad sidera adisse, transiisse Alpes. 512. Invideat, cf. ad III, 78, in Var. Lect. --lævus Deus, vid. ad III, 94. Sic Ge. IV, 7: si quem Numina læva sinunt. Ed.

511. neu quisquam ad sidera adisse conj. N. Heins. et v. 517, belli.

Non tanto strepuere metu primordia belli: 515 Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella Sanguine ductores Italo conjungere Martem, Et duplicare acies; venturum ad mœnia cursu Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta 520 Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis.

515 seq. Silius expressit Liv. XXVII, 38, pr. 39, inpr. 40 et 44 pr. --Non tanto strepuere, etc. ne principio quidem belli adventus ipsius Hannibalis tantum Romanis terrorem incusserat. 517 seq. pastos Sanguine Italo, conf. Heins. ad Ovid. Amor. III, viii, 10. 520 sq. hærentia porta Spicula, cf. I, 617 sq. et XIV, 650. [521.] Elissæis lacertis, a Pœnis; cf. ad I, 81.

520. porta, non portæ, scripti, R. 1, Parm. Med. 521. Vulgo Elisæis. Sed vid. ad I, 81.

His super infrendens sic secum Œnotria tellus: «Tantone, heu Superi! spernor contemta furore Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem Nati Saturnum nostris considere in oris, 525 Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas,

522... 576. Hasdrubali, qui transcenderat Alpes, ut se Hannibali conjungeret, ingentem inlatam esse cladem, opera potissimum C. Claudii Neronis consulis, qui, quum Hannibali in Lucanis obpositus esset, parvo in castris relicto præsidio, ut hostem falleret, clam noctu cum electa manu ad conlegam, M. Livium Salinatorem consulem, contendisset, notum est ex. Liv. XXVII, 36... 46. Hanc summi momenti rem, quæ maximum periculum, quod Romæ inpendebat, propulsavit, Silius tractavit more poetarum. Ernesti: «hac prosopopœia utitur non inepte, si varietatem carminis probes, ut Italiæ imaginem (conf. v. 546), vel genium quemdam inducat lamentantem hostis adventantis metum, et Claudium Neronem ad auxilium Romæ ferendum ex Lucanis excitantem: sed fortasse nimia loquacitas est, qua episodium ornavit et extulit.» --Œnotria tellus, Italia, vid. ad I, 2, et VIII, 46. 523. spernor contemta, emphatice, ut apud Virg. Æn. IV, 54. --incensum inflammare, Lefeb. conf. ad IX, 99. 524 seq. De Saturno metu nati, Jovis, in Italia latente, cf. Virgil. Æneid. VIII, 319 sq. et ibi Heyne, Exc. II. Hinc Saturnia arva, I, 70, et Saturnia sedes, IV, 442.

526. hæc jam vertitur Put. ac edd. D. Heins. et Raphel. Vulgata lectio jam hæc vertitur in metrum inpingit.

Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt In Superos bella, extremo de litore rapta Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens In nostros descendit agros: quot corpora texi 530 Cæsorum, stratis toties deformis alumnis! Nulla mihi floret baccis felicibus arbor; Inmatura seges rapido subciditur ense; Culmina villarum nostrum delapsa feruntur In gremium, fœdantque suis mea regna ruinis. 535

527. Verbis juvenis, cui sola, etc. quum virtus ac fortuna, tum furor et adrogantia Hannibalis designatur. 528. extremo de litore Hispaniæ; conf. inf. v. 638; I, 141; VII, 171 sq. 529. De temeratis Alpibus, vid. ad III, 499.

531. Cæsorum heu stratis Nicander reposuit et deinde alii. 532. bacis Oxon. R. 1, Med. vid. ad III, 596. 535. mea terga conj. N. Heins.

Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris, Perpetiar, miseras quærentem exurere belli Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro, Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis, Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis, 540 Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat, Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque, Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.

536. Hunc Hasdrubalem. 537 sq. exurere belli Reliquias, regiones et loca, quæ mihi bella reliquerunt, quæ Hannibal nondum vastavit; cf. ad VII, 490. 538. vagus Afer, ut Quorum plaustra vagas rite trahunt domos apud Horat. Odyss. III, xxiv, 10; cf. sup. III, 291. 539. Imitat. Ge. I, 223, committas sulcis semina. 541. Uno condiderim tumulo, ut mox factum videbimus cæso Hasdrubale. --talia versat consilia in animo Italiæ genius vel imago. 543. Amyclæi nepotis, Claudii Neronis; cf. ad VIII, 412.

536. Hunc, non Nunc, Col. Deinde vastis qui nunc sese intulit armis suspicari possis, quæ sunt ipsa verba Virg. Æn. X, 768, et tam multitudinem quam magnitudinem armorum armatorumque designare possunt. 537. exurere bello malebat Drak. 542. Deumque hominumque Oxon. et Put.

Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma, Pœnum vicini servabat cespite valli. 545 Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago: «Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem. Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis, Audendum est, quod, depulso quoque mœnibus hoste, 550 Victores fecisse tremant: fulgentibus armis Pœnus inundavit campos, qua Sena relictum Gallorum a populis servat per secula nomen.

544. Cf. Liv. XXVII, 40 seq. 545. servabat, confer VII, 522. 546. Clausorum decus, vid. ad VIII, 412, et XIII, 466. 549 seq. Hæc ipsa esse Claudii verba apud Liv. XXVII, 43, jam vidit Drak. «audendum aliquid inprovisum inopinatum, quod cœptum non minorem apud cives, quam hostes, terrorem faceret, perpetratum in magnam lætitiam ex magno metu verteret.» --si patriæ fatis vis addere aliquid, h.e. ejus fortunam adjuvare; ut addere fatis cursum XII, 45, et similia, de quibus vid. ad IV, 731. An poeta vires pro fatis scripsit? conf. Virg. Æn. IX, 717. [550.] quod Victores fecisse tremant, quod ita arduum et periculosum sit, ut, quum perpetratum fuerit, ipsi victores rei magnitudinem admirentur: qua felici brevitate sententiam summi ponderis et magni ambitus expressam adnosco; Ern. 552 seq. qua Sena... nomen, cf. ad VIII, 453, et Liv. XXVII, 46. --Sena fluvius, et Sena Gallica urbs Senonum in Umbria.

Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas, Serus deletæ post auxiliabere Romæ. 555 Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri Damnavi tumulis Pœnorum atque ossibus agros.» His dictis abit, atque abscedens visa paventem Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.

556. Metauri, vid. ad VII, 486. 557. Damnavi, destinavi, sed illud acerbius et fortius; Ern.

555. dilectæ Put. 556. Matauri Colon. vid. ad VII, 486. 558. abscedens Col. Ben. Asul. Dausq. Cell. absedens Put. abscendens Tell. Vulgo ascendens. Deinde jussa paventem R. 2, et alii codices, teste Marso, et prob. Lefeb. ut sensus sit, timentem jussa adtrahere h.e. adtrahebat.

Rumpit flammato turbatus corde soporem, 560 Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas, Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phœben. Inde legit dignas tanta ad conamina dextras. Quaque jacet superi Larinas adcola ponti, 565 Qua duri bello gens Marrucina, fidemque Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.

561 seq. Milites contra Claudii Deos, ut faustum iter et felix pugna sit, precantur ap. Liv. XXVII, 45. [562.] Noctem, Astra et Phœben, Lunam, precatur Claudius, quoniam nocturnum est iter. 563. tacito sub lumine Phœbes, cf. V, 2; VIII, 638, et Virgil, Æn. II, 255, ubi vid. Heyne. 564. dextras, viros fortes; conf. ad XI, 539. «Ipse de toto exercitu, quod roboris erat, delegit,» etc. Liv. XXVII, 43; conf. inf. ad v. 655. 565. Confer Liv. l.l. --Larinas superi adcola ponti, vid. ad VIII, 402. 566. Marrucina gens, et Frentanus, vid. ad VIII, 519. --duri bello, conf. ad I, 558, et VI, 308.

Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes, Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis Hibernis, et Achæmenio velocior arcu 570 Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne, In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.

568. Prætutianus ager Piceno adjacet, inter Vomanum et Helvinum fluvios. Vina ejus laudat Plin. XIV, 6 et 7. 569 sq. Celeritatis notio magna orationis luxurie, ut passim, expressa. Ernesti similem comparat locum Claud. R. Pros. II, 198 sq. conf. et inf. v. 711 sqq. --penna, avibus, vid. ad III, 344, et IV, 121. De sagitta adciperem, ut inf. v. 630; VIII, 373, et X, 11, nisi mox Achæmenio arcus sequeretur. --Undæ hibernæ, ut χειμέριον ὕδωρ ap. Hom. Iliad. ψ, 420, torrens e tempestate orta; Gesner. ad Claud. l.c. Similiter χείμαῤῥος ποταμὸς apud Hom. Iliad. δ, 452; ν, 138, al. cf. Horat. Od. IV, xii, 3, et Serm. I, vii, 26. [570.] Achæmenio arcu, conf. ad VII, 646 sq. 571. Confer Liv. XXVII, 45, extr. 572 sq. Omnis spes victoriæ et fortunæ in celeritate posita: quæ sententia incommode et nimis argute enunciata; Ern. «Aut ruet in vestris, aut stabit Roma lacertis» Claud. bell. Gild. v. 460. Silium autem expressisse Homericum σοὶ ἐν γούνασι κεῖται, suspicatur Lefeb.

570. Achemonio quædam edd. 572. anticipes Putean. non inprob. Lefeb. si et Superi, en, stet reponatur, ut anticipare sit idem quod præripere, vel præcipere infra vers. 656, et apud Virgil. Æneid. lib. XI, v. 491, quum non anceps sit, qui v. 557, Damnavi, etc. adfirmative dixerit. Sed idem deinde nihil mutandum recte censuit.

Hortandi genus acer habet præcedere ductor. Illum augent cursus adnisi æquare sequendo, 575 Atque indefessi noctemque diemque feruntur.

574. Præire exemplo et labore iis, quos hortamur, efficacissimum genus hortandi est; Cell. adumbratio ex Æn. II, vs. 349: «si vobis audentem extrema cupido Certa sequi.» Ed. 575. «Milites adnisi illum ductorem æquare sequendo, augent cursus, atque, etc.» [576.] feruntur, vid. ad IV, 261.

575. Illum ardent, vel urguent æquare scribendum videbatur N. Heins. At conf. not. adnisi, non adnixi, scripti, R. 1, Med. Mars. confer ad II, 123.

At Roma adversi tantum mala gliscere belli Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse Auferri restantem animam: non arma, nec aurum, 580 Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.

577 seq. Conf. Liv. XXVII, 44, et sup. 515 sq. ubi brevior fuerat poeta. 579. uno vulnere, una clade. 580. restantem animam, quidquid virium supersit.

577. tantum et mala omnes scripti et R. 2, unde tantum, en, mala edidit Lefeb. ut sit elegantissima emphasis. 579. Spiravisse conj. N. Heins. et v. 581, quem fundat; non male, ut ad Romam ipsam referatur.

Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma Avertisse suo cognorit devia vallo, Hæsurum portis Pœnum: venisse, superbo 585 Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore Servandi decoris, quonam se fine minanti Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos. 590

584. Avertisse se, aversa esse, arma Romanorum a suo vallo, suis castris; conf. ad I, 539. 589. fine, modo (ut apud Gell. I, 3, extr. XIII, 20 al.), vel consilio. 590. Divos evadat iniquos, iram deorum averruncet.

582. Ita Col. et Oxon. non, ut vulgo, invadant, ad prælia, etc. 587. imo Col. Tell. Rom. 1, Parm. Med. Marsi Ven. prima, uno Oxon. Put. R. 2, Marsi sec. Asul. et aliæ, probb. Dausq. et Barth. Adv. IX, 17, ut consensus Patrum in timore designetur.

Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.

591 sqq. Conf. Liv. XXVII, 46. [593.] vallo custode, castra vallo munita.

Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem Floruerat primo clarus pugnator in ævo. 595 Mox falso læsus non æqui crimine vulgi, Secretis ruris tristes absconderat annos.

594... 600. «M. Livius erat multis ante annis ex consulatu populi judicio damnatus (scil. «quod prædam non æqualiter diviserat militibus» Frontin. Straton. IV, i, 45) quam ignominiam adeo ægre tulerat, ut et rus migraret et per multos annos et urbe et omni cœtu careret hominum, etc.» Liv. XXVII, 34, quod caput totum legendum est; conf. Liv. XXII, 35; Aurel. Victor de viris ill. c. 50; Pighii Ann. ad a. U.C. DXXXIV, et sup. ad VIII, 286 sq. 597. Secretis ruris, ut secreta nemorum dixit Ovid. Met. I, 594.

594. Belliger is Col. Tell. R. 1, Belligere is Put. Belliger his R. 2. Vulgo Belligeris. 597. Secretis, non Secretus, scripti et R. 2, ruris, non ruri, Col.

Sed, postquam gravior moles terrorque periclo Poscebat propiore virum, revocatus ad arma Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram. 600

598. Conf. Sidon. Apoll. II, 530 seqq. Drak. 599. revocatus, ut Camillus et alii. 600. donaverat, condonaverat, remiserat iram in patriam, ut inimicitias reip. donare dixit Cic. ad Div. V, 4 (ubi vid. Græv.), et διδόναι pro ἀντιδιδόναι Græci; cf. Musgrav. et Hœpfner ad Eurip. Cycl. v. 295, et sup. ad I, 487. Livius tamen, lib. XXVII, 40, memorat, eum plenum adhuc iræ in cives profectum esse ad bellum.

600. donaverat Col. Tell. R. 2, et Mars. in comment. Vulgo devoverat.

At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.

601... 625. Hasdrubal, multitudinem hostium crevisse sentiens, ad Metaurum fl. castra noctu movet, transiturus, luce exorta; conf. omnino Liv. XXVII, 47, cujus narrationem Silius vestitu poetici sermonis ornavit. --recentum Armorum conf. Var. Lect.

601. repentum, h.e. repentinorum, malebat N. Heins. Sed non video, cur displiceat nobis vulgata lectio. Recentes Neronis copiæ ex Lucanis adcesserant.

Pulveris in clipeis vestigia visa movebant, Et properi signum adcursus, sonipesque, virique Substricti corpus, bis clarum buccina signum. 605

603. Pulvis in clipeis, ex motu agminis vehementiori, et equi virique substricti corpus, ut strigosiores equi apud Liv. h.e. ex continuis itineris laboribus graciles, languidi; Ern. 605. Substricta et strigosa proprie dicuntur quæ contracta sunt et constricta, hinc tenuia et macie confecta, ἄτροφα; bis clarum buccina signum, etc. ut apud Liv. l.c. «adtendant, semel bisne signum canat in castris, el illud veterem ducem adsuetumque Rom. hosti movit, quod semel in prætoriis castris signum, bis in consularibus referebant cecinisse, duos profecto consules esse, etc.» Cf. Lips. de Mil. Rom. V, 9, p. 308, T. III, Opp. et sup. ad VII, 154.

603. movebant Col. et Oxon. ut ap. Liv. XXVII, 47. Illud veterem ducem... movit, quod, etc. manebant Put. Vulgo monebant. 604. Et properi signum adcursus Col. et Oxon. Vulgo Et propere signum ad cursus. 605. Stricti corpus, bis clarum quoque buccina signum Colon. quod recepit Lefeb. cujus hæc nota est: «Adcipe de coartatione, de qua vid. Liv. XXVII, 46, pr. et quæ in eo fuit signum properi adcursus, quod hinc videbantur Romani nondum sat temporis habuisse ad castra more solito ponenda.» Substricti corpus, clarum quoque b. s. emend. N. Heins. extruso voc. bis, de quo vid. tamen not.

Præterea gemino prodebant juncta magistro Castra regi: verum, fratri si vita supersit, Qui tandem licitum socias conjungere vires Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant) Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi. 610 Nec consulta fugæ segni formidine differt.

607 sqq. Verba Hasdrubalis, de quo Liv. l.l. «quonam modo alter consul ab Hannibale abscessisset, cura angebat. Minime id, quod erat, suspicari poterat, etc.»

609. patescant, non patescunt, Col.

Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant: Erepit, suspensa ferens vestigia, castris, Et muta elabi tacito jubet agmina passu. 615

612... 625. Conf. Liv. l.l. Poeta hunc locum eleganti oratione extulit, quamvis non sine luxurie colorum, quibus clandestinam Hasdrubalis fugam, eamque noctu factam describeret; Ern. --Nox, somni genitrix, ut μελαίνης νυκτὸς ἐκπαίδευμα, Ὕπνος, apud Euryp. Cyclop. v. 597, ubi vid. Cl. Hœpfner. 614. Eleganter tacita occultaque Hasdrubalis fuga exprimitur. --suspensa vestigia, ut mox tacito passu; conf. Ovid. Fast. I, 425 sq. VI, 338; Drak. ad h.l. et Schwarz. ad Plin. Paneg. c. 22, p. 55.

614. Erepit Col. et R. 2; Eripit Oxon. Eripuit Put. et Parm. Vulgo Erupit.

Inlunem nacti per rura tacentia noctem Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto Circumagit spatio sua per vestigia ductos. 620

616. Inlunem noctem, ut apud Anacr. III, 12; ἀσέληνον νύκτα, Drak. 618... 625. Cf. Liv. XXVII, 47, extr. 619. «Per tortuosi amnis (Metauri) sinus flexusque errorem volvens haud multum processit;» Liv. l.c. Vias, quas jam perfecerant cursu, repetebant errore cæco h.e. nocturno; Cellar.

616. Illunem Col. Parm. Ben. D. Heins. Cell. In lumen Oxon. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. Vulgo Illumen, vel Illumem. 617. vitantque sonos Col. vitant sonitus conj. Barth. Adv. IX, 17, quod recepit Cell. Vulgo vitant socios.

Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu In sese redit, hac, casso ducente labore, Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem, Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum. 625

621 seq. Conf. V, 139 seq. et IX, 227 seq. Cogitabis Hasdrubalem nocturni itineris errore, et fluminis, quod sequebatur, curvo flexu ita delusum, ut veluti in orbem illuc rediret, unde venerat; et munus tenebrarum, quibus ad fugam uti volebat, ademtum, quia hæ ipsæ tenebræ illum errorem viæ et orbem itineris fecerant; Ern.

621. sinuosis Col. Vulg. sinuatis, ut II, 172; XV, 173. --Nil interest. 624. Irriguum... orbem conj. N. Heins.

Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late Tempestas operit campos: nondum arma manusque Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem Hinc, jussæ Pœnum fugientem sistere, pennæ 630 Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus. Deponunt abitus curam, trepidique coactas Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.

626 sqq. Conf. Liv. XXVII, 48. [627.] Turbo equitum et ferrea tempestas, vid. ad I, 311. 629. tela bibunt cruorem, vid. ad V, 274. 630. pennæ, vid. ad VIII, 373, et X, 11. 631. Dictææ, conf. ad II, 90. --turbine nigro, conf. inf. v. 765, et sup. II, 37; IV, 551. 634. Constituant acies, vid. Gronov. ad Liv. XXVII, 16.

627. omnes emend. idem. Sed omnis ἀρχαϊκῶς pro omnes dictum crediderim. 629. permixta pro præmissa ed. Raphel. pessime, permissa Marsi Ven. posterior, probb. Dausq. et Gruter. ad Martial. X, 12. 632. prenderit Col. Vulg. prendidit, quod latinum non est. 634. Constituunt scripti et Parm. Vulgo Consistunt.

Ipse inter medios (nam rerum dura videbat) 635 Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque, «Per decora, extremo vobis quæsita sub axe, Per fratris laudes oro, venisse probemus Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat 640 Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ, Suetus ad Herculeas miles bellare columnas. Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.

635... 651. Confer Liv. XXVII, 49, quem locum etiam Silius inf. v. 742 seqq. expressit. 636. Sidonius ductor, Hasdrubal. 637. Conf. Var. Lect. 638. extremo sub axe, vid. sup. ad vers. 528, et VIII, 650. 640... 643. Fortuna populo Rom. calamitatibus studet probare, quales sint milites, qui devicta Hispania in Italiam venerint; Cell. et Ern.

635. dura jubebant maluerit N. Heins. 637. vocemque, non vocesque, scripti, intendens emend. N. Heins. quem vid. ad Valer. Fl. III, 269. Sed vox tensior etiam dicitur Quintil. XI, iii, 42, et alibi passim manus tendere ad cælum vel milites, quod tot exemplis a Drak. firmari non opus erat. Poeta autem verbum tendere duplici significatu posuit (vid. ad VI, 179), vel expressit Virg. Æneid. X, 667, duplices cum voce manus ad sidera tendit. 644. veniat Col. et R. 2, quod recepit Lefeb. prob. N. Heins. qui ad Ovid. Ep. Her. IV, 53, docuit, τὸ forsitan a poetis passim cum subjunctivo necti.

Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno 645 Corporibus properate solo: quicumque timeri Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes, Et pœna et latebris infracto Livius ævo Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro, Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri 650 Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»

645. spectacula, ut VIII, 554, vel θέαμα, rem spectandam, adspectum. --pleno, tecto, constrato. 647. Dux, Servilius, Æmilius Paulus, Marcellus. --jacet fratri meo, ab eo cæsus est. 648 sq. Contemtim de Livio, de quo cf. sup. v. 596 sq. --infracto ævo, senex debilis; conf. v. 651, 658 et 667, qui nisi obstarent, non ad senectutem referrem hæc verba, quum vix crediderim, Livium exactæ jam ætatis virum fuisse, quippe qui, si Livio, XXVII, 34, fides habenda, octavo, vel, si aliis, duodecimo post damnationem anno ad secundum consulatum pene invitus protractus est. Ex fastis intelligitur, eum a. U.C. DXXXIV, DXLVI, consulem fuisse. Quod si igitur nunc jam grandis natu fuit, priorem consulatum sero obtinuerit necesse est. 650. fratri, Hannibali. 651. turpi senectæ, Livio, seni decrepito, et qui populi judicio olim damnatus est. Sed præstat interpretari: cui ad pugnandum satis nec animi nec virium est. Silio enim præivit Virg. Ge. III, 96: «nec turpi ignosce senectæ», ubi vid. Cerda et Heyne.

645. Digna, viri, o corrig. N. Heins. 648. Et pœna et Col. Et pœne et Tell. Et pœnæ e R. 2, aliæque priscæ edd. Et pene e vulgatæ edd. Ex pœnæ l. edidit Cell. ex emend. Barth. Adv. IX, 17. 651. turpi, non turpis, Col.

At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles, Parta ingens: nunc adcumula cœpta ardua dextra. Heu! temere abducto liquisti robore castra, 655 Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem. Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»

652. Cf. Liv. XXVII, 45, inpr. 46 et 48. --clusisse, conf. ad XIII, 686. 653. pedibus, veloci adventu ex Lucanis. 654. adcumula ardua cæpta dextra, virtute. Conf. ad XI, 254. 655. abducto robore, ut ap. Liv. XXVII, 44, Pr. «Castra prope Hannibalem hostem relicta sine duce cum exercitu, cui detractum foret omne, quod roboris, quod floris fuerit.» Conf. ad v. 564. 656. Ni victoria factum temerarium absolvit, culpa liberat et eximit. «Adparebat, quo nihil iniquius est, ex eventu famam habiturum,» Liv. XXVII, 44; cf. et cap. 46, extr. --præcipe laudem, vid. Var. Lect. 657. Adventu tuo, quia vos advenistis. Ipse Nero ap. Liv. XXVII, 45: «Gloriæ quidem, inquit, ex re bene gesta partæ fructum prope omnem ipsos laturos. Semper, quod postremum adjectum sit, id rem totam videri traxisse.» Ernesti ad Cæsaris expeditionem Ponticam respici putat, et titulum trium verborum, veni, vidi, vici, in triumpho prælatum.

652. clusisse, non clausisse, Put. R. 1, Parm. Med. al. conf. ad VI, 451. 655. adducto quidam libri, adductæ Put. Deinde liquisti Col. Vulgo rupisti. 656. præcipe Ox. et Put. h.e. cape laudem, victoriam ex hoste refer, ante adventum Hannibalis; cf. v. 663 sq. et ad IV, 802. Vulgatam lectionem præripe tuetur Lefeb. et videtur omnino major ei vis subesse; conf. not. ad I, 570.

Parte alia, insignis nudatis casside canis, Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis, 660 Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro Jam nimium patulas Pœnis grassantibus Alpes. Quod ni veloci prosternimus agmina Marte, Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit, Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?» 665

658... 665. Hanc orationem poeta commentus est. --insignis canis capillis, nudatis casside, sine galea; conf. v. 666 sq. 661 sq. præcludite ferro Alpes, h.e. insigni clade Pœnis inlata efficite ne iterum Alpes transire conentur. Ernesti: Alpes veluti obstruite cadaveribus. 664. fulmen Carthaginis, vid. ad lib. I, v. 421, et VII, 106, et Virgil. Æneid. VI, vs. 843.

661. tantum præcludite Ox. R. 1, Parm. Med. 665. Qui, non Quis, scripti; cf. ad II, 645.

Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet. Illum, per cuneos et per densissima campi Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit, Turbati fugere Macæ, fugere feroces 670 Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.

666 sq. Sancit dicta ferro, conf. ad I, 305. [667.] obtectus senium, caput. --prælia miscet, vid. ad I, 69. Sic nostras Voltaire, Henriade, chant. VIII: D’Ailly portait partout la crainte et le trépas; D’Ailly, tout orgueilleux de trente ans de combats, Et qui, dans les horreurs de la guerre cruelle, Reprend, malgré son âge, une force nouvelle. Ed. 670. Macæ et Autololes pro Pœnis; conf. ad II, 60 et 63. [671.] Rhodani juventus intonsa comas, Galli, qui comam pascere solebant; unde Gallia comata. Ita Dausq. Cell. Drak. Ern. recte coll. Plin. IV, 17; XI, 37. D. Heinsius hæc adcipiebat de coma votiva, quam in bellum profecturi, fluviis potissimum, vovere, et reduces tondere consueverint, de quo vid. Hom. Iliad. ψ, 144 sq. Nonn. III, 343 sq. Stat. Silv. III, iv, 84 sq.

Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis Inproba miscebat securus prælia fati, Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis Fixurum vano tumidus promiserat ore. 675

672. Conf. simil. loc. I, 414 sq. --Nabis, sacerdos Jovis Hammonis; conf. ad II, 150. 673. miscebat prælia, vid. ad lib. I, v. 69; et Virg. Æneid. XII, 628; et X, 23; et Georg. lib. II, v. 282. --Inproba prælia, sæva, cum inmani furore (cf. ad IV, 536), quia securus fati (conf. ad XVI, 344) et fretus auxilio Dei sui mortem et pericula negligebat; Ern. 674. spolia templis fixurum, conf. ad I, 617 seq. et XIV, 650. --Itala, erepta Romanis eorumque sociis. 675. tumidus, conf. ad II, 288.

672. Fatidicus Med. Deinde Nabus Put. Nabin Æthiopes camelopardalim vocant (vid. Plin. VIII, 18, et Solin. c. 30), unde id nomen militi Africano inpositum esse suspicabatur Drak. Sed נביא orientalibus vatem ac sacerdotem dici, non male monet Lefeb. 674. Itala templis scripti et R. 2. Vulgo inproba terris; unde et tectis reponi posse putabat N. Heins.

Ardebat gemma Garamantide cærula vestis, Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo, Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.

676. Ardebat gemma vestis, ut mox gemmis galeam clipeumque adcenderat auro, conf. ad IV, 268; Virgil. Æn. II, 734; V, 88; Claud. Cons. Hon. VI, 167; Burmann. ad Val. Fl. V, 370. 678. adcenderat exquisite pro, clipeo utebatur, qui adcensus erat, h.e. fulgebat auro.

Casside cornigera dependens infula sacros Præ se terrores Divumque ferebat honorem. 680 Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis Spicula, et armatus peragebat bella veneno. Necnon, cornipedis tergo de more repostus, Sustentata genu per campum pondera conti Sarmatici prona adversos urguebat in hostes. 685

679. Casside cornigera, vid. ad I, 415. Perperam D. Heins. intelligebat galeam setis equinis ornatam, quod crines etiam cornua, ut Virg. Æneid. XII, 89, et κέρατα dicantur. --infula insigne sacerdotis. 681. incocta cerastis, infecta veneno, serpentis, cui nomen cerasta, unde mox armatus veneno; conf. ad I, 219 et 322 sq. 684. conti, hastæ prælongæ ac ponderosæ (unde pondera conti, de quo vid. ad II, 246, in Var. Lect.), amentatæ ut retrahi possent, prominentes per armos ac capita equorum, et, ob longitudinem pondusque, equitum genibus sustentatæ et innixæ, quibus Sarmatæ potissimum et Scythæ utebantur, ut cominus ferirent hostem, vel equo dejicerent; cf. Grat. Cyneg. 117 seq. Iscan. b. Troi. VI, 494; Tac. Hist. I, 79, inpr. Burm. ad Valer. Flac. VI, 162 et 234 sq. Gron. et Barth. ad Stat. Achill. II, 418 sq. Lips. de Mil. Rom. III, 7, extr.

679. conigera malebant Heinsii. At vid. not. 680. Divique, scilicet Hammonis, reposuit Lefeb. 681. erant conj. N. Heins.

Tum quoque transfixum telo per membra, per arma, Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat. Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores Barbarico senior, telumque intorsit, et una 690 Prædam animamque simul victori victor ademit.

688. Absportabat, ut summa in cuspide portat ap. Stat. Theb. VIII, 496, et vehit ap. Val. Fl. VI, 252. --magno clamore ovans, et ovans Hammona canebat conf. ad IV, 215. 689. tumores, vid. ad II, 288. 690. senior, Livius consul.

686. Tum quoque, non Tanto, Col. et R. 2.

Adsilit, audito tristis clamore ruinæ, Hasdrubal, et cœptantem Arabum raptare peremto Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa. 695 Jam conrepta miser geminis velamina palmis Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.

693. Hasdrubal Arabum, qui peremto Nabi spolia detracturus erat, occidit. 694. auro rigentes, ut apud Virg. Æn. I, 648, ubi vid. Heyne. 695. jaculum perlibrat in Arabum cœptantem, etc. nisi potius cœptanti Arabo... jaculum perlibrat legendum est. Durior est interpretatio Ernesti, qui cœptantem Arabum, accusat. absol. Græcorum more pro cœptante Arabo dictum existimat. 696. miser Arabus. Hinc v. 698, aurea fila; conf. Virg. Æn. XI, 75.

692. Adsilit Col. Adsistit Oxon. Vulgo Adstitit. 693. Arabum scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Vulgo Atabum. Utrumque nomen in monimentis antt. occurrere ap. Gruter. p. 59, n. 8, p. 687, n. 11, p. 914, n. 13, monuit Drak. 697. trepidos Putean. Teller. Rom. 1, 2, Mediol. Marsi Venet. prior al.

Concidit, et sacras vestes atque aurea fila Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem. At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ, 700 Qua celebre invicti nomen posuere Philæni, Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli Exercens cura, gelido nunc flumine soles Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba 705 Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ, Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret, Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.

700 seq. Canthus erat possessor arenæ, loci vel tractus arenosi ad Syrtes, qua parte, ubi, huic tractui celebre nomen posuere, h.e. dedere (vid. ad VI, 593). --Philæni fratres Carthaginienses, qui vitam suam devoverunt patriæ, vivi obruti, ut reipubl. terminos proferrent. Locus ille ab aris, quæ iis ibi consecrabantur, dictus οἱ Φιλαίνου, vel Φιλαίνων βωμοὶ, et situs prope majorem Syrtin, terminus ditionis Pœnorum in Africa; conf. Sallust. B. I, 79; Plin. V, 4; Strab. III, et XVII, p. 836; Valer. Max. V, 6, ext. 4, Mela I, 7; Polyb. III, 39; X, 40; Ptolem. IV, 3; Scylax in Periplo p. 45, ed. Voss. (p. 113, ed. Gron.); Solin. c. 40. 702. Suavissimus locus, et tam sententiarum quam verborum luminibus distinctus. Poeta forte exornavit Virgiliana Æn. VII, 538 sq. 703 sqq. cura molli, jucunda, ut apud Ovid. Fast. VI, 416; Trist. V, iii, 9, et al. [704.] Frangebat soles, vim æstus minuebat, ut æstus frangere Tago apud Martial. I, l, 15, et calor se frangit apud Cic. Or. I, 62. 708. Ovibus ad pastum abeuntibus, agni in ovilibus concludebantur, quorum quisque matrem domum redeuntem noscebat; Drakenb. coll. Martial. III, 58, ibique Gruter. in App.

700. Ita scripti, Rom. 2, et Benes. Vulgo At Canthus Lybicæ latæ possessor arenæ. In priscis edd. ex tribus verss. unus factus, At Canthus Rutulum obtruncat, cui mille sub altis, typographorum errore, in quem eos repetitio voc. Rutulum induxit; conf. ad lib. XVI, vers. 568. Marsus tamen in comment. vers. 701 et 702, exposuit, etsi ab ejus edd. exsulant. 702. ovium Colon Vulgo Obium. Deinde Rutulum obtruncat, non obtruncat Rutulum, scripti et antt. edd. 705. herba scripti. Vulgo umbra, quod forte non spernendum, lentus in umbra, ut apud Virg. Ecl. I, 4, non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. qui hanc lect. duobus veteribus, nescio quibus, firmari dicit. 707. ad septa, hoc est ovile, ut ap. Virg. Eclog. I, 34, et al., malebat N. Heins. et v. 708; matrem pro vulg. matres, ut ambiguitas vitaretur, et Poscentes. Illud recepit Drak. hoc ei acutum videbatur, ut quisque agnorum balatu matrem quasi vocaverit.

Obcubuit clipei transfixo proditus ære, Et sero ingemuit stabulis exire paternis. 710

709. clipei transfixo proditus ære, destitutus munimine justo, quia clipeus perforatus erat; Cell. Nempe æs molle fiduciam domini decepit, tramittendo ictum, cui resistere, quemque retro agere debuerat; Gron. Obss. III, 20; conf. sup. ad II, 247.

710. exire scripti. Vulgatum exisse retinuit Lef. Deinde parentis Col.

Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet: Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus.

711 sq. Luxuriantis ingenii verba, quibus Romanorum impetus adumbratur; conf. sup. 569 seq. 714. Conf. ad XIII, 587.

713. Borea pontus furit emend. N. Heins.

Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes, 715 Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci Laxat vis subita, et fessos errore viarum, Nec soli faciles; longique laboris anhelos Avertit patrius genti pavor: addere tergo Hastas Ausonius, teloque instare sequaci, 720

715 seq. Quo modo acies steterit, docet Liv. XXVII, 48. 717. Gallorum «pars magna ab signis aberant, nocte dilapsi stratique somno passim per agros; et qui aderant, itinere ac vigiliis fessi, intolerantissima laboris corpora, vix arma humeris gestabant;» Liv. l.c. conf. sup. ad IV, 311. 718. Nec soli faciles, non idonei ad tolerandos solis calores; Mars. conf. ad I, 615. --laboris, ob laborem, anhelos, ejus inpatientes. 719. pavor genti patrius, a parentibus traditus, h.e. naturalis, ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω apud Callim. H. in Apoll. conf. XVI, 236, sup. ad I, 82, et Ernesti clav. Cic. --Addere, vid. ad X, 105.

717. vis subita Col. Ox. Tell. Vulgo vi subita. 718. solis faciles, duo veteres, teste ac prob. Lefeb. ac solvi faciles conj. Dausq. 719. genti, non gentem, scripti.

Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis, Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.

722... 727. Cf. Var. Lect.

721. Thyrmis Col. Vox Gallica, quæ fulmen significat; Lefeb. Thirius R. 2. In aliis edd. antt. Tirrus, vel Tyrrus et Thyrrus. Vulgatum Tyrus primus edidit Mars. in Ven. poster. contra metrum. Turus reposuit Cellar. quia Turias Hispaniæ fluvius, et nomina quoque Rhodani ac Mosæ a fluviis sumta sint. Non male! cf. ad I, 306. Gallis quidem militibus non recte Turum Hispanum jungi posse existimabat Drak. Sed in exercitu Hasdrubalis etiam Hispani erant. 722. sagitta pro vulgato sagittæ reposui cum Lefeb. et Ern. Forte et aliud mendum his verbis subest. Sensus tamen est, quod N. Heins. jam monuit, saucium sagittæ vulnere Morinum lancea deturbatum porro fuisse ex equo.

Cedentes urguet, totas largitus habenas, Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert 725 Cornipedem: tunc aversi turgentia colla Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.

724. Cedentes, scilicet turmas Col. Cedentis Oxon. et Put. Vulgo Cadentem Cedentemque. Post habenas comma posuere Drak. Lefeb. Ern. Sed jungenda sunt verba: totas largitus habenas equo. Sic alibi dare, vel inmittere habenas equis, classi, etc. 726. fugientia colla malebat N. Heins. ut fugientia terga II, 250, et VIII, 1; conf. ad XIII, 171. 727. Destitit scripti. Decidit Parm. Med. Dicidit R. 1, et Ven. Marsi. Discidit ad marg. R. 1. Disjicit non male conj. N. Heins. et proxime lectioni antt. membranarum, in quibus semper fere Dissicit, vel Dessicit scribitur; conf. ad IX, 538. Deripit emend. Lefeb. conf. ad IX, 29; X, 318, et not. ad VII, 704.

Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu) 730 «Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes, Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis Donarunt pravi suffragia tristia campi!»

730. Cellar. «Porcius Cato, levi armaturæ præfectus, Liv. XXVII, 48.» Sed ibi L. Porcium Licinum memorari jam monuit Ern. --vibrabat, scilicet se, ultro citroque se movebat, ferebatur, ardore pugnandi huc illuc raptus; conf. ad I, 539. --medio tumultu pugnæ, ut φλοῖσβος et al. ap. Hom. 731. Utinam Livius consul primus Tyrio juveni, Hannibali, Alpes transituro, obpositus fuisset! --Si vox optantis, ut εἰ, εἰ γὰρ; conf. Virg. Æneid. VI, 187 (ubi vid. Heyne); VIII, 560 al. --primas, primum, id est, in principio belli, amisimus Alpes, quoniam hic mons propugnaculum quasi Italiæ est; quo superato jam victi Romani videbantur. Ed. 732 seq. quanta dextra, quam fortis vir, cessavit Latio succurrere, vel otiosum se spectatorem præbuit calamitatis Romanorum! Apud Liv. XXVII, 34: «indigno injuriam a populo factam, magnoque id damno fuisse, quod tam gravi bello nec opera nec consilio talis viri usa respubl. esset.» [733.] quot funera Pœnis donarunt, etc. Conf. ad I, 487, et simil. loc. II, 326. 734. suffragia tristia pravi campi Martii, ubi populi judicio damnatus est, et a publicis negotiis remotus; conf. v. 596 seq. Ernesti hæc dicta putat obscura adlusione ad Varronem consulem, temerariis populi suffragiis creatum, cladisque Cannensis auctorem. Conf. VIII, 255 sq. et IX, 636.

730. vibrarat Oxon. et Put. vibrat Tell. 732. Verba hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra absunt ab Oxon. Put. et primis edd. Post foret vulgo colon vel comma ponitur, ut verba seq. hei mihi, etc. sint apodosis. Ego substitui signum exclamandi, vid. not.

Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem 735 Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas. Celsus, ceu prima reflorescente juventa, Ibat consul, ovans major majorque videri. Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam, 740 Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?

735 sqq. cunctis, ceteris omnibus populis, unde præter Gallos Hasdrubalis exercitus conlectus erat; Drak. --pavorem induerat, incusserat; conf. ad I, 38. --fortuna Sidonia, Pœnorum, ruebat, ut XVII, 172, et al. vid. Ind. --Rutulos, Romanos. --Victoria verterat alas, vid. ad lib. XIV, v. 675. 739. Cf. I, 496 seq. ibique not. et Ovid. Met. VII, 639. 741. Ductor Agenoreus, Hasdrubal, vid. ad I, 15. 742. Cf. sup. ad v. 635.

735. cuneisque legendum videbatur N. Heins. 737. Rutilos Col.

Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum 745 Principium, mihi cognatum Sidonia Dido Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque, Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris 750 Æquant germano passæ mea prælia gentes.»

743. senex Livius consul. 745 sq. Bene Ernesti: «Heroes ut sibi auctoritatem concilient, originem et natales jactant, ut v.c. IV, 150. Sed quis adrogantiam jactantis Hasdrubalis ferat? Quamvis hæc potius poetæ culpa est, qui, dum singula auget dicendo, in vitium incurrit, et a tramite naturæ aberrat.» De Belo confer I, 71 seq. et 87. --avorum Principium, generis nostri princeps et auctor; Drak. v. ad I, 479. 750. Bætis in oris, in Hispania; conf. ad I, 146.

743. annis Col. amnis Tell. Vulgo armis. 744. in annis Oxon. num... num conj. N. Heins. 747. mirandus Ox. Belo numerandus Med. belli memorandus (ut venerandus senectæ, curæ, sceptri, II, 409; VI, 574; XVI, 249; damnandus facti, VI, 191; laudandus vitæ, I, 585; V, 561; lugendus formæ, III, 424, et similia) vel Belo adnumerandus emend. N. Heins. et posteriorem conj. recepere Lefeb. et Ern. Ego priorem prætulerim, et verba memorare ac numerare sæpe a librariis inter se commutari, docent Drak. ad h.l. Heins. ad Ovid. Trist. I, iv, 1; Gron. in gustu ad Stat. Achill. I, 13; cf. sup. II, 4. 751. Æquat Col.

Talia dum memorat, medios ablatus in hostes, Ut nova conspecti fulserunt consulis arma, Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras Ærati clipei et loricæ tegmina summo 755 Incidit haud felix humero, parceque petitum Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore: Vana sed optanti promisit gaudia Pœno.

752. Conf. Liv. XXVII, 49. --ablatus cursu et impetu; cf. ad V, 633. 753. «Inter Livium Hasdrubalemque ingens contractum certamen erat, atroxque cædes utrimque edebatur, etc.» Liv. c. 48. Hinc poeta fingit, Livium ab Hasdrubale vulneratum esse. 754 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 476 sq. ubi tegmina summa ad loricam, non omnia ad clipeum referenda esse, ex voc. tandem, et ex nostro loco probabile sit. Hasta primum per clipei oram, ἄντυγα, deinde per loricam adacta in humerum: id quod verbis perspicuis Silius, et Maro paulo obscurioribus enuntiat. 756. parce, leviter, perstrinxit, ut strinxit apud Virg. l.c. conf. ad V, 273 sq.

752. Talia commemorat, vel aufertur in hostes conj. Dausq. 755. tegmina Put. recte. Vox petita ex Virg. Æneid. X, 476, ex quo loco etiam tegmina summa suspicari possis cum Drak. h.e. superiorem loricæ partem. Sed summo humero non minus bene et eodem sensu dicitur. Vulgo tegmine. 757. Præstrinxit emendav. et edidit Lefeb. At vid. not.

Turbati Rutuli, confusaque pectora visu Terrifico: tunc increpitans conamina consul: 760 «Femineis læsum vana inter cornua corpus Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.

759. Rutuli, Romani. 762 sq. Imitat. Homer. Iliad. λ, 389: Οὐκ ἀλέγω, ὡσεὶ με γυνὴ βάλοι, ἢ πάϊς ἄφρων e quo uno duos versus efficit Silius; D. Heins. --cornua Barthius (Adv. IX, 17) refert, ad insultus, vel ad sacrorum muliebrium carmina buccinarumque festarum concentum; Gron. (Obss. I, 17) ad furores orgiorum Bacchi feminarumque bacchantium, quarum vulnera, inter cornua inflicta, h.e. canentibus tibiis (quæ cornua dicuntur Ovid. A. A. II, 380; Met. III, 533; XI, 16, et Fast. IV, 181; Val. Fl. I, 726; III, 238; Juvenal. II, 90) minime superstitiosus consul elevet; Lefeb. ad iram muliebrem cassamque. Rectius forte adceperis de muliebri animo vel audacia, quo sensu cornua dicuntur Horat. Od. III, xxi, 18; Ovid. Am. III, 11, 6, et A. A. I, 239. Sed vid. Var. Lect.

760. Tunc Oxon. Put. et R. 1, ad marg. quod recte receperunt Lefeb. et Ern. Vulgo tum, contra metri leges. 761. cæsum conj. Gronov. Obss. I, 17. Deinde vana inter crimina, vel vano conamine, vel certamine emend. Dausq. vana inter jurgia Barth. Adv. IX, 17, et Livineius. Recte Ernesti: «Jurgia, non cornua, omni consilio comparationis apta sunt: nam in severis jurgiis erret fortasse, qui feminarum ungues leves vel suaves existimet.» Sed quomodo librarii cornua pro jurgiis, et tam difficilem expeditu lectionem pro tam perspicua ac vulgari substituere potuerint, vix adsequor. Equidem vana prælia reponerem, nisi et hæc scriptura a vulgata nimis ahhorreret. Ita plane congrueret locus Horat. Od. I, vi, 17, prælia virginum Sectis in juvenes unguibus aerium, et prælia h.l. vana dicerentur, quia mulierum sunt, non virorum, et in quibus levia, non letalia infliguntur vulnera (conf. v. 763, 764), vel sectis pugnatur unguibus, quæ dilectum hostem non admodum lædunt, h.e. vulnerant.

Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens Telorum vis, et densa sol vincitur umbra. 765 Jamque per extentos alterna strage virorum Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.

763. suerint, consueverint. --Quanta vulnera, quæ Florus, II, 7, ultra mortem patere dixit; Drak. 765. Conf. supra ad v. 631. 766. extentos, late sparsos, stratos. Proprie extenta, late fusa jacent corpora in campo. 767. fusa, recumbentia, ut fusa jacent pro simpl. jacent dictum sit (vid. ad III, 57, in Var. Lect.), vel potius prostrata, cæsa, vid. ad II, 112. 768. Junxerunt cadavera ripas Metauri, quoniam alveus iis replebatur totus, et fluvius strage eorum tamquam ponte jungebatur; conf. I, 52, et VIII, 668 seq. Eamdem rem, quamquam alia imagine, depingit Voltaire, Henriade, chant VIII: Les flots couverts de morts interrompent leur course, Et le fleuve sanglant remonte vers sa source. Ed.

767. demersaque Col. Ox. Tell. Asul. demensaque Put. Vulgo diversaque.

Ut, quum venatu saltus exercet opacos Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri, 770 Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans, Omnis Naiadum plenis comitata pharetris Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.

769. Poeta non numerum cæsorum exsequitur, ut Livius, XXVII, 49, sed eorum multitudinem epicis adumbrat coloribus, passim obviis; conf. inpr. Homeri hymn. II, in Dian. et Ovid. Met. II, 441 sqq. --saltus exercere, ut al. fatigare; conf. ad I, 63... 363, inpr. II, 74. 770. Dictynna, vid. ad II, 71. 771. Pro Pindi Schrader in Observatt. libro (Franequeræ, 1761; in-4to) ingeniose conj. Cynthi, quoniam gratissimus is mons Dianæ (quæ inde dicta Cynthia, sicut frater Cynthius), et Silius imitatur Virg. Æn. I, 498, nec quisquam poetarum venantem Dianam Pindi nemora peragrasse tradit, prætereaque similiter voces illæ apud Ovidium Metam. VI, 204, commutantur. --Mænala, conf. sup. ad IV, 363. 772. Naiades passim quævis Nymphæ dicuntur. 773. stridunt, conf. ad I, 334, et IV, 567. --De corytis, vid. ad II, 106.

773. Hunc locum, inmutatis quibusdam verbis, et duobus additis versibus, fœde interpolavit Nicander hoc modo: Turba ruit, cursuque leves nemora avia cingunt. Corythi interea stridunt, ductisque sagittis Pendentes saliunt, Nymphis obeuntibus arva. Tum per saxa feræ, etc.

Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ, Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco, 775 Multa strage jacent: exsultat vertice montis Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.

774. fusæ, vid. ad v. 767.

774. et per ipsa Oxon. per spissa cubilia, ut IV, 303, putabat aliquando N. Heins. 777. Gratam Col. et R. 2, Et latam Oxon. Put. et primæ edd. Vulgo Tum, vel Tunc latam.

Audito ante alios senioris vulnere, rumpit Per medios Nero sævus iter, visaque virorum Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est 780 Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem, Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,

778... 807. Et hæc commentus est poeta in gratiam Claudii Neronis, cui potissimum debebatur victoria. --rumpit iter, ut. I, 54, ubi vid. not. 779. virorum, Romanorum Pœnorumque, æquali pugna, dubia, in qua æquo Marte pugnabatur. 780 seq. Pauca æstuantis animi, sed magni ponderis verba, quibus dictis confestim exemplum bellicæ virtutis datur militibus. 784. Balænæ, ut leoni, lupo aliisque feris famelicis, comparatur vir fortis et in hostem ruens. --rabida proprie est bellua.

Per longum sterili ad pastus jactata profundo, 785 Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit, Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam, Absorbet late permixtum piscibus æquor. Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit, Elabere mihi: non hic nemora avia fallent 790 Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis, Ut quondam terra fallax deprensus Hibera Evasti nostram mentito fœdere dextram.»

785. Per longum tempus; cf. ad VII, 527. 786. saucia, ægrota, laborans, adflicta, scilicet fame, ut ap. Apul. Met. IV, p. 152. ed. Elm. Nam saucia dicuntur corpora, animi omniaque ea, quæ graviter adficiuntur et, dolores acutos sentiunt. 790... 793. Hæc Marsus et Cell. perperam referebant ad Pyrenæam silvam, quæ Scipionem fefellerit, quum Hasdrubalem persequeretur (vide supra v. 475 seq. 488), recte autem Dausq. et Drakenb. ad dolum vanaque promissa, quibus Hasdrubal, in Hispania loco iniquo deprehensus, frustratus sit ipsum hunc Neronem, et incolumis ex angustiis evaserit, simulans se de conditionibus acturum, quibus omni Hispania decederet; de quo strategemate, vid. Zonar. lib. II, Liv. XXVI, 17; XXVII, 44; Frontin. Strat. I, v, 19. Hinc Hasdrubal dicitur fallax, et v. 807, infidum caput. [793.] Evasti, evasisti, conf. App.

Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus. Nam latere extremo cuspis librata resedit. 795 Invadit stricto super hæc interritus ense, Conlapsique premens umbone trementia membra, «Si qua sub extremo casu mandata referri Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.»

794. ictus futilis, vanus, inritus, ut V, 297; conf. ad VII, 629. 798 sq. Similis sarcasmus victoris passim obvius; conf. ad I, 383 et 398.

795. librata Col. Vulgo vibrata. Nil interest.

Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo. 800 Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit Actutum vindex; mea si suprema referre Fratri verba paras, mando, Capitolia victor Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura 805 Ferventemque ira mortis transverberat ense, Et rapit infidum victor caput: agmina fuso Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.

800 seqq. Verba virtuti Hasdrubalis consentanea, de quo Liv. XXVII, 49: «Ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans cecidit.» 801. Utere Marte tuo, ut apud Virg. Æn. XII, 932; conf. sup. ad I, 118. --manibus adsit vindex, quod et optat moritura Dido apud Virg. Æn. IV, 625 sq. 804 seq. Conf. III, 86, et ibi not. --cineri Jovis, simulacro ejus cinefacto; Dausq.

806. mortis, non Martis, Ox. Put. Tell. R. 2, Ben. Asul. Gryph.

Jamque diem solisque vias nox abstulit atra, Quum vires parco victu somnoque reducunt; 810 Ac, nondum remeante die, victricia signa, Qua ventum, referunt clausis formidine castris.

807. rapit, ut VII, 704. --infidum caput, vide supra ad v. 790 sq. 809. «Nero ea nocte, quæ sequuta est pugnam, citatiore, quam inde venerat, agmine, die sexto ad stativa sua atque ad hostem (Hannibalem) pervenit;» Liv. XXVII, 50 pr. --solis vias, ut XVI, 659, cursum, vel spatium, quod sol percurrit, et hinc solem, seu diem. 810. parco victu; nam cibus uberior stomacho lassorum et valetudini nocet; conf. Valer. Fl. II, 70, et sup. ad VI, 95.

809. vias scripti et R. 2, vicens Tell. Vulgo vices, non inprob. Draken. quum sol et luna per vices adpareant. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. I, 283, et exempla a Drak. congesta; solis jubar malebat N. Heins. Deinde atras Put.

Tum Nero, procera sublimia cuspide portans Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit, Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum 815 Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella, Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant, Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»

813. «C. Claudius consul quum in castra redisset, caput Hasdrubalis, quod servatum cum cura adtulerat, projici ante hostium stationes, captivosque Afros vinctos, ut erant, ostendi, duos etiam ex iis solutos ire ad Hannibalem, et expromere, quæ acta essent, jussit,» Liv. XXVII, 51. 814. Cannas pensavimus, etc. ut apud Liv. c. 49: «Numquam eo bello una acie tantum hostium interfectum est, redditaque æqua Cannensi clades vel ducis, vel exercitus interitu videbatur.» --Cannas, cladem Cannensem, ut Trebiam, etc. 816. duplica bella, etc. Cf. v. 516 sq.

Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo Constanter mala, et, inferias in tempore dignas 820 Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.

819. Pœnus, Hannibal, de hac clade certior factus per nuntios. --minuit ferendo. Eamdem sententiam conf. apud Hor. Od. I, xxv, 19: «... levius fit patientia Quidquid corrigere est nefas,» Ed. 820. inferias, etc. Cf. IV, 232, 465; V, 213.

Tum, castris procul amotis, adversa quiete Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.

822. «Hannibal tanto simul publico familiarique ictus luctu, adnoscere se fortunam Carthaginis, fertur dixisse, castrisque motis... auxilia in Bruttium agrum traduxit,» Liv. lib. XXVII, cap. 51, extr. --quiete, abstinendo a prælio et omni expeditione militari, ac milites in castris continendo; Drakenb. «Neque ipse se obtulit in tam recenti vulnere publico privatoque, neque lacessierunt quietum Romani;» Liv. XXVIII, 12. 823. exclusit, vitavit, vel prohibuit; confer XVI, 1 seqq. --Recte quidem egit Hannibal, quum lacrymas compressit; sed incautissimus sane fuisset, si ea, quæ memorat Livius, dixisset coram suis militibus. Ed. Sic ea exponit V.C. Montesquieu, Grandeur et Décadence des Romains, c. V: «Encore faudrait-il que les discours qu’on fait tenir à Annibal fussent sensés. Que si, en apprenant la défaite de son frère, il avoua qu’il en prévoyait la ruine de Carthage, je ne sache rien de plus propre à désespérer des peuples qui s’étaient donnés à lui, et à décourager une armée qui attendait de si grandes récompenses après la guerre.» Ed.

822. caute pro quiete conj. N. Heins. et v. 823, dubii Martis.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XV

5v. [1] 31n. ut graciles sient, etc.» [» deest] 229v. sup. III, 392 [292] 262n. præcipue pura et ἀπόρφυρα [ἀπύρφυρα legitur] 306n. scilicet ἕνεκα, propter Dianam [ἔνεκα legitur] 347sq. n. Conf. Liv. l.l.c. 26. [sic scriptum]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEXTUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.

Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti prohibet; 11-14.

Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus ducem seditio exsisteret; 15-22.

Romanorum contra cœptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in Hispania quoque, unde Pœni pelluntur; 23-27.

Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in iis stragem edit; 28-43.

Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.

Tanti viri præsidio orbati Pœni terga vertunt, et Hannon vivus capitur; 68-77.

Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; 78-93.

Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; 94-106.

Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte Tartessum revertitur; 107-114.

In Pœnorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc omine fausto flammæ capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.

Quo fœdere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem, opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat; 168-179.

Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius, terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.

Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.

Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.

Postero die orta luce adit Syphacem, et fœdus cum eo facit; 229-261.

Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni et captivitatem ei portendunt; 262-274.

Juncto fœdere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.

Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis propositis invitat; 284-311.

Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur; 312-456.

Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.

Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt; 527-556.

Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.

Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt, sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito frondescit et in quercum mutatur; 575-591.

Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.

Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya geratur; 603-644.

Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in Africam trajiciat; 645-700.

Bruttia mœrentem casus patriæque suosque Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus In tempus posita ad renovandum bella coquebat: Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis, Amisso taurus regno gregis, avia clauso 5 Molitur saltu certamina, jamque feroci Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto Prospectans scopulo pastor nova bella parantem. 10

1. Conf. Liv. XXVII, 51, extr. et XXVIII, 12. --casus patriæque suosque, cædem fratris et exercitus, cui is præerat; ut recens vulnus publicum privatumque ap. Liv. XXVIII, 12, pr. 2. adcepit, ut cepere, VII, 174. --aggere, castrorum vallo. 3. bella coquebat, vid. ad II, 327. --In tempus aliquod, aliquantisper, posita, omissa. 4... 10. Imitat. Virg. Ge. III, 220... 236, ubi vid. Heyne, et Scalig. Poet. V, 14. Comparatio spectat ad verba v. 10, _nova bella parantem_, et præclaro verborum apparatu expressa est.

9. rabidus, non rapidus, Col. h.e. ob amissum regnum gregis in furorem actus; Drak.

Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti Adjumenta forent, prava obtrectante suorum Invidia revocare animos, ac stare negata Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.

11... 22. Sententiæ ac verba petita e Liv. XXVIII, 12. --vigor, virtus ac vindicatæ cupido, cogebatur revocare animos, cohibere inpetum; nisi τὸ revocare pro infin. histor. adcipere malis, et τὸ cogebatur ad ipsum Hannibalem referre, quæ ratio alteri præferenda videtur. --hausurus, expugnaturus ac perditurus. 12. Supplementa militum, opes aliaque belli instrumenta non mittebantur Hannibali ob invidiam Hannonis, infesti Barcinæ factioni; cf. ad II, 276 seq. VIII, 21 sq. XI, 538 sq. 563 sq. XVII, 197 sq. Liv. XXIII, 14; XXVIII, 12. 13. stare, vid. ad I, 341, et IV, 44. 14. senio torpescere rerum, ut senescere, II, 457, ubi vid. not.

11. hausurus, non hausturus, Colon. Oxon. et priscæ edd. nisi quod in quibusdam ausurus; cf. ad VII, 584. Deinde Marti, non Martis, scripti. 13. ac stare ex ingeniosa conj. Gron. Obss. II, 22, recepere Cell. Drak. Lefeb. Ern. suadente N. Heins. Vulgo agitare, quod otiose desidere interpretatur Barth. Adv. X, 7, ubi perperam provocat ad verba Porcii, a Donato in vita Terentii laudata; abitare emend. Dausq. male. Forte lenior medicina h.l. est: vigor... Invidia revocari, scilicet cœpit: animos (animum curis ac consiliis variis vel dolis) agitare negata Cogebatur ope, etc.

Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim 15 Quæsitus terror, velut inviolabile telis Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis, Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua Agmina, barbarico tot discordantia ritu 20 Corda virum mansere gradu, rebusque retusis Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.

15... 19. «Non lacessierunt quietum (Hannibalem) Romani: tantam inesse vim, etsi omnia alia circa eum ruerent, in uno illo duce censebant,» Liv. XXVIII, 12. --manu, virtute, parta formido ut IV, 47. 17. Cf. v. 51; VII, 6 sq. et 742. 18. dextris, militibus, recentibus, auxiliis, quæ vel a patria ipsi negabantur, vel intercipiebantur a Romanis, ut nuper, victo fratre. 19 seq. Confer Liv. l.l. 21. mansere gradu, in ordine ac fide, sine seditione; Cell. Formula petita a gladiatoribus, qui in gradu stant (unde et status), et adversarium gradu movere, vel de gradu dejicere ac depellere conantur; cf. Cuper. et Burm. ad Petron. c. 80, Gron. ad Senec. Agam. v. 515 et 549. --rebus retusis, ut al. fractis et adcisis; conf. ad I, 34, et VIII, 319, in Var. Lect.

19. dissona linguis Agmina auribus fuerit gratius; cf. III, 221. 22. ductori edidit Lefeb. sine auctoritate librorum et ne admonito quidem lectore.

Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera Auriferis tandem Phœnix depulsus ab arvis. 25

23 sqq. Silius Magonis veluti ὡς ἐν παρόδῳ mentionem facit, sed in Hannone devicto a Romanis et capto diutius inmoratur: præterea v. 26 sq. non priorem Magonis fugam (vid. Liv. XXVIII, 2) in mente habuit, sed alteram, Hasdrubale Gisgonis f. a Scipione pulso (Livius XXVIII, 16); et est hujus libri inprimis proprius character, ut rerum usque ad Carthaginem devictam gestarum magis emblemata et scenas insigniores, quam absolutam narrationem exhibeat; Ernest. Duplex etiam Silius prælium statuit, alterum cum Magone, alterum cum Hannone commissum; Livius vero lib. XXVIII, 1, refert, Hannonem, novum imperatorem, in locum Hasdrubalis Barcini recenti cum exercitu ex Africa transgressum, cum Magone castra junxisse, eodemque prælio utrumque ducem a M. Silano sub auspiciis Scipionis devictum fuisse; Drak. Meo potius qualicumque judicio versus 23... 27, universe agunt de adversa fortuna Pœnorum, ex Hispania a Scipione pulsorum, quam deinde poeta adcuratius exponit, et quidem ita, ut Hannonis tantum, pro Hasdrubale cæso substituti, mentionem faciat, quemadmodum etiam libro XV, solum Hasdrubalem, non et reliquos Pœnorum duces, respexerat. Silius enim, poetarum more, constanter res graviores, quæque ornatum poeticum admittunt, selegit, leviores autem, vel strictim adtingit, vel plane prætermittit silentio. Hinc etiam Magonis forte non meminisset, nisi is quoque Hannibalis fuisset frater, ut Hasdrubal; conf. ad v. 28. Postquam itaque insignem, quæ Romanorum cœpta adjuvisset in Italia, fortunam libro superiori descripserat, nunc ita pergit: Nec tamen in Ausonia, Italia, tantum res feliciter a Dardanidis, h.e. Romanis, gerebantur, sed etiam in Hispania, unde mox pellebantur Phœnices, h.e. Pœni, quorum pars adeo non ita multo post, a senatu Carthag. agitante pavore, quem ei adventus Scipionis incusserat, in Africam trajicere jubebatur cum Magone duce, qui tum a Romanis in agro Gallorum Insubrium victus erat et castris exutus; de quo vid. Livium XXX, 18, 19. Nam tum demum Mago in Libyam transmisit, nec de alia ejus fuga vel prælio cogitandum est.

Jam Mago, exutus castris, agitante pavore In Libyam propero tramisit cærula velo.

27. Post hunc versum Lefeb. ex Petrarchæ Africa XXXIV, alios inseruit, quos Silii esse putat, et huic loco aptissimos, quum Mago non redierit in Africam, sed antea mortuus sit. At tramisit tamen in Libyam, etsi non adpulit et cursum perfecit, vid. not. et de illo fragmento infra Comment de Silii vita et carmine Sect. V, fere ad finem.

Ecce aliud decus, haud uno contenta favore, Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris 30 Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.

28 seqq. Conf. Liv. XXVIII, 1. Vox ecce innuit, poetam nunc eas res commemoraturum esse, quibus vss. 23... 27, tamquam proœmium præmiserat. --aliud decus Nutribat, aliam gloriæ conligendæ occasionem dabat, Fortuna duci Romanorum in Hispania, Scipioni. --favore, quo adjuverat eum in expugnatione Carthaginis. «Novus imperator Hanno, in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex Africa transgressus, quum in Celtiberia brevi magnum hominum numerum armasset, etc.» Liv. XXVIII, 1. [30.] crepitantibus agmina cetris, Celtiberos vel Hispanos, qui prælium inituri clipeos gladiis pulsant, vid. ad III, 348. 31. raptabat, cf. ad IV, 218.

28. uno Col. tanto Put. parvo R. 1, Parm. Med. primo Oxon. cum reliquis edd. 29. Hannon, non Anno, scripti; cf. ad II, 277. 30. crepitantibus Oxon. crepidantibus Col. Vulgo trepidantibus. 31. captabat Ox. et Put. carpebat R. 1. Parm. Med.

Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat, Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor Magna adeo Ausonius majori mole premebat:

32. Non deerat Hannoni dextera, virtus. 33 seq. adeo omnia magna, magnas Hannonis virtutes, Scipio majori mole premebat, superabat (ut apud Ovid. Met. VII, 449, et ex Ponto, III, i, 116), vel inefficaces reddebat, et coercebat, ut hæc dictio petita sit a mole rem urgente eique incumbente, quæ prohibeat, ne illa emergere possit et vim suam exserere. Ad molem heroum referre nolim cum Ern. Si Livio, XXVIII, 1 sq. fides habenda, Silanus, non Scipio ipse, Hannonem Magonemque devicit, unde et comparatio hæc, quamvis venusta, aliena est ab h.l. nisi forte alios auctores sequutus est poeta, e quibus etiam hausisse videtur, quæ memorat v. 38 sq. Hannonem vallantem castra obpressum esse a Romanorum duce: nam Vesper, Hesperus, cœperat fundere, spargere, umbram non æquam, iniquam, ingratam, trepidanti, fortissimo duci concitato, ardenti cupiditate pugnæ, ab qua abstinere cogebatur caligine; Lenz.

33. omnia scripti. Vulgo agmina, prob. Dausq. sed illud longe elegantissimum judice N. Heins. qui etiam Magnum legi posse putabat, ut esset græcismus similis illi Maroniano Omnia Mercurio similis.

Ut Phœbe stellas, ut fratris lumina Phœben 35 Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus, Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit. Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo Fundere non æquam trepidanti cœperat umbram) Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu 40 Cæduntur passim cœpti munimina valli Inperfecta: supercontexere herbida lapsos Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.

35 seqq. Drak. comparavit Horat. Od. I, xii, 46 seq. Ovid. Met. II, 722, et Anthol. Gr. III, 33, epigr. 33, vel Diogen. Laert. VIII, 78. Observa autem orationis luxuriem. 39. trepidanti Hannoni, id est, properanti castra vallo cingere, non ad pugnam parato, contra quod innuit Lenz. sup. ad vs. 33. Ed. non æquam umbram, noxiam, quia proptor illam non vidit advenientes hostes; Cell. 42 seq. Pondera herbida sunt cespites, vallo muniendo congesti, unde nunc structi tumuli.

36. et, non ut, Col. 38. nam, non jam, scripti. 42. Vulgo male Inperfecta super contexere, etc. Præierea supercontexere una voce scripsit Drak. super contexeret Parm. super contexunt R. 1, ad marg. super texerunt malebat N. Heins. quia concessit subjungatur.

Vix uni mens digna viro, novisse minores Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ. 45 Cantaber ingenio membrorum et mole timeri Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis More securigera miscebat prælia dextra.

44... 67. De L. Scipione, Publii fratre, qui hoc loco Larum, Cantabrum fortissimum occidisse fingitur, longe alia tradit Livius XXVIII, 3. 44. Inter tot hostes vix uni fuit virtus digna postoritatis memoria. --minores, posteri, vid. ad VI, 550. 45. tradere famæ, conf. ad IV, 73. 46. membrorum ingenio, forma ac indole, vid. ad IV, 91; Burm. ad Ovid. Met. VI, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 85. 47 seq. nudus telis, sine armis; confer ad IV, 313, et Klotz. ad Tyrt. p. 65 sq. --More gentis, Cantabrorum aliorumque populorum, de quo vid. Liv. IV, 4. [48.] miscebat prælia, vid. ad I, 69.

45. operæ primus edidit Nicander in Junt. Sed pretium operis numerosius esse, jam monuit N. Heins. 46. ingenti membrorum mole corrig. N. Heins. cui ingenium membrorum insolentius videbatur. 47. nudus teli conj. idem. Sed vulgatum quoque bene se habet; conf. IV, 313; V, 449, et inf. v. 172.

Et, quamquam fundi se circum pulsa videret Agmina, deleta gentilis pube catervæ, 50 Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis Adversæ; seu læva acies in bella vocaret, Obliquo telum reflexum Marte rotabat. At, quum pone ferox aversi in terga veniret 55 Victor, nil trepidans retro jactare bipennem Callebat, nulla belli non parte timendus.

49... 57. Dexteritas et fortitudo Lari, quas ipse pugnando et tractanda bipenni declarabat, per partes singulas recensentur poetico more; Ern. --fundi, vid. ad II, 113. 51. Cæsorum inplebat solus loca, solus in eorum succedebat locum tantumque virtute præstabat, quantum populares, si viverent, præstare potuissent; jacturam locumque eorum quasi resarciebat. 52. expleri, explere, satiare mentem. 53. seu læva acies... vocaret, si a latere et oblique eum hostis petebat; hinc obliquus Mars erit ejus qui obliquo ictu hostem percellit, et ita reflectitur telum cum ipso corpore pugnantis; Ern.

54. refluxum Col. reflexus reposuit Lefeb. refugum Mavorte conj. N. Heins. 55. aversa in terga subiret malebat idem.

Huic ducis invicti germanus turbine vasto Scipio contorquens hastam, cudone comantes Disjecit crines; namque altius acta cucurrit 60 Cuspis, et elata procul est ejecta securi.

58. ducis germanus L. Cornelius Scipio, Asiaticus postea dictus; cf. v. 576. --turbine, ut I, 41, et al. 59. De cudone, vid, ad VIII, 493, et Turneb. Advers. 1, 13. In Gloss. Labæi περικεφαλαίας εἶδος. --comantes crines, vid. ad IV, 515.

61. rejecta opinabatur idem, dejecta scripsit Lef.

At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira, Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras Pondere belligero pulsati tegminis umbo. 65 Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.

62. cui telum, etc. cujus impetus viresque ira augebantur. --telum, vid. ad II, 576. 65. tegminis, clipei, ut passim. 66. remeans, retracta. 67. inmortua telo, cecidit in terram, tenens securim; conf. XIV, 403 et 484. --dilecto telo, vid. ad I, 167, in Var. Lect. ubi dilectum ensem, épée de chevet. Ed.

67. directo telo (coll. Virg. Æn. VI, 57, parum apte) vel adducto t. emend. N. Heins. et v. 68, consors, h.e. una ac par fuga omnium.

Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors Avertit fuga confestim dispersa per agros. Nec pugnæ species, sed pœnæ tristis imago 70 Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum.

68. murus, Larus, vir fortissimus, præsidium suorum; cf. ad II, 576, et inprim. Klotz. ad Tyrt. p. 155 sq. 70 seq. Ernesti hæc similia esse putat verbis Scipionis, alia occasione dictis, ap. Liv. XXVIII, 32, «diis bene juvantibus sequerentur, non tam ad bellum gerendum, quam ad expetendas ab hominibus scelestis pœnas.» Ego potius crediderim, poetam ante oculos habuisse locum Livii XXVIII, 2, ubi refert, angustias et loca virgultis aspera ad fugam inpedimento fuisse Celtiberis, eosque ad cædem, velut vinctos, præbuisse.

71. cædentum Col. cadentum Oxon. Vulgo cedentum.

Per medios Hannon, palmas post terga revinctus, Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat. Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant, 75 Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini! Servitio si tam faciles, cur bella refertis?»

72 seq. Hanno vivus captus et Romam missus, vid. Liv. XXVIII, 2 et 4. [73.] lucem, vitam. --heu dulcia cæli Lumina, ut II, 223, ubi vid. not. Inest vituperatio Hannonis, qui, ut viveret, captivitatis ignominiam passus est; quo et pertinent acerba Scipionis convicia v. 77, si tam facili negotio vos capi patimini, et tam servitutis capaces estis, cur pugnam nobiscum restaurastis, cur non prorsus abstinuistis a bello? Ern. 75 sq. Et hæc σαρκαστικῶς dicta: En stultos et inbelles Pœnos, qui regnum adfectant, quod majus sit Romano! [76.] toga et armiferi gens sacra Quirini ut gens togata apud Virg. Æn. I, 282, ubi vid. Heyne. --gens sacra, vid. ad VII, 9. --armiferi Quirini Romuli bellicosi. 77. Servitio faciles, quia vivos se capi passi sunt; Cell. cf. ad I, 615. --bella refertis, ut III, 165, et XI, 28.

74. vitæ primus Nicander substituit pro lucem, quæ vox eleganter potius et δεινῶς repetitur; conf. ad XI, 357.

Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma, Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert Explorator eques: raptat dux obvia signa. 80 At, postquam optatam lætus contingere pugnam Vidit, et ad letum magno venientia cursu Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit, Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis 85 Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,

78 sq. Paucis describitur pugna Hasdrubalis Gisgonis filii a Gadibus reversi, cum Scipione, de qua vid. Liv. XXVIII, 12... 16, et Polyb. XI, 20 seqq. 80. dux Rom. P. Scipio. 85. profugos, Hasdrubalem, et, qui ad eum in Gaditanam provinciam pervenerat, Magonem. vid. Liv. XXVIII, 2. --dextra, virtute. 87. Mors patris et patrui mei ad virtutem et vindictam ab hoste sumendam vos excitant. --In sqq. color orationis ut ap. Liv. XXX, 21. «En umquam (h.e. umquamne, ecquando) ille dies futurus esset, quo vacuam hostibus Italiam bona pace florentem visuri essent?»

81. Ac Col. 84. Protraxtis... profugos Col. Protractis Oxon. Put. R. 2, et profugos etiam Put. profugo Med. Vulgo Protractus... profugus. Deinde vobis Put.

Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes. Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ 90 Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?»

88. haud me Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. Vulgo aut me, quod retinuit Drak. cui illud præferre videbatur imitationem Virgil. Æneid. X, 630, quæ nulla est. Dubitationem locum non habere, si mens præscia sit, et Scipionem nunc ita loqui, ut se certum de victoria esse milites intelligant, jam monuere Lefeb. et Ern. 93. tonitrus conj. N. Heins.

Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor Increpuit; tonuere feris clamoribus astra. 95 Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti, Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster, Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes; Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes, Torret anhelantem sævis ardoribus orbem; 100

94. clangor tubarum. 95. clamoribus, quibuscum acies concurrunt. 96... 102. Quantum hominum naufragio, aut peste, tantum nunc ferro absumuntur. Comparationes magis ad multitudinem cæsorum spectant (quod vel ex voc. quantum et inpr. ex v. 101 sqq. ubi illa multis verborum ambagibus adumbratur, patet), quam ad inpetum et celeritatem, qua cædes fiunt, quo eas refert Ernest. coll. IV, 243 seq. et XIV, 121. 99. Sirius, æstus, et pestis causa; conf. XIV, 621, et ibi not.

Tantum acies hominumque ferox discordia ferro Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum. Jam campi vallesque madent, hebetataque tela. 105 Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi. Stat tamen una loco perfossis debilis armis, Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.

102. Demetit, ut IV, 213. Non facile umquam hiatu terræ tot absorbentur, quot nunc ferro periere. Hæc nimium ad miraculum aucta sentio, et sequentia de rabie ferarum clementiora et remissiora sunt, quam ut imaginem inchoatam recte absolvant; Ern. 105. hebetata tela, ut apud Lucan. VI, 186; Senec. Octav. v. 526, et Curt. IV, 16; Drak. 107... 114. Conf. Liv. XXVIII, 16, et Polyb. XI, 24, qui Hasdrubalem cedentibus suis restitisse, nec tamen vulneratum esse tradunt. 108. concutit hastam pro stat et pugnat, ut passim apud Homerum.

103. haud strages ed. Lefeb. adjecta nota: «Sic omnes.» Quod si verum est, mireris, nullam lectionis varietatem notatam esse a N. Heins. vel Drak. in vulgatis certe edd. aut legitur, nec multum interest.

Nec finem daret ille dies animosaque virtus, Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo, 110 Et parco summum violasset vulnere corpus, Suasissetque fugam: rapido certamina linquit In latebras evectus equo, noctisque per umbram Ad Tartessiacos tendit per litora portus.

110. viro, Hasdrubali. 111. Conf. ad V, 273, et XV, 755 seq. --parco, levi. 112 seq. De fuga Hasdrubalis vid. plura ap. Liv. et Polyb. ll.cc. 114. Tartessiacos portus, vid. ad III, 399. Sed h.l. Gades designari videntur, quo Hasdrubalem ac Magonem refugisse Livius loco laud. tradit, et quam urbem non diversam fuisse a Tartesso putabant Plinius III, 21, Avien. Descr. Orb. 613; Sallustius in Fragment. et alii; conf. ad III, 396.

110. viro Colon. Oxon. Tell. vitæ Putean. Vulgo foret. Deinde perlapsa tegmen emend. Dausq. et tegmina Livineius. Vulgatum probabat N. Heins. coll. Liv. XXVIII, 11; Foribus ipsis duo perlapsi angues; conf. ibi Gronov. 111. vulnere, non pondere, scripti. En pro Et substituit Lefeb. ut passim. libasset pro violasset conj. N. Heins. Sed vulgatum firmavit Drakenborch. coll. Virg. Æn. XI, 277, 591, 848; XII, 797; Ovid. Met. XIII, 279. 113. avectus recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb.

Proximus in pugna ductori Marte manuque 115 Regnator Nomadum fuerat; mox fœdere longo Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum.

115 sqq. Masinissa, filius Galæ, regis Numidarum Massylorum, et socius Pœnorum (vid. Liv. XXIV, 49; XXV, 34; XXVIII, 13), ad Romanorum nunc partes transit (Liv. XXVIII, 16, 35), et regnum paternum, a Syphace expugnatum (Liv. XXIX, 29... 34; XXX, 5), Scipionis ope recuperat (cf. Liv. XXX, 11), a quo præterea amplissimis muneribus, Cirta oppido ceterisque urbibus et agris, quæ ex regno Syphacis in populi Rom. potestatem venerant, donatur (inf. v. 130; Liv. XXX, 15, 44); cf. Polyb. XI, 21; XIV, 3 sq. 8 sq. XV, 4, 5, 9, 12, 14, 18; XXI, 9; XXII, 4, et Appian. Punic. 10... 28, 32, 37, 41... 48, 67, 74, 93, 105 seq. proximus ductori, Hasdrubali, Marte manuque, virtute, fuerat, eum fortitor pugnando prope æquaverat Masinissa. «Caput rerum in omni hostium equitatu.» ap. Liv. XXVIII, 35. [116.] Nomadum, confer ad v. 171. [117.] Æneadum, Romanorum. --nomen superbum, conf. ad IV, 729.

117. Masinissa Putean. et plerique libri editi, ut et optimi ap. Livium. Massinissa in tabella ænea ap. Ursin. ad Cic. de Sen. c. 10, ut Porsenna, et metri causa Porsena, judice Drak. Dausqueius et alii Masanissa, vel Massanissa, vel Massanassa scribendum censent, forte rectius. Græcis certe plerumque Μασσανίσσης, vel Μασσανάσσης, vel Μασανάσσης dicitur; cf. Cl. Schweigh. ad Polyb. III, 5; XI, 21, et ad Appian. Hispan. c. 24, et Pun. c. 10; Gron. et Drak. ad Liv. XXIV, 49; XXV, 34.

Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, Carpenti somnos subitus rutilante coruscum Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est 120 Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.

118 seq. Masinissa fausto omine objecto, quod mater explicat, permovetur, ut Scipionem fœderis pangendi causa adeat: quæ res ita coloribus poeticis oblita est et figmentis epicis intertexta, ut sine Livio veram rerum gestarum rationem adsequi nullo modo possimus; Ern. conf. Liv. XXVIII, 16 et 35. Manifesta autem est et ab aliis jam notata imitatio Virgil. Æn. II, 682 seqq. ubi vid. Cerda et Heyne; cf. et Liv. I, 39, 41; XXV, 39; extr. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 193 sq. Casaub. ad Suet. Tib. 14. «Fulgor igneus, si urendo non noceat, celebritatis gloriam adferre creditur,» Saresber. Polycr. I, 13. Silii autem ingenio hæc fingendi locum dedisse crediderim verba Livii XXIV, 49 pr. «Filium Gala Masinissam habebat, septem et decem annos natum, ceterum juvenem ea indole, ut jam tum adpareret, latius regnum opulentiusque, quam adcepisset, facturum.» Veræ gloriæ ejus miracula addita, ut Marcii ap. Liv. l.c. Ascanii ap. Virgil. et aliorum. 119. coruscum adverb. 120. apex, non pileus, de quo Burm. ad Virg. l.c. et Gesner. ad Claud. l.l. cogitarunt, nam mox flamma dicitur; Ern. 121. Mitis flamma, ut apud Virg. levis apex, et tractu innoxia molli (vel mollis) lambere flamma comas: de tractu, vel potius tactu, vide Var. Lect. Nostri Virgil. Vol. II, p. 290. Ed. --hirta fronte, conf. ad XIII, 861.

118. cruda fuga conj. N. Heins. qui illam vocem in deliciis habebat; conf. Burm. ad Val. Fl. VI, 545; VII, 243, et sup. ad VI, 78; VII, 3; XIII, 532.

Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum Festinant gelidis restinguere fontibus ignes. At grandæva, Deum prænoscens omina, mater, «Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi 125 Condite, ait; duret capiti per secula lumen.

122 sq. Ipsa verba Virg. Æn. II, 684... 686. 124. mater, ut Tanaquil apud Liv. I, 39, et Anchises apud Virg. quorum tamen scientia auguralis notior est. 125 seq. Verbis sic sit adripit ex veterum superstitione anus omen et Deos salutat; Barth. Adv. XXI, 15. --portenta vestra secundi Condite, perficite læta, quæ nobis portenditis. Alii aliter exponunt: Barthius et Ern. firmate, vel conservate; D. Heins. «Condite secundi est secunda date: secunda enim auspicia, quæ adtestata dicebantur et fulgure constabant plerumque, condebant, h. est, confirmabant prima, quum fausta erant; quum infausta, quæ parentalia vocabantur, tollebant illa et destruebant quasi.» Hoc acumen, quod non mireris, displicebat Burm. qui ad Valer. Flacc. I, 531; multis exemplis docet, condere, quod instituere et in ipso principio decernere significet, proprium esse fatis verbum. [126.] duret capiti per secula lumen, perpetua sit gloria ejus æternamque imperium, vel æternitati consecretur nomen ejus, cujus caput clarum fore divino igni circumfuso portendistis.

122. tempora, non pectora, scripti, ut mox v. 128, et apud Virg. Æn. II, 684. 125. Sic sic primus edidit Marsus in Ven. poster. Antiquiorem lect. revocavi cum Lefeb. et Ern. portenta o vestra maluerit N. Heins.

Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas. Hic tibi Dardaniæ promittit fœdera gentis, Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis, 130 Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.»

130. Conf. sup. ad v. 115 sq. 131. Latiis fatis, fortunæ Romanorum, quorum postea constanter socius fuit et amicus: ut apud Lucan. III, 307; «populo communia nostro Fata tulit.»

127. tam læta e scriptis recepi, quod et rectius videbatur N. Heins. In omnibus edd. tu læta. 131. Latiis fastis Gryph. Nut. Raphel. Cellar. Modius, refragg. N. Heins. Drak. Lefeb. et Ern. sed prob. Burm. ad Val. Fl. II, 245, ubi monet, sensum h.l. esse, tua nomina, ut amici et socii regis, fastis Romanis adscribentur, quibus fœdus tecum initum consignabitur, et per quos nomen tuum in secula ibit. Non male! nec tamen spernenda lectio antiqua.

Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant Monstra, nec a Pœnis ulli virtutis honores, Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.

132. Recensentur causæ, quibus Masinissa motus partes Romanorum sequutus sit et fœdus pepigerit cum Scipione, primum clara monstra, h.e. omina manifesta, quibus imperii nominisque amplitudo portendatur, deinde quod a Pœnis nullo honore aliisve virtutis præmiis, vel adfectus esset, vel ea exspectare posset, denique quod Hannibalis fama ac res labi cœpissent; cf. ad v. 148. 133. Monstra h.l. non malo, ut sæpe, sed bono sensu, Virg. Æn. II, 680, sumuntur; Drak. Confer ad II, 650. 134. modestior armis, arma bellumque tractans minore impetu, animo, ira ac insolentia, ut contra victor, et cujus virtuti fortuna conjuncta est, ferox dicitur, et bello superbus Virg. Æn. I, 21, vel superbus virtute et factis supra X, 573; κυδιόων Homer. et insolentius hostem insequi Cæs. B. C. I, 45. Marsus exponit, minoris famæ ac nominis in re militari; et Ernesti, adtritus, vel fractus fortuna bellica, et fama pristina deminutus.

134. Hunc versum in recentt. edd. et primum quidem in Junt. excipit alius, a Nicandro procusus, Ire videbatur, Martisque liquescere famam, vel fama, ex emend. N. Heins. qui et senescere conj. quod adridere potest coll. Liv. XXIX, 3, extr. Hannibalem ipsum jam et fama senescere et viribus. Ernesti contra liquescerefama exquisite putat dici posse, cujus existimatio et gloria veluti diluta sit, et elanguerit ex pristino quasi robore. Idem monet, se non defendere versum, sed servasse, ut concinnior esset omnis locus, qui sine illo veluti claudicaret. Ego potius eum delevi cum Modio, Cell. et Lefeb. quoniam auctoritate optimorum librorum destituitur, eoque ejecto hic locus, in quo omnia pendent a verbis animum movebant, non modo integer est, sed etiam doctior, neque alienus a stylo Silii.

Aurora obscuri tergebat nubila cæli, 135 Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra. Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:

135. tergebat, serenabat, dimovebat. 136. Atlantiades sorores, Atlantis filiæ, Pleiades, seu Vergiliæ, quæ summo inane occidunt in occidentali parte cæli, dum Aurora et sol interea ab oriente emergunt, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 221, et Hermanni Mythol. tom. III, not. 258 sq. 139. Conf. Liv. XXVIII, 35. Sed in hac oratione, quam ex ea, qua Indibilis suo et Mandonii nomine Scipionem ap. Liv. XXVII, 17, adloquutus sit, desumtam putabat Drak., poetam suum potius ingenium (a quo etiam profecta oratio Scipionis, et quæ de donis, ab eo Masinissæ datis, referuntur infra vers. 154... 167) quam Livium sequutum esse, jam monuit Ern. 140. monita, vid. ad IV, 120. --sacræ responsa parentis; conf. sup. v. 124.

137. in Ausonios Oxon. Put. R. 1. Parm. Med. Mars. Gryph.

«Cælestum monita et sacræ responsa parentis, 140 Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus Avulsum Tyriis huc me duxere volentem. Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit 145 Incertæ mentis levitas, et mobile pectus; Aut spes et læti sectamur præmia Martis. Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem. Tu, quando Herculeis finisti prælia metis, Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem. 150

143. fulmina tua, vid. ad I, 421; apte inpr. h.l. de Scipione nato Tonantis, de quo vid. ad IV, 476. 148. Cf. ad I, 5. Recte jam monuit Dausq. Silium respexisse fallacem conditionem de spatio corii taurini magnitudine consignando, et perfidiam Pœnorum, qui Sophonisbam, Masinissæ pactam, Syphaci tradiderint; de quo vid. Appian Pun. 10, qui hanc præcipue causam Masinissæ fuisse dicit fœderis cum Scipione jungendi; conf. idem de reb. Hisp. c. 37. 149. Herculeis finisti prælia metis, totam expugnasti Hispaniam, nec desiisti vincere nisi in mundi fine; cf. ad I, 142, et IX, 185. Ed. 150. belli hujus parentem, causam et auctorem, scilicet Carthaginem Africæ.

149. Tu Col. Vulgo Et. 150. Hunc Marsi Ven. pr. operarum errore. Inde Hanc castigatum in Ven. poster. quam aliæ edd. sequutæ sunt. Hinc ad marg. notavit Cortius, non inprob. Ern. Sed languet, quoniam τὸ quando præcessit.

Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro Possedit regna, et scalas ad mœnia Romæ Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»

151 seq. gemino lustro, rotundiore numero, ut poetis mos est: nam Livius XXVIII, 16, 38, et fasti ab initio belli Punici usque ad debellatam Hispaniam tredecim annos, non quindecim, ut Dausq. et N. Heins. volebant, statuunt; Drak. Cf. Var. Lect. --Ille, qui, etc. Hannibal. --Laurentia regna, vid. ad I, 110.

151. tam gemino Put. tergemino, h.e. terno, ut XV, 190, emend. Dausq. et eamdem ob causam inf. v. 215, ter quinos, non inprob. N. Heins. et Lefeb. cujus hæc nota est: «Placet conj. hæc, si lustrum pro quatuor annis adcipias, ut diserte adfirmat Plinius: et verius fuerit, si demas unum annum, quam si tres habeas addendos.» Lustrum vero numquam tempus quatuor annorum dicitur, nisi ubi periodus designatur, vel de ea re, quæ quarto quovis anno fit aut repetitur, sermo est, ut ap. Plin. II, 47, ed. Hard. et Ovid. Fast. III, 165. Tempus etiam non exacte convenit, sive tergemino sive gemino scribas, et sive quinque, sive quatuor annorum spatium contineat lustrum: conf. not. Neque tamen dissimulo, conjecturis illis favere duo hujus libri loca inf. v. 628, et 688.

Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur, 155 Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis, Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis. Cetera quæ in Libyam portari incendia suades, 160 Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»

154... 167. Conf. sup. ad v. 139 sq. 156. bilingues socios, vid. ad II, 56. 158 seq. Venustissimæ urbanitatis plena sententia, mixta gravitate aliqua heroi decora, ex armorum commemoratione; Ern. 162. mentem fatigat, vid. ad I, 63.

159. stratæ Marsi. Ven. poster. errore operarum, quem plerique editorum recentt. fideliter expresserunt. 160. portari, non portare, scripti. Τὸ in exulat ab omnibus edd. ante Wolfii Basil. unde Lybiæ portari, vel properari conj. N. Heins. Locutionem portari Libyam pro in Libyam multis exemplis firmant Sanctius Minerv. IV, p.m. 502, et Voss. art. gram. VII, 42. Sed inter solœcismos eam refert Quintil. Inst. Orat. I, 5, Draken.

Hinc juveni dona insignem velamine picto Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse Dejecto victor Magone animique probarat, 165 Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem. Exin, firmato sociali fœdere regis, Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.

164 sq. stratum ostro Cornipedem, ut ap. Virgil. Æneid. VII, 277. --quem ceperat ipse, etc. Cf. ad V, 137. [165.] Dejecto ex equo, non interfecto, ut XV, 464, nam Magonem aliquem a Scipione occisum esse nemo tradidit. --probarat animi causa, ἕνεκα, propter animum, h.e. ferociam, ut apud Claudian. Cons. Hon. IV, 488. Cf. Heins. curæ sec. ad Claudian. p. 900. Sic et laudabat leti, IV, 259, similiaque passim. 166 sq. Poeta et pateram facit spolium, et equum. --galeam comantem, vid. ad IV, 515.

163. dono quædam edd. conf. Gron. Obss. IV, 14. 165. animique Col. avumque Ox. et Put. Vulgo animumque. 166. tum qua scripti cum qua R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ edd. In recentt. et cum qua. 168. formato Ox. et Put. Deinde sociati Regis recte, opinor, emend. N. Heins.

Massylis regnator erat ditissimus oris, 170 Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys. Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror Bellorum, nec non Marti delecta juventus.

170... 276. Conf. Liv. XXVIII, 17 sq. --Massylorum, vel Massyliorum rex proprie fuit Masinissa, et Massæsylorum Syphax. Inde constat, Silium duos populos vicinos confudisse: id autem tanto minus mirandum est, quod Syphax aliquando totum Masinissæ regnum obtinuit; Drak. Conf. Liv. l.l. Strab. XVII, pag. 829... 832; Intpp. Liv. XXIV, 48; XXIX, 29; Schweigh. V. Cl. ad Appian. Pun. c. 10, et ad Polyb. III, xxxiii, 15; VII, xix, 1. 170. «Magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africæ erat, opulentissimus ejus terræ rex, bello jam expertus ipsos Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam, quod freto exiguo dirimuntur, positis,» Liv. l.c. Conf. XVII, 143 sq. Appian. Pun. 10, et Hisp. 37. [171.] nudus virtute, vid. ad IV, 313. 171. quo, a quo, ut apud Curt. V, 7, «regia totius orientis, unde tot gentes ante jura petebant.» 172. extrema Tethys, ut III, 411, fines extremi regni Syphacis, ad oceanum Atlant. et fretum, quo ab Hispania dirimuntur, producti; confer Liv. l.c. et supra ad I, 141 sq. Propr. amnis Mulucha Bocchi Massæsylorumque finis ab occasu (Plin. V, 2), et inde Mauri ad Oceanum usque. 173. bellua, elephanti.

171. quoi olim scriptum putabat N. Heins. pro cui, vel quo litore jungendum.

Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro, 175 Gætulisve magis fucaret vellus ahenis. Has adjungere opes avidus, reputansque laborem, Si vertat rex ad Pœnos, dare vela per altum Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.

176. fucaret, inficeret (ut VIII, 436), vellus, lanam, Gætulis ahenis, purpura Gætulica; conf. v. 354, 568 sq. Plin. VI, 31, extr. IX, 36; XXXV, 6. 177. Conf. omnino Liv. XXVIII, 17, pr. --Has opes, Syphacem, opulentissimum Africæ regem, adjungere, conjungere secum fœdere. --reputans laborem, quanto gravius foret bellum, quanto major difficultas bellica, si vires Pœnorum hujus regis societate augerentur. 179. Africa bella, Africanum bellum, ut XVII, 11, vid. sup. ad I, 252, in Var. Lect.

175. Nec forte Put. torto ebore, (quod torno dolatum rasumque erat) vel nec tereti aut ebore conj. N. Heins. 176. aenis, ap. Col. sed nos ahenis hic, et ad V, 606, et VII, 642. Ed. 179. fera pro Africa perperam substituit indoctus Nicander.

Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ, 180 Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe, Hasdrubal adflictis aderat nova fœdera quærens Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.

180 sq. Cf. Liv. l.c. --carinæ, duæ quinqueremes. 182. Hasdrubal Gisgonis filius Hispania pulsus, et socer postea Syphacis. 183. ad Tyrios, Pœnos eorumque partes, Massylia signa, Syphacem, trahebat, trahere conabatur, ut reseravit, I, 14, et similia passim.

Audito, pariter populorum in regna duorum Advenisse duces, qui tota mole laborent, 185 Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi, Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne Imperat, et tanto regni se tollit honore. Tum lætos volvens oculos adversa per ora, Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro: 190

184... 188. Confer Liv. XXVIII, 18, pr. --Audito, vid. ad V, 106. 185. tota mole, omnibus viribus. 189... 208. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. VIII, 152... 171, ad quem locum, vid. Heyne.

190. prior, non prius, scripti.

«Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem. Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ 195 Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis Ductores miro quondam me cernere amore.

191. Dardanida, Romane; conf. V.L. 193. Scipiadæ, vid. ad VII, 106. --revocat mihi in mentem, nisi malis, refert, reddit, ut II, 634. 194. Conf. Virg. Æn. VIII, 166 sq. et Liv. XXIV, 48. --Erythia, Ἐρύθεια, insula, vel eadem cum Gadibus, vel inter Gades et Hispaniam sita, regia Geryonæ, cujus boves Hercules, occiso rege, in Italiam abegit; cf. Heyne ad Apollod. p. 386 sq. et Harduin. ad Plin. IV, 22, s. 36. --Herculeas Gades, conf. ad III, 14 sq. 195. Conf. ad III, 45 sq. 196 seq. Syphacem petiisse Gades et cum Scipionibus congressum esse, tradiderant forte alii, quorum scripta interciderunt, idque maritimi æstus spectandi causa, non, quoniam a Masinissa pulsus sit ex Africa, factum esse, rex h.l. comminisci videtur, honestam causam prætendens turpiori, quam fateri ipsum pudebat; Lenz.

191. Dardanide Put. et ed. Gryph. Sed vid. ad III, 650. 194. Erythia Col. Erychia Oxon. Vulgo Erythrea, vel Erythræa.

Tum mihi dona viri præda delecta tulere, Arma simul, regnoque meo tum cognita primum Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra 200 Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros Militiæ, qui dispersas sine lege catervas Vestro formarent ritu ad certamina Martis.

200. frena equorum Numidis ignota, vid. ad I, 215. 201 sq. Conf. Liv. l.l. --veteres Militiæ, vid. ad IV, 530. «Syphax oravit, ut unus ap. sese magister rei militaris remaneret, etc.» Liv. XXIV, 48. Junge eliam magistros militiæ, et veteres accipe dictos pro peritis, usu atque exercitatione præditis. [203.] ritu, arte, qua Rom. orbem domuere. Ed.

201. Non nolint emend. Gronov. Obss. IV, 6, p. 92, quod impense placebat N. Heins. qui etiam conj. qui cedere nostro Non norint jaculo, et recte monuit, verisimilius esse, commendari a Syphace ea munera, quam contemni. Hinc qui cedere nostris Non norint jaculis reposuit Lefeb. quem sequutus est Ern. Withof. emendat: qui (Romani ductores) cedere nostra Cognorant jacula. 201. veteres est emend. N. Heins. pro vulg. veteris, quod tamen ἀρχαϊκῶς scriptum videri potest.

Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis) Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis, 205 Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque, Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses.

205. nivei munera dentis, ex ebore facta. Conf. IX, 581 sq. 206 sq. uterque, pater et patruus tuus. [207.] ebur vaginæ sectilis, h.e. vagina ebore sectili ornata, κολεὸς πριστοῦ ἐλέφαντος Homer. Odyss. θ, 404; σ, 195; τ, 564. Nam proprie ebur est sectile, vel sculptile, torno dolatum rasumque, ut ap. Ov. medicam. fac. 10, et ex Ponto IV, ix, 28. Morem, eburnea vagina ensem ornandi (cujus etiam meminere Homer. Od. θ, 404; Virg. Æn. IX, 305; Ovid. Met. IV, 148), præcipue olim obtinuisse apud populos Africæ, quibus ingens elephantum copia erat, hinc etiam patet, quod postea Lusitani, ut refert Osor. in vit. Eman. Portug. regis lib. I, p.m. 25, apud nonnullas gentes, quæ ceteris cultiores haberi volebat, ejus rei vestigia invenerint; Drak.

204. Atque ego ex R. 2, ed. Lefeb. Deinde vestra Put. h.e. munera vobis destinata. Non male! Withof. non male conjicit vetera, ut ab antiquitate hæc munera landentur; vel potius, Ast ego quum contra, hoc est, vicissim (ita nostris quæ copia regnis), etc. verum hoc altero modo claudicat versus. Ed. vestro, scilicet patri, ex ed. Parm. et Ben. recepere Drak. Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. qui aliquando conj. Ast ego quum (præsto in nostris q. c. r.) Nunc auri obferrem, et certe obferrem malebat. Mihi potius τὸ ferrem exquisitius, et ellipsis in voc. vestro admodum dura videtur. Elegantiam certe ejus mihi non persuasit locus Terentii, a N. Heinsio laudatus, Andr. IV, iv, 25, ubi sermo Mysis a Davo interrumpitur, et τὸ vestri ad Pamphili pertinet.

Quare, age, lætus habe nostros intrare penates, Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente. 210 Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces, Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus.

208. habe intrare, intra, ut ap. Varr. R. R. I, 1, pr. --rogas, ut habeam curare; conf. tamen Var. Lect. --lætus te habe intrare, ad intrandum, hoc est, lætus, lubens intrato; Lenz. 209 sq. Quoniam magnitudo fortuno meæ vos ambos huc agit, agite, componite pacem mea auctoritate! rex enim fastu barbarico suspicabatur, componendæ controversiæ gratia ambos ad tantum arbitrum venisse; Barth. Adv. X, 7; confer omnino Liv. XXVIII, 18, pr. --Libycum Ductorem, etiam Hasdrubalem adduxit. 211. vos pro tu; conf. ad III, 222, in Var. Lection. --arces Carthaginis vid. ad I, 7.

208. have Col. pro habe; conf. Burm. ad Val. Fl. I, 671, et Draken. ad h.l. ave, h.e. sit prosperum tibi, vel cupide, libenter intra, conj. Barth. Adv. X, 7. Sed nihil mutandum, nisi forte pro imperat. malis habes h.e. potes, ut habeo dicere, polliceri, adfirmare, ap. Cic. Rosc. Am. 35, ad Div. I, 5, Liv. XLIV, 22; conf. Burm. l.c. Gronov. Obss. in Eccles. Script. c. 22, p. 244, et ad Senec. Controv. I, 1, p.m. 385. Sic et ἔχω διδάξαι, ἀποδοῦναι, etc. vid. Schleussneri Lexic. in N. T. p. 874, 875. 209. adfert Col. et Ox. abest Put. Vulgo habuit.

«Quanta per Ausonios populos torrentibus armis Tempestas ruat, et Latio suprema minetur, Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos 215 Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem Considunt bella, et deponitis arma volentes? Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.

213 sq. «Syphax utrumque contrahere ad conloquium dirimendarum simultatium causa est conatus,» Liv. l.c. Hæc exornavit poeta. --Tempestas δεινῶς de bello, unde et torrentia arma dicuntur. 215 sqq. Imitatio magnifici loci Virg. Æn. VII, 222 seqq. ubi vid. Heyne. --bibant cruorem, ut X, 268, et XVII, 412. --bis quinos, vid. ad v. 151. 219. memento, vid. ad III, 118. --te cohibere, ejus finibus contentum esse.

215. ter quinos corrig. Dausq. vid. ad v. 151.

Haud deformis erit vobis ad fœdera versis 220 Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus Scipio demonstrat; vanique absistere cœpti Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos. Suadendi modus hic: quodque est de parte diei 225 Exacti super, ad mensas et pocula vertunt. Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno, Et dura in noctem curarum vincula solvunt.

221. medius, arbiter inter duos litigantes, qui barbare mediator dicitur, et sup. VI, 347, pacis sequester; conf. Cerda ad Virg. Æn. VII, 536; Gierig. ad Ovid Met. V, 564; Barth. ad Claudian. Cons. Mall. Theod. v. 250, et Heins. ad Claud. in Rufin. II, 309. 222 sq. «Scipio abnuebat, aut privatim sibi ullum cum Pœno odium esse, quod conloquendo finiret, aut de republ. se cum hoste agere quidquam injussu senatus posse;» Liv. l.c. 225. modus, finis.

223. vanique Col. Vulgo namque illum; unde jamque illum emend. Dausq. et Cort. 225. modus his Parm. forte pro is.

Jamque novum terris pariebat limine primo Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant 230 Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem, Sed prorupturis rutilabant æquora flammis: Exigit e stratis corpus, vultuque sereno Scipio contendit Massyli ad limina regis.

229. Conf. sup. V, 24 sqq. et ibi not. 230. stabulis, vid. ad III, 399. [231.] juga et axem pro curru. 234. Massyli regis, vid. ad vers. 170.

229. limine Col. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. lumine Marsi Ven. poster. et inde aliæ edd.

Illi mos patrius fetus nutrire leonum, 235 Et catulis rabiem atque iras expellere alendo. Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque, Et fera tractabat ludentum interritus ora. Dardanium postquam ductorem adcepit adesse, Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti 240 Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta Albente, ac lateri de more adstringitur ensis. Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.

235 seqq. mos patrius, cf. ad I, 82. De hoc Maurorum more conf. I, 406; II, 440; III, 288 sq. Placebit in his jucunda et gravis verborum varietas, quam plerumque felici studio Silius exsequitur; Ern. 240 sqq. regni insigne vetusti decus sceptrum; conf. v. 244. [241.] læva manu gestari sceptrum multis exemplis docuere Dausq. ad h.l. Burm. ad Ovid. Amor. III, i, 13, et Val. Fl. II, 590. --vitta albente, fascia candida ac tenui, caput cingente, h.e. diademate; cf. v. 268, et Lips. ad Tac. Ann. VI, 37. 243 sq. secretis ædibus, in secreta et abdita domus parte. --hospes cum rege, h.e. et rex, residunt, ut ap. Sallust. B. I, 101. «Bocchus cum peditibus invadunt,» et Nep. Phoc. 2: «Demosthenes cum ceteris in exsilium erant expulsi» Cell.

235. nutrire Col. Vulg. nutrisse. 244. resident R. 1, Parm. Med. resedit ad marg. R. 1; cf. ad V, 3.

Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ: 245 «Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire Ad tua regna fuit properantem et maxima cura, O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus Tardavit medio pontus: non ardua regnis Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis 250 Unanimum pectus, sociusque adcede secundis. Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus Syrtibus, et latis proavita potentia campis Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus Certa juncta fide, et populi Laurentis honores. 255 Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.»

245. terræ pacator Iberæ magnifice de Scipione; conf. ad II, 483. 248. sceptri venerande, magne rex; conf. VI, 574. 249. ardua, difficilia ac molesta. 257. Dii non favent hostibus Romanorum, h.e. Fortuna non adspirat eorum cœptis qui læserint, id est, lacessiverint acies Romanas. Ed.

246. Pyrenes montibus R. 1, et Med. cf. XV, 504, et inf. v. 278. 252. prætentaque conj. N. Heins. non male, ut plane h.l. respondeat Virg. Æn. VI, 60; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 167. 255. juncta et honores scripti. Vulgo invicta et honore.

Audivit læto Massylus et adnuit ore, Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit, Omina, nec votis Superi concordibus absint, 260 Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.» Et simul exstructis cespes subrexerat aris; Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni; Quum subito abruptis fugiens altaria taurus Exsiluit vinclis, mugituque excita late 265 Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula; Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.

258. Massylus, cf. ad v. 170. 261. Conf. ad VI, 467 sq. 262. Confer ad IV, 701. Adcumulantur cespites in aras, forte duas, Jovi Capitolino et Hammoni exstructas; Lenz. 263. bipennis, ut πέλεκυς, pro securi; de quo copiose disputant D. Heins. et Drak. 264 sq. Conf. V, 63 sq. (ubi vid. not.) Stat. Theb. XI, 226 sq. (ubi vid. Barth.) Senec. Herc. Œt. 798 seq. Fecit autem hujus ominis mentionem poeta, ut præsignificaret fœdus postea a Syphace violatum, qui filia Hasdrubalis in matrimonium ducta ad Pœnos defecit; Ern. At interitum potius regni ita portendi, ex vss. 270 seq. intelligitur. 268 sq. Conf. ad v. 241. Pessimi etiam hoc ominis fuisse, patet e Senec. Thyest. v. 701, et Sueton. Galb. 18, simileque prodigium Alexandro M. mortem præsagiisse testatur Appianus (de reb. Syr. c. 56), Drak.

265. Vulgo Exsiliit. Sed vid. ad VII, 46. 267. Congeminans, non Congeminat, scripti.

Talia Cælicolæ casuro tristia regno 270 Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati. Hinc fractum bello regem solioque revulsum, Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis, Qui tunc orabat socialia fœdera supplex. His actis repetit portum, puppesque secundo 275 Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.

272 seqq. Scipio, qui tunc orabat socialia fœdera, ducet olim Syphacem in triumpho, de quo vid. ad XVII, 629 seq. [273.] ducet agens, vid. ad VIII, 277. 276. Scipio in Hispaniam redit. --notis terris Hispaniæ, ubi Scipio jam satis notus et clarus erat; Lenz. Immo quæ ipsi satis notæ erant, quia cum armis eas peragraverat. Ed.

272. Hic ex emend. N. Heins. reposuere Drak. Lefeb. Ern. ut jungantur Hic, qui tunc orabat, etc. Sed hæc ratio durissima est, quum tot verba interposita sint, et multo simplicior faciliorque expeditu vulgata lectio, Hinc, h.e. abhinc, postea, tempus erit, quum regem ducet, etc. 275. puppesque, non puppemque, scripti; cf. v. 180.

Concurrere avidæ gentes, variosque subacta, Pyrene misit populos: mens omnibus una. Concordes regem adpellant, regemque salutant. Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem. 280 Sed, postquam miti rejecit munera vultu, Ausonio non digna viro, patriosque vicissim Edocuit ritus, et Romam nomina regum Monstravit nescire pati, tum versus in unam, Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto, 285 Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique Convocat, ac medio in cœtu sic deinde profatur:

277 sq. avidæ, Scipionem videre gestientes. --gentes Pyrenes, Hispaniæ. 279 seqq. Poeta huc transtulit, quæ de regio nomine Scipioni jam prius a devictis Hispanis dato repudiatoque tradunt Polyb. X, 38, 40, et Liv. XXVII, 19. 285. super, vid. ad I, 340.

277. Concurrere Col. Put. R. 2. Vulgo Concurrunt. 280. norant recte, puto, conj. Drak. 284. tum versus, non conversus, scripti. 286. Latios scripti, nisi quod Latio in Oxon. Vulgo Latium.

«Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe, Aut his occideret campis, aut, axe relicto 290 Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:

288... 591. Scipio ludos funebres in honorem patris patruique instituit: quod argumentum nullus fere poeta fuit, qui non tractaverit exemplo Homer. Iliad. ψ, 257 seqq. Odyss. ω, 85 seqq. et Virgil. Æn. V, 42... 603, ubi vid. Heyne ad Argum. Æn. V. Silius non Maronis tantum, sed Homeri etiam loca ante oculos habuit, nec tam arbitrium suum ingeniumque, vel ornandi imitandique studium, quam historicam veritatem sequutus est, quod ex Liv. XXVIII, 21 (ubi vid. inpr. princ. et fin.), intelligitur. Tempus quidem non plane convenit; sed levis hæc mutatio non sine judicio facta est, ne, scilicet historia belli in Hispania inter Pœnos ac Romanos gesti, quæ hoc et super. libro narratur, tam longo episodio interrumperetur. Ea absoluta, facilius poeta aliam rerum varietatem circumspicere, eique diutius inmorari poterat. 288 sq. Cf. Virg. Æn. V, 44 seq. 289. extremo dejectus ab orbe Libys, Pœni ex Hispania pulsi; cf. I, 141... 270. 290. sq. axe Hesperio, plaga occidentali, h.e. Hispania. [291.] patrias arenas, terras, Libyam.

290. excideret Col. quod recepit Lefeb. occiderit et lustrarit emend. N. Heins.

Jam vestra tumulos terra celebrare meorum Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris. Mente favete pari, atque aures advertite vestras.

292. vestra terra, bene, quæ nunc vestra est, ut vestra virtute parta, victis et expulsis Pœnis; Ern. Scipio quoque non Romanos tantum, sed Hispanos etiam adloquitur; conf. v. 286. --tumulos celebrare, exsequias, funus, exstructo tumulo vel cenotaphio, donis in rogum conjectis et sacris factis. 293. pacem, quietem, dare umbris, funere facto: nam corpore insepulto et vel justis inferiarum honore nondum persoluto centum annos circa Stygem vagatur umbra, si fabulis credere ubi libuerit, nec ad loca infera admittitur ibique quieti datur; cf. ad I, 154. 294. favete Mente, ut al. ore, vel. linguis, εὐφημεῖτε. Conf. Cerda ad Virg. Æneid. V, 71, et Jani ad Horat. Od. III, i, 2.

293. Fert animus maluerit idem, non inprob. Drakenb. qui tamen utramque dictionem exemplis firmavit.

Septima quum solis renovabitur orbita cælo, 295 Quique armis ferroque valent, quique arte regendi Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta Spes est, et studium jaculis inpellere ventos, Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ. Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda; 300 Nec quisquam nostri discedet muneris expers.» Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.

295 seqq. Conf. Virg. Æn. V, 64 sqq. --orbita solis, via et cursus, h.e. dies, ut X, 540. --Septima, qui numerus sacer erat (confer Heyne ad Virg. Æn. V, 85) vel ex arbitrio a poeta ponitur. 297. planta, cursu pedum. 298. jaculis inpellere ventos, movere, vel stridore corum ac sonitu concutere, quo sensu auras mugitibus inpellere dixit Ovid. Met. III, 21; conf. ad II, 580. 299. corona quodvis præmium victoriæ, ut inf. v. 505, et palma v. 389, 462, al. 301. Cf. Virg. Æn. V, 305.

297, 298. quîs vincere planta Pernici, et studium corrig. N. Heins. Sed a vulgata lectione hæc nimis abhorret, nec video cur illa tantopere frigeat. 300. e recte ediderunt Raphel. Cell. Drakenb. probb. Dausq. et N. Heins. conf. inf. v. 449. Vulgo et.

Jamque dies prædicta aderat, cœtuque sonabat Innumero campus, similatasque ordine justo Exsequias rector lacrimis ducebat obortis. 305 Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt. Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.

303... 311. Conf. Virgil. Æn. V, 104 sq. et 75... 81, ubi vid. Heyne. 304 sq. similatas Exsequius, fictam pompam funebrem ducebat, quæ mox narratur; Ern. Quæ interpretatio obcura est, et nescio an consentanea menti poetæ, qui designavit cenotaphia et exsequias in honorem eorum ductas, quorum corpora alio loco vel sepulta erant, vel, ut Scipionum (conf. v. 293), inhumata jacebant. 309. floribus, vid. Var. Lect.

304. similatasque scripsi pro simulatasque; conf. ad lib. II, vers. 553. 305. abortis Putean. 308. Drakenborch. post lacte, non post sacro, distinxit, auctore N. Heins. Nil interest. 309. odoriferis adspergit roribus, hoc est vino, vel unguentis, conj. N. Heins. Sed floribus et coronis sepulcra mortuorum, et quum humarentur, et quotannis, adspersa esse, recte jam monuerunt Drakenb. et quos laudavit, Cerda ad Virgil. Æn. V, 79; VI, 885; Noris. ad Cenotaph. Pis. III, 6; Broukh. ad Prop. I, xvii, 22, et ad Tibull. II, iv, 48; vii, 14.

Tum manes vocat excitos, laudesque virorum 310 Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum. Inde refert sese circo, et certamina prima Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.

310. Conf. v. 577; Scalig. Lection. Auson. I, 8, Intpp. Virgil. Æn. V, 80, 81, et sup. ad I, 97. 310 sq. virorum jacentum, Scipionum mortuorum; cf. ad II, 574, et Schleusneri Lex. in N. T. vid. κεῖμαι. 312 seq. Poeta jam ipsa describit certamina, animis lectorum satis ad ea præparatis: nec video, quænam sint illa efficaciora, quæ sententia Ernesti Virgilius ludorum recensioni præmiserit, præter serpentis portentum, quod Silius jam sup. II, 584 sq. ex eo desumserat, et inde h.l. sapienter prætermisisse silentio censendus est. Idem vir doctiss. monet, multo aptius ad victoriæ cupiditatem inflammandam dona oculis eorum, qui in certamen descendant, exposita memorari a Marone, quam a Silio post victoriam demum expromta et distributa. Sed, ut taceam, Silium illam quoque rationem sequutum esse inf. vers. 457 sqq., Scipio jam sup. v. 299... 302, concione ad milites habita præmiisque propositis animos eorum ad certandum incenderat.

311. cantet, veneratur Put. caneret v. Colon: Vulgo cantat, veneratur. Hinc canit et v. emend. Barth. Adv. X, 7, (cui τὸ cantat muliebre et convivio dignius videbatur) et canere et venerari N. Heins. Hoc in contextum recepit Lefeb., illud vero Drak. et Ern. quos sequuti sumus: nam infinit. histor. alienus ab h.l. ubi cum vocat jungitur, nec quisquam facile dixerit vocat et canere pro canit.

Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum, Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus, 315 Atque fores oculis et limina servat equorum.

314 sq. Conf. Virgil. Æneid. V, 148 seq. ubi studia faventum multo aptius dici, quam rabiem, jam notavit Ernest. --æquoreo, æquoris, campi, hoc est eorum qui in campo et circo erant. --favere et favor propriæ sunt voces, quibus non solum studium, quo populus erga hanc vel illam aurigarum factionem adficitur, indicatur, sed etiam solitæ adclamationes, quibus studium indicabat; Drak. --Carceribus, qui mox fores et limina equorum, Gr. vero ὕσπληγξ, seu ὕσπληξ, et ἀφετηρία, dicuntur. --Carceribus reseratis, conf. ad VIII, 279. --mobile, leve, inconstans, cujus favor admodum fluctuat, h.e. dubius et mutabilis est; conf. sup. v. 146, et Horat. Od. I, i, 7. 316. servat, ut III, 380, ubi vid. not.

314. æquato fremitu conj. N. Heins. et v. 318, moto cornu.

Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo, Et toto prima emicuit vix ungula cornu, Tollitur in cælum furiali turbine clamor:

317. Pro certamine navali, quod Maro jam summo ornatu descripserat Æn. V, 114... 285, Silius bene substituit curule. Sed eamdem rem jam occupaverat Hom. Iliad. ψ, 287 seq. 351 seqq. et Virgilius quoque in simili re iisdem passim coloribus usus erat. Hinc Silius, quæ iniqua sors est seriorum poetarum, utrumque imitari ac variationem circumspicere cogebatur; confer quoque ludorum descriptiones apud Fénélon, Télémaque, lib. III, et Barthélemi, Anacharsis, cap. 38. Ed. --repagula, funis, vel trabs, quæ in terram cadebat, dato signo, cum tuba, de quo vid. Cassiodor. Ep. III, 51; Solin. cap. 47; Intpp. Suet. Ner. 22. 318. Vix equi extulerant totum pedem e carceribus, amotis repagulis; Mars. 319. clamor aurigarum. --turbine, inpetu, ut I, 41, et al. passim.

Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur 320 Quisque suos currus, magnaque volantibus idem Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor. Instant præcipites, et equos clamore gubernant.

320 seq. Aurigæ et verberibus et verbis equos incitant. Imitat. Homer. Iliad. ψ, 362 seqq. Conf. Virg. Ge. III, 103 sq. --Proni... ore sequuntur currus et præcipites instant, conf. inf. v. 385 sq. et sup. VIII, 281, ubi vid. not. 323. Omnes insano vincendi ardore conrepti sunt. 324. Instant verberibus equis. --Instant verbere torto ap. Virgil. l.l.

321. cursus Colon. 322. Verba certamine certantum mireris neminem obfendisse, præcipue quum vox certantibus modo præcesserit. Pro certantum forte legendum hortantum (ὁμόκλησάν τ’ ἐπέεσσιν et κέκλοντο δὲ οἷσιν ἕκαστος Ἵπποις, Iliad. ψ, 363, 371) vel cædentum, scilicet flagris, seu scuticis equos. 324. præcipites ex emend. N. Heins. recte substituit Drak. pro vulg. præceptis.

Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras 325 Erigitur globus, atque operit caligine densa Cornipedumque vias, aurigarumque labores. Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.

325 sqq. Conf. Hom. Iliad. ψ, 365 sq. Virg. Ge. III, 110. 326 seq. Et equi et aurigæ «jam cæco pulvere mixti Una in nube latent.» Stat. Theb. VI, 411. 328 sqq. Drak. ad v. 329 et 355, hæc jam bene notavit: «Versus 329, attinet ad spectatores, quorum alii equo ob patriam favebant, alii propter nobile nomen Antiqui stabuli», h.e. quod patre nobili, qui sæpius in Circensibus victoriam adeptus erat, prognatus esset; existimantes fortes fortibus creari, et in equis etiam patruum virtutem esse (cf. Horat. Od. IV, iv, 29 seq. et Stat. Silv. V, ii, 21 seq. ubi vid. Barth.) Ut autem ex generosis equis sobolem servarent, «post vigesimum annum a Circo mittuntur ad sobolem reparandam,» teste Plin. VIII, 42, hinc etiam nobilium equorum genealogiæ (ut potissimum in Arabia) observabantur (vid. Græv. Præf. T. IX, Thes. Antt. Rom.) Ita Caucasus equus inf. v. 367, ortus dicitur ex illis, quos Diomedes ab Ænea abstulit. Solum vero equi Hispani sunt, quos in hoc certamine memorat Silius, in diversis tamen Hispaniæ regionibus nati. Lampon enim equus est Callaicus. Panchates Asturicus, Pelorus ex campis Vectonum, Caucasus Tyde venerat. Equi autem sanguinis Hispanici ut præstantissimi ludis Circensibus frequenter laudantur; insuper etiam equi Phrygii et Græci, sed inpr. Cappadoces, vid. Gothofr. ad Cod. Theodos. l. 1. de equis curul. et l. unic. de grege dominico. Præterea Silius hic sequitur morem in Circo usitatum, ut quarumcumque quadrigarum unius tantum equus, qui præstantissimus erat, et ex quo potissimum victoria pendebat, recenseretur, reliqui tres non nominarentur. Atque ita, quum hic quatuor aurigæ certarint, Cyrnus, Iberus, Atlas et Durius, et unusquisque quadrigas habuisse videatur, ex qualibet tantum unus equus memoratur, Lampon, Panchates, Caucasus et Pelorus. Id pluribus erudite illustravit Salmas. Exerc. Plin. p. 630 (al. 897) «Equi Hispani nominantur, tum quod in Hispania hi ludi, tum quod olim, ut et hodie, laudatissimi inde petebantur equi;» Dausq. Rector Lamponis est Cyrnus (v. 334... 342), Panchatis Iberus (v. 348... 354) Pelori Durius, et Caucasi Atlas (v. 355 sq. 366, 367). Hæc lectoribus in Siliana certaminis descriptione numquam animo dimittenda sunt, ne ipsis quoque, quod doctissimis interpp. contigit, passim perturbata vel mendosa videantur, quæ tamen plana sunt et recte se habent.

Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget, 330 Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo.

330 sqq. quos spes grata fatiget, quatenus intenti spectant exspectatione equi juvenis, qui prima certamina init. [331.] nova ferre jugum cervix; Ern. Cf. tamen sup. ad I, 63. --spes grata victoriæ, in equo juvene posita. --nova ferre, ut vetus bellare sup. V, 565. --cruda senectus, vid. ad I, 405.

Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit. 335 Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam Majorem credunt præcepto limite partem.

333. Confer Virgil. Æn. V, 151, 318. 334. Callaicus, vid. ad II, 397. --tranat, vid. ad III, 662. 335. Cf. v. 499; Virg. Æn. XII, 84, et similia passim, ubi, exaggeratione poetica, pingitur rapiditas. 337. præcepto, ante capto, præoccupato, v. ad IV, 802, in Var. Lect. et inf. ad v. 390. --limite, via, spatio, ut I, 267; IV, 105, inf. v. 488; Drak.

333. curru Colon. unde raptoque curru non male corrig. N. Heins. quod recepit Lefeb. 334. Lampo Col. conf. ad II, 149. 337. præcepto limite ex scriptis et R. 2, edidit Lefeb. recte forsan, vid. inf. not. ad v. 390; conf. tamen sup. ad IV, 802. limine malebat N. Heins. quum de initio cursus agatur.

At, quîs interior cura, et prudentia circi Altior, effusas primo certamine vires Damnare, et cassis longe increpitare querelis 340 Indispensato lassantem corpora nisu: «Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat) Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.» Heu surdas aures! fertur securus equorum, Nec meminit, quantum campi decurrere restet. 345

338 seqq. Inter artes Circenses erat ne quis initio certaminis omnibus viribus uteretur, ne nimis cito spiritus equos deficeret; Drak. coll. sup. VIII, 278 sqq. (ubi vid. not.) inf. vers. 496 seq. Sophocl. Electr. v. 735 seq. Lucan. IV, 620 sq. et Stat. Theb. VI, 462 sq. ubi vid. Barth. Sic apud Tacit. Ann. XIII, 16; quibus altior intellectus. Ed. 341. Indispensato nisu, inpetu inmoderato, omnibus viribus, sine ordine ac modo, effusis. Ex Stat. l.c. intelligitur, eum esse nimium in equos inpetum, quo vires equorum non dispensantur, sed, ut v. 381, repente exhauriuntur; Ern. Bene Drak. contulit Liv. XXVII, 50 (ubi vid. Gron.) Plin. VIII, 45; Senec. Præf. Contr. I «Nesciebat dispensare vires suas, sed inmoderati adversus se imperii fuit.» Et Plin. Paneg. 35: «Quæ singula quantum tibi gratiæ dispensata adjecissent? at tu simul omnia profudisti.» 342. nimius, nimium, nimio inpetu. [343.] revoca, adduc. 344. securus equorum, de iis non sollicitus, eos nil curans. Cf. XV, 673, et Virg. Æn. I, 350, ubi vid. Heyne.

339. vires Col. Oxon. Tell. viris R. 2. juris Put. Vulgo voces.

Proximus, a primo distans, quantum æquore currus Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat Astur Panchates, patrium frons alba nitebat Insigne, et patrio pes omnis concolor albo: Ingentes animi, membra haud procera, decusque 350 Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.

346 seq. Minus est spatium, quod memorat Homer. Iliad. ψ, 517 seq. quem Nonnus Dionys. XXXVII, 470 sq. imitatur; Drak. Color orationis similis Virgil. Æn. V, 320 seq. et inf. v. 489 seqq. 348 sq. Conf. Virg. Æn. V, 566 sq. et Iliad. ψ, 453. 350 sq. De Asturico equorum genere conf. ad III, 335. 351. sibi fecerat alas, velocissime currebat, ut al. --volare, et ap. Homer. Iliad. ψ, 506; σπεύδοντε πετέσθην. 352. indignatus habenas, conf. ad XIII, 159.

346. Proximus, a primo distans, quantum æquore currus Occupat ipse loci distans; sed, etc. conj. Salmas. ad Solin. pag. 630. 348. Paucates Putean. passim. patrio insigni scribendum videbatur Salmas. l.l. Sed per adpositionem, poetis solennem, hæc dicta esse, jam monuit N. Heins. 351. enim pro tum conj. N. Heins.

Crescere sublimem, atque augeri membra putares. Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.

353. Hoc loquendi genus ortum ex allucinatione visus nostri, qua illa pars corporis, quæ prima aerem scindit, major fieri atque adsurgere supra se ipsa videtur: sic ut quæ majora concipimus oculis, crescere dicuntur, et contra quæ minora adparere incipiunt, decrescere; Gronov. Obss. III, 1, quem vide. Equus ferox crevisse videbatur, quia caput et pedes in altum movebat; ut contra decrescit Lampon fessus, demisso capite ac cervice, inf. v. 391; conf. et inf. v. 374 sq. 394, 398, 442, 444. 354. Cinyphio cocco, Gætulica purpura. Cf. sup ad v. 176, et II, 60.

354, 355. Ita recte Col. et Ox. In reliquis libris, omisso versu integro, legitur, Cinyphio rector radiabat fronte Peloro. Camphasus ipse, asper, etc.

Tertius æquata currebat fronte Peloro 355 Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.

355. Caucasus et Pelorus equi, diversis quadrigis juncti, currebant æquata fronte, altero non superato ab altero, ut eorum magistri, Atlas et Durius inf. v. 378 sqq. et ap. Sophocl. Electr. v. 739 sq. Κἀξισώσαντες ζυγὰ Ἠλαυνέτην, ποτ’ ἄλλος, ἄλλοθ’ ἅτερος Κάρα προβάλλων ἱππιηῶν ὀχημάτων, Drak. Sic et æquo discrimine, dixit. Virg. Æn. V, 154, et v. 157 una ambæ junctisque feruntur Frontibus. 356 sq. ipse, Caucasus. --cervicis Adplausæ blandos sonitus, quomodo ceteroquin equi permulceri amant et gestiunt. Cf. ad IV, 264. 358. Cf. Virgil. Æn. IV, 135.

356. Caucasus ubique Col. Cauphasus Put. Campasus Salmas. l.c. p. 631; conf. ad v. 367. 357. rosumque, vel rasumque malebat N. Heins.

At, docilis freni et melior parere, Pelorus Non unquam effusum sinuabat devius axem; 360 Sed lævo interior stringebat tramite metam.

360 seq. Pelorus non unquam devius, a proxima ad metam via deflectens, axem, currum, effusum sinuabat, h.e. numquam dextrorsum evagabatur flexu sinuoso, vel tramite flexuoso, sed recta via, interior, versus metam (non exterior, versus patentiora circi loca), et lævo tramite, læva parte ac via, quæ brevissima est, currum ita flectebat circa metam, ut eam quam proxime raderet, vel stringeret. Cf. ad V, 24; Hom. Iliad. ψ, 319... 341; Heyne et Cerda ad Virg. Æn. V, 162, 163, 170, 202, 203; Barth. ad Stat. Theb. VI, 440 sq.; Intpp. Ovid. Am. III, ii, 12; A. A. II, 426, et Fast. V, 68; Taubneri Ind. in Fast. Ovid. et Gesn. Thes. v. interior.

Insignis multa cervice, et plurimus idem Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!) Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe. 365 Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum: Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.

362 sq. multa cervice, longa et crassa, ut plurima cervix ap. Virg. Ge. III, 52, ubi v. Heyne. --plurimus jubæ, plurimas vel densas gerens jubas, ludentes per colla; cf. inf. v. 442; Virg. Ge. III, 86, et Æn. XI, 497. 364. De equabus Lusitanis ex Zephyro concipientibus, et de Vettonibus; v. ad III, 378 seq. 365. Harpe, h.l. equæ, et sup. II, 117 (ubi v. Var. Lect.), virginis bellatricis nomen. 366. currum, equum, Pelorum, ut ap. Virg. Æn. XII, 287, et Ge. I, 514: ἅρματα πεισιχάλινα ap. Pind. Pyth. II, 21. --Durius (a Durio, Hispaniæ fl., dictus) erat agitator Pelori, et Atlas Caucasi.

364. Ita Col. et Ox. Nec aliter edd. Marsi et Martini Herbip. nisi quod τὸ ad omissum sit. Nullus erat timor: ad Zephyri Put. Unus erat levis, ad Z. R. 1, Parm. Med. Unus erat levis, ut Z. ed. Junt. et inde aliæ. 365. Vectonum Colon. et edd. tantum non omnes. Sed vid. ad III, 378. 367. Caucasus scripti et priscæ edd. Vulgo Camphasus, ut v. 355.

Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas 370 Victor Tydides magnis abduxerat ausis.

368. Ipsum Caucasum. --Ætola Tyde a Diomede condita; v. ad III, 367. --vago, propter tot errores ac peregrinationes, ut _vagus Hercules_ ap. Horat. Od. III, iii, 9. 369 sqq. Caucasus oriundas ab equis Æneæ, a Diomede ad Trojam ablatis, de quibus v. Hom. Il. ε, 265 sq., 323 sq.; ψ, 290 sq.

368. Ipsumque Ætolo Diomedi c. Tinde emend. Salmas. de quo vid. not. ad III, 367. 370. Tradebant Col. Cadebant Oxon. Ducebant Tell. Cedebant R. 1, Parm. Med. Vulgo Credebant.

Jamque, fere medium evecti certamine campum, In spatia addebant; nisusque adprendere primos Panchates animosus equos, super altior ire,

372. medium campum puto dici medium decursum, adeoque tres gyros ac dimidium: nam tota decursio septem gyris, vel spatiis continebatur. Confecto dimidio decursu vel missu, maxime vero in extremo gyro, non initio certaminis (v. ad v. 338 seq.), aurigæ cursu concitatiore et habenis quam laxissimis vehi solebant: et hæc est sententia verborum in spatia addebant, quod etiam ex simili loco Hom. Iliad. ψ, 373. 373. Intelligitur. Ipsam loquendi formulam Silius petiit e Virg. Ge. I, 513, ubi interpretes eam vario modo expediunt. Plerique, ut et h.l. N. Heins. et Ern. post Serv. --in spatio (v. Var. Lect.) addunt h.e. intendunt, augent, scil. cursum. Heyne: addunt, dant scil. se, inmittunt se, ruunt, cum impeta feruntur in spatia, h.e. campum, scil. decursum (cf. sup. ad I, 539). Voss. addunt in spatia, h.e. spatiis, scil. spatia, h.e. gyros multiplicant et repetunt. Dausq. h.l. addunt se in spatia, insistunt, qua licentior cursus esse potuit, campum patentiorem, expatant, ut ap. Festum: «Expatare, in locum patentem se dare, sive in spatium se conferre.» Nulla harum rationum est, quæ non contorta sit: sed vereor, ut simpliciores dari possint, quam illæ Heynii et Vossii, quos vide ad Virgil. l.l. --nisus, connisus, adprendere, consequi (ut prendere, v. 416), primos equos Cyrni, cujus currui Callaicus Lampon junctus erat, unde Callaicum axem et Callaicas vires, v. 377, 332. Conf. v. 333 sq. [374.] super altior ire, superare, præterire, vel id. qd. mox dicitur, «præcedentem jam jamque adscendere currum Pone videbatur,» ut ap. Hom. Iliad. ψ, 378 sq. Οὐδὲ τι πολλὸν ἀνευθ’ ἔσαν, ἀλλὰ μάλ’ ἐγγύς· Αἰεὶ γὰρ δίφρου ἐπιβησομένοισιν ἐΐκτην. --altior, ut mox curvatis calcibus. Ἵπποι ἀερσίποδες, et Ὑψός ἀειρόμενοι ῥίμφα πρήσσουσι κέλευθον, Iliad. ψ, 475, 501, et Odyss. ν, 83, de cursu citatiore. Cf. inf. ad v. 390, 394, 398, 510.

373. In spatio scripti et R. 2, quod recepere Drak. Lefeb. Ern. prob. N. Heins. conf. not. et interpr. Virg. Ge. I, 513.

Et præcedentem jam jamque adscendere currum 375 Pone videbatur, curvatisque ungula prima Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.

376 seq. ungula pulsabat axem, ad naturam scena adumbrata, quum unus currus alterum insequens urget et tangit, ut ap. Hom. Iliad. ψ, 763. Ὀδυσελὺς θέεν ἐγγύθεν. Αὐτὰρ ὄπισθεν Ἴχνια τύπτε πόδεσσι, et ap. Virg. Æn. V, 324. Calcem terit jam calce Diores; Ern. Sed vix crediderim, verba nostra eo sensu capi posse. Egregie potius, nisi me omnia fallunt, depingitur fallacia visus, vel optica, qua equus, in cursu effuso primam ungulam et calces curvans, h.e. pedes anteriores elevans, procul eum spectantibus videtur currum præcedentem adscendere, et quatere, vel pulsare. Cf. ad v. 353.

At postremus Atlas; sed non et segnior ibat Postremo Durio: pacis de more putares Æquata fronte et concordi currere freno. 380 Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi Adsiduo violenter equos, ceu monte procella Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente 385 Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens, Concitat ardentem, quod ferret lora secundus, Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:

378 sq. Atlas et Durius postremi et una, juxta se, æquatis equorum frontibus, vehebantur. Cf. ad v. 355. 381. proximus Cyrno. exhaustas esse vires Callaicas Cyrni, h.e. equi Callaici, Lamponis, cujus magister erat Cyrnus. Conf. v. 334 et 342. 382 sq. salire Præcipitem currum, ut ἅρματα ἀίξασκε μετήορα, Iliad. ψ, 369. Conf. Virg. Ge. III, 108 sq. --fumantes sudore, ut ap. Virg. Ge. III, 515. 384. Videtur poeta repentini inpetus, quo Iberus ad colla cornipedum protentus fuit, notionem exaggerare voluisse: at quis non sentiat, procello ex monte ruentis imaginem ineptam huic consilio atque ex ornandi cupidine ortam? Ita bene Ern. 385 sqq. Cf. VIII, 281 et ibi not. [387.] ardentem Panchatem equum cum indignatione, quod ferret lora secundus, quod adhuc secundus esset, nec dum primus evadere potuerit; Drak.

381. ut, non et, Col. Tell. R. 2. 382. Cyrni Col. Vulgo cernit.

«Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam Erepto? consurge, vola, perlabere campum 390 Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti, Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta,

389 seq. Cf. Hom. Iliad. ψ, 403 sq. et sup. ad IV, 265 sq.; V, 166 seq. Dictionem eripere æquor, seu campum ex lapide antiquo apud Gruter. p. 337, illustrant Salmas. ad Solin. p. 635, 636 (al. 905) et Gronov. ad Tac. Ann. I, 63 pr., ubi hæc ejus nota est: «Genus loquendi e circo petitum. Ubi quum quatuor currus ad carceres starent, si primo ostio missus palmam meruisset, dicebant, occupavit et vicit; occupatio enim est eorum, qui in vacua veniunt primi: si secundo, successit et vicit: si tertio, eripuit (scil. campum præcedentibus) et vicit. Idem Silius sup. vers. 337, præripere (seu præcipere) limitem dicit de primo, quod Manilio est præcludere circum, lib. V, 79 seq. Vel prima tenentem Agmina in obliquum (quod Silius repræsentat inf. v. 406 sq.) currus agitare malignos (scil. in adversarium, cui hanc moram objiciunt). Obstantemque mora totum præcludere circum, in quo nullum adversario locum dat antevertendi aut laudem in eo quærendi.» Hinc Drak. h.l. ita interpretatur: «Iberus, qui secundus erat agitator, conspiciens, prægressos Cyrni, primi agitatoris, equos spiritu jam defici, equum suum adhortatur, ne pati velit, quemquam alium se certante palmam ferre, erepto quamquam campo, i.e. licet primo ostio emissus non sit, sed ut potius nunc omnibus viribus adnitatur, eumque prævertere conetur. Eripuit itaque hic campum agitator, qui, primo ostio emissus, omnes post terga relinquit, ut supra v. 337. Non nego tamen tertium aliumve quem agitatorem campum eripuisse dici posse, si alios prioribus ostiis missos prægressus fuerit; sed ea nunc non est mens Silii.» Enimvero contorta est ratio illa, erepto quamquam campo, et multo simplicior hæc: num quisquam feret palmam æquore erepto tibi, h.e. dum te cursu præverterit? Conf. I, 331 et 422. --Astur Panchates. Conf. v. 348 seq. --consurge, altius pedes tolle, h.e. curre velocius, unde tollit se sonipes, v. 394; cf. ad v. 374. --vola, perlabere campum pennis, ut τὼ δὲ σπεύδοντε πετέσθην, Iliad. ψ, 506. [391.] Adsuetis pennis, h.e. rapiditate tibi adsueta. 391. Decrescit; v. sup. ad v. 353.

390. Vulgo male post campum major distinctio posita. 393. Qui ferat reposuit Lefeb. ut sensus sit: non restat hianti spiritus, qui ferat illum ad metas. Sed recte etiam dici aliquem posse spiritum ad metas ferre, jam monuit Ern.

Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos 395 Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit. Confremit et cælum, et percussus vocibus altis Spectantum circus: fertur sublime per auras Altius adtollens cervicem victor ovantem Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales. 400

394. primo, primum, e carcere, unde initium cursus. 395 seq. Conriperet spatium, stadium, vel campum. Cf. ad I, 570. Panchates subito prægressus currum Cyrni, frustratur artem, quam ille parabat, et de qua Salmas. in Exerc. Plin. p. 636, ita disputat: «Obponere est verbum ex arte circensi, et quidem proprium præcedenti aurigæ. Quum enim, qui præverterat, et primus erat, nimis premeretur a sequenti curru, nec alia arte aut vi vitare posset, ne ipse præverteretur, currum obliquum subito obponebat; quo facto instantis et incumbentis aurigæ currus, dum nimio inpetu ferretur, inpactus sæpe frangebatur, vel evertebatur excutiebaturque quadriga, quod ipse Silius disertius exponit, v. 405 seq. et Nonn. Dionys. XXXVII, 249 seq.; cf. et Manil. V, 80, de quo loco v. sup. ad v. 390.» --curvos gradus, gressus equorum, h.e. equos, seu currum, ut ap. Manil. I, 740; curvæ quadrigæ dicuntur, quæ a recta via deflectunt, et inf. vers. 406: obliquum conversis habenis, vel ap. Manil. V, 80, in obliquum currus agitare. 397. Conf. Hom. Iliad. ψ, 766, 767; Virg. Æn. V, 148 seq.; 227, 228, inf. v. 419 et sup. vers. 303, 314, 336. 398 sq. Cf. ad v. 374.

395. curvos scripti. Vulg. lævos.

At postremus Atlas, Durius postremus in orbem Exercent artes, lævos nunc adpetit ille Conatus, nunc ille premit, certatque subire Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant; Donec, confisus primævæ flore juventæ, 405 Obliquum Durius conversis pronus habenis Obposuit currum, atque eversum propulit axem Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:

400. socios jugales, equos iisdem quadrigis junctos. Conf. ad XV, 212. 401. in orbem, alterni. 402 seq. lævos adpetit Conatus, a læva parte prætervehi conatur. --nunc ille premit, instat huic, et dexter, a dextra parte, certat subire, eum prævertere. 405. primævæ flore juventæ; cf. ad I, 61, 376, et Klotz. ad Tyrt. pag. 68 seq. 406 sqq. Vid. ad v. 395. 408. justa, jure.

402. artus R. 1, Parm. Med. unde astus conj. N. Heins. qui etiam lævo conatu malebat. Sed Drak. τὸ artes firmavit coll. Plin. VIII, 42, Quum puderet, hominum artes ab equis vinci, peracto legitimo cursu ad metam stetere. 403. certatque libri veteres. Vulgo certaque. 405. primævo f. j. legebat Salmas. ad Solin. p. 636; conf. ad I, 376.

«Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? Et nobis et equis letum commune laboras.» 410 Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto Lora suis victor, mediaque Pelorus arena Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit. 415 Nec longum Cyrni defessos prendere currus. Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum Discentem, rapido prætervolat incitus axe: Inpellit currum clamor vocesque faventum.

409. certaminis mos; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, x, 4. 410. laboras, paras, moliris, ut inf. vers. 508; Drak. exponit: Circensi labore (ut de ludis v. 328, 494), agitatione currus tui nobis mortem paras, nos in periculum mortis adducis. 414. victor Durius quatit lora suis equis, incitat eos acrius, laxatis frenis, ut dum Atlas dejectus in arena serpat, campum apertum petant; Ern. Cf. v. 439. --Pelorus, equus Durii (cf. v. 366), non Iberi, quod putabat Barth. Adv. X, 7. 416. Nec longum, non ita multo post. --prendere, prendit, adsequitur (ut v. 373). Durius, vel Pelorus Cyrnum. 417 seq. Discentem moderamina equorum, moderatiore cursu, non, ut antea (v. 333 sq.), nimio impetu, vehentem, sero, fessis jam equis, de quo v. sup. v. 381 sq., 391 sq. 419. Conf. ad v. 397.

Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi 420 Ora superposuit sonipes, flatusque vapore Terga premi, et spumis auriga calescere sentit. Incubuit campo Durius, misitque citatos Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur, Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter. 425

420 sq. Imitat Hom. Iliad. ψ, 380 seq., et 765; Drak. contulit Virg. Ge. III, 111; Nonn. Dionys. XXXVII, 628 sq.; Stat. Theb. VI, 603 sq.; Ovid. Met. V, 616 sq. 423. Incubuit campo, ut IV, 666, ubi v. not. 424 sq. æquare videtur, Aut etiam æquavit, eleganter, judice Drak. ut ap. Stat. Theb. V, 599 sq., et Senec. Phœn. v. 427, ubi plurima exempla congessit Gronov.

Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore. Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, Quantum divini præcellat seminis ortus. Victor dona dabis, statuesque altaria patri.» 430

426 seq. Verba Durii, quibus Pelorum, equam suum, incitat. _Genitore Zephyro eductum_; cf. sup. v. 364 sq. 428. ducunt nomen; v. Heins. ad Ovid. Fast. III, 387. --pecudum ab origine vulgari.

429. præcellat Col. et Put. præcellet Oxon. Vulg. præcellit.

Et, ni successu nimio lætoque pavore Proditus elapso foret inter verba flagello, Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras. Tum vero infelix, veluti delapsa corona Victoris capiti foret, in se versus ab ira, 435 Auratam medio discindit pectore vestem, Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi: Nec jam subducto parebat verbere currus. Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.

431. Imitat. Hom. Iliad. ψ, 382 sq. sed sine deorum ministerio. --læto pavore, acuta antithesis, cujus vim ut adsequamur, cogitemus necesse est Durium mixta metu eventus lætitia adfectum et consternatum, gaudiam inter cordis pulsus sensisse, ut fit in spe propinquæ, at nondum præsentis victoriæ; Ern. Durius præ gaudio nimio successu consternatus et confusus; N. Heins. Cf. v. 479, 514 inpr. supra ad III, 215, et Heyne ad Virg. Ge. III, 105 seq., et Æn. V, 575. 432. Proditus, destitutus ope flagelli, quod ipsi, inter verba, hæc cum ardore dicenti elapsum erat, manu exciderat. Cf. sup. ad II, 247. 438. subducto verbere, amisso flagello: unde mox inania lora dicuntur, quatenus sine flagello sola non subficiebant equis moderandis; Ern. 439. stimulis, flagello, quo equi incitantur, ut ἄνευ κέντροιο θέοντες ap Hom. Iliad. ψ, 387. Cf. sup. ad I, 113.

431. favore emend. Gron. Obss. II, 14. At vid. not. 436. perscindit R. 1, Parm. Mediol. unde præscindit conj. N. Heins.

Interea metis, certus jam laudis, agebat 440 Sese Panchates, et præmia prima petebat Arduus; effusas lenis per colla, per armos Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi Adtollens gressus, magno clamore triumphat.

440. metis, ad metam. 442 sqq. Arduus, superbus quasi et elatus victoria. --effusas... jubas; cf. v. 363. Χαῖται δ’ ἐῤῥώοντο μετὰ πνοιῆς άνέμοιο, Iliad. ψ, 367. [443.] mollia crura superbi Adtollens gressus, ut ap. Virg. Ge. III, 76, ubi v. Heyne, qui tamen non ad superbiam refert, quo certe h.l. spectat.

440. metæ corrig. Lefeb. vocem poeticam substituens vulgari; cf. v. 518.

Par donum solido argento cælata bipennis 445 Omnibus, at vario distantia cetera honore. Primus equum volucrem, Massyli munera regis Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda,

445 sq. Sic et Æneas non victoribus solum, sed etiam omnibus, qui cursu certarent, proponit præmium duo jacula et argento cœlatam bipennem, deinde victoribus alia propria, ap. Virg. Æneid. V, 305 sqq.; Drak. --argento cælatam bipennem; confer. Heyne. ad Virg. l.c. 447. Recte illi, qui curuli certamine vicerit, equum proponi præmium, monet Drak. ut ap. Hom. Iliad. ψ, 265 sq.; Virg. Æneid. V, 310; Stat. Theb. VI, 644. --munera Massyli regis; cf. ad V, 321. --Massyli regis, Syphacis. Vid. sup. v. 170 seq. 448. virtute secundus, ut ap. Virg. Æn. V, 258. 449 sq. duo pocula, ut ap. Hom. Iliad. χ, 656, 741; Virgil. Æn. V, 535 sq.; Stat. Theb. VI, 531 seq. --Aurifero pocula perfusa Tago, ut sup. II, 404.

446. at, non ac, Colon. et Rom. 1, ad marg. 448. hinc pro huic Oxon. Put. R. 1, Med. et Marsi edd. Alterum tulit omittitur in R. 1, et Med.

Aurifero perfusa Tago: villosa leonis 450 Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta, Quamvis perfracto senior subsederat axe, Adcitum donat ductor, miseratus et ævum Et sortem casus: famulus florente juventa 455 Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.

451. Sidonia cassis, ut Argolica galea, ap. Virg. Æn. V, 314. 452. honor, donum, quod honori est ei, cui datur, ut ap. Virg. Æn. V, 249, 308; cf. ad IX, 199. 453. perfracto axe; conf. v. 411 seq. --subsederat, substiterat in cursu. 454. Adcitum, quia miser homo, pudore captus, non sponte adcedebat. --miseratus casum, ut ap. Virg. Æn. V, 350, et Hom. Iliad. ψ, 534. 455. Atlanti etiam, quamvis victo, donum datur, et quidem famulus, ut serva ap. alios poetas: cur autem ap. Nostrum servus, non liquet. Cf. v. 552 seq., 571; Hom. Iliad. ψ, 534 seq.; 656, 704 sq.; Virg. Æn. V, 282 seq.; Stat. Theb. VI, 548 seq. Serva etiam præmium victoris inf. v. 568, et ap. Hom. Iliad. ψ, 262 sq. 456. gentilis galeri; cf. I, 404.

452. est pro et Put. est: et Mars. et Mart. Herbip. at vel ast recte, puto, corrig. N. Heins. qui tamen non damnabat conject. Dausq. Tertius inde honor est: postremo, quæ firmatur c. Put. et recepta est a Lefeb. Deinde Atlanta edidi ex emend. N. Heins. post Lefeb. et Ern. Atlantem etiam conj. Cort. vel Livin. Vulgo Atlantis. 454. Accitum scripti et R. 2. Vulgo Attritum. 455. sortem cassam conj. N. Heins. et 457, lectæ pro læta.

His actis ductor læta ad certamina plantæ Invitat, positisque adcendit pectora donis: «Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus, 460 Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ. Tertius extremam tauro solabere palmam. Cetera contenti discedent turba duobus Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.»

457... 526. Conf. Hom. Iliad. ψ, 740 seq., et Virg. Æn. V, 286 sqq. Silius tamen hanc rem, a summis jam poetis tractatam, maxime nec sine arte ac ingenio variavit. --plantæ, ut v. 297. 458. positis donis, ut ἄλλα τίθει ταχυτῆτος ἄεθλα, Iliad. ψ, 740, et πυγμαχίης θῆκεν ἄεθλα, v. 653; cf. Virg. Æneid. V, 292, et sup. ad IV, 267. --galea Hasdrubalis, et ensis Hyempsæ spolium. Cf. Il. ψ, 560, 808, et sup. ad V, 321 sq. 460. Cf. Iliad. ψ, 807. 461. pater meus, Scipio. 462. tauro, ut inf. 550, et Iliad. ψ, 750. --solabere tauro palmam, doctius quam solatia victo, ap. Virg. Æneid. V, 367. --palmam, de eo, qui tertio loco vincit. Cf. ad v. 503. 463 sq. Cetera contenti discedent turba, etc. Cf. ad V, 495, et Cort. ad Sallust. B. C. c. 43. --duobus jaculis, ut ap. Virg. Æn. V, 306. [464.] gentile metallum, metalla Hispaniæ. Cf. v. 526.

460. cursus Col. et Put. currus Oxon. Vulgo cursu. 463. discedens Col.

Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora 465 Ostendere simul vulgi clamore secundo. Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades. Mox subit, adspersus prima lanugine malas, Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat. 470

465. Nomina eorum, qui certant, desumta ab Hispaniæ oppidis, fluviis, et tractibus. Cf. ad I, 306, in Var. Lect. --Fulgentes, conspicui facie et flore ætatis, vel, ut v. 471. --fulgore nivali corporis. 466. Cf. Virgil. Æn. V, 337 sq. 467. Tyriæ Gades; v. ad III, 4, et 396... 399. 468. Cf. VII, 691, ibique not. 469. ab amne Bæti. 470. Corduba; vid. III, 401. --haud parvo, ut Stat mihi non parvo virtus mea Mod. Magni pretii æstimabat ex his certaminibus palmam repotare; Ern. Corduba haud parvo sumtu hujus pueri certamina sustentavit, ut cum aliis civitatibus præstantia et sumtu sui athletæ certaret; Cell. Cf. V.L.

468. Hic versus, qui ab edd. tantum non omnibus abest: legitur in quatuor scriptis et Rom. 2. Sed Nox in Put. et Hos in Tell. Deinde adspersus in solo Putean. adspersas in Rom. 2. adsperus in Tell. Asperus in Colon. et Oxon. 469. patrio c. ab amne corrig. N. Heins. coll. vers. 526. 470. Ita Col. parto certamine Oxon. Vulgo parco certamine, prob. Barth. Adv. X, 7, ut sensus sit: non erat parca in exornando puero, ut certamine contendere cum ceteris Corduba videretur. haud parce certamina l. f. conj. Modius Novant. Lect. Ep. LV. Non male!

Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem Eurytus: excelso nutritum colle crearat Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes. Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ, 475 Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.

472. Cf. Virg. Æn. V, 340 seq.; lib. VIII, v. 636. --cavea locus, ubi spectatores ludorum sedent, propr. scenicorum, sed h.l. circensium, ut. ap. Virg. ll.cc. 474. Sætabis in colle sita. Cf. III, 373. --trepidi pietate, inter spem et metum suspensi, de filiorum fortuna et victoria; Ern. 475. Sicoris nomen ductum a fluvio, ad quem sita bellax Ilerda. Vid. ad III, 359. 476. Theron potator aquæ, etc., h.e. adcola Lethes. Cf. ad VIII, 367 et 564. --Lethes fl. cujus gurges inmemor est, h.e. cujus aqua potata inmemores rerum olim gestarum facit, earum oblivionem gignit. Vid. ad I, 236, et XIII, 555. Sic et inmemor Lethe ap. Senec. Herc. Œt. v. 936, et Stat. Silv. V, ii, 96. 477. perstringens ripas, v. ad IV, 350.

473. Eurythus et Euritus al. 474. Sætabis pro vulg. Setabis scripsit Drak. vid. ad III, 373.

Qui postquam adrecti plantis et pectora proni, Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda, Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras 480 Ocius effusis nervo exturbante sagittis. Diversa et studia et clamor, pendentque faventes Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur, Nullaque tramissa vestigia signat arena. 485 Omnes primævi, flaventiaque ora decori, Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.

478. adrecti plantis, ut ἐπ’ ἀκροτάτοισιν ἀερθεὶς πόδεσσι, ap. Apoll. II, 90, more et currentium et pugilum. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 426, et Burm. et Val. Fl. IV, 267. Sic et pendent faventes unguibus mox vers. 482, ubi recte Ernesti: «Cogita spectatores, dum suis adclamant, summis pedibus adrectos, et veluti suspensos, ut fit in tali contentione favoris et in turba multorum.» Cf. ad XV, 614. 479. Cf. Virg. Ge. III, 105 seq. ibique Heyne. Vid. et supra ad v. 431. 480. Adcepere tuba spatium, h.e. potestatem signumque currendi. 482. studia voc. propr. de favore spectantium, ut ap. Virg. Æn. V, 48, 228, 450. 485. Cf. ad III, 309, et IV, 147. 486. flaventia ora, ut ap. Virg. Æn. X, 324; cf. ad I, 438.

478. pectora, non corpora Put. R. 2, Med. 483. Vocibus pro Unguibus conj. N. Heins. et Auribus Cort. Deinde laudi pro anheli in Putean. unde blandi suspicabatur N. Heins. 484. grex incitus eidem legendum videbatur. Non male; conf. tamen vers. 464, 486, 487.

Extulit, incumbens medio jam limite, gressum Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat Præcedens spatiis. Instat non segnius acer 490 Hesperos, ac prima stringit vestigia planta Progressæ calcis: satis est huic esse priori; Huic sperare sat est, fieri se posse priorem. Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem. 495

488. incumbens; v. ad v. 423. --limite, ut v. 337. 489 seq. Conf. sup. v. 346 sq., et Virg. Æn. V, 320 sq. prima stringit vestigia planta Progressæ calcis, ut calcem terit jam calce Diores, ap. Virg. Æn. V, 324, ubi v. Heyne. 492. Cf. ad VII, 226. 495. Conf. XIV, 509, et Ovid. Met. X, 590.

489. Euritus Col. Vulgo Eurythus, ut v. 473. 492. Prægressæ, et mox isse pro esse conj. N. Heins.

Ecce, levi nisu postremoque agmine currens, Postquam sat visus sibi concepisse vigoris, Celsus inexhaustas effundit turbine vires Non exspectato, subitusque erumpit, et auras Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam 500 Æthereo nexis cursu talaribus ire.

496 seq. Theron prudenter initio cursus non omnes profundit vires. Cf. ad v. 338 seq. 498. turbine, inpetu, ut passim. 500 sq. Cf. Virg. Æn. I, 300 sq. et IV, 239 sq. --plantam Cyllenida, pedes Mercurii, et hoc pro ipso Mercurio. --Cyllenida, Cylleniam, ut ap. Ovid. Met. V, 176.

496. levi cursu perperam opinabatur Dausq. in cujus ed. etiam operarum errore leni legitur. Mox currens Col. Put. et R. 2. currus Ox. Vulgo cursum. 497. visus Col. et Put. visu Ox. Vulg. visum. 499. et auras Col. ut et conj. Dausq. ac Barth. Vulgo erumpit ad auras, Prævehitur T. 500. Thero Oxon. vid. ad II, 149. Mox Cyllenida plantam scripti, Basil. Wolfii, et Mars. in comment. Cyllenia planta R. 1, et Med. Cyllenida planta edd. Marsi in contextu errore operarum, et hinc aliæ. Cyllenide planta corrig. Barth. Adv. X, 8, sed ita sex ablativi concurrunt.

Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit: Et modo postremus, nunc ordine tertia palma, Hesperon infestat sua per vestigia pressum. Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ 505 Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.

503. tertia palma, tertio ordine currens, tertio loco victor, tertiam palmam, seu victoriam obtinens, ut inf. v. 573, et sup. IV, 390; v. Heyne ad Virg. Æn. V, 339 et 493. Sic et mox v. 506, et Stat. Theb. VI, 327. 505 seq. spem coronæ primam dici eum, qui se primum præmium victoriæ consecuturum speraverit, jam monuit Drak. Similiter passim alia abstracta adhibentur. Vid sup. ad I, 479; Barth. ad Stat. l.c. et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 105 sqq. --Nec jam is tantum, quem Theron proxime sequitur, scil. Hesperos, trepidat, veretur, ne ab eo vincatur, sed Eurytus etiam, qui ordine primus erat. --coronæ, ut supra v. 299, ubi v. not. [506.] tantis venientibus alis, Therone tanto inpetu advolante; quod jam monuere Lefeb et Ern.

505. consequitur emend. N. Heins. et vers. 506, tactus pro tantis, vel, quod Drak. adridebat tantis eventibus h.e. successibus Eurytus ales. Withof. corrigit Spes trepidat, tantis conterritus Eurytus alis.

Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent Inceptos cursus, nequidquam vana laborans, Tartessos fratrem medio Therone premebat. Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron 510 Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ.

509. Tartessos fratrem Hesperum (cf. v. 465) premebat, insequebatur, medio Therone, ita ut hic inter Hesperum et Tartessum medius curreret; adeoque hoc ordine se invicem sequerentur: Eurytus, Hesperos, Theron, Tartessus; Ern. [510.] æquore, in campo. 510. sese tollit, ut v. 394. Conf. ad v. 390. 511. Igneus; vid. ad III, 306.

509. Therona scripti perperam.

Unus erat super, et metæ propioribus ægros Urebat finis stimulis: quascumque reliquit Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires, Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque 515 Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.

512 sq. Unus Eurytus supererat Theroni cursu superandus. --finis metæ, meta, quæ cursui finem inponit, vel, ut ap. Ovid. Met. X, 597, novissima meta, quoniam ultimum, h.e. septimum spatium decurrebant; Drak. Cf. Virg. Æn. V, 327 seq., et inf. v. 558. --ægros, fessos. [513.] stimulis urebat, ut stimulis acuit I, 113, ubi v. not. --Urere, incitare, excitare; ut incendere, καίεσθαι et περικαίεσθαι. Sic laudibus avorum viros urere, dixit Val. Fl. I, 476 et simila alii. 513 seq. Uterque, Eurytus et Theron, quidquid superest virium conligunt, quum brevis tantum via ad metam restaret. [514.] pavor; v. ad v. 431.

513. Urebat limes, h.e. unum ex septem spatiis, opinabatur N. Heins. 516. æquatur primus edidit Marsus et deinde alii.

Et forsan gemina meruissent præmia palma, Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus Theronis, fusam late per lactea colla Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira, 520 Traxissetque comam: tardato lætus ovansque Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.

517 sq. Silius et Stat. Theb. VI, 614 sq. pro commento Hom. Iliad. ψ, 773 seq., et Virg. Æn. V, 327 sq. bene substituerunt aliud, quod dignitati carminis epici convenientius est. Drak. hæc notavit: «Barthius ad Stat. l.l. Silium inprudentiæ adcusat, quod læsum per dolum non fecerit restitui, aut saltem, ut ap. Stat., ex integro cum adversario decurrendi copiam adcipere. Sed sequutus in eo Silius Maronem, qui fingit, Nisum sanguine prolapsum sequenti Salio se obposuisse, ut Euryalus primam palmam obtineret. Nec tamen vel Salius restituitur, vel ex integro cum Euryalo decurrit. Æneas autem Salio præmium extra ordinem tribuit, quod duo tantum præmia proposuerat. Theron dolo Hesperi primum præmium amisit, secundum obtinuit.» Poetam quoque in has summi juris angustias non includendum esse, monet Ern. 519. lactea colla, ut IV, 154. 520. sævus ab ira, ut XII, 551. 522. juvene, Therone, qui pariter antea ruebat (v. 516), et solus victoriam ei dubiam redditurus videbatur. --evadit, ἦλθε φθάμενος, Iliad. ψ, 779, nisi jungere malis ad præmia evadit et emicat, h.e. ad metam celeriter victor, primus, pervenit. 523. Emicat, etc. Cf. Virg. Æn. V, 337 et sup. II, 238. --galeæ donum, cf. sup. v. 459.

522. juvenes Put. juvenem R. 2. Hinc tardatum juvenem edidit Lefeb. quod reponendum censuerat Draken. Verbum evadere apud Silium quidem plerumque quarto casui jungitur: (vid. Ind.) sed tum effugere letum, hostem, vincula, etc. significat, quod h.l. non satis convenit. Mox ad præmia scripti et R. 2. ad prœlia R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. prœlia, omissa præpos., edd. Marsi. in prœlia Junt. et inde aliæ.

Cetera promisso donata est munere pubes, Intonsasque comas viridi redimita corona 525 Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.

524. Conf. sup. v. 460... 464, et expressum a Silio, sed variatum locum Virg. Æn. V, 556 sq, ubi v. Heyne. 525. Intonsas comas, quæ juvenes decent. Cf. ad VII, 196. 526. patrio ferro, ut gentile metallum, sup. v. 464.

Hinc graviora virum certamina, comminus ensis Destrictus, bellique feri simulacra cientur.

527... 536. Certamen gladiatorium Silius reliquis adjecit, tum in gratiam Romanorum, qui eo potissimum delectabantur, tum ad ductum Livii lib. XXVIII, c. 21. «Gladiatorium spectaculum fuit non ex eo genere hominum, ex quo lanistis comparare mos est, servorum, quive venalem sanguinem habent. Voluntaria omnis et gratuita opera pugnantium fuit: nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitæ genti virtutis ostendendum, etc.» [528.] belli simulacra cientur; vid. ad VII, 119.

528. Districtus primus edidit Nicander et post eum alii. Male! conf. XVII, 164, ubi Drakenborch. monet, destringere esse nudare re aliqua, distringere in partes diversas trahere; conf. quos laudat, Intpp. Horat. Od. III, i, 17: Gronov. ad Liv. XXVII, 13; Heins. ad Ovid. Fast. II, 99 et 207; Cuperi Obss. IV, 5.

Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ, Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem, 530 Hi crevere pares ferro; spectacula digna Martigena vulgo, suetique laboris imago.

531. Cernere et decernere, pugnare, ut κρίνειν et διακρίνειν αὔην, πόλεμον, ἀγῶνα. Conf. Intpp. Virg. Æn. XII, 709; Sallust. B. C. 59; Val. Fl. IV, 193; VIII, 319; Quintil. Inst. Or. X, I; Lambin. ad Lucret. IV, 969; Gifan. Ind. Lucret. Gron. ad Liv. VII, 9; Heins. ad Tibull. IV, i, 103; Harles. ad Nepot. Milt. 4, et Hannib. 10. [532.] Martigena vulgo, exercitu, aut Hispanorum vulgo bellicoso; Cell.

529. crimine noxia vita malebat N. Heins. 531. Hi crevere Colon. et Teller. His crevere Oxon. Hic crevere Rom. 2, ut et conj. N. Heins. Hi ervere Put. Ii crevere R. 1, Parm. Med. Decrevere edd. Marsi in contextu, non in commentt., et inde aliæ. Discrevere perperam corrig. Barth. X, 7, quum in Ox. Hyscrevere invenisset.

Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum? Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo Innumero fratres, cavea damnante furorem, 535 Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris. Is genti mos dirus erat; patriumque petebant Orbati solium lucis discrimine fratres.

533 sq. «Neque obscuri generis homines, sed clari illustresque, Corbis et Orsua patrueles fratres, de principatu civitatis, quam Ibem vocabant, ambigentes, ferro se certaturos professi sunt... et insigne spectaculum exercitui præbuere documentumque, quantum cupiditas imperii malum inter mortales esset. Major usu armorum et astu facile stolidas vires minoris superavit;» Liv. XXVIII, 21. Cf. et Valer. Max. IX, 11, ext. 1. Ab his Silius in eo dissentit, quod illos fratres geminos, non patrueles, et alterum altero natu minorem, vocet, quodque historici illi majorem natu victorem evasisse dicant, poeta utrumque eo certamine obcubuisses fingat, ut eorunt discordiam per omnia illi Thebanorum fratrum (v. mox ad v. 546 sq.) comparare posset; Drak. Cf. Barth. ad Stat. Theb. XI, 500. --gemini fratres; cf. ad IV, 355. 535. Nullum scelus est tam inmane, quod regnandi gratia non admittatur; Barth. Adv. X, 7. --cavea, ut sup. v. 472. [538.] lucis discrimine, cum vitæ periculo.

533. quidnam non Marsi Ven. post. et Paris. quidam non Marsi Ven. prior. Quos inter gemini (quidnam non regibus ausum? Aut quodnam regnis, etc.) maluerit N. Heins. 534. regnis Put. regnus Oxon. Vulgo regni.

Concurrere animis, quantis confligere par est, Quos regni furor exagitat; multoque cruore 540 Exsatiata simul portantes corda sub umbras Obcubuere: pari nisu per pectora adactus Intima descendit mucro; superaddita sævis Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens, Dirus in invitas effugit spiritus auras. 545 Nec manes pacem passi; nam corpora junctus Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.

542. nisu, inpetu, vi; hoc vocab. spectat ad eum qui mucronem adigit. Ed. 546 sqq. Silium ad Polynicis et Eteoclis fratrum, de regno Thebano contendentiam, discordium respicere, quam animæ eorum etiam in morte servasse dicuntur, jam. monuere Dausq. Drak. et Lef. Cf. Ovid. Trist. V, v, 33 sq., et Ibis v. 35 seq.; Stat. Theb. XII, 429... 457; Lucan. I, 551 seq.; Hygin. fab. 68; Pausan. Bœot. c. 5, pag. 568 (ed. Han. 1613); Eurip. Phœn. et Sophocl. Œd. Col. --rogus junctus, conjunctis, idem.

540. multumque emend. N. Heins. 541. sub umbris priscæ edd. cf. ad XI, 257. [recte XI, 255] 546. juncta edidit Wolf. in Basil. et deinde alii.

Cetera distincto donata est munere turba, Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos, 550 Inpressis dociles terram proscindere aratris: Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda. Nec non argenti, nec non insignia vestis Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti 555 Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.

549. distincto, diverso. 550. juvencos, ut v. 462. 551. Inpressis terram proscindere aratris, ut ap. Lucret. V, 210. 552. lustra exagitare; v. ad VIII, 565. 553. juvenes, ut famulus sup. v. 455, ubi v. not. --Maurusia præda, Mauri captivi, venatores. Cf. III, 288.

555. Hactenus Coloniensis liber, qui hinc ad finem usque pro dolor! mutilus est.

Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi Postrema, et metæ certarunt vincere finem Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli, Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis, 560

557. In hoc quoque jaculandi certamine Silio præivere Homer. Iliad. ψ, 850 sq., et Virg. Æn. V, 485 sq. Qui quum rem jam ornatissime extulissent, Noster brevior est, et quædam variat. 558. vincere, adsequi, ferire. --metæ finem, ut v. 512. 559. avis pollens, ut VIII, 383, ubi v. not. --ripa metalli, v. Var. Lect. 560. Cf. I, 155 et 229.

558. fine tacite scripsit Lef. 559. Hic versus, quem præter R. 2, nulla editio ante Drak. adnoscit, legitur in Ox. Put. Tell. R. 2. Ejus loco in ed. Benessæ, Junt. et quæ inde expressæ sunt, post v. 560, exstat hic: Adcola Burnus avis majorum et stemmate clarus, qui a Mstis et antt. edd. abest, eamque ob causam a Drakenb. ejectus est. Verum ne sic quidem locum integrum esse, nec ripam metalli bene dici posse ripam, in qua aurum reperiatur, jam monuit Drak. Burnus, agris pollens quem m. r. m. emend. Hœft. Batavus in Peric. crit. ut jungatur: quem ripa pollens metalli ex agris misit. Sed recte quærit Ernesti, an hæc quoque commodum habeant sensum. Ceterum Burrus in Oxon. Burnus al. ut Burni v. 567, ubi Burim in Put. et Parm. Withof. restituto versu, quem Heins. et Drak. ejecerant, legendum putabat, Burrus avis pollens, quem missis figere telis, Qua Tagus aurif. pall. turb. aren., Laudabant quidvis, majorum et stemmate clarus, Et Glagus, etc., vel unum versum ex duobus conflandum, Burrus avis pollens, majorum et stemmate clarus, Qua Tagus, etc.

Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto, Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi Prærapida potuere fuga, venator Aconteus, Indibilisque, diu lætus bellare Latinis, Jam socius, volucresque vagas deprendere nube 565 Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes. Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:

561. lacerto, jaculis, quæ lacertis mittebat. 564 seq. Indibilis, Ilergetum regulus (vid. Liv. XXII, 21; XXV, 34), qui diu bellaverat Latinis, adversus Romanos (Liv. XXVIII, 24, 31, 33), jam socius, nunc amicus eorum. Liv. XXVIII, 34. Idem tamen sæpius ab amicitia Romanorum defecerat. Conf. Liv. XXVI, 49; XXVII, 17; XXIX, 1, 2. --deprendere, figere, volucres vagas, ut apud Manil. V, 291. Cf. sup. II, 96; VIII, 524.

564. Ludibilisque Oxon. et Put. Missilibusque conj. D. Heins. 565. volucrisque vagam nubem, h.e. volucrum ingentem numerum, legendum censebat N. Heins. 567. Hic et quatuor sqq. versus desunt in Oxon. Tell. R. 1, Med. et edd. Marsi, qui tamen in comment. eos interpretatus est. Leguntur, quamvis conrupti, in Putean. R. 2, Parm. Ben.; in Junt. vero et, quæ inde expressæ sunt, edd. hoc ordine se excipiunt: bellator Ilerdes, Cui ludus, nullam... damam. Laus Burri prima, etc. His Burim Put. Vulgo Laus Burni; conf. ad v. 559.

Est donum serva, albentes invertere lanas Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam, 570 Adcepto lætus puero discessit Ilerdes, Cui ludus, nullam cursu non tollere damam. Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus Nec timidos agitare canes latratibus aprum.

568 seq. serva; conf. sup. ad v. 455. --invertere lanas... docta; conf. sup. Hom. Iliad. ψ, 263, 705, et Virg. Æn. V, 284. --invertere, inficere, tingere, lanas Gætulo murice, purpura G. de qua vid. supra ad v. 176. 571. puero, cf. ad v. 455. 572. Cui ludus erat, h.e. res facillima, quam quasi per ludum, h.e. nullo negotio, perficere poterat. Cf. Heins. ad Claud. Laud. Stil. III, 157, et Ernesti Clav. Cic. Junge autem puero, cui ludus, etc. --tollere, jaculis occidere, idem atque tollere e medio. Ed. 573. Tertia palma, ut vers. 503, ubi v. not. --habuit, adcepit, ut ἕξει, Iliad. ψ, 833.

568. Est donum serva ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. (qui etiam It et Fit donum conj.) edidere Drak. Lefeb. Ern. Sidonium Syria Putean. Et donum serva Parm. Vulgo Est Damum serva. 569. Ad quem proxima honore ex Put. recepit Lefeb. qui τὸ honore etiam reperit in Rom. 2, et Parm. At cui proxima honore P. conj. N. Heins.

Quos postquam clamor plaususque probavit honores, 575 Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro Nomina magna vocant læti manesque jacentum, Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis. Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu, 580 Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis, Et frater thoraca tulit multiplicis auri, Lælius Asturica rapidos de gente jugales, Contorquet magnis victricem viribus hastam Consurgens, umbrisque dari testatur honorem. 585

575. Duces ipsi, ne alieni a ludorum societate viderentur, hastis ejaculandis, omnem solennitatem finiunt, Ern. 576. Germanus ducis, ut sup. v. 58. 577. Cf. sup. ad v. 310 sq. 582. Cf. Virg. Æn. V, 259, 264, et sup. ad II, 401. 583. Cf. sup. v. 350 seq., et ad III, 335 sq. 585. Consurgens; v. ad I, 401, et IV, 610.

580. testatur præstiterit judice eodem N. Heins. Sed Drak. jam recte cepit hunc verborum nexum: Scipio, gaudia mentis vultu testatus, ut fratrem et Laelium meritis donis adfecit, ipse etiam hastam contorquet. 585. testatur Putean. quod recepit Draken. Vulgo testatus.

Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit. Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami, Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. Ad majora jubent præsagi tendere vates; 590 Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.

586 seq. Silius variavit portentum, quod commentus erat Virg. Æn. V, 522 sq., ubi v. Heyne. Respexit tamen haud dubie ad simile prodigium, quod Romulo obtigisse memorant Ovidius, a Dausq. jam conlatus, Met. XV, 560 seq., et Serv. ad Virgil. Æneid. III, 46. Quercum etiam cum delectu positam esse, bene monuit Marsus; ut scil. portenderetur, a Scipione, hostibus ex Italia pulsis ac debellatis, libertatem salutemque patriæ ac civium servatum iri: nam qui vitam civis servaverat occiso hoste, corona donabatur civica, quæ quercea erat. Vid. Gell. V, 6. 588. subitæ, subito enatæ sunt, frondes, rami, et quercus, etc. Primum frondes et rami, deinde magna sensim arbor inde excrevit. 590. Ad majora conamina ac laudes. 591. monstrare, ut monere, IV, 120, ubi v. not.

589. Est latam emend. Barth. Adv. X, 7, ne hæreat h.l. sermo, et repentina mutatio innuatur. Fit, latam spargens, quercus, dum nascitur, umbram conj. Burmann. ut ordo verborum sit: dum nascitur, fit quercus, etc. En latam spargunt quercus reposuit Lefeb. fide antiquorum, si credere fas est. Nil forte mutandum. Vid. not. Withof. conjicit, rami Latam spargentes, quercus dum nascitur, umbram, vel potius, Tum subitas frondes, celsoque cacumine ramos Fert latam spargens quercus, etc. 591. prætendere Oxon. protendere Put. Deinde hoc signi, vel signo corrig. N. Heins. et Burm.

Quo super augurio, pulsis de litore cunctis Hesperio Pœnis, ultor patriæque domusque Ausoniam repetit, fama ducente triumphum. Nec Latium curis ardet flagrantius ullis, 595 Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.

592 seq. de litore Hesperio, ex Hispania Scipio Romam redit. Cf. Liv. XXVIII, 38 seq. --ultor domus, parentis ac patrui, in Hispania cæsorum. 594. fama et gloria rerum gestarum Scipioni instar triumphi, vel sola triumphus erat, et hujus jacturam consolabatur, quia privatus, non consul, Hispaniam recuperaverat; Lefeb. et Ern. coll. Valer. Max. II, viii, 5, et. Liv. l.l. «Ob has res gestas magis tentata est triumphi spes, quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem triumphasse, qui sine magistratu res gessisset, constabat.» Withof. malebat fama donante triumphum. 595 sq. Cf. Liv. l.c. [596.] juveni, Scipioni. Conf. ad XV, 12. --Libyam, Africam provinciam, et summos fasces, consulatum.

594. fama, vel palma addicente conj. N. Heins. qui certe aliquid mendi latere suspicabatur. At vid. not. 595. flagrantibus ed. Dausq. errore operarum.

Sed frigens animis, nec bello prospera turba Ancipiti senior temeraria cœpta vetabant, Magnosque horrebant cauta formidine casus.

597 sq. Cf. omnino Liv. XXVIII, 40 pr. --frigens animis; v. ad VII, 25. --turba senior, apud Liv. l.c. primores Patrum. --non prospera, non favens, bello Ancipiti, in Africa gerendo, committendoque juveni.

597. fugiens animis Tell. non par animis R. 2, ex interpretam. annis notavit Cort. ad marg.

Ergo, ubi delato consul sublimis honore 600 Ad Patres consulta refert, deturque potestas, Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit:

600. consul Scipio.

«Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas, 605 Ne credat nos invidiæ certamine consul Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit, Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo. 610

604... 644. Conf. Liv. XXVII, 40... 42. Ibi in argumentis cumulandis et enunciandis tam copiosa et eleganti eloquentia Fabius utitur, ut nihil in eo genere perfectius et gravius fingi possit: epitome vero Siliana valde tenuis est, et Fabius suadet tantum, ut Italia prius ab hoste defendatur et plane purgetur, quam in Africam bellum transferatur; quod unum Silius cum Livio commune habet; Ernesti. Recte: nec tamen dissimulandum, Silium alia quoque argumenta etsi strictim adtigisse, et poetæ nihil fere difficilius esse, quam oratoris partes agere, omnium vero difficilimum, cum tali oratore in certamen descendere. 604... 609. Disertius hæc extulit Liv. cap. 40. [605.] tam, tantopere, superest et gloria et ætas, quæ verba languent post illa, satiatus ævi Et decoris. 608 sq. Gestat fama nomen; nam fama est alata, volat, et fert, quæ nunciat; Ern. 609 sq. Silius expressit verba Liv. lib. XXVIII, 41 pr. Nefas est, me tacere de periculo, quod ita patriæ inminere videtur, et ejus saluti non, quoad vivam, prospicere.

605. jam pro tam opinabatur N. Heins.

Bella nova in Libyæ moliris ducere terras? Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos, Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis 615 Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem.

612 sq. Hæc εἰρωνικῶς et cum sarcasmo dicta. 614. Litore Elissæo, in Africa. Conf. ad I, 81. 615. Hanc segetem mete, præclare; Hannibalem prius pelle ex Italia, quæ (ut Cic. pro Mil. 13, verbis utar) larga gloriæ seges ac materia est. --composuit tibi propioribus ausis, in propinquo, in Italia, Hannibalem, parem, dignum te, dignum, quocum in certamen descendas. Forma loquendi ex ludo gladiatorio petita, ut ap. Liv. XXVIII, 44, in oratione Scipionis: habeo, Q. Fabi, parem, quem das, Hannibalem. Conf. ibi Gronov. et sup. not. ad I, 39, et X, 70.

612. Ausoniæ, non Ausonia, Ox. et R. 1, ad marg. 614. Vulgo Elisæo, cf. ad I, 81. 615. propioribus ausu legendum putabat Barth. Adv. X, 7.

Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes Deseris, ac septem denudas proditor arces. 620

618. restinguere Ardentem Italiam, incendium, quo quasi aduritur, h.e. propulsare summum periculum, in quo versatur, quamdiu Hannibal ibi bellum gerit. Sic incendium passim de maximo periculo, vel exitio. Sic Racine, Andromaque, act. IV, sc. 5, dixit Troie ardente. Ed. 619. tu fessos pugnando et pæne debellatos hostes deseris, non persequeris, et quidem obvius iis, h.e. quum habeas eos in propinquo, in Italia; Ern. 620. septem arces, Romam (ut X, 587), denudas custodia ac præsidio, copiis in Africam transductis. Cf. Liv. lib. XXVIII, cap. 42 extr. Hinc proditor, desertor es patriæ, cujus salutem tibi creditam destituis, non curas, quam summo periculo objicis, quum eam defendere deberes. Cf. ad II, 247.

619. avius, vel devius pro obvius conj. N. Heins. Tu fessos, scilicet Romanos, obvius hosti, deseris reposuit Lefeb. At vid. not. 620. protinus pro proditor edidere Benessa et Nicander, quos alii sequuti sunt.

«An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas, Non dira illa lues notis jam mœnibus urbis Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli 625 Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris?

622. dira illa lues, Hannibal. Cf. ad X, 603, et I, 174. --notis jam mœnibus urbis, Romæ, quam olim adcesserat. Cf. XII, 518 sq., 558 sq. 623. Jovem, sedem Jovis, Capitolium, pro ipsa urbe, cujus præcipua pars est, ut Tarpeia saxa, rupes, scopuli, arces, etc., de quibus v. Ind. 624. Romamque tuendam. Vocem Emerito Marsus ad Hannibalem, lento bello jam in Italia consenescentem, alii vero rectius referunt ad eum, qui loquitur, Fabium, senem nune ideoque bello ineptum. 625. perculsi, ad II, 213, in V.L. --fulmine belli, Hannibale. Vid. I, 421. 626. Cf. ad XII, 571. Verba Liv. XXVIII, 41: «Quid? si victor Hannibal ire ad urbem pergat? tum demum te consulem ex Africa, sicut Q. Fulvium a Capua arcessemus?»

622. notæ corrig. N. Heins. ut multiplex sibilus vitaretur. 624. Quanti, ut cedas Oxon. Put. Gryph. Vulgo Quanti est, ut cedas, vel credas. Quanti est, ut eas, i.e. in Africam abeas, emend. D. Heins. et Dausq. probb. Barth. et Cellar. Quanti est cedas rescripsit Lefeb. 625. Emerito est; tanto perculsi Put. quod recepi cum Drak. et Ernest. mutata interpunctione. Emerito? ast tanto percussi Oxon. ast R. 2, Mars. Asul. tacito percussi Rom. 2. ac tanti perculso Parm. Vulgo Emerito? ac tanti perculsi. Nostra lectio inepta videbatur Lefeb. qui Emerito? ast tanto percussi edidit. Emerito? ah! tanti perculsi emend. Dausq.

Vince domi, et trinis mœrentem funera lustris Ausoniam purga bello: tum tende remotos In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos 630 Molire; angustæ prohibent nunc talia cœpta Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi Tenderet ad ripas, revocato milite primus Descendenti avide superatis Alpibus ultro 635 Obposuit sese Hannibali: tu consul abire A victore paras hoste, atque avellere nobis Scilicet hoc astu Pœnum? si deinde sedebit Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur, Capta damnabis consulta inprovida Roma. 640

628. Vince domi in Italia Hannibalem. --trinis lustris; cf. sup. ad v. 151. 631 sq. angustæ res, ut ap. Horat. Od. II, x, 21, sup. X, 279 et al. Res adtritæ, adcisæ, fessæ. Cf. Liv. XXVIII, 42 extr. 633 sq. haud segnis, h.e. virtute sua. Cf. ad IV, 51 sq. 637. avellere; cf. ad XII, 728, et III, 591, in Var. Lect. 638. hoc astu, stratagemate, quod laudat Sulpicius consul. ap. Liv. lib. XXXI, cap. 7, et quo Agathocles olim Pænos ex Sicilia expulit, ut Justin. XXII, 4, et Valer. Max. VII, 4 extr. 1, referunt; Drak. Cf. inf. v. 690 sq., et Liv. XXVIII, 43 extr. --sedebit, manebit in Italia.

640. hæc post capta primus inseruit Wolf. in ed. Basil. heu addendum notavit Cort. Sed libri veteres neutrum adnoscunt.

Sed fac turbatum convertere signa, tuæque Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem, Cujus tu vallum vidisti e mœnibus urbis.» Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.

642. idem erit Hannibal, non minus audax, fortis ac metuendus, quam tum, quum Romam ipsam obsideret. Cf. XII, 558 sq. 644. Drak. notavit imitat. Virg. Æn. I, 559, ubi Heyne jam monuit, fremitum ac murmur adsensum commotis hominum animis indicare. --senior manus, ut grandæva manus, v. 652, et turba senior sup. v. 597, ubi v. not. Conf. Liv. XXVIII, 43 pr.

644. fremebat Put.

Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim 645 Magnanimis leto gemino, quum tota subisset Sidonium possessa jugum Tartessia tellus, Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi, Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis Excepi nubem belli, solusque ruenti 650 Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.

645... 698. Conf. Liv. XXVIII, 43 et 44. Hæc oratio Scipionis Fabium refutantis quum varietate et pondere argumentorum, tum gravitate, acumine, et elegantia verborum Fabianam illam antecellit, quamvis ne sic quidem poeta ubertatem et majestatem Livianæ eloquentiæ, quæ in Scipionis quoque responsione eminet, adsecutus est; Ern. 645. Conf. sup. XIII, 694 sq. --ductoribus, Cn. et P. Scipionibus, cæsis in Hispania. 646. Magnanimis, ut sup. I, 29. 647. Cf. XIII, 674. 648 seq. Conf. XV, 1... 17, et 129 sq.; Liv. XXVI, 18. --Non Fabio... ad opem verso, ad opem laboranti patriæ ferendam propenso; quum nemo imperium in Hispaniam adcipere auderet. Hæc non sine sarcasmo dicta. [649.] primoribus annis; cf. ad XV, 12. 650 sq. Ego grave petii et adcepi imperium, quod omnes recusabant, et, periculo omni in me verso, interitum patriæ propulsavi. --nubem belli, onus ac molem periculosi belli. Cf. ad I, 311. --ruenti cælo δεινῶς de inminente patriæ exitio. Cf. ad I, 251; XVII, 253, 607; Horat. Od. III, iii, 7, et Intp. Val. Fl. I, 829. [“XVII, 253” recte XVII, 252]

651. cœlo Ox. quod in contextum recepi cum Lefeb. probb. N. Heins. et Drak. Vulgo telo; sed τὸ cœlo gravius est, et aptius jungitur cum nube belli.

Tum grandæva manus, puero male credita bella, Atque idem hic vates temeraria cœpta canebat. Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas, 655

652. Conf. XV, 135 sq. --grandæva manus; vide ad vers. 644. 653. idem hic vates, Fabius, qui olim non minora patriæ pericula ac mala ominabatur, quum in Hispaniam proficiscerer, quam nunc, si in Africam transferatur bellum. 655 sqq. Ego, qui vobis puer ad tale bellum gerendum ineptus videbar, Hispaniam expugnavi expulsis Pœnis. Pluribus orationis luminibus coloribusque adumbrat ea, quæ breviter et acerbe v. 648 sq. dixerat. --puer ille... Scipio; cf. XV, 12, 16, 17. [657.] Scipio, ego. --inlæsus, nullo vulnere, vel potius nulla clade accepta, quo meritum ejus augetur et ars bellica commendatur. Ed.

654. sub numine (ut apud Virgil. Æneid. lib. IX, vers. 247) ex emend. Dausq. et N. Heinsii substitui cum Drak. Lefeb. et Ern. pro vulg. sub nomine, quod non plane displicebat Draken. si nomen deorum pro ipsis diis positum sit; conf. not. ad V, 161. 660. urbi ex emend. Dausq. recepi cum Cell. prob. N. Heins. Vulgo auri, quod præter Drak. servavit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quid si, quod nemo tentavit, ex casu dativo vocem intelligamus, et signa de signis tubarum, ut sit signa auri referre, receptui canere, ut fit, quum loco movetur agmen.» Sed hæc loquendi formula durior est, quam ut Silio eam obtrudere ausim. ante Parm. Ben. et Lefeb. ut sit pleonasmus, qualis Terent. neque eum ante usquam conspexi prius. Afris, vel arvis corrig. Barth. Adv. X, 7. inde vel ultor N. Heins. (audi) Cort.

Inbellesque anni, necdum maturus ad arma Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas Trojugenis: pepulit Pœnos, solisque secutus Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi 660 Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit Romano Phœbum solventem litore currus.

658 sqq. Trojugenæ, ut gens Trojana, Romani. --solis Extremas vias; cf. ad XIV, 147, et XV, 809. [659.] ad Atlanta; cf. I, 198 seq. --ab orbe Hesperio, ut sup. vers. 289. [660.] nomen Libyæ, quid ibi Pœnorum fuit. Cf. ad V, 161. --retulit urbi signa, Romam rediit. Cf. Var. Lect. Si legas auri, sensus erit: nec retulit Romam prius auri signa, aurum signatum, prædam in Hispania factam; Lenz. coll. Livio, XXVIII, 38: «Scipio urbem est ingressus, argentique præ se in ærarium tulit quatuordecim millia pondo trecenta quadraginta duo, et signati argenti magnum numerum.» 662. Romano litore, h.e. litore Hispaniæ, quam ego sub Rom. potestatem redegi. --Phœbum solventem currus vidi, h.e. occidentalem Hispaniæ partem expugnavi. Cf. ad III, 399, et VI, 1.

661. citra æquora conj. Barth.l.c. prob. N. Heins. ut Scipio dicat, tam prope se occidenti soli stetisse victorem, ut citra æquor solventem equos videre potuerit. Hanc conjecturam Cell. firmavit coll. Curt. IV, xiv, 24, per fulgorem solis, intra fines regni mei orientis.

Adscivit reges idem: nunc ultimus actis Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus 665 Intremit, aut ægros simulat mentita timores, Ne finem longis tandem peperisse ruinis Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis Experta, et robur florentibus auximus annis.

663. Adscivit, amicos Romanis ac socios fecit, reges, Syphacem, Masinissam, Indibilem, Mandonium aliosque Hispaniæ reges, idem Scipio, ego. 664. sator ævi, ut IX, 306. 665. monet prodigio, de quo v. sup. v. 586 sq. --senectus, Fabius et senior, vel grandæva manus, sup. v. 644, et 652. Lefeb. retulit ad ipsum Hannibalem senescentem (cf. v. 688) et formidantem Romanos, qui simulaverit timores suos, quos tamen noverint Romani. 667. ruinis, cladibus. 668. seq. titulus, gloria. Non est, quod timeat senior Patrum turba, ne hæc in Africam militia infeliciter succedat, quum jam bello Hispanico, quid valerem, experti sint: quin contra majora nunc de me animo præcipi possunt, quod jam ævi maturior vires etiam majores adeptus sim, et virtus bellica aucta sit: Drak.

665. Hannibali Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo Hannibalem; conf. II, 53, et VIII, 60, quæ loca huic lectioni favent. 669. Exserta conj. N. Heins. ut Scipio innuat, se ad pugnam jam paratum esse, quum nonnullis, prælium inituris, brachium exserere moris fuerit. At vid. not.

«Ne vero fabricate moras; sed currere sortem 670 Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon, Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent, 675 Si segnes clauso traheremus prælia vallo.

670 sq. «Hic modo nihil moræ sit: ....et id est viri et ducis, non deesse fortunæ præbenti se, et oblata casu flectere ad consilium;» Liv. XXVIII, 44. --currere sortem Hanc sinite, patiamini, ut hac opportunitate Pœnos: ulciscendi oblata et mihi destinata sine mora utar; Ern. Conf. ad IV, 731; VII, 307, et XII, 45. Huic nobili Scipionis fiduciæ non absimilis est Achillis ardor apud nostratem Racine, Iphigénie, act. I, sc. 2: Ah! ne nous formons point ces indignes obstacles, etc. Et laissant faire au sort, etc. Ibi quoque verba, quam mihi servavere Dei, his repræsentantur: ............ On sait qu’á votre tête Les dieux ont d’Ilion attaché la conquête. Ed. 673. sedendo, v. ad III, 142, et X, 597. Nota sunt verba Ennii: Cunctator nobis restituit rem. 675. Hasdrubales intell. filios Gisgonis, et Hamilcaris. Omnes autem duces illi Pœnorum a Scipione in Hispania victi. De Magone et Hannone, v. sup. v. 26 sqq. de Hasdrubalibus, XV, 399 sq. et sup. v. 78 sq.

674. Hannon, non Hanno, Put. conf. ad II, 277, et VIII, 22. 675. dedisset Put. 676. Si segnes Tell. R. 2. Mars. et inde Drakenb. Si segne Oxon. et Put. Segnia, si R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. prob. N. Heins. Sed bene Drakenb. «Scipio, ait, non victorias suas extenuare voluit, Magonem, Hannonem, etc. segnitiæ adcusando; sed ejus se culpæ adfinem futurum fuisse ait, si, ut olim Fabius, cunctando bellum traheret.»

Sidoniusne puer, vix pubescente juventa, Laurentes potuit populos et Troia adire Mœnia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim? Et potuit Latium longo depascere bello? 680 Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?

677... 682. Argumentum a pari: si puer Sidonius, h.e. Hannibal, et quidem puer aut juvenis, potuit Italiæ bellum inferre, cur ætas mihi Scipioni in Africam transituro obstabit? Cell. 678 seq. Italia et Roma variis verborum ambagibus designantur. --Laurentes potuit; v. I, 110. --Troïa Mœnia, Romam, quam olim adiit Hannibal. Cf. XII, 518 seq., 558 sq. [679.] flaventem; cf. ad I, 607. --sacro gurgite; vid. ad XIII, 215. --gurgite, h.e. aqua Tiberis; nisi malis ad Almonem cum Cell. referre, de quo v. ad VIII, 363.

679. Vulgo Tibrim. Sed vid. ad VIII, 367. 680. depascere ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. reposui cum Drak. et Ern. pro vulg. deposcere, quod Lefeb. defendit coll. III, 202. Sed hunc locum plane dissimilem, et fortius quoque verbum Scipionis indignationi consentaneum esse, jam recte monuit Ern.

Et Tyrias agitare domos? Secura pericli Litora lata patent, et opima pace quieta Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri Adsueta, et nobis, quamvis Œnotria nondum 685 Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.

682. agitare, vexare sc. bello. Cf. ad I, 146, et III, 700. 685 seq. Œnotria arva; v. ad I, 2, et VIII, 46. Cum hoc loco compara verba Mithridatis bellum Romæ inferre cogitantis apud Racine, Mithridate, Act. III, sc. I: Marchons, et dans son sein rejetons cette guerre Que sa fureur envoie aux deux bouts de la terre. Attaquons dans leurs murs ces conquérants si fiers, Qu’ils tremblant à leur tour pour leurs propres foyers. Confer totam Pontici regis orationem, eadem, quæ nunc Scipio, meditantis. Ed. 686 sq. Refutantur verba Fabii, v. 612 seq., 621 seq., 636 seq. --nobis superesse arma, h.e. milites, in Africam trajiciendos, præter eos, qui Hannibali in Italia se objiciant.

682. aditare perperam conj. Dausq.

«Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra In Latio fecere senem, cui tertia large Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem 690 Avertam patriæ sedes: an Roma videbit Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ?

688 seq. fecere senem, invidiosius et gravius quam, vos per cunctationem vestram per tot annos detinuistis; Ern. Sarcasmus præcipue ad Fabium cunctatorem spectat. --tertia lustra, confer ad vers. 151, et ad Livium, lib. XXVIII, cap. 41. 690. sera, sero. Consternatum sero adventu, quum viderit Carthaginem a me præoccupatam et obpressam; Ern. Cf. Var. Lect. 691. Avertam ex Italia ad patriam, ut ap. Frontin. Strat. I, 5 ex., 16 et 27: avocare; Drak. Cf. sup. ad v. 637 seq. 692. Cf. supra lib. XII, c. 565. --Agenoreæ, Pœnorum (vid. ad I, 15), h.e. Hannibalis, qui Romam obsedit, Conf. XII, 538 seq., 558 seq.

690. sera, non sæva, Oxon. et Putean. Sed præstiterit, opinor, sera caventem, hoc est sero caventem, propulsare conantem incendium Carthaginis; ut sera comantem ap. Virg. Ge. IV, 122, et similia passim obvia. 691. Avertam R. 1, Med. et Basil. Wolfii. probb. N. Heins. Draken. Lefeb. et Ern. Vulgo Advertam, quod cum Drak. retinuit Ernesti tamquam non absurdum, quoniam Hannibal, si adversus sit ad patrias sedes, hoc ipso ex Italia aversus sit.

Carthago inmunis nostros secura labores Audiet interea, et portis bellabit apertis? Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis 695 Ariete Sidonio turres, si templa suorum Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.»

[693.] inmunis et secura; cf. Virg. Æn. XII, 559. 694. portis bellabit apertis, bella geret externa, nec unquam suas portas videbit clausas et obpugnatas; Lenz. --Portæ enim aperiuntur, quum hostis procul abest; clauduntur vero periculo imminente: similiter Regulus indignans exclamat: «vidi ......... portas non clausas, et arva Marte coli populata nostro;» apud Horat. Od. III, v, 23. Ed. 695 sq. pulset, conf. supra XII, 585. --Scipio refutans, quæ Fabius, v. 639 seq. objecerat; immo vero, inquit, tum demum Hannibal consilium capiet Romam invadendi, quum tutam ab hostibus Carthaginem sciet; Ern. --iterum pulset, obpugnet per me licet Romam, si non ante audierit templa, etc. h. est, ante quam Romam iterum obpugnet, incendio Carthaginem delebo; quo audito ab illo consilio abstinebit.

694. Audeat Mars. et Asul. Audiat R. 2, quod recepit Lefeb. qui propterea etiam bellarit, tamquam elegantius, scripsit. Sed præcessit videbit, cui audiet et bellabit obponuntur.

Talibus adcensi Patres, fatoque vocante, Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt. 700

698. Minus æquis potius animis auditum esse Scipionem, memorat Liv. XXVIII, 45, quo loca et alia leguntur, quæ poeta silentio præteriit. 700. «Postero die decreta a senatu Scipioni Sicilia, permissumque, ut in Africam, si id e republica esse censeret, trajiceret;» Liv. l.l. dederunt, concesserunt, ut V, 40, 410 et al. Sic et δίδομι passim. Vid. Abresch. Dilucidd. Thucyd. pag. 837, et Schleusneri Lexic. N. T.

698. incensi ed. Dausq. 699. annuerunt R. 1, Parm. Med. annuerent Oxon. Vulgo annuerant, annuerunt non repugnat metri legibus; conf. ad V, 264, in Var. Lect. At sequitur dederunt. 700. Vulgo transmittere; conf. ad IV, 487.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XVI

328n: «Versus 329 ... propter nobile nomen Antiqui stabuli» [» deest] 431n. pulsus sensisse, [sensissse] 454n. et Hom. Iliad. [et et] 478n. et Burm. et Val. Fl. IV, 267 [pro “ad Val. Fl.”?] 522v. R. 2. ad prœlia [ad prœlia] 553n. [563] 586n. libertatem salutemque patriæ [pratriæ]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEPTIMUS.

ARGUMENTUM.

Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, hostem pelli Italia vincique posse, si mater Idæa a Pessinunte Romam transportata esset; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum, Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romæ esset: missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ deinde inter cymbalorum tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim trahitur; 1-22.

Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata, ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata, sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.

Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet, et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.

Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Pœnos, literas dat, quibus etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Romano initæ societatis fallat; 59-82.

Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta noctu incendit; 83-91.

Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.

Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur; 109-145.

Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Pœnorumque iterum fugam capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant; 146-157.

Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia adjutus esset: 158-200.

Terram tamen hostilem, etsi invitus mœstusque, relinquit, nec Romani duces discessum ejus remorantur; 201-217.

Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.

Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente tristem lamentatur sortem suam; 236-282.

Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit; 283-291.

Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; 292-337.

Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi poscunt; 338-340.

Magna hæc rerum molimina procul e nubibus mœsto vultu lustrat Juno, quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Pœnos adjuvare desinat, neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum sit, inferat moram; 341-356.

Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui patiatur; 357-369.

His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur; 370-384.

Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.

Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.

Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.

Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.

Alia campi parte Scipio Pœnos, usu militiæ famaque rerum gestarum Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis; 479-508.

Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat; 509-521.

Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa Scipionis imagine; 522-533.

Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.

Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito conlabitur; 548-557.

Tum Pœnus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere in animum inducit; 558-566.

Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a campo removet; 567-580.

Interea Pœni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum late fuga sparguntur; 581-596.

Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.

Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit; 605-617.

Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis ac terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem invehitur; 618-628.

Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar, insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut Camillus, laudibus in cælum tollitur; 629-654.

Inprimis teneamus necesse est, quatuor præcipuas hujus libri partes, Cybelen e Phrygia Romam deportatam, Scipionis in Africam profectionem, victoriam et triumphum, emblemata esse coloribus poeticis variis, et epico ornatu elaborata, nullo illa vel levissimo nexu inter se apta: cujus rei vel ignoratio vel incuria effecit, ut in nonnullis locis, quæ præcipitem ab antecedentibus ad sequentia transitum haberent, viris doctis lacunæ etiam suspicio oriretur; Ern.

Hostis ut Ausoniis discederet advena terris, Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ, Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam Laomedonteæ sacrandam mœnibus urbis: Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni 5 Concilio Patrum, præsentis degeret ævi Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!

1... 47. Hæc notissima ex Liv. XXIX, 10, 11, 14; Herodian. I, 11; Appian. b. Hannib. cap. 56; Ovid. Fast. IV, 249... 348; Cic. harusp. resp. cap. 13; Dione Cass. Fragm. 63, p. 606, ed Reim. 3. Cælicolum genetricem, conf. v. 36 sq. --Phrygia e sede, Pessinunte, opp. Phrygiæ, ubi Cybeles symbolum erat lapis quadrangularis, de quo vid. Herodian. l.l. 4. Laomedonteæ urbis, Romæ, vid. ad X, 630. 5 seqq. Responsum oraculi Delphici: «quum Romam Deam devexissent, tum curarent, ut eam, qui vir optimus Romæ esset, hospitio exciperet;» ap. Liv. l.c. 7. «Haud parvæ rei judicium senatum tenebat, qui vir optimus in civitate esset, veram certe victoriam ejus rei sibi quisque mallet, quam ulla imperia honoresve suffragio seu Patrum, seu plebis delatos;» Liv. XXIX, 14.

1. descenderet Put. 2. tulerant conj. N. Heins. 5. acciperet Oxon. et Cell. ut v. 14; XVI, 2, et ap. Ovid. Fast. IV, 260; Liv. XXIX, 14, et Cic. harusp. resp. c. 13. Sed vulgatum quoque bene se habet; conf. Gron. ad Liv. XXIX, 11. 6. degerit ex Oxon. et Put. recepit Cell. suadente Barth. Adv. X, 13, ut et ad præteritam Scipionis Nasicæ vitam pertineat.

Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu, Obvius adcitis properabat Scipio sacris, 10 Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.

8 sq. Notanda brevitas Siliana, qua missis omnibus, quæ in tali re fieri, deliberari, præparari solent, illico lectores in mediam rem abripit; quæ, ut centies diximus, est ratio narrandi emblematica, quæ, ut in omni carminis œconomia, ita inprimis in hoc libro ultimo dominatur: nam permulta subpleri e Livio debent, antequam ex fide historica narratio usque eo procedat, ut dicere possis jamque aderat; Ern. Recte: sed hæc quoque communis poetarum ratio est; et in quantam molem carmen Silii excrevisset, si singula, etiam levissima, rerum momenta Livii more adcurate persequi, atque poetice tractare voluisset? cf. infra Comm. de Silii vita et carmine §. II, ad fin. et ad calcem hujus Vol. 9 seq. Poeta ad verbum expressit Liv. XXIX, 14. «P. Cornelius Ostiam ire jussus obviam Deæ, etc.» --os amnis, ut v. 15, ostia Thybridis, et ap. Liv. l.c. ostium amnis Tiberini: nam «in ore Tiberis Ostia urbs condita,» ut utar verbis Liv. I, 33, extr. --censente Senatu, ut XIII, 659, et I, 684, ubi vid. not. --magno Senatu, ut gravis Senatu ap. Ovid. Fast. IV, 293, et ingenti Senatu sup. XI, 67, ubi conf. not. [10.] Obvius adcitis sacris, advecto Cybeles simulacro, ut v. 13: venientia numina. 11. «P. Cornelium Scipionem Nasicam, Cn. filium, ejus qui in Hispania ceciderat, adolescentem nondum quæstorium, judicaverunt in tota civitate virum bonorum optimum esse»; Liv. l.c. Conf. Plin. VII, 34, ibique Harduin. --ductoris, Scipionis Africani majoris. --Africa bella, ut XVI, 179, ubi vid. not. 12. Tunc lecti, conf. XVI, extr.

8. petita aderant, scilicet sacra, reposuit Nicander et deinde alii. Pro vulg. Cybellen, vel Cybelen, Barth. Adv. XIII, 7, Cybele legendum putabat, quod edidere Cell. (qui tamen Cybelle scripsit) et Lefeb. Ego Cybebe edidi, prob. Drak. vid. ad VIII, 363. Cybeben emend. N. Heins. 9. Versus fœde a librariis corruptus; atque omnis, vel in omnis codd. scripti et priscæ edd. præter Mediol. in qua intrepidus legitur, pro quo Wolfius in Basil., Colin. et Dausq. in trepidis substituere. Deinde cedente Senatu Put. Gryph. aliæque edd. antt. accedente S. Ox. Parm. et al. sedente S. ed. Marsi. Hinc atque intrepidus, magno cedente Senatu, edidere Cell. (qui interpretatur, cedente S. id munus tamquam optimo) Drak. et Ernesti, (qui exponit, intrepidus, fretus et excitatus Patrum judicio, ac jussus, cedente Senatu) prob. Barth. Adv. X, 13, et XIII, 7. Sed ex verbis cedente Senatu non, nisi fidiculis adhibitis, commodam extorquebis sententiam: epitheton vero intrepidus non modo alienum est ab h.l. et a Scipione, cui nulla timendi vel trepidandi causa erat, sed etiam ab antiqua omnium fere librorum scriptura nimis abhorret, et haud dubie ex glossa vel emendatione inrepsit. atque ominibus, vel a. in numérum, vel a. in nomen magno cedente Senatu (h.e. concedente S. ut XI, 94), vel denique (quod non displicebat Drak. cui tamen ne sic quidem hic locus persanatus videbatur) a. intrepidus, magno censente Senatu, emend. N. Heins. a. innocuus magno censente S. (h.e. optimus judicio Senatus) reposuit Lefeb. Quæ conject. ceteris omnino præferenda est, judice etiam Ernesti, qui eam in contextum recepisset, nisi eadem sententia jam v. 5... 7, præoccupata esset. Enim vero supra oraculi verba expressit poeta, nunc docet, Scipionem virum optimum a Senatu judicatum esse. Neque tamen dissimulo, vocem innocuus nimis tenuem esse, et vix bene dici posse, innocuus obvius properabat. Quæ quum ita sint, ego levi mutatione antiquæ lect. scripsi, adque os amnis, magno censente Senatu nisi malis jubente Senatu, ut jussus apud Liv. conf. not. Possis etiam h.l. restituere: Puppe; equite en omni magnoque sequente Senatu, Obvius, etc. quibus verbis plane respondet locus Ovid. Fast. IV, 293; Omnis eques mixtaque gravis cum plebe Senatus Obvius ad Tusci fluminis ora venit. voc. intrepidus etiam displicuit Withof. quia obvius sequitur, et ille conj. atque ominibus magno adcedente Senatu, vel potius ex vett. libris, Puppe, atque ante omnes, magno cedente Senatu.

Isque ubi longinquo venientia numina ponto Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim, 15 Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem Quæ traherent celsam religatis funibus alnum.

13. longinquo ponto, ut I, 584; conf. ad III, 422. 14 seq. Tusci Thybridis ostia, vid. ad VIII, 362 et 367. [15.] sublimis, e ripa «P. Cornelius jussus Deam de nave adcipere, et in terram elatam tradere ferendam matronis, etc.» Liv. l.l. Navem a matronis quoque tractam esse, non tradit Livius; et viris potius id tribuit Ovid. Fast. IV, 297. Poetæ autem esse, fabulam inprimis ornare, jam monuit Ernest. Tales quoque narrationes plerumque variant. Mirum vero est, navem a matronis et Claudia demum tractam esse, quum Scipio jam de ea Deam adcepisset; quod præter Silium nemo tradidit. 17. alnum, navem; cf. ad III, 458.

13. trementia Oxon. unde tranantia conj. Barth. Adv. X, 13. 14. sonoram puppim, h.e. cymbalis et tympanis perstrepentem, quod sequitur, corrig. N. Heins. Non male! 15. Vulgo Tibridis. Sed vid. ad VIII, 367.

Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque Certabant rauco resonantia tympana pulsu; Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte 20 Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro; Quique Idæa juga et lucos novere silentes.

18. arguta cavis tinnitibus æra, cymbala, quæ cum tympanis pulsantur a semiviro choro, h.e. Coribantibus seu Curetibus, sacerdotibus Cybeles castratis (unde et semimares dicuntur Ovid. Fast. IV, 183) qui in ejus cultu et sacra pompa, ab ipsa in furorem acti, θεοφορούμενοι, armatam saltationem, ἐνόπλιον κίνησιν, cum strepitu cymbalorum, tympanorum armorumque conlisorum instituebant; de quo loca class. sunt Strab. X, p. 466; Ovid. Fast. IV, 181 seq. Lucret. II, 611, 642; conf. supra ad II, 93, et Jani ad Hor. Od. I, xvi, 5... 8, ubi et acuta æra, ut hoc loco arguta dicuntur. 20. Dindyma seu Dindymus (vid. ad IV, 363), et Ida montes Phrygiæ, magnæ Matri Deum sacri cum Berecynto, unde Dindymene, mater Idæa et Berecyntia dicebatur; conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 80 sq. et 617 sq. Eidem sacrum Dictæum antrum et Dicte mons Cretæ, unde Curetes religionem Cybeles in Phrygiam invexisse dicuntur; cf. ad II, 93. Dindymus mons geminus h.e. bivertex. 21. Casta, ubi caste ac pie colitur dea. 22. lucos silentes, ex quo inde emigravit Mater, N. Heins. et Drakenb. Marsus referebat ad lucos, in quibus recens natus Jupiter enutritus sit, ne audiretur a patre. Jovem vero non in Phrygiæ, sed Cretæ monte Idæo educatum fingi, jam monuit Drak. Silius tamen, quod Ern. etiam suspicari video, haud dubie respexit mysteria Idæa, et locum Virgil. Æn. III, 112, ubi similiter fida silentia in sacris et Idæo nemore dicuntur. --novere, vid. Var. Lect.

22. movere, aut liquere, aut fovere (ut fovere nidum) emend. N. Heins. refragg. Burm. et Drak. quia nosse quis loca dicatur, quæ incolat, vel in quibus frequenter versetur, et noscere, quæ adeat; conf. Passerat. ad Prop. I, vi, 1.

Hos inter fremitus ac læto vota tumultu, Substitit adductis renuens procedere vinclis Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit. 25

23. fremitus, strepitus cymbalorum tympanorumque, vel lætum tumultum, adclamationes et cantus populi. --vota: nam Dea primum urbem ingrediente variis votis a plebe certabatur, quum quisque fatale numen religiosius coleret; Barth. Adv. XIII, 7. Nec mirum quoque, vota potissimum concepta esse adventu hujus Deæ, qua Romam advecta hostem pelli Italia vincique posse, carmen in libris Sibyllinis inventum spem fecerat. Vota itaque ad belli quoque finem spectabant; conf. v. 46, 47. 24 sq. Conf. auctores sup. ad v. 1, laudati. Livius hanc fabulæ partem silentio prætermisit.

23. nota Marsi Ven. sec. operarum lapsu, et hinc aliæ edd.

Tum puppe e media magno clamore sacerdos, «Parcite pollutis contingere vincula palmis, Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ, Ferte gradus, nec vos casto miscete labori; Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica 30 Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.»

27. Parcite, abstinete, h.e. nolite, ut Gr. φείδεσθε. 28. Nota est formula, qua initio sacrorum mysteriorumque profani, inpii et non initiati, βεβήλοι, ἀμυντοι, ἀτελεστοι, voce sacerdotis aut præconis submovebantur: ἑκὰς, ἑκάς ἐστὲ βέβηλοι, vel ἑκὰς, ἑκὰς, ὅστις ἀλιτρὸς, procul, procul este profani! 29. casto labori trahendæ navis, ut v. 32, pia munera. 30. Dum satis est monuisse Deæ, dum contenta est Dea vos monuisse, nec pœnas expetit; vel, ut Barth. Adv. XIII, 7, exponit, dum integrum est Deæ, monitu solo contentam vos hinc exesse jubere; dum non ad pœnam in præsentes, vel adfuturos ira commovetur.

Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, Claudia, non æqua populi mala credita fama, In puppim versis palmisque oculisque profatur: 35

33 sq. Drak. hæc notavit. «Historia hæc satis nota est; in ea tamen inter auctores non convenit. Præter Silium enim Claudia simpl. vocatur apud Ovid. ex P. I, ii, 143; Suet. Tib. 1; Plin. VII, 35 (ubi v. Harduin.); Lactant. Inst. II, 7 et 16; matrona, ap. Liv. XXIX, 14; Cic. harusp. resp. cap. 13; Ovid. Fast. IV, 313; virgo, ap. Stat. Silv. I, ii, 246, et Claud. de laud. Seren. 28; virgo Vestalis, ap. Herodian. I, 11; Aurel. Vict. de viris ill. c. 16; Sidon. Apoll. XXIV, 41; aliosque, quos ibi laudat Savaro; turritæ rara ministra Deæ, apud Prop. IV, ii, 51; muliercula, ap. Augustin. de Civ. Dei, X, 16. Quin et in eo discrepant auctores, quod alii crine, alii zona, seu cingulo, alii, quos Silius sequitur, fune Claudiam navem traxisse dicant.» Cf. Broekhus. ad Propert. l.c. et Ducker. ad Liv. XXIX, 14. --prisca Clausorum ab origine; v. ad VIII, 412, et XIII, 466. 34. non æqua, iniqua et falsa, fama populi mala, inpudica, credita, male audiens; ut ap. Ovid. Fast. IV, 307, quem locum Drak. jam contulit, «Casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus Læserat, et falsi criminis acta rea est.»

34. mala R. 1, et Med. probb. Barth. Adv. XIII, 7, Drak. Lefeb. Ern. Vulgo male credita, quod Barth. l.c. exponit, sinistro rumore dilata; non æquæ male credita famæ opinabatur N. Heins. de qua conject. idem valet, quod de simili sup. ad IV, 569, diximus: non æqua populo mala credita fama suspicabatur Hœfftius in Peric. crit. quæ lectio eumdem, quem nostra, sensum præbet, vid. not.

«Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque, Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant, Si nostrum nullo violatum est crimine corpus, Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.» 40

36 sqq. Ernesti monet, talibus nil posse fingi loquacius in precibus, et prorsus sibi videri poetam oblitum sui, artique variandi atque ornandi intentum hæc scripsisse. Mihi potius nihil aptius videtur his verbis, quibus ab ea, quæ auxilium, et quidem tam singulare, numinis inplorat, majestas ejus ac potentia prædicatur, quo simul innuitur, ab eo, et quidem solo, id, quod petatur, præstari posse. Idem vir doctus, quis talia, ait, in poeta epico, post Virgilium inprimis lectum, sustineat? Ego contra loquacitatis illius arguerim Maronem in simili loco Æneid. X, 252 seq. Cybele, magna Mater Deum; qui mythus satis notus est. [37.] cujus proles, Jupiter, Neptunus et Pluto, qui fratres imperium et partes mundi inter se sorte divisisse finguntur, de qua fabula ejusque varietate v. Spanhem. ad Callim. H. in Jov. v. 59 sq. 39. crimine, ut VI, 634. 40. facili carina, eo, quod facile, nullo negotio, moveatur navis. Conf. ad IV, 433.

38. gubernant Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. prob. N. Heins. quum de omni prole Cybeles agatur. Vulgo gubernat, quod revocavit Lefeb. regno consorte malebat Barth. Adv. XIII, 7, ut simul jugis illa trium regnorum catena, et fratrum dominantium felix et bonarum rerum fecunda concordia indicaretur.

Tum secura capit funem; fremitusque leonum Audiri visus subito, et graviora per auras Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ. Fertur prona ratis (ventos inpellere credas), Contraque adversas ducentem prævenit undas. 45 Extemplo major cunctis spes pectora mulcet, Finem armis tandem, finemque venire periclis.

41. secura, certam opis divinæ spem alens, eaque freta. --leones duo currui Cybeles juncti finguntur. Miraculum autem, quod poeta comminiscitur, spectat ad indicium voti precumque exauditarum. 45. ducentem Claudiam, quæ adverso flumine trahebat navem; quo miraculum augetur.

42. auris hoc est aures, Oxon. et Putean. æra conj. N. Heins. quem vide ad Prudent. hymn. Romani v. 200.

Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra Abscondit late propulsis puppibus æquor, Cui numen pelagi placaverat hostia taurus, 50 Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta. Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ Armigeræ Jovis ante oculos cœpere volucres Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem.

48. Conf. Liv. XXIX, 27. Res a Scipione in Sicilia et Bruttio agro, ubi Locros recepit, gestas silentio prætermittit poeta. 49. Abscondit, tegit, ut XI, 519 al. de magna multitudine navium, de qua v. Liv. XXIX, 24 seq. 50 seq. Dausq. jam bene contulit Virgil. Æn. V, 235 sq. (ubi v. Cerda), et Liv. XXIX, 27, ubi Scipio secundum preces, ad deos marinos fusas, «cruda exta victimæ, uti mos est, in mare porricit.» Cf. et Appian. Punic. c. 13, et supra XV, 159 sq., ubi v. not. --numen pelagi, Neptunum, cui non modo agnum, sed etiam taurum solennem victimam fuisse, monuit Drak. coll. Arriano exped. Alex. M. VI, 19; Plut. pag. 83; Meursii Auctar. Philol. c. 2; Tzetz. ad Hesiodi Ἀσπ. p. 197, et Hesych. v. ταῦρος et ταύρια. 52 seq. Aquilæ Scipioni viam monstrant in Africam, ut anguis in Hispaniam sup. XV, 138 sq., nec minus adcommodate ac cum delectu h.l. aquilæ ponuntur, armigeræ volucres Jovis, cujus Dei filius Scipio esse credebatur. Vid. ad IV, 476. Similiter columbas, maternas aves, Æneæ viam ad aureum ramum aperuisse ap. Virg. Æn. VI, 190 sq., et corvos Alexandro duces fuisse ad oraculum Jovis Hammonis ap. Diodor. XVII, et Curt. IV, vii, 15 (ubi v. Intpp.), jam monuit Dausq.

Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti 55 Tantum progressos liquida sub nube volatus, Quantum non frustra speculantum lumina servant, Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ.

56 sq. Silius variavit verba Maroniana, ab Ernest. jam conlata, Æn. VI, 199 seq. «Pascentes illæ tantum prodire volando, quantum acie possunt oculi servare sequentum.» 58. Agenoreæ terræ, Africæ, vel Carthaginis et regni Pœnorum. Cf. ad I, 15. --perfida, perfidorum Pœnorum. Cf. ad I, 5.

56. prægressos, et mox servent suspicabatur N. Heins.

Nec segnis, tanta in semet veniente procella, Africa terribilem magno sub nomine molem 60 Regis opes contra et Massyla paraverat arma: Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus Terror erat: campos pariter vallesque refusas Litoraque inplerat, nullo decorare tapete Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras 65 Condebant jaculis stridentibus æthera nubes.

59. Adcuratius hæc tradit Livius XXIX, 23 sq., et XXX, 5 seq. --tanta procella δεινῶς, ut VI, 105; XI, 91; XII, 334 al. pro tot Romanorum copiis in Africam trajicientibus; de quibus v. Liv. XXIX, 24 sq. 60 seq. contra terribilem molem, hostium multitudinem, magno sub nomine, duce, Scipione, paraverat regis opes et Massyla arma, societatem et auxilium Syphacis, regis Massyliorum. Cf. ad XVI, 170. 62. Laurentibus, Romanis. Vid. ad I, 110. 64. nullo decorare tapete, stragulo, Cornipedem adsuetus, ut forte nudis equis, II, 349. 65 seq. Nomas, Numidæ et eorum rex Syphax. --densæ Condebant jaculis æthera nubes; cf. ad I, 311; II, 37 al. [66.] jaculis stridentibus, ut IV, 567, ubi v. not.

Inmemor is dextræque datæ junctique per aras Fœderis, et mensas testes, atque hospita jura, Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore, Ruperat, atque toros regni mercede pararat. 70

67. Syphax adcepta in matrimonium filia Hasdrubalis fœdus rupit cum Scipione ictum, de quo v. sup. XVI, 245 seq. Silius vero ad verbum fere expressit locum Livii inf. ad v. 76 adscriptum. 68. mensas hospitales, quæ sacræ erant. Τράπεζα μὲν ἱερὸν χρῆμα, δι’ ἧς ὁ θεὸς τιμᾷται φίλιός τε καὶ Ξένιος. Synes. Epist. LVII. Conf. Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 136; Potteri Archæol. Gr. L. IV, c. 20, p. 665 sq., et Barth. ad Claud. in Rufin. I, 229. 69. mutatus animo, ad defectionem a Romanis incitatus. --amore pravo, quæ et perfidiæ et exitii causa fuit. [70.] toros, conjugium, regni mercede pararat, jactura regni, quam propter illud fecit. Barthius Adv. XIII, 7, et Ern. --regni mercedem eo referunt, quod Syphax post illud connubium regnum et, opes suas Pœnis mercenarias addixerit, vel, ut vers. 75 dicitur, dotalia arma transtulerit. Idem Barth. l.c. ita disputat: «In rebus hujus regis admodum infelix poeta est, languide totam castrorum exustionem, tantique barbari captivitatem describens; ut ego plane aliud malim, quam tantæ rei tam frigidum narratorem legere. Et fere ubique in talibus recensendis mera cura hic scriptor est. Quam inepte mox locutionem Hannibalis ad milites, et ante eum legatis disceptationem, ipsumque tanti bellatoris discessum proponit! Felicior sane aliquanto in laudibus declamandis, quod vel ex encomio Scipionis, hunc librum claudente, patere possit, non enormi, sed composito, nec majestatis orbo.» Non inepte ita, at nimis tamen severe judicat; nec tam languor Silii displicebit lectoribus, quam tumor verborum et vanus sententiarum strepitus.

67. Immemor hic Put. Immemoris Marsi Ven. poster. operarum errore, et inde aliæ edd.

Virgo erat eximia specie claroque parente, Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis, Ceu face subcensus prima tædaque jugali, Vertit opes gener ad Pœnos, Latiæque soluto Fœdere amicitiæ, dotalia transtulit arma. 75

71 seq. Cf. Liv. XXIX, 23. Filia Hasdrubalis Livio Sophonisba, sed Græcis auctoribus Σοφονίβα, vel Σοφώνιδα dicitur. Vid. Schweighæus. ad Appian. Punic. c. 27, et ad Polyb. XIV, 1. 73. Ernesti monet, face succensum dici haud dubie ad ductum Livii l.c. ubi Hasdrubal, ut Syphacem «adcensum cupiditate (et sunt ante omnes Numidæ barbaros effusi in Venerem) sensit, virginem ab Carthagine arcessit, maturatque nuptias.» Bene etiam Drak. «Primus amor fortior putatur, quam secundus; unde sensus Silii est, tanto amore Syphacem prosequutum fuisse Sophonisbam, quasi ea prima fuisset, quam uxorem duxerat. Erat enim viduus, ut patet ex filio ejus Vermina, cujus meminere Livius XXIX, 33, et Appian. Punic. c. 33, ut et ex alio ejus filio et tribus nubilibus filiabus ap. Appian. ibid. c. 17 et 26.» Cf. sup. III, 64. 74. vertit, convertit, avertit; ad Pœnos defecit. Ed. 75. De dote non est cogitandum, quam Barth. Adv. XXII, 8, non solum sponso a sponsa, sed et huic ab illo conlatam demonstrat, sed dotalia arma simpl. dicuntur, quæ post conjugium et propter id Syphax Pœnis subpeditavit; Ern. coll. sup. V, 22, qui locus tamen dissimilis est. Drak. comparavit Ovid. Met. V, 15, et Claud. R. P. I, 28, ubi v. Barth.

Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem Ductori monuisse fuit, missique minantur, Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet: Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe, 80 Si renuat, blando nimium facilique marito Statura obsequia et thalami flagrantis amores.

76 sq. «Scipio literas dat ad regem, quibus etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Rom. initæ societatis, neu fas, fidem, dextras, Deos testes atque arbitros conventorum fallat;» Liv. XXIX, 24. Cf. sup. v. 67 sq. --Ausonio ductori, Scipioni, non curarum extrema fuit, h.e. præcipua cura. [77.] missique, legati, minantur, minaciter hortantur, ut permixta minis monebat, v. 83. 78. Stet in regno, non inde moveat. 79 seq. Confer I, 301, ibique not. 82. sanguine Statura obsequia, constitura, Drak. coll. Liv. II, 36: «magno illi ea cunctatio stetit;» XXIII, 30: («multo sanguine atque vulneribus ea Pœnis victoria stetit»); Gron. Obss. III, 7, et Broekh. ad Prop. II, vii, 8.

77. missique minantur ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. missique minentur in Oxon. Putean. omnibusque edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus hunc locum corrupit, et ex ingenio etiam addidit integrum versum, Ductori monuisse fuit, sit fidus, et ictum Observet fœdus, neu pacis jura resolvat, Stet regno, etc. Hanc scripturam falsam esse, vel sola vox Observet, quam mox sequitur servet, persuasit Drakenb. Nihil tamen mutare sustinuit, nec eo audacior esse voluit Ern. qui hac interpolatione expeditiorem reddi orationem monet. Recte: sed et languidior fit, præmissis potissimum vss. 67 seq. ubi poeta notionem rupti fœderis jam omnibus fere poetarum coloribus adumbravit; quumque exquisitior doctiorque esset, ab indocto et audaci Nicandro sententia ejus diluta est ac dilatata, adsutis laciniis, quibus sublatis bene procedit, vid. not. 78. pacta Oxon. et Put. Conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 700; XIV, 36, et Ep. Her. XX, 18. Vulgo facta.

Sic Latius permixta minis, at cassa movebat Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures. Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses 85 Advocat, et, castas polluti fœderis aras Testatus, varia Martem movet inpiger arte.

85 seq. Scipio, non Syphax, ad quem Barth. Adv. XIII, 7, hæc verba retulit, exasperatus fuit, postquam vidit, monitis se efficere non posse, ut regem a societate Pœnorum abduceret; quod et sequentia clare probant; Drak. --nitentibus, obnitentibus.

83. at pro vulg. et scripsi, probb. Barth. Adv. XIII, 7, N. Heins. et Drakenb. Hæc Latius et sed cassa tacite edidit Lefeb. non inprob. Ern. Deinde monebat Put. Parm. et al. edd. ut et conj. Barth. l.c. Recte, opinor: et non modo monita mox sequuntur, unde vulgatum prætulere N. Heins. et Drak. sed et movet. 87. vafra arte corrig. N. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XVI, 314, quoniam de una tantum arte castrorum incensorum h.l. mentio fit.

Castra, levi calamo cannaque intecta palustri, Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris, 90 Ac tacita spargit celata incendia nocte.

88... 108. Cf. Liv. XXX, 3 sq., et Polyb. XIV, 5, a quibus ordine singula et adcuratius exponuntur. Appianus Punic. c. 21 sq., memorat, sola castra Hasdrubalis incensa esse, et Syphacem trepidum sociis non succurrisse, sed simul fugisse relictis castris suis. 88, 89. «Numidæ præcipue arundine textis, storeaque pars maxima tectis, passim nullo ordine, quidam, ut sine imperio occupatis locis, extra fossam etiam vallumque habitabant: quæ relata Scipioni spem fecerant castra hostium per occasionem incendendi;» Liv. XXX, 3 extr. Cf. Polyb. XIV, 1 sup. III, 290 sqq. et in Var. Lect. ad II, 85, et XIV, 7. Πλεκταὶ στέγαι ἐπ’ εὐκύκλοις ὄχοις mapalia dicuntur Æsch. Prom. v. 214. [“in Var. Lect. ad II, 85, et XIV, 7”: Not. ad II, 85, et V.L. ad XIV, 7] 90. furtum armorum, arma furtim, seu clam mota, insidias et stralegemata, ut furta belli et fraus armorumque doli ap. Virg. Æn. XI, 515 et 522. Conf. sup. ad libros VI, 70; VII, 134 et 487. 91... 108. Luxuriem orationis in hac incendii imagine, quæ passim adumbratur, v.c. IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 seq., jam notarunt Barth: Adv. XIII, 7, et Ern.

88. intecta pro vulg. intorta e Put. recepi non inprob. N. Heins. qui tamen malebat intexta, quod etiam adrisit Drak. Lefeb. (qui illud edidit) Cort. et nobis; confer Heins. ad Ovid. Met. V, 446. 90. furtum, non furtim, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Deinde nitentibus umbris, R. 1, Parm. Med. intentibus v. Put. invitantibus v. conj. N. Heins. et mox celerata incendia; quod posterius placere potest. Τὸ celata, hoc est clam inmissa, ex compendio forte scribendi ortum, et languet, quia cum tacita jungitur. Totum potius versum ejiciendum censerem, qui salvo sensu abesse potest, nisi in poeta luxuriantis ingenii versarer.

Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem Cœperunt ignes, et se per pinguia magno Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras, Et frenos volucri propellunt lumine flammæ. 95

92. pestem, ut v. 96; lues, de incendio. Vid. ad I, 174. 93. pinguia pabula ignis, ut mox arida alimenta, quæ facile flammam concipiunt, ut arundo et canna; Ern. 94. clare exspatiuntur in auras; v. Var. Lect. 95. Cf. simil. loc. sup. IV, 681, ibique not.

92. conjecti ex probabili conject. N. Heins. edidit Lefeb. 94. late exspatiantur emendat. N. Heins. et claræ, scilicet flammæ, Burm. prob. Drak. ut apud Virg. Æn. II, 569, dant clara incendia lucem; conf. sup. X, 557, 558. Sed τὸ clare eodem sensu et doctius dictum crediderim. 95. ramos pro frenos conj. Dausq. flumine (velut torrente) pro lumine Barth. Adv. X, 13; Et volucri effrenes p. l. flammas, scilicet ignes, vel Et se mox volucri p. l. flammæ emend. N. Heins. Et Pœnos volucri p. flamine (h.e. adflatu, vel vento, quo alitur incendium) flammæ tentabat Burm. Sed sanum esse locum recte existimant Lefeb. et Ern. tenebras pro frenos, et v. 96, ceu pro cum legendum videbatur Withof. ceu turbine, et v. 101, furit undique malebat N. Heins. 103. semustaque scripsere Drakenb. Lefeb. et Ern. Conf. ad III, 16.

It totis inimica lues cum turbine castris, Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo Arida, et ex omni manant incendia tecto. Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis Excitis somno, multorumque ora vocantum 100 Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque Conripit: exundat pestis, semiustaque castra Ardenti volitant per nubila summa favilla.

98. manant, ut v. 101, fluit, et v. 103. 103. exundat pestis; cf. ad II, 631. Cerda ad Virg. Æneid. III, 571; Gron ad Gell. XVII, 10, et Burm. ad Val. Fl. IV, 660. Similem castrorum nocte incensorum descriptionem legere est in poetico admodum opere, et supra omnem laudem absoluto, Le Télémaque de Fénélon, lib. VII: «Un tourbillon de poussière forme un épais nuage qui couvre le ciel, et qui enveloppe tout le camp. Bientôt à la poussière se joint une fumée épaisse, qui troublait l’air et qui ôtait la respiration.... Adraste fait mettre le feu au camp. Aussitôt la flamme s’élève des pavillons, et monte jusqu’aux nues: le bruit du feu est semblable à celui d’un torrent qui inonde toute une campagne.... Le vent pousse impétueusement la flamme de pavillon en pavillon, et bientôt tout le camp est comme une vieille forêt qu’une étincelle de feu a embrasée.» Ed.

104. Albenti favilla Oxon. Put. R. 2, ut cava f. apud Petron. c. 120, et forte candens f. apud Virgil. Æn. III, 573, unde probavit N. Heins. et recepit Lefeb. Vulgatam lect. defendit Drakenb. coll. Martial. I, 42, et recte jam monuit, candentem favillam in Virg. l.l. eodem sensu exponi posse, quo etiam illam ceperint ibi Cerda, et Scalig. ad Sever. Ætn. v. 509.

Ipsius ingenti regis tentoria saltu 105 Lugubre increpitans late circumvolat ardor; Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles E somno ac stratis rapuisset multa precantem. Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno 110 Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis, Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,

109. Cf. Liv. XXX, 6 seq., ubi res memorantur ordine historico. 110. Massylus Tyriusque duces, Syphax et Hasdrubal. De multitudine agrestium Numidarum omnique juventute a Syphace excita ex regno, qua vulnera noctis, h.e. cladem jacturamque, noctu adceptam, reparavit, et de conjuge animos dante cf. Liv. XXX, 7, et Polyb. XIV, 7. 112. Ira, pudor et conjux, seu amor, Syphaci erant tres ignes, stimuli, incitamenta virtutis.

108. Et somno Put. Et summo Parm. Exsomnem, vel E sponda opinabatur N. Heins. De verbis multa precantem, quæ et me semper obfenderunt, Barth. Adv. XIII, 7, ita disputat: «Hæc captivitatem potius, quam liberationem ab inminentibus flammis, signant. Multa precari regem in suis castris, inter manus satellitum suorum, quam absonum est? potius dira precantem, fastu videlicet barbaro et regio in ausos tam inmane, et quidem furto, hostes. Nam regem minime mollem inducere alioqui vult, quum mox pugna commissa inter agmina adversa medium evolasse dicat.» Reliqui interpretes h.l. tacent. Poeta forte scripsit multa frementem; conf. inf. v. 116.

Inmanes animos; adflataque barbarus ora Castrorum flammis, et se velamine nullo Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas 115 Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem, Nec claro potuisse die, nec sole tuente, A quoquam vinci: jactarat talia vecors;

113 sq. «Duces ambo, et ex tot millibus armatorum duo millia peditum et quingenti equites semiermes, magna pars saucii adflatique incendio, effugerunt;» Liv. XXX, 6. 116 sq. Verba Syphacis ap. Liv. cap. 7 extr. «Scire incendio, non prælio, cladem adceptam: eum bello inferiorem esse, qui armis vincatur.» Languent diversa unius rei vocabula, luce, claro die et sole. --Syphacem autem δεινῶς pro se. --sole tuente, cernente; nisi malis defendente cum Cell. qui monet, diurno tempore lucem solis contra pericula nos tueri, ac detegere, in quæ noctu facile inplicemur. Eamdem nocturnæ cladis excusationem vide apud Racine, Mithridate, Act. II, sc. 3: . . . . . . . . . Pompée a saisi l’avantage D’une nuit qui laissat peu de place au courage, Les rangs de toutes parts mal pris et mal gardés. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Enfin toute l’horreur d’un combat ténébreux. Que pouvait la valeur dans ce trouble funeste? Vide etiam Ajacem Homeri, Iliad. XVII, 645 sq. qui Jovem ipsum in perniciem suam implorat, dum in luce vel claro die pereat: ἐν δὲ φάει καὶ ὄλεσσον. Longinus, De Sublim. cap. VII, has voces et magnam poetæ mentem feliciter interpretatur. Ed.

109. juncto agmine conj. N. Heins. qui tamen recte monuit, juncto aggere pro junctis castris dici posse. Idem malehat sociarunt. At sequitur mox lenierat. 115. Emend. ereptum ex morte, quoniam certe non hostibus Romanis, sed ignibus fuerit cinctus Syphax in castris adcensis, qui et mox jactet, Romanos timuisse claro die pugnæ potestatem facere. 118 sq. Barth. Adv. XIII, 7, et XV, 7, nota dignum dicit, quod poeta h.l. et v. 114, 212, 214, 225, 230, ac al. passim, pluribus spondeis vulgaribusque verbis compositis carmen perdat, quæ cursum orationis incidant, curamque illam, a Plinio indicatam, ingenio plane caruisse arguant.... Omnino studium poetæ in hoc libro et in fine carminis elanguisse videtur; conf. tamen Heyne in not. ad Virgil. Æn. VIII, 596.

Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ. 120

119... 148. Syphax, viribus, reparatis Hasdrubali jungitur, et cum Scipione manus conserit, sed vivus capitur. Cf. Liv. XXX, 8, 11, 12, ex quo etiam intelligitur, quod Ðrak. jam ad v. 134 notavit, Silium ex duobus præliis unum fecisse: Syphax enim alio prælio, quo solus cum Lælio et Masinissa, non cum Scipione, nec Hasdrubali junctus, conflixit, captus est. Appianus ultimæ tantum pugnæ mentionem facit Punic. c. 26, et prioris Polyb. XIV, 7 sq. cujus libri maxima pars periit. --flatus et tumida lingua pro arrogantia. Conf. ad II, 288, et Heins. ad Ovid. A. A. I, 715. --claudebat, finiebat, scil. prælio adverso el captivitate superbi regis. Conf. ad XIII, 686. --nec plura loqui sinebat Atropos, Parca, Fortuna. 120. stamina, fata extrema ac mors, tumidæ linguæ, superbi et jactantis Syphacis.

120. propera͞nt, vel properarunt Put. properebant R. 2. properabant conj. N. Heins. vel properabat quod ex ed. Benessæ recepit Lefeb.

Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat, Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce. Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat 125 Viso rege procul raptis exercitus armis.

121 sqq. Conf. ad IV, 520 seq.; Dorvil. ad Chariton. pag. 573, et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 127 sq. [123.] ripas laxat, super eas effusus amnis. 125 sq. Rutuli, Romani. --nava manus, strenua, fortis, ut I, 549, ubi vid. Var. Lect. Ernesti putat, navam manum haud dubie esse, quæ non temerario inpetu, quali Numidæ, sed considerato ordine pugnaverit. Sed hæc notio et ab usu loquendi, et ab h.l., ubi eadem manus ruebat raptis armis, aliena videtur. --celsus exercitus, milites excelso animo, feroces; sec. Drak. qui tamen recte monet, navam manum etiam pedites dici posse, et celsum exercitum equites, ut ap. Stat. Theb. VIII, 563: «Nunc pedes ense vago, prensis nunc celsus habenis» et sublimis sup. IV, 219, et ap. Virg. Æneid. VII, 285; idque cum Ern. prætulerim.

124. agmina prima Put. oculis librarii in v. 127, evagantibus; Ern. 125. vana manus Oxon. Putean. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. unde nava m. ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. et Ern. prob. Drak. Conf. ad I, 549. Vulgo sana manus, ut sensus sit, Romani prudenter pugnantes tamquam sanæ mentis homines; Cell. Withof. conjicit: contra sana manus Rutuli, lætusque ruebat.

Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo Massylus volitet, deposcens prælia, rector?

127 sq. Ernesti veretur, ne nimis considerati sint milites, qui in limine pugnæ constituti ejusmodi sententiis vacent; in quibus certe, si modo recte locum habeant, acuta brevitas maxime requiratur. Mea potius qualicumque sententia insignis est h.l. suavitas: nam non adeo multæ militibus subgeruntur cogitationes, sed paucæ, et quidem aptissimæ, in quas non adsequor cur incidere non potuerint, quum ne acie quidem cum hoste jam dimicaverint, sed in pugnam demum ruerint, et procul viderint regem. --in agmine primo, ἐν προμάχοις Massylus rector, Syphax. Vid. Nostrum ad XVI, 170.

127. Ita hunc locum restituit N. Heins. vides ut agmine Oxon. Put. Tell. Parm. Med. Mart. Herbip. vides ut ab agmine Benessa. agmine primo Ox. et Ben. Mox volitet Put. Vulgo Videsne, vides, ait, agmine primus Massylus volitat.

Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras Cælicolum, et casti ductoris fœdera rupit. 130 Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.» Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt. Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem Naribus hasta volans, erexitque ore cruento Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras. 135

129. hoc decus, hanc gloriam capti aut cæsi regis. Abrupta oratio adfectui æstuique animi adcommodata. 130. casti ductoris, Scipionis: casti; v. ad I, 481. 133 seq. Similis locus est sup. IX, 594 sq. Uterque autem, et hic quidem ad verbum fere concinnatus est ex Virg. Æneid. X, 892 sq. Juncta verba synonyma, cornipes, quadrupes, equus, recte notavit Barth Adv. XIII, 7, sed idem perperam putabat, infelicia plane h.l. omnia esse et vix communes quoque sensus ferre. Nihil aptius dici poterat, quam equum gravi vulnere ictum primum cruribus anterioribus elevatum se erexisse (quod poetice tribuitur hastæ, quæ eum erexerit), deinde calcitrasse, tum conruisse, et denique membra vulnerata, h.e. caput huc illuc jactasse, ut infixam cuspidem excuteret, et quia dolorem ibi sentiret, ut κυλινδόμενος (volutans caput in terra) περὶ χαλκῶ, ap. Hom. Iliad. θ, 86, qui locus Silio etiam ante oculos fuisse videtur. Conf. ibi Kœppen, et Heyne ad Virg. l.l. --sedit, ut I, 540, ubi v. not. --Naribus et ore cruento ut ap. Virg. l.c. inter cava tempora, et Æneid. XI, 687 (qui locus etiam Nostro similis est), sub aure. Conf. Iliad θ, 83 sq. --spirantibus ignem Naribus, ut ap. Virg. Ge. II, 140.

130. Voc. casti suspectum et ex castris, quod versu proxime subsequenti obcurrit, prognatum videbatur N. Heins. At vid. not.

Corruit asper equus, confixaque cuspide membra Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.

136. equus asper, τραχὺς, iratus, dolore exasperatus. [137.] rectorem, vectorem (v. Var. Lect.), Syphacem, hosti prodidit, tradidit. Confer Nostrum ad II, 247.

137. vectorem emend. N. Heins. ut ap. Ovid. A. A. III, 555. Sed Drak. bene monet, rectorem etiam equitem dici Tac. Ann. I, 65 (ubi confer Ernesti) Claud. in Eutrop. II, 423, et Lucan. VII, 530.

Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos Adnitentem artus, revocato a vulnere telo, Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum) 140 Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis, Sceptriferas arta palmas vinxere catena.

138 seq. «Syphax, equo graviter icto, effusus obprimitur capiturque,» Livius XXX, 12 pr. Invadunt rectorem, Syphacem, Romani, vanumque fugæ, frustra effugere conantem, atque adnitentem artus fessos lapsu equi, qui ei, in latus effuso ac prostrato, incumbebat, adtollere telo, a vulnere revocato, adducto ad se a capite equi vulnerato, ut se jacentem erigeret, conripiunt. Sensum h.l., qui ita, nisi me omnia fallunt, expediendus est, non percepit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quem Romani invadunt? equum, cui Syphax adhuc dum insidebat, an Syphacem solum? fessi artus magis equo, quam equiti conveniunt. Cogitari potest Syphax equum lapsum ad fugam excitasse; at ejus ex vulnere et lapsu fessos ægre adnitebatur adtollere artus. Ergo eum conripiunt, dum equum elevat exstracto telo. Nam hoc vulnus in naribus profecto non letale erat, sed equum tantum conturbabat.» Immo equus conruit, toto corpore prolapsus est, ut apud Hom. et Virg. ll.cc. nec facile elevari potuit extracto telo: vulnus etiam letale fuit, et omnino esse potuit. Vid. Hom. Iliad. θ, 84, et ibi Kœppen. Fessi denique artus, h.e. pedes minime conveniunt equo, cujus capiti, non pedibus, vulnus inflictum erat. 141. exemplum non unquam fidere lætis, h.e. quod insigni documento fuit, nunquam fidendum esse lætis rebus, fortunam hominum mutabilem, nec constantem exspectandam, vel spem in ea ponendam esse. --Exemplum, h.l. quod nos diceremus eine Warnung.

138. vanumque fugæ ex emend. Dausq. et N. Heins. recepi cum Lefeb., qui ita in duobus antiquis, nescio quibus, legi dicit. Vulgo vanamque fugam, ex qua lect. non facile commodam exsculpes sententiam. 139. e vulnere primus edidit Parisiis Colinæus, quem sequuti sunt pauci, sed et ipse Drak. qui toto fere h.l. tacet. 140. pudendum pro vulg. pudenda ex emend. N. Heins. edidi cum Lefeb. (qui nihil de ea re notavit) et Ernest. prob. Drak. Hunc loquendi modum Silius in deliciis habet; vid. App. manicæque pudendæ Additæ corrig. Dausq. manicæque pudendæ Addita scripsit Cellar. 141. o exemplum malebat Barth. Adv. XV, 7, ut magis erigeretur sententia. Male! tollenda potius major distinctio post lætis, quod jam vidit N. Heins. 142. strinxere malebat N. Heins. quia vincla præcesserunt: quod tamen eum non obfendit supra XVI, 72, 74.

Ducitur ex alto dejectus clumine regni, Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor. 145 Prostratis opibus regni Phœnissa metuntur Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.

144. De magno Syphacis imperio v. sup. XVI, 171 sq. --sub pedibus, imperio et potestati suæ subjectas; Drak. coll. Anthol. Gr. IV, 4 epigr. 7: Ὠκεανὸν παρὰ ποσσὶν ἐχων μετ’ ἀπείρονα γαῖαν. Virgil. Æn. VII, 100; Ovid. Met. XIV, 490; Liv. XXXIV, 32 et al. 145. sub nutu, potestate, ut IV, 712. --Litora ad Oceani; cf. XVI, 172, et ibi not. 146. metuntur; vid. ad IV, 213. 147. Ter Hasdrubal in fugam conjectus, semel in Hispania, bis in Africa, unde Liv. XXX, 28, dux fugacissimus dicitur; Drak. Cf. inf. v. 176.

147. at invisus conj. Barth. Adv. XV, 7, non male, judice etiam Drakenborch.

Stabat Carthago, truncatis undique membris Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem 150 Hannibal absenti retinebat nomine molem. Id reliquum fessos opis auxiliique ciere Rerum extrema jubent: huc confugere paventes, Postquam se Superum desertos numine cernunt.

149... 157. Conf. omnino Liv. XXX, 9, ac Polyb. XIV, 9 et 10. --truncatis undique membris, tropice, pro omnibus fere copiis et auxiliis, in Hispania, Italia ac Africa, deletis. [150.] Uni nixa viro; cf. Bossuet, Histoire universelle, Part. III, cap. 6: «Carthage, qui avait commencé de baisser, ne se soutenait plus que par Annibal.» Ed. --tanto fragore ruentem molem, præclare de interitu Carthaginis, reipublicæ præpotentis; imagine petita a vasto ædificio, quod cum ingenti fragore conlabitur, ut Hesperiæ sonitum ruinæ, dixit Horat. Od. II, i, 32. 151. absenti, quamvis absens, retinebat, sustinebat, nomine solo, conf. XVI, 19. Sic Mithridates apud Racine, act. III, sc. 1: Le grand nom de Pompée assure sa conquête. Lucan. Phars. I, 135, 144. Ed. 152. fessos; v. ad I, 566. 153. Rerum extrema, ut VIII, 25, ubi v. not.

150. innixa corrig. N. Heins. et innisa tacite edidit Lefeb. 151. numine emend. Barth. l.c. coll. v. 154, 183, et sup. XVI, 16, 17, ut Hannibalem, ob rerum gestarum magnitudinem, nunc ruente pæne republ. ut Deum tutelarem suspexerint Pœni.

Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina, 155 Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis, Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.

157. lentus, si auxilio venire cesset, si moretur, nec properet. --nullas, dirutas. --arces Carthaginis; v. ad I, 7.

156. patrumque primus edidit Nicander, monentis est ex emend. N. Heins. moventes R. 2. Vulgo monentes. 157. videat, non videas, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. et Mart. Herbip. Post hunc versum Nicander duos alios inculcavit, Tolle moras, patriæque celer succurre cadenti, Hannibal, et nostris depelle a mœnibus hostem. Eos jam ejecit Drakenb. suadente N. Heins.

Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras, Et fera ductoris turbabant somnia mentem. Namque gravis curis carpit dum nocte quietem, 160 Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum Visus erat simul adversos mucronibus in se Destrictis ruere, atque Itala depellere terra: Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat. 165 Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo Truderet, et rapidis daret absportare procellis.

158. Dauni oras; vid. ad lib. I, v. 291. 159 seq. Commentum poetæ, de quo v. ad II, 704. 162. Visus erat voc. propr. de somniis, de quo v. Broekh. ad Prop. III, iv, 24. 167, 168. «Raro quemquam alium, patriam exsilii causa relinquentem, magis mœstum abisse ferunt, quam Hannibalem hostium terra excedentem: respexisse sæpe Italiæ litora, et Deos hominesque adcusantem, in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum, etc.» Liv. XXX, 20; cf. inf. v. 213 sq. 169. daret absportare, absportandum. Vid. ad V, 324.

163. Destrictis R. 1, Parm. Med. Vulgo Districtis; vid. ad XVI, 528. 166. capiens Ox. Vulg. cupiens. 169. rapidis scripti, R. 2, Basil., Wolfii et quædam aliae. rapidum pleræque edd. priscæ. raptum conj. N. Heins.

His ægrum visis adeunt, mandata ferentes, 170 Legati, patriæque extrema pericula pandunt: Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas Regnator tulerit Libyæ, letoque negato, Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas, 175 Non una concussa fuga: se, triste profatu, Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.

170 sq. Conf. Liv. XXX, 19. 172. Massyla, Syphacis. Vid. ad XVI, 170 seq. --ruerint, ut XV, 736. 173. Regnator Libyæ, rex Massæsylorum, Syphax. 174. pompa Jovi, in triumpho ducendus in Capitolium, Jovis sedem. --nova pompa, ornamentum novum, quod pompæ triumphi accessurum sit. 175. rerum habenas, ut I, 144. 176. Non una fuga; vid. sup. ad v. 147. 177. bina castra, Syphacis et Hasdrubalis (Liv. XXX, 5, 6), 179, Scipionem minitari, se ignibus detracturum, absumturum patriam, in quam Hannibal se referat, i.e. dum Hannibal moretur in Bruttio agro (supra XVI, 1 seq., et Liv. XXVII, 51), se effecturum, ut ille, in quam redeat, patriam inveniat nullam; Lenz.

175. agitarit, non agitabat, scripti et primæ edd. trepida conj. Livin. 178. celeratis opinabatur N. Heins. ut sup. v. 91.

Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet Litora dum Pœnus, detracturum ignibus atris, 180 In quam se referat, patriam, suaque incluta facta. Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque, Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.

179. juvenem, Scipionem. 180. detracturum ignibus, ut in cinerem trahere, sup. XIII, 319. 181. se suaque facta incluta, se cum gloria sua, hoc est se, rebus in Italia præclare gestis, referat, redeat. 183. dextram adorant, ori admovent, exosculantur, ut dextram numinis; qui honor et diis et regibus aliisque dignitate conspicuis hominibus præstari solebat. Cf. Hom. Iliad. ω, 478; Plin. XI, 45, seu 103; Alex. ab Alex. genial. dier. IV, 16; Potteri Archæol. Gr. II, 5; T. I, p. 561 sq., vers. germ. Harmar’s Beobacht. über den Orient, T. II, p. 49... 65.

180 sq. Ita legitur h.l. in MSS. et antt. edd. ante Junt., in qua Nic. pro referat reposuit referant, et iteram duos adjecit versus, detracturum ignibus atris Omnia, et excidium extremum Carthagini adesse. In quam se referant patriam, suaque inclita facta Commemorant, strages Italis quas fecerit oris. Pro detracturum N. Heins. conj. depasturum; recte, opinor; saltem ingeniose.

Audivit torvo obtutu defixus, et ægra Expendit tacite cura secum ipse volutans, 185 An tanti Carthago foret: sic deinde profatur: «O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes, Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam, Atque æquasse solo potui, traducere captam 190 Servitum gentem, Latioque inponere leges.

184... 200. Silius summam Hannibalis indignationem præclare adumbravit, duce Liv. lib. XXX, cap. 20, quem vide. 186. An tanti Carthago foret, h.e. digna foret, cui opem ferat, quam sibi denegaverit invidia Hannonis, de qua v. ad XVI, 12 sq. 187 seq. Dirum exitium est invidia. Conf. XII, 613 sq.

184. abtutu Ox. prob. Barth. Adv. X, 13, ut non adspexerit legatos, ob indignitatem rei, sed obliquis limisve oculis intuitus sit. Deinde et ægram Expendit tacite curam, secum, etc. ex cod. Tell. recepit Lefeb. Non male! 185. tacite Oxon. tacitus R. 1, ad marg. Vulgo tacito secum prob. Barth. Adv. l.l. nec inprob. N. Heins. ut tacito non sit adverb. sed a cum pendeat. 187. durum Put. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. Conf. Virg. Æn. XII, 924, ibique interpretes.

Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis Submisso tirone negant recreare maniplos, Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes Hannoni placet, induitur tota Africa flammis: 195 Pulsat Agenoreas Rhœteia lancea portas. Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra. Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.» 200

196. Romani Carthaginem obpugnant. --Agenoreas portas; v. ad I, 15. --Rhœteia lancea; v. ad I, 115. 197 sq. Hæc acerba cum ironia dicta esse, quis non videt? Nunc demum, in rebus adflictis, etiam adversarii mei, qui auctores semper fuere, ne quidquam mihi pecuniæ, vel milites in subplementum mitterentur, ad me confugiunt; nunc demum videor iis et adpellor decus patriæ, etc. 200. et te, Hannon, etsi odio semper capitali in me fueris: verba generoso magnoque animo dignissima. Nec tamen cum Ern. crediderim, hunc locum fere unicum in toto carmine esse, in quo poeta Livianum acumen non solum adsequutus sit, sed et superaverit.

199. Vertantur ed. Basil. Wolfii, et inde Colin. D. Heins. Dausq. el Cell. 200. Vulg. Anno, vid. ad lib. II, v. 277.

Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes Propellit, multumque gemens movet æquore classem. Non terga est ausus cedentum invadere quisquam, Non revocare virum: cuncti præstare videntur,

201 sqq. Conf. Liv. XXX, 21 et 28, qui tamen lætitiam Romanorum etiam metu minutam fuisse docet, omni belli mole in unum Scipionem inclinata. --detonuit, de voce tonante imperatoris, ut de Pericle ap. Aristoph. Acharn. 539, ἤστραπτ’, ἐβροντα, Lenz. 204 sq. Singulari deorum favore ac beneficio id effectum putant Romani. Hinc et supplicatio decreta. Vid. Liv. l.l.

202. fremens maluerit N. Heins. Sed vulgatum quoque bene se habere, jam monuit Drak. coll. Liv. XXX, 20 pr. 203. redeuntum, scilicet in patriam, Oxon. Put. R. 1, Parm. Ben. Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. nisi quod prætulerit terga vertentem, vel potius redeunti, vel cedenti, quum sermonem esse de solo Hannibale ex sequentibus adpareat. Sed cum Hannibale etiam milites ejus ex Italia decedebant.

Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat 205 Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco Interea voto non auras poscit amicas,

[205.] tandem resolvat, liberet a metu, ac possessione quasi imperioque. «Ex diutina possessione Italiæ est detractus,» Liv. lib. XXX, cap. 20 extr. et Hannibalem, «post XVI annum ex Italia decedentem, vacuam possessionem ejus reliquisse populo Rom.» ibid. c. 28 pr. Florus lib. II, cap. 6: «sic factum est, ut inhærentem atque incubantem Italiæ extorqueret Hannibalem.» De his quoque vide Bossuet, Histoire universelle, Part. I, epoc. 9; Part. III, cap. 6; et Montesquieu, Grandeur et décadence des Romains, cap. 5. Ed. 207 seq. Solo discessu contenti sunt, non postulant commodum aut victoriam ab hostibus: quam sententiam inprimis inlustrat sequens comparatio, quam inter felicissimas numero; ita singula apte respondent, et sobrio ornatu exposita sunt; Ern. [208.] reddit, ut fuerat, tranquillum. 209. auras amicas, secundum ventum, ut ap. Ovid. Trist. I, iv, 17, et Met. XIII, 440.

Contentus caruisse Noto, pacemque quietam 210 Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum Sidonius visus converterat undique miles; Ductor defixos Itala tellure tenebat Intentus vultus, manantesque ora rigabant Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat. 215 Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.

210 sq. Notus idem qui v. 207 Auster dicitur, ventus procellosus. --pacem salis pro facili cursu reputat, h.e. contentus mari tranquillo et periculo naufragii sublato, jam non statim postulat, ut leni et felici cursu utatur; in quo ipso parcum votum cernitur; Ern. Cf. Var. Lect. et Virgil. Æn. lib. V, 848; «Mene salis placidi vultum....» Ed. 211 sqq. Imitat. Lucan. III, 3 sq. «Solus in Ionios spectabat navita fluctus, Solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus,» Pompeius. 213... 217. Silius expressit verba Livii, sup. ad v. 167 laudata. Cf. ad VIII, 108; XII, 594. 214, 215. Cf Liv. XXX, 20 pr.

211. reputat satis ex probabili emend. Scalig. et N. Heins. edidit Cell. 212. visu Gryph.

Ut vero adfusis puppes procedere ventis, Et sensim cœpere procul subsidere montes, Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus; 220 Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc Indignus reditu, qui memet finibus unquam Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ.

218... 290. Poeta epicis coloribus exornavit iter maritimum Hannibalis, quod paucis descripsit Liv. XXX, 25, 29. 219. subsidere, ut decrescere, ap. Stat. Achill. II, 308 al. et contra crescere; Drak. v. ad III, 157 in Var. Lect. 220. Daunia tellus; v. ad I, 291. 221 sqq. Silius expressit ac variavit locum Liv. XXX, 20 extr. 221, 223. Mentis non compos sum, neque hoc reditu indecoro indignus, qui sponte Italia decessi; Drak. 223. subdita tædis, ut IV, 778, ubi v. not. et Var. Lect. 224. Elissæ; v. ad I, 81.

222. Sim dignus, vel Di, dignus castigabat N. Heins. At vid. not. 224. numen Parm. et totum cecidisset nomen E. vel potius cecidissent culmina E. opinabatur N. Heins. Vulgo Elisæ, vid. ad I, 81.

Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela 225 A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque Detraxi solio? sparsissem incendia montes Per septem bello vacuos, gentique superbæ Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.

225. Conf. Var. Lect. Apud Liv. l.c. indignatur Hannibal, «quod non cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxerit.» ... Jovem Capitolinum Detraxi solio, δεινῶς de expugnatione Romae. 227 sq. septem montes, colles Romæ. --vacuos bello, præsidio destitutos, quia omnes milites Cannensi prælio consumti fuerant; Ern. 229. Conf. I, 115, et ibi not.

225. Quin! tunc sat reposuit Lefeb. Quid? tum sat compos? corrig. N. Heins. ut repetitio esset verborum v. 221. Ego legendum crediderim: Quid? tum sat compos, scilicet mentis fui, quum non, etc. Sed τὸ qui doctius pro vulg. quum positum videri potest.

Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro 230 Quis prohibet, rursumque ad mœnia tendere gressus? Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum, Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas. Flectite in Italiam proras, avertite classem. Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.» 235

230. Cur porro, diutius, hæc angant, hæc cogitatio vexet ac cruciet me meamque mentem, h.e. invadere Romam. 231 sqq. Cf. XII, 540 sqq., 746 seq. 234. avertite a cursu, quem huc usque tenuimus, et in diversa agite; Drak.

231. Quid prohibet malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. X, 88. gressus, non gressum Put. 234. ac vertite conj. Livin. age, vertite N. Heins. qui et v. 235 τὸ ut post faxo concinnius abesse monuit, idque firmavit multis poetarum exemplis, quibus alia adjecit in not. ad Ovid. Met. XIII, 875, et Drak. ad h.l.

Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto Prospexit, vertique rates ad litora vidit, Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.

235. Roma vallata, a me obpugnata. Eodem consilio Consules Rom. olim a Capua abstrahere conabatur, de quo vid. XII, 493 sq. 236... 290. Manifesta imitatio loci Virg. Æn. I, 84 sqq. Similiter Hannibal olim Romam vix relictam reverti constituerat, sup. XIII, 1 sq., et quemadmodum tunc Dasii monitis v. 30 seq., absterritus fingitur, sic nunc tempestate a Neptuno ei inmissa. Totum hoc commentum non a gravitate rei summorumque poetarum exemplo ac more, neque consilium Romam redeundi ab Hannibalis persona alienum est. In hujus quoque consilii fictionem facile incidere poterat Silius, lecto Liv. XXX, 20 extr. Ita vero nodum sibi nexuerat vindice dignum; et a quo aptius solvi is poterat, quam a Neptuno? nam in mari erat Hannibal, et deus ille Scipioni favet, de quo v. ad XV, 159 sq. et sup. v. 50 sq. Neque tamen diffiteor, nimium poetæ fuisse doctrinæ artisque ostentandæ studium. XVII, 236 sq. --Hujus tempestatis nullam mentionem facit Livius, nisi forte jactationem maritimam, lib. XXX, 29 pr. eo referas; Lenz. --ardentem furiis; cf. I, 32. --alto, ex imo maris, regia sua (unde v. 242: regna intima Neptuni, et v. 244: Oceani caput) prospexit, ut Virg. Æn. I, 126. 238 sq. Quassans caput; v. ad I, 298, et VI, 600. --genitor, v. ad I, 606, et III, 126 in Var. Lect. --æquora fundo Eruit, ut apud Virg. Æneid. lib. I, cap. 84, 125; II, 419.

Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas 240 Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit. Tum, penitus telo molitus regna tridenti Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu, Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum. 245

241. Epitheton Æolias tam ad rupem, montem antrumque Æoli, quam ad procellas spectat. Cf. Virg. Æn. I, 51 sq. ac sup. I, 193, et IX, 491 seq. --nubibus æthera condit, hæc ita depingit Voltaire, _Henriade, chant I_: L’astre brillant du jour à l’instant s’obscurcit; L’air siffle, le ciel gronde, et l’onde au loin mugit; Les vents sont déchaînés sur les vagues émues; La foudre étincelante éclate dans les nues, etc. Virg. l.c. longe utrique præstat. Ed. 242. molitus, movens. Vid. ad I, 645, et V, 385. 243. Tethyn, ut III, 60, ubi v. Var. Lect.

240. et rupe Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Ben. et Mart. Herbip. in quibus etiam mox imbribus pro nubibus legitur, ut et in Marsi edd. Vulgo e rupe. Aliquid gravioris mendi subesse suspicabatur Barth. Adv. XV, 7, qui et h.l. alia perperam, alia nimis severe reprehendit.

Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda. Insequitur sublime ferens nigrantibus alis Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus. 250 Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum. Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ.

246 sq. Cf. Virg. Æn. I, 84 sq., ibique Heyne in Exc. III. Pro Africo Silius bene substituit Boream, a Marone omissum: nam eo potissimum classis ab Italia ad Africæ litora rejicienda erat. Ernesti hunc locum ita taxat: «Recensus ventorum ut per se ambitiosum studium ornandi prodit, ita, quod totus hic furor non parem sibi eventum habuit, aliquid exinde vani tumoris ille omnis locus traxit.» Enimvero ventorum in tempestate præcipuæ partes sunt, neque omnes h.l. recensentur. Eos autem «omnes in unam tempestatem congregari posse» negavit quidem et olim Seneca Nat. Qu. V, 16, at v. Heyne l.l. --Auster, qui v. 255. Notus dicitur, se adtollens Nasamonum sedibus, flans ex Africa. Nasamones prope Syrtim majorem incolunt (cf. I, 408), et Syrtes potissimum Noto execitantur, h.e. vexantur, ut utar verbis Horat. Epod. IX, 31. --Auster Nudavit Syrtim unda, h.e. a Syrtibus undas repellit et longe agit, ut apud Lucan. I, 498 sq., et IX, 320 sq. 248. alis, ut I, 589. 249. ponti latus, quod mox partem æquoris poeta dixit. 251. rupti poli, ruptus polus, cælum. Conf. ad I, 135. [252.] ruere cælum; v. ad I, 251, et XVI, 650.

249. acer Oxon. et Putean. Vulgo ater, quod præstiterit.

Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella 255 Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo, Ductoris frangit super ora trementia fluctum. Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque:

255. a rupe Æoli, ut v. 240. At. v. Var. Lect. 256. stridor rudentum, ut ap. Virg. Æn. I, 87. 257 seq. similem monti fluctum, ut ap. Virg. Æn. I, 105 et, quos Drakenb. laudavit, Ovid. Met XV, 409; Hom. Odyss. γ, 290; λ, 242. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 538. --nigrante profundo, mari, ut v. 269 atris æquoris aggeribus, et μελάνει πόντος, vel κῦμα κελαινὸν et πορφύρεον, ap. Hom. Iliad. η, 64; ι, 6; Odyss. λ, 242; Drak. [258.] Ductoris, Hannibalis. 259... 267. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. I, 92... 101, ubi v. Heyne. Conf. omnino sup. ad II, 705; III, 123, et IV, 669 sqq. --volvens oculos cælo ad vel in cælum, ut I, 1, 277, 370, 508 et al.

255. veniensque a puppe procella recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb. prob. Drak. qui monet, vento, a puppi vel tergo spirante, Hannibalem longissime a finibus Italiæ rejectum esse, et similiter dixisse Virgil. Æneid. III, 130, surgens a puppi ventus, et Æn. I, 115, ingens a vertice (h.e. desuper, non, a prora, ut Drak. adcepit, nam sequitur) In puppim ferit; Stat. Theb. III, 29, ingens a puppe Notus, Hom. Odyss. δ, 357, ᾗ λιγὺς οὖρος ἐπιπνείῃσιν ὄπισθεν, et Eurip. Troad. 19, μένουσι δὲ Πρύμνηθεν οὖροι. Ernesti putat, hæc loca non satis convenire, inprimis ob sequentia antennæ inmugit: quod non satis adsequor. 257. migrante profundo corrig. Barth. Adv. XV, 7, ubi monet, perire omne videnti profundum (forte profunditatem, altitudinem), quum navis imo videatur subsessura, ipsumque mare migrare ad Superos. Sed vid. not. 258. frementia omnino legendum videbatur Drak. quia Silius ubique Hannibalem inpavidum finxisset. Sed cf. v. 268, ac sup. I, 530, 532, et II, 476, ibique nott.

«Felix, o frater, Divisque æquate cadendo, 260 Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere, Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam 265 Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas, Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.»

261. fortis dextera Claudii Neronis. Vid. supra XV, 775... 804. 263. tellurem adprendere morsu, ut V, 526, ubi v. not. 267. Tarpeio Jovis telo, h.e. Tarpeii Jovis fulmine. Cf. I, 253, et IX, 538.

264. ubi illæ Put. et R. 2. Vulg. et illæ. 267. Tarpeio, non Tarpeii, tres scripti cum R. 2, et Parm.

Talia dum mæret, diversis flatibus acta In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam. 270 Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras, Et fluctus supra, vento librante, pependit. At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes. 275 Increpuere ictu proræ; tum murice acuto Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.

268 sq. Imitat. Virg. Æn. I, 102 seq. Scena densis coloribus picta, sed non sine doctrina et acumine, quod utrumque hoc inprimis loco commendatur. Ern. --diversis flatibus, contrariis ventis, acta, inpulsa, unda ruit in geminum, utrumque, latus navis Hannibalis. [270.] Ita navis veluti inter duos aggeres mersa tenebatur; Ern. Conf. ad I, 265. 273. Conf. Virg. Æneid. I, 106. 274. Cf. Virg. Æn. I, 108. 276. murice acuto, ut ap. Virg. Æneid. V, 205, ubi Servius: «murex, saxi acumen, eminens per tranquillitatem.» Isidor. Orig. lib. XVI, cap. 3: «murices, petræ in litore, similes muricibus vivis, acutissimæ et navibus perniciosissimæ.» Cf. et Non Marcell. h.v.

271. alte exundantis arenæ, ex imis barathri pontici cavernis ebullientis, vi ventorum subtus agente, emend. Barth. Adv. XV, 7, et edidit Cell. Recte, opinor.

Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes, Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho 280 Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum, Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.

278. Silius exornavit verba Virg. Æn. I, 119, et VIII, 540. 279. cristas rubentes, ut atras jubas, V, 165, ubi v. not. 280. Capuæ, ubi Hannibal olim hibernaverat. --seposta, reservata, triumpho ducis, Hannibalis. 281 sq. Hæc potissimum ad spoliatum Feroniæ templum (v. XIII, 84 seq.) referenda esse, jam ante nos videre Mars. et Cell.

278. It pro Hic conj. N. Heins. 280. Capuæ et gaza seposta Rom. 1, Med. Mart. Herbip. Capuæ et gaza et seposta ed. Basil. Wolfii, Colin. D. Heins. Dausq. Cell. 281. duci, h.e. a duce seposta, malebat Lefeb.

Quum Venus, emoti facie conterrita ponti, Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ Interea, genitor: satis ad majora minarum. 285 Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba Hoc Carthago decus, nullo superabile bello Progenuisse caput, nostrosque in funera Pœni Æneadas undis totoque eguisse profundo.»

284 sq. Hoc satis iræ... ad majora, h.e. tantas tempestates concitasti, quæ vel majoribus rebus, quam ejiciendo ex Italiæ finibus Hannibali subfecissent; Lenz. [285.] genitor, ut sup. v. 238 (ubi v. not.), vel quia Venus e spuma maris nata, Ἀφροδίτη, Ποντία, Ἀναδυομένη, Ποντογένεια, Θαλασσίγονος, ἁλιγενὴς. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 800 sq., et Jani ad Hor. Od. I, iii, 1; III, xxvi, 5. 286 sq. Scite a poeta hæc cogitata sunt veluti prætextus loco, et digna Dea Pœnis infesta, ne tollat, extollat, efferat Carthago hoc decus, et honori sibi ducat, quod nullo bello superabilem heroem progenuerit Hannibalem, ad cujus funus et mortem Romani undis eguerint, quippe quem non alio modo conficere et superare potuerint; Ern. 289. Æneadas, Romanos, nostros; quia iis et Venus favet, et Neptunus, de quo vide ad v. 236 seq. et ad Virgil. Æn. V, 804: «Nec minor in terris Æneæ mihi cura tui.» Ed.

289. motoque præstiterit judice N. Heins. At Drak. putabat emphasin esse in voce toto: opus habuisse toto maris inpetu ad obprimendum Hannibalem.

Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus; 290 Obviaque adversis propellunt agmina castris.

290 seq. Recte, puto, Ernesti: «Ecce grandem poetæ saltum, qualem in toto carmine vix similem fecit! Fluctus considunt, Hannibal e regione castrorum Scipionis aciem collocat, et milites ad prælium excitat. Non miror, Barthium (Adv. XV, 7), N. Heins. et Drak. de lacuna cogitasse, quam tamen hic non esse, mihi persuasum est. Novi enim poetam scenas repente mutantem, narrationis emblemata et fragmina conglutinantem.» Suffragatur Lefeb. qui tamen abruptum hunc transitum perperam probat ac defendit his verbis: «Nil deest hic certissime: non enim scribit itinerarium, vel diarium poeta.» Silius prætermissis omnibus iis, quæ Polyb. XV, 3... 8, et Livius XXX, 25, et 29... 31, memorant, repente ad nobilissimum illud prælium progreditur, quo confectum est hoc bellum. De memorabili hoc prælio audiamus viros doctissimos; Bossuet, Histoire universelle, part. III, cap. 6: «Mais l’habileté d’Annibal ne pouvait pas soutenir Carthage, lorsqu’attaquée dans ses murailles par un général comme Scipion, elle se trouva sans force: il fallut rappeler Annibal à qui il ne restait plus que des troupes affaiblies plus par leurs propres victoires que par celles des Romains, et qui achevèrent de se ruiner par la longueur du voyage. Ainsi Annibal fut battu; et Carthage, autrefois maîtresse de toute l’Afrique, de la mer Méditerranée, et de tout le commerce de l’univers, fut contrainte de subir le joug que Scipion lui imposa.» Montesquieu, Grandeur et décad. des Romains, cap. 5: «Tout ce que peut faire un grand homme d’état et un grand capitaine, Annibal le fit pour sauver sa patrie; n’ayant pu porter Scipion à la paix, il donna une bataille où la fortune sembla prendre plaisir à confondre son habileté, son expérience, et son bon sens.» Ed. --fluctus pacati, seu tranquilli agunt, adpellunt classem ad aram (f. oram) Carthaginis, ubi obviam eunt castris Romanorum; Lenz.

291. transtris, vel rostris pro castris legendum censebat N. Heins. Barthius Adv. XV, 7, castra exponebat naves seu classem, de quo vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519, et V, 669. Sed castra adversa vulgari sensu capienda sunt, nec quidquam h.l. mutandum est, vel mutandum credidissent viri docti, nisi grandis h.l. lacunæ suspicione seducti essent, vid. not.

Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.

292... 337. Hæc Hannibalis oratio, quam castris ab Adrumeto Zamam translatis ad milites habuit, quæque est enumeratio ac recensus rerum a se gestarum, efficta est ex Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 11: quos imitatus est feliciter Cl. Firm. DIDOT, in Tragœdia cui nomen, ANNIBAL. Ed. --Dux vetus armorum; v. ad, 530. Luxuriantis ingenii verba. [293.] furiabat; v. ad VII, 617. --ignifero hortatu, ut flammis decoris, et urere, ac adcendere pro excitare. Cf. ad VI, 332, et XVI, 513.

«Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi 295 Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.

295 sq. Silius definite extulit et exornavit verba Liv. l.l. «Pœnus sedecim annorum in terra Italia res gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem alicujus pugnas memoria militem venerat, referebat.» --Flaminii cæsi; cf. Var. Lect. et sup. V, 655 sq. --portas, ut mox ruis, defigis et alia pro portasti, ruisti, etc. 297. Cf. X, 304 sq. 298. opima spolia tibi, a te gestantur, occiso Marcello; vid. ad XIV, 142. Ipse Marcellus olim hæc spolia tulerat (v. ad I, 133); quo poeta simul respexisse videtur. De morte Marcelli, v. sup. XV, 334... 380, et de morte Gracchi, XII, 475 seq. 299. proluit, ut apud Stat. Theb. VIII, 711. Cf. sup. IV, 166; VII, 663. --tibi, tuum ensem, a te cæsus.

295. Quoniam Flaminii corpus nusquam inventum est post pugnam, neque adeo portari a quoquam vel adferri potuit, Lefeb. emendavit Tu mihi Flaminii portas te in ovantia cæsi Ora ducis, ut τὸ mihi eleganti hellenismo (vid. ad I, 46, in Var. Lect.), et te portas pro te fers vel inpetu ruis dictum sit, de qua vi intensa verbum portare occurrat apud Lucret. VI, 581. Sed præclara est nota Ernesti: «in hoc loco omni non necesse est, ut historiæ veritatem urgeamus, quam nec in ceteris partibus adcurate sequutus est poeta. Quomodo etiam quis ovat, qui cæsus est? et cur quis inpetum faciat in ora cæsi ducis? Vulgata tamen lectio levissima mutatione ita constitui potest, ut cum historia congruat Silius, et sensus sit expeditissimus, et, ni fallor, unice verus. Lego rorantia cæde Ora. Hæc autem Ora non sunt Flaminii, sed ejus militis, qui Flaminium interfecerat. Tu mihi portas, h.e. obfers ora sanguine Flaminii, quem olim cædebas, rorantia, ac veluti ex illa cæde adhuc inbuta, h.e. tu is es, qui olim Flaminium confecisti; eodem modo, quo mox alium adloquitur: Gracchus cadens tibi proluit ensem. Jam etiam sequentia optime cohærent, nosco dextram. Deinde recordemur oportet, supra V, 645. Ducarium quemdam diserte nominari a poeta, qui inprimis inpetum in Flaminium fecerit. Neque in verbis quidquam est, quod a consuetudine Silii abhorreat. Sic de militibus obviam euntibus et se ostendentibus sup. I, 312, obvia quisque Ora duci portat. Sic et rorantia IV, 447; V, 459; VII, 324.» 299. perluit malebat Drak. quia Burm. ad Petron. cap. CXX, docuerit, perluere majoris efficaciæ esse, et notare penitus madefacere, proluere autem leviter adspergere.

Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi, 300 Mœnia sublimis Capuæ de culmine muri Excelso fusa moribundum propulit hasta. Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen Fulvius excepit non unum pectore vulnus. Huc prima te siste acie, cui consul in armis 305 Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes, Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ Servili fers ora ducis subfixa veruto.

300. Appius Claudius consul in obpugnatione Capuæ vulneratus, et post deditionem hujus urbis mortuus. Vide Liv. XXVI, 6, 16. 301. Capuæ sublimis, ut Capuæ altæ, sup. XVI, 626. 302. fusa hasta; vid. supra ad I, 267. 303. De Fulvio, v. XII, 469 sqq. Laus virtutis, qua indignus est, ei tribuitur, in gratiam militum, a quibus victus est. --fulmen dextræ; v. ad I, 421. --nobile nomen; cf. ad IV, 729; VIII, 439, et XII, 470. 304. excepit pectore vulnus; v. ad V, 594. 306. De Crispino, vid. sup. XV, 345. --Proprie non cecidit in pugna, sed ex vulnere mox post pugnam mortuus est. Vid. Liv. XXVII, 33. 307. lætus iræ, qui lætatur hoste interfecto, qui sibi gratulatur eventum, quem ira et atrocitas pugnandi habuit; Ern. 308. De Servilio, v. ad VIII, 664, et X, 223 sq. [recte X, 222]

302. protulit Oxon. et Put. pertulit edd. Marsi, Junt. et Ald. perculit Gryph. et Nut. prob. Drakenb. 306. comitante libri veteres tam scripti quam editi. cecidit, me tum comitante per hostes, ed. Benessæ, prob. Lefeb.

«Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum Non ipso minus ense tuum, fortissime Pœnum 310 O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis Mersisti fundo luctantem vana tribunum. At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum, 315 Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.

309. flagrantes oculos; v. ad I, 126, et V, 275. 311 sq. Cf. sup. IV, 589 sq. 314. Cf. IV, 445 sq. 315. Scipiadæ; v. ad VII, 106.

Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos, Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?

317. Cf. ad I, 56 sq. et h.l. Var. Lect. 318. «Quum stetis, turmæ, quas calcantes juga certantia cælo, vidi volitare, etc.» Hic est ordo verborum. --stetis, intrepidæ ac inmobiles; vel maneatis in acie, quod τῷ fugere obponitur (v. Ernesti clav. Cic.); vel stetis in gradu, quod propr. de gladiatoribus dicitur. Lefeb. positum putat pro contra stetis, ut mox v. 324 sqq., et Virg. Æneid. V, 414, vel ἀντίοι ἵστανται, ap. Hom. Iliad. XII, 44. 319. juga Alpium certantia, altitudine, cum cælo. Cf. ad I, 234; IV, 2, 742; XI, 136, 217; XII, 73.

317. si post veniant legitur in Putean. ed. Junt. et aliis inde expressis. Sed rectius sublntelligitur; vel, ut Drak. putabat, votum Hannibalis est, pugnam cum ipsis Diis exoptantis; cf. not. ad I, 58. 318 seq. Ita h.l. restituit ex vett. libris Lefeb. quem cum Ern. sequutus sum. Cum stetis turmæ Oxon. Tell. R. 2, et edd. Marsi, prob. N. Heins. quum ad plures sermonem esse, ex seqq. satis manifestum sit. Idem et conj. Cum stetit pro me, non inprob. Drak. Cum steteris turmæ Put. Cum steteris turma R. 1, Parm. Mediol. et Mart. Herbip. Cum steteris prope me primus edidit Nicander et deinde alii. Cum stetis prope me? vidi, etc. reposuit Drak. Deinde Quas juga calcantes Put. et R. 2. Vulgo vidi, certantia cælo Cum juga calcastis, s.v. per Alpes. --Dum juga calcatis emend. N. Heins. quoniam τὸ cum, quod præcesserit proxime, ac subsequatur diversa significatione, orationem hic nonnihil reddat perplexam.

Quum videam, quorum ferro manibusque capaces 320 Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis Nunc mihi, qui primus torques in mœnia telum Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi?

320 seq. Argyripæ campi, campus Cannensis in Apulia. Vid. ad IV, 554, et XIII, 30, in Var. Lect. --campi capaces, ingentes, qui magnam hominum multitudinem continere possunt; Drakenb. Nam multa ibi hominum millia pugnarunt ac ceciderunt. [321.] Arsere campi ferro ignique vastati; Mars. refulgentes armis, ut ap. Virg. Æn. XI, 602. --campi armis ardent; Ern. Ego malim intelligere flagrantes sanguine, ut I, 126 (ubi v. not.), vel fulgentes strage, ut VII, 486. 322 sq. mœnia Dardana, Romana, Romam. Conf. XII, 565 sq.

323. docilis in comment. Marsi.

«Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra, Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras 325 Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas? Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum, Exhorter, quos nobilitant primordia belli?

324... 327. Cf. XII, 605 seq. 326. Ipse putius Hannibal fulmina vana docebat, sup. XII, 627 seq. propter quem fulminis contemtum nunc milites laudantur. 329. primordia belli; cf. inf. v. 495, et sup. I, 271 sq.

324. Ten’ vero, tene exstimulem legendum putabat N. Heins. 326. ac vana omnes libri et scripti et editi, hæc vana, vel ceu vana emend. N. Heins. et illud recepi cum Lefeb. et Ern. etsi ne ita quidem hic locus mihi satisfacit. perstare ferox ad vana conj. Livin. non inprob. Ern. Sed quis ita dicet Quum starem, perstare, etc. videbas pro jubebas R. 2, quod non displicebat Lefeb. Withof. suspicabatur tam vana, vel potius ea vana, ut designentur, quæ ante nominata sint. docebas scribendum putabat Dausq. coll. XII, 629. 328. deleta Saguntus ed. Basil. Wolfii et inde paucæ aliæ, quas sequutus est Lefeb. quia nomen hoc decies octies in Silio et semper in femin. gen. occurrat. Sed nostra lectio firmatur librorum auctoritate, et cur Silio non liceat semel alia vocis forma uti, quæ non minus recta est? conf. ad I, 271; Liv. XXI, 15, 18, al.

Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso, 330 Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore, Vincendoque senex patriam post trina labantem Lustra, et non visos tam longa ætate penates, Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora, Confisus vobis, repeto: non altera restat 335 Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat. Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.»

330. defendite, tuemini, laudes Præteritas dextræ, laudem virtutis hactenus partam. 331 sqq. Divum favore Vincendoque senex, debilitatus victoriis. Cf. ad II, 457, et VIII, 330. Nam a domo ei non milites in subplementum mittebantur. Similiter Pyrrhus fatebatur, de se actum esse, si vel unam de Romanis iterum reportaret victoriam. Vid. Plut. in Pyrrho. [332.] post trina Lustra; v. ad XVI, 151. --patriam labantem, infelici præliorum eventu debilitatam, nutantem, occasum minitantem, propemodum labentem; Drak. Cf. ad II, 392. [334.] natum et conjugem; cf. III, 62... 157, et IV, 770 sq. 335 sq. Verba Hannibalis apud Liv. XXX, 32: «Roma, an Carthago jura gentibus darent, ante crastinam noctem scituros: neque enim Africam aut Italiam, sed orbem terrarum, victoriæ præmium fore.» Cf. v. 390. 337. Certatus, de cujus imperio certatur.

336. Libyæ priscæ edd. Abest hic versus a c. Putean.

Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba Ausonius miles, quoties dux cœperat ora Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant. 340

338. Pro Scipionis oratione, de qua v. Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 10, poeta substituit conloquium Junonis cum Jove. --verba remorantia pugnam.

339. quoties ex emendat. Dausq. Barth. et N. Heins. Vulgo quatiens, quæ lectio ex antiqua scriptura quotiens orta. 340. adfatus, non effatus, Oxon. et sic jam Cell. ex conj. Deinde petebant Oxon. et Putean. Vulgo petebat.

Hæc procul aeria speculantem nube sororem Ut vidit Divum genitor, mœstosque sub acri Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:

341 sqq. Imitat. Virg. Æn. XII, 791 seqq. Nec mirum, poetam nunc, in tanto rerum cardine, Deorum interventu uti.

341. speculantem, non spectantem, Oxon. (tres scripti, teste Lefeb.) et Rom. 2; conf. ad VII, 123, et XIII, 163. 342. subacri unica voce scribendum videbatur N. Heins. 343. adfatus iterum corrig. idem et edidit Lefeb.

«Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux: Num Pœni casus ducis, et Carthaginis angit 345 Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores Sidonios: gentem contra et fatalia regna Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli Fractis fœderibus populo modus? Ipsa malorum Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris, 350 Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.

344. te mentis edunt morsus, vid. ad VII, 271, et XIII, 274. 347 sq. fatalia regna Teucrorum, Romanorum, quibus fato destinatum est imperium orbis terrarum.

344. edant emend. N. Heins. 351. tuleris tu exercita gente Put. tulisti e gente Ox. tulisti excita gente Tell. ipsa tulisti exercita gente R. 1, Parm. Med. al. Quam pro te Cadmea tu exercita gente tulisti R. 2. Nostra lectio primum reperitur in edd. Marsi et Ben. Quam pro C. tolerasti exercita gente ex emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drak. quia in scriptis priscisque edd. postrema versus verba sint exercita gente, et verbum tulit modo præcesserit, cujus tamen repetitionem h.l. non inprobandam esse, jam recte monuit Ern. Withof. haud dubitabat, Silium scripsisse: quam pro Cadmea subiisti exercita gente.

Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem Inmisti Latio; tremuerunt mœnia Romæ, Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos Humani generis: tempus componere gentem. 355 Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.»

352. Cf. supra, I, 37. 354. bis octonos annos, conf. v. 332, et ad XVI, 151. 355. componere gentem; motus Pœnorum finire, vel efficere, ut debellati quiescant pacemque petant; conf. Tac. Hist. IV, 3, pr. et Horat. Od. IV, xiv, 52. 356. claudenda est janua belli formula a Jani templo petita, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 291... 296, in Exc. IX, et ad VII, 616 sq.

356. claudenda ex R. 2, omisso τῷ et, recepere Lefeb. et Ern. Recte, opinor. occludenda putabat N. Heins.

Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans, Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi: Nec revocare acies, bellumve extendere quæro:

357 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 611 seq. ubi similiter Juno Turni mortem deprecatur. Recte Ernesti: «Non sine ingenio et acumine Junonis character servatus est a poeta. Novimus Deæ adrogantiam; jam videt omnia contra fieri quam optaverat. Itaque ad preces confugit vel invita: at quam invidiose id facit, et quam plenæ aculeorum sunt sententiæ, gratia mihi languet, cecidit primus amor, nil... posco. Sed ne sic quidem magnam propriæ artis laudem Silius tuebitur. Nam omnis loci forma descripta est e Virg. l.l.» Quibus est fixa dies, quæ fato destinata sunt, vel quibus finis constitutus est, ut οἷς θανάτοιο τέλος πεπρωμένον ἐστίν, ap. Hom. Iliad. γ, 309, vel πεπρωμένον αἴσῃ, Iliad. ο, 209. [358.] pendenti nube, eleganter e natura rei, judice etiam Heynio ad Virg. Ge. I, 214; confer supra ad I, 128, et ad VI, 645.

357. ego hoc mutare Putean. ego hec mutare R. 2. ego inmutare, vel hæc mutare corrig. N. Heins. ne posterior syll. voc. ego producatur, quod tamen non præter exemplum antiquitatis, tam in cæsura, quam extra eam fieri, monuit Drak. et, quos laudavit, Broekhus. ad Propert. I, viii, 31; IV, ii, 3, et Voss. Art. Gram. I, 27. 358. pendenti in nube Tell. R. 1, Parm. Mediol. Pœno duce nube resedi audacissime castigabat Barth. Adv. X, 13, cui ineptum videbatur epitheton pendenti, quasi nova res esset, nubem pendere, aut Junonem in nube pendenti sedere. At inepta potius est hæc censura, vid. not. Withof. conj. speculatum pro pendenti, v. 427 florenti pro labenti, et v. 432 Latius, ut brevitur Lælii patria designetur, sicut aliorum, qui antea nominati sint. 359. bellumve Put. Teller. et R. 2, quod substitui pro vulg. bellumque.

Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet, 360 Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti, Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent.

360. Quæ donare potes... nil vero adversus fila sororum... posco. 361. Ex stomacho loquitur, quasi Jupiter ideo Pœnos adfligat, quia Junonem, illorum fautricem, desierit amare; Cell. Conf. Virgil. Æn. X, 613 seq. --fila sororum, Parcarum, h.e. fata. Virg. Æn. X, 815; «Parcæ fila legunt.» Ed. 363. cineres Trojæ cum acerba invidia adpellat Romanos, ex Trojæ veluti ruinis et cineribus oriundos; Ern. Cf. ad VII, 493. Similiter gens recidiva Phrygum dicitur sup. I, 106, ubi vid. not.

362. Aut fusos posco conj. N. Heins. parum apte. 363. cineres Trojæ Putean. R. 2, et edd. Marsi, quod jam edidit Cell. Vulgo cineres Latii, quod Dausq. exponebat: «Scipionum duorum cineres, in quorum ultionem armis adcinctus Africanus eam oram debellavit, et regnare potuit, si fata tulissent; certe ejus virtute Africæ domina Roma facta est.» Ut placet, et curæ est, Latii C. regnent infeliciter tentabat Barth. Adv. X, 13.

Illud te gemini per mutua pignora amoris Et soror et conjux oro, tranare pericla 365 Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas, Neve sinas captum Ausonias perferre catenas. Stent etiam contusa malis mea mœnia, fracto Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.»

365. tranare pericla, vid. ad III, 662, et XV, 375. 366. vitamque remittas, concedas, relinquas; conf. quos Drak. laudavit, Gron. Obss. IV, 2, et Gothofr. ad lib. 3; cod. Theodos. de divers. rescript. 368. Stent, non diruantur, mea mœnia, Carthago, et nostro, meo, serventur honori conf. ad I, 26 sq.

366. vitæque Marsi Ven. poster. et inde aliæ.

Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus: 370 «Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ. Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux, Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor, Qui nunc servatas evertat funditus arces. 375

370 sq. Manifesta imitatio Virg. Æn. X, 621 seq. 372. lacrimis precibusque, propter lacrimas. 374. pari sub nomine ductor, Scipio Africanus minor.

370. e contra breviter Put. et contra breviter Oxon. at contra breviter conj. Drak. at breviter contra tacite reposuit Lefeb. Conf. ad III, 570. 372. percipe scripti, Rom. 2, et Med. præcipe R. 1, Parm. Mars. et Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. ut dictum sit pro, prius percipe.

Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto, Et terras inplere volet redeuntibus armis. Novi feta viri bello præcordia; sed lex Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna 380 Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto; Ne, si miscebit latis fera prælia campis, Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.»

376. Æthereas trahat auras, vivat, formula ant. et Lucret. Conf. Heyne ad Virgil. Æneid. I, 387, 546; III, 339; ubi auras vitales carpere, vesci aura ætheria, videbis. 377. Miscere sidera ponto, ut lib. XIII, v. 587. 378. terras inplere redeuntibus armis, iterum armatis, Antiocho ad bellum sollicitato; conf. ad XIII, 877 seq. ubi Sibylla similiter ultima Hannibalis conamina ac fata canit. 379. feta bello præcordia; conf. ad X, 14, et XIII, 592. --lex, conditio. 383. miscebit prælia; vid. ad I, 69. 384. Romulei Juvenis, Scipionis.

379. bello, non belli, Oxon. Put. et R. 2. 381. post hæc Oxon. et Put.

Dum statuit fata omnipotens urbique ducique, 385 Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt Sidera: non alio graviores tempore vidit Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent, Majores certare duces; discriminis alta In medio merces, quidquid tegit undique cælum. 390

385... 596. Descriptio poetica pugnæ ad Zamam, de qua vid. Livium XXX, cap. 33... 35. Polyb. XV, 9... 16, et Appian. Punic. c. 40 sqq. --statuit, destinat prædicendo, Ern. 386. Invadunt pugnam, ut IX, 12. --clamore lacessunt Sidera, conf. ad V, 394. «Tubæ cornuaque ab Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus, ut elephanti in suos verterentur;» Liv. l.l. 387 sq. «Ad hoc discrimen procedunt postero die duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri;» Liv. XXX, 32. 390. Imperium orbis terrarum erat magnum certarminis præmium, in medio quasi positum, h.e. id, de quo certabatur; cf. sup. ad v. 335 sq.

386. acres, vel potius alacres pro acies malebat N. Heins. At nil mutandum. 388. paria arma primus edidit Marsus. Non male! Paribus uterque vetis ac viribus imperium orbis agitabat; Flor. II, 2.

Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro, Excelsumque caput penna nutante levabat Crista rubens, sævus magno de nomine terror Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis.

391. Cf. IV, 324 sqq. --Agenoreus ductor, Hannibal; vid. ad I, 15. 392. Proprie ipse elevabat caput galea tectum, vel cristæ in capite alte eminebant, quo terror incutiebatur hostibus; cf. inf. v. 525, et sup. ad VII, 295, et XIII, 143. --penna nutante, vid. ad I, 460, 501; IV, 353. [393.] Crista rubens, ut sup. v. 279.

At contra ardenti radiabat Scipio cocco, 395 Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una Cælarat patrui spirantes prælia dira Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat. Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque, In ducibus stabat spes et victoria solis. 400

395. ardenti cocco, sago, seu paludamento; confer inf. v. 526, 527, et sup. ad IV, 268; Drakenb. monet, Hannibalem in ostro, Scipionem in cocco fingi; nam purpuram genus esse, ejusque species tum ἀλιπόρφυρον, seu ostrum, ex ostreo seu sanie muricis, tum κόκκινον seu coccum, ex grano ilicis humilis; de quo vid. Scalig. Epist. XI, et Salmas. ad Solin. p. 190 seq. 397. Cælarat, cælandas curaverat; vid. ad I, 407. --spirantes prælia; vid. ad III, 240. 398. flammam frons alta, h.e. galea, qua frons tecta erat, vomebat, ut apud Virg. Æn. VIII, 620, ubi vid. Heyne; conf. sup. ad IX, 449, et X, 107. 399. Sub tanta vi telorumque virorumque, in tanta multitudine militum, vel, etsi tanta eorum copia erat, tamen cunctis, etc. [400.] stabat, vid. ad III, 173.

399. virorumque Oxon. Tell. Rom. 1, 2, Parm. Marsi Ven. prior, quod, quia sonantius est, recepi cum Lefeb. probb. Barth. Adv. X, 13; Cell. N. Heins. Drak. Conf. ad IV, 187. Vulgo virûmque.

Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve, Scipio si Libycis esset generatus in oris, Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes. Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, Haud dubitant terras Itala in ditione futuras. 405

401... 405. Conf. IV, 730 sq. et VII, 36, 37. Non satis congruere videntur verba Liv. XXX, 32, ex quibus hæc translata esse suspicatur Ernesti: «Anceps spes et metus miscebant animos, contemplantibusque modo suam, modo hostium aciem, quum oculis magis quam ratione pensarent vires, simul læta, simul tristia obversabantur.»

401. Ita Oxon. et Put. Vulgo subigit favor ut plerumque. Cortius suspicabatur, inreptitium esse hunc versum. 403. credunt Oxon. Putean. R. 2, Parm. Vulgo essent, quod e censent corruptum esse non male suspicabatur Barth. Adv. X, 13.

Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem. Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.

406. Contremuere, resonarunt, auræ, strepitu armorum armatorumque. --vibrantibus hastis, ut I, 539, ubi vid. not. 407. Turbine, inpetu, vid. Ind. --nubem pulveris. 408. Cf. ad IX, 314, in Var. Lect. 409. Conf. V, 275; X, 106.

407. æquora, h.e. campum, Tell.

Sternitur in medium contemtrix turba pericli, 410 Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis, Gentilemque bibit tellus invisa cruorem. Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi, In primas Macetum turmas inmania membra Infert, et jaculo circumvolat alite campum. 415

412. tellus bibit cruorem, ut X, 268, et XVI, 216. --Gentilem, Pœnorum, in terra patria pereuntium. --tellus invisa, et Romanis, et Diis, quia tam sæpe fœdifraga; Lefeb. Ita certe exponere præstiterit, quam cum Dausq. terra diu invisa, non visa Afris, quippe qui diu abfuerint domo. 413 seq. In ordine pugnæ consertæ arbitrium suum poeta sequitur; Ern. 414. Macedonum legionem in secunda Pœnorum acie fuisse, docet Liv. XXX, 33. Macetum, vid. ad XIII, 878.

412. bibit R. 2. Mars. Ben. vidit Oxon. videt Put. R. 1, Parm. Med. Deinde invita pro invisa ex emend. Heinsiorum reposuere Drak. et Ern. 414. Macedum primus edidit Nicander; vid. ad XIII, 878. 415. campos Put.

Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules Agmina falcifero circumvenit arta covino.

416. incola Thules, Britannis: nam Thulen veteres in Britannicis insulis referebant; vid. ad III, 597. --Cærulus, non quia cærulei maris incola est, ut Marsus putabat, sed quia Britanni fuco cæruleo se tingebant; Drak. coll. Cæs. B. G. V, 14 (Omnes se Britanni vitro (al. glasto) inficiunt, quod cæruleum efficit colorem) Martial. XI, 54; Propert. II, xiv, 25... 30 al. II, xviii, 23... 26, et 31, 32 (ubi vid. Broukh.) Pontan. in Auctar. Glossar. prisco-Gall. voce Glassus, et Salm. ad Solin. p. 180. Vir doctus in Misc. Obss. Vol. V, T. I, pag. 125, suspicabatur coll. Plin. XXVIII, 51, de sapone Belgico ad capillos rutilandos adhibito cogitandum esse, non de vitro vel glasto, quo corpus infectum sit, ut horridior ejus adspectus esset in pugna; conf. Barth. ad Prop. II, 18, 23 et 31, ubi etiam monet, cæruleum colorem late patere. [417.] covinus currus, cujus axes falcati erant, proprius Belgarum, a quibus adcepere Britanni, ab illis oriundi; conf. quos Dausq. et Drak. jam laudarunt, Mel. III, 6, Tac. vit. Agric. c. 35 (ubi vid. Ernest.); Martial. XII, 24; Lucan. I, 426; Pontan. l.l. hac voce, du Cange Gloss. med. Latin. et inpr. Scheffer. de re vehic. II, 22.

417. comino Put. R. 1, Med. camino Oxon. covinno Parm. ut plures libri scripti ap. Lucan. I, 426, unde hanc orthographiam prætulere N. Heins. et Drak. Quæ tamen ratio parum firma est.

Graia phalanx patrio densarat more catervas, Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.

418. Graia, Macedonica. De phalange densata Macedonum et sarissis vel prælongis hastis intentis, h.e. protentis, valli instar objectis; vid. Liv. XXXI, 39; XXXII, 17, XXXIII, 8; XLIV, 41; Curt. III, 2, et Polyb. II, 66; XII, 20 sq. et inpr. XVIII, 9, 12... 15. 419. Intentis, ut ap. Virgil. Æn. XI, 606. --hastas protendunt, et ap. Hom. Iliad. ε, 300; πρόσθε δόρυ ἔσχον, Lefeb. Conf. Var. Lect.

419. Invitis nulli adstabat Put. Invitisque adstabat Oxon. Invixisque adstat R. 1. Inmissisque adstat Med non inprob. Ern. Innitis et Innictis in aliis antiquis, si fides habenda Lefeb. Vulgo Innixisque adstat, inepte. Innexisque ex emend Dausq. recepere Drak. et Ern. prob. N. Heins. Inmixtisque conj. Drak quia præcipuum phalangis Macedonicæ robur positum fuerit in hastatis, qui, ordinibus aliorum militum, rem telis gerentium, inmixti, hastas prælongas objiciendo suos ab inpetu adversariorum inmunes præstiterint. Intentisque reposuit Lefeb. quem sequutus sum. Nec tamen contemnenda videtur conject. Dausq. de qua Ernesti ita: «Innexæ hastæ sunt etiam intentæ, sed hac adjunctione, ut hastas, quo fortius resistant inruentibus hostibus, veluti oblique inter se junctas et nexas cogitare possis.»

Inmemor has pacti post fœdus in arma Philippus 420 Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.

420 sq. Philippus XV anno belli Punici pacem cum Romanis fecerat (Liv. XXIX, 12 seq.); et post illud fœdus vel nova auxilia submiserat Hannibali, vel vetera non revocaverat; Cell. Conf. sup. XV, 286 sqq. 420. has, catervas. 421. Agenoris urbem, Carthaginem, vid. ad I, 15. --quassam, ut VIII, 250; XIII, 36; XV, 7.

420. facti quidam veteres teste Lefeb. hos malebat N. Heins. et vers. 422 laxatus funere, quod placebat Drak.

Rarescit multo laxatus vulnere miles, Atque aperit patulas prostrato corpore late Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ Ausonius globus, et perjuria Graia resignat. 425 Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo Mantua labenti genitrix dimiserat ævo. Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.

422 seq. Conf. V, 381 sq. ibique not. --miles, Macedones eorumque phalanx. 424. mole ruinæ, ceu ruina jugentis molis et ponderis; Ern. Cf. IX, 504. 425. perjuria Graia, Macedonas perjuros, fœdifragos. --resignat, solvit, rumpit, laxat. 426 sq. ambo labenti ævo, Romani senes, quod virtutem auget et inpetum arguit, nec a ratione poetica alienum est, quum passim, ut IV, 745 et X, 310, labi dicantur, quæ ad finem vergunt vel pereunt; Ern. Ad senectutem jam retulit Marsus.

424. more ruinæ, h.e. ut solet ruina, conj. Burm. Male! 426. Rullus, nomen Romanum, ut Norbanus, Calenus, Selius, ex emend. N. Heins. Ruilus Mars. et Gryph. Vulgo Rutilus. Mox ambo, non ambos, scripti et R. 2; vid. ad IV, 175. 427. bibenti ævo Oxon. et Put. flaventi arvo (ob segetes, ut ap. Virg. Ge. I, 316; IV, 126; et Ecl. IV, 28, al. unde et flava Ceres) emend. N. Heins. prob. Drak. Conf. not. et ad XI, 325.

At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ 430 Haud valuit misero defendere Daunia tela.

429. Pellæum, a Pella oriundum, oppido natalibus Alexandri celebri, unde vana tumentem, superbientem illa patria sua; Ern. Confer ad I, 306, in Var. Lect. et ad XI, 381. 431. defendere, vid. ad V, 490. --Daunia, Romana, vid. ad I, 291.

Sævior his Latios vastabat Bruttia signa Lælius increpitans: «Adeone Œnotria tellus Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus? 435 Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore Insuper externas petitis perfundere terras?»

432 seq. «Hannibal in secunda acie et subsidiariam aciem Italicorum militum (Bruttii plerique erant, vi ac necessitate plures, quam sua voluntate, decedentem ex Italia sequuti) instruxit;» Liv. XXX, 33. Hos Latios, Italos (vid. ad XII, 412, in V.L.), qui per adposit. etiam Bruttia signa vocantur, Lælius increpat fugatque. Cf. Appian. de reb. Pun. e. 44, et Polyb. XV, 12, qui tamen hos solos in lævo Pœnorum cornu stationem servasse, et Numidas fugisse, tradunt. --Sævior his, quia in populares, etsi perfidos, sæviebat. [433.] Œnotria tellus; vid. ad I, 2, et VIII, 46. 436 seq. Fuga vestra jam satis est turpis: at multo fœdius minusque condonandum, quod nunc paratis nos, populares vestros, in Africa cædere, Latino sanguine terram exterriam inbuere.

432. Latio Mars. late vastabat corrig. Heinsii et Livin. prob. Drak. At vid. not.

Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit, Et vitæ vocisque vias simul incita clausit. 440 Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum, Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.

438. meditantem in prælia, vid. ad V, 315, in Var. Lect. --telo prævenit, ut hasta occupat, V, 237, ubi vid. not. 439 sq. Conf. IV, 171 sq. IX, 569; Virg. Æn. X, 346 sq. --sedit, vid. ad I, 540. 442. virorum, Bruttiorum.

438. Hoc Put. 441. Sanus, Put. Satis Mars. Saris Parm. et Gryph. Sarnus opinabatur N. Heins. a fluvio Italiæ deductum nomen, more Silii, de quo vid. ad I, 306. 443. conscia pro consona R. 2, quod valde adridebat Lefeb.

Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,» 445 Vociferans subit, et convertit prælia dextra. Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno Adtollit campis ferventi pastus arena Colla Parætonius serpens, lateque per auras Undantem torquet perfundens nubila tabem. 450

444. Conf. Appian. rer. Pun. cap. 44. --cretus, natus, ut passim ap. poetas, de quo vid. Schræderi Observat. p. 70, 71. 445. ne prodite, vid. ad II, 247. 447 seq. Conf. XII, 6 sqq. Ibi tamen multo aptior est comparatio quam h.l. ubi vix videas quo referri possit, nisi forte, quæ et Marsi sententia fuit, ad furorem inpetumque Hannibalis pugnam instaurantis. 449. Parætonius; vid. ad III, 225.

444. nutantes scripti et edd. priscæ ante Basil. Wolfii, qui primus mutantes substituit. nudantes terga fugæ ex ingeniosa emend. Scalig. et N. Heins. recepere Cellar. Drak. Lefeb. Ern. Ego reposui nudantes terga fuga: nam fuga legitur in scriptis ac primis edd. præter Teller. R. 2, ac Ven. Marsi; et sic in Virg. Æn. V, 586, ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 306. 446. Paræthonius male a quibusdam scriptum, etiam a Drak. Lefeb. Ern.

Continuo infesta portantem cuspide vulnus Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.

452. Inpedit Herium, conatum Herii, vulnus infligere parantis. 453. Conf. ad VIII, 519 seq. --num facinus nitenti, Hannibalis cædem molienti vel paranti, et hinc omnes conligenti vires.

452. Inpetit conj. N. Heins. non inprob. Drak. Deinde Herum Ox. Hirium malebat Dausq. quod nomen notum est ex Plin. IX, 55. Sed Herium quoque in inscriptt. antt. memorari, jam monuit N. Heins.

Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit, 455 Quærebatque miser morienti lumine fratrem, Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo, Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat, Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.

455. Adrecto, incitato, laudibus hostis, spe gloriæ, ex cæde tanti hostis redundaturæ; cf. Var. Lect. 456 sq. Vix in toto carmine una pugna narratur, cui non fratres, gemini, tergemini etiam, intersint: nempe ita ornatus epici augentur, et h.l. sine fratrum mentione sarcasmorum occasio non fuisset; Ern. --Quærebat, circumspiciebat Pleminium fratrem, cupiens et exspectans ejus vindictam. 458. ante ora Hannibalis. --coruscat, vid. ad I, 434.

454. Ilia enim magnum nitenti... manus incita fodit castigabat Withof. Ilia reposui pro vulg. incita, quo servato locus mendosus est, quoniam non dicitur, quam corporis partem foderit. Sic et sup. V, 255, subsidensque ilia nisu Conantis suspensa fodit. Possis et inguina castigare cum Livineio. Ilia huic vel quoi magnum nitenti... fodit emendat Barth. Adv. X, 13, quoniam, qui nitatur, ilia tendat, ut faciliora sint fodienti. Iliaque huic magnum nitenti... fodit legendum omnino videbatur N. Heins. manus incita sedit tacite scripsit Lefeb. quod probavit Hœft. Batavus in Peric. crit. et recepit etiam Ernesti, qui tamen jam recte monuit, hastam quidem vel cuspidem sedere passim dici (vid. ad I, 540) non vero manum, multo minus capuli ad finem. 455. Post hæc versum unum atque alterum excidisse suspicabatur N. Heins. 458. Fleminius Put. Flamminius et Flaminius in priscis edd. Vulgatam lect. quæ et in R. 2, ac Benessæ ed. reperitur, defendit Drak. quum nota figerit apud Romanos gens Plemina, etiam circa tempora belli Punici II.

Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero 460 Si placet, haud renuo: maneant modo fœdera nostra, Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit Itala? tum manes inimicos æde repellat 465 Æterna, socioque abigat me frater Averno.»

460 sq. proles Barcæ, Hannibal; cf. ad I, 72. Quod si tu Hasdrubalem in Italia cæsum mihi revocaveris, ego tibi reducam Herium: hoc sit fœdus de restituendis fratribus; Cell. 465. Var. Lect. 466. socio Averno, ab inferis vel campis Elysiis, ubi sociati seu juncti, h.e. una olim erimus, me abigat, societatem meam ac consuetudinem in locis inferis fugiat.

460. Averno pro vero scribendum censebat N. Heins. quod edidit Lefeb. ut sensus sit: si Averno placet, fratrem tuum tibi reddere, per me licet. Ernesti contra miratur, τὸ vero displicuisse Heinsio, quum illud usurpetur, inpr. a respondentibus, non sine aliqua emphasi, quæ nunc potissimum in Hannibalis sermone requiratur, sed magis sensu interno percipi, quam verbis enuntiari possit. «Cogitabimus, ait, hæc Hannibalem cum acerbo risu respondisse, e quo mox sola acerbitas et furor relinqueretur.» 461. Nostrum Hasdrubalem revocari umbris malebat N. Heins. revocari tacite edidit Lefeb. revocate conj. Livin. 463. corde suspicabatur N. Heins. 465. Vulgata lectio, quam, etsi manifeste corruptam, retinuerunt Drak. et Ern. hæc est: Tum manes inimica sede repellat Æterna; nec libri variant, nisi quod Æternum reperitur in c. Tell. quod recepit Lefeb. et ex conj. jam reposuerat D. Heins. prob. ejus filio. At ne sic quidem omnis difficultas tollitur, et Avernum ab Hannibale parum apte sedem inimicam vocari, unde, si inimica esset, lætus pelleretur, jam monuit Drak. inimicus non male conj. Cell. et, quod eodem redit, inimicos Livineius, probb. Drak. et Ern. ut sensus sit: Si Italo vel Romano cuiquam pepercerim vel parcere possim, tum frater mihi inimicus fiat, quod ultionem ejus negligam, et repellat manes meos aliquando ab æterna sede vel Averno. Hæc sententia placere potest coll. simili loco Juvenal. II, 153... 158; sed æterna sedes recte, opinor, displicuit Ern. Ego levissima literarum mutatione inimicos, vel inimicus æde repellat Æterna reponendum crediderim, ut vetus scriptura, ede fuerit pro æde, quæ orthographia nota est iis, qui priscos libros, tam scriptos quam editos, lectitarunt. Ædes æterna dicitur, ut domus æterna Senec. Hippol. v. 1241, vel δῶμ’ Αΐδαο Hom. Iliad. ο, 251, et æterna, unde mortui numquam redeunt, vid. ad III, 36, et not. ad VII, 586, 741; XIII, 611. Succurrit etiam mihi hæc lectio, tum manes inimica mente repellat Æternum, quæ tamen a vulgata magis abhorret.

Sic ait, et clipei propulsum pondere toto, Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense. Extendit labens palmas, Heriumque jacentem 470 Amplexus, juncta lenivit morte dolorem. Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ, Convertitque ruens per longum hostilia terga:

469. Fallebat nisus, inpediebat et minuebat vim standi pugnandique; conf. I, 554. --occupat ense, vid. ad V, 237. 471. Drak. comparavit sup. IX, 408 sq. Virg. Æn. IX, 445; Stat. Theb. II, 642 seq. Ovid. Met. V, 71 sq. Eurip. Suppl. 106 sq. 472 seq. Hannibalem terga hostium vertisse, nullibi Livius quidem diserte adnotavit; sed ubique Pœni pedes referunt: unde suspectum Silium habeo, ne illam scenam ideo finxerit, ut sequenti comparationi, quam apto ornatu et satis magnifice extulit, locus esse posset; Ern. Enimvero Liviana hujus prælii descriptio brevior est, quam aliorum historicorum, et Appianus de reb. Pun. cap. 44; diserte memorat, Hannibalem primum restituisse lævum cornu, a Lælio et Masinissa fusum, (ut Silius sup. v. 444) deinde cum Liguribus, Gallis, Pœnis Afrisque in Romanos inpetum fecisse, ita ut diu anceps pugna fuerit; cf. et c. 45.

471. dolores Ox.

Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum Terrificant, summique labat domus alta parentis, 475 Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora Lux atrox micat, et præsens adstare viritim Creditur intento perculsis Jupiter igne.

474. mundum, vid. ad III, 611. 475. labat, vid. ad II, 392. --summi parentis, Jovis, domus alta, Ὀλύμπιον δῶμα, Διὸς χαλκοβατὲς δῶ. Iliad. α, 426. 477. viritim, singulis hominibus, non, ut Lefeb. exponit Gall. en personne. 478. intento igne, ut II, 114, et XI, 88.

Spotted a typo or a problem in this chapter? Tell us

Punicorum Libri Septemdecim (part 5 of 7)

Cite this passage

MLA

APA

Chicago

Punicorum Libri Septemdecim (part 5 of 7)