Punicorum Libri Septemdecim

[Transcriber’s Note:

This text is based on the 1823 Lemaire (Paris) edition, in turn based on the 1792 Ruperti (Göttingen) edition. The “Ed.” of the Notes is Lemaire. The poem alone, without notes and commentary, is available separately as e-text 27219.

In the original book, each page of the poem had three sections: the poem itself; the Variae Lectiones; and the commentary. For this e-text the last two items have been reversed, with the commentary placed immediately after each short section of text, followed by the Variae Lectiones.

In the Notes and Variae, line numbers in brackets were added by the transcriber for consistency with the HTML version, where explicit numbers were needed for linking. Duplicate numbers in the original are unchanged. Known errors in cross-references are noted in brackets immediately after each entry. Not all errors were found.

In the Notes, Variae and Index, punctuation errors such as comma for period have been silently corrected. Other errors are listed at the end of each Book.]

* * * * *

BIBLIOTHECA

CLASSICA LATINA

sive

COLLECTIO

AUCTORUM CLASSICORUM LATINORUM

cum Notis et Indicibus

* * * * *

On souscrit, à Paris,

Chez N. E. LEMAIRE, Éditeur, boulevard Italien, nº 22, en face des Bains Chinois. BARROIS l’aîné, libraire, rue de Seine, nº 10, Faub. St.-Germ. DEBURE frères, libraires du Roi, rue Serpente, nº 7. J. DIDOT, l’aîné, Imprimeur du Roi, rue du Pont-de-Lodi, nº 6. F. DIDOT, Imprimeur du Roi et de l’Institut, rue Jacob, nº 24. TREUTTEL et WURTZ, libraires, rue de Bourbon, nº 17. Aug. RENOUARD, libraire, rue de Tournon, nº 6. MONGIE aîné, libraire, boulevard Poissonnière, nº 18. BOSSANGE père, libraire, rue de Richelieu, nº 60. BRUNOT-LABBE, libraire, quai des Augustins, nº 33. H. VERDIÈRE, libraire, quai des Augustins, nº 25. ARTHUS-BERTRAND, libraire, rue Haute-Feuille, nº 23.

Et chez tous les libraires de France et des pays étrangers.

* * * * *

CAIUS SILIUS ITALICUS

* * * * *

EXCUDEBAT JULIUS DIDOT

Natu Major, Regis Typographus.

CAIUS SILIUS ITALICUS.

PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM

ad Optimas Editiones Collati cum Varietate Lectionum Perpetuis Commentariis Præfationibus Argumentis et Indicibus

Curante

N. E. LEMAIRE

Volumen Prius

Volumen Secundum et Ultimum.

[Decoration: publisher’s device]

PARISIIS

Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire Poeseos Latinæ Professor

MDCCCXXIII

TABULA

Rerum Quæ in hoc Priori Volumine Continentur.

Pag.

Eruditissimo Lectori s.p.d. N. E. Lemaire. ix Compendia scripturæ quæ sæpissime occurrunt xiv C. SILII ITALICI PUNICORUM lib. I. Argumentum. 1 lib. II. Argumentum. 84 lib. III. Argumentum. 151 lib. IV. Argumentum. 222 lib. V. Argumentum. 288 lib. VI. Argumentum. 343 lib. VII. Argumentum. 404 lib. VIII. Argumentum. 467 lib. IX. Argumentum. 547 lib. X. Argumentum. 592 lib. XI. Argumentum. 640

TABULA

Rerum Quæ in hoc Posteriori et Ultimo Volumine Continentur.

C. SILII ITALICI PUNICORUM lib. XII. Argumentum. 1 lib. XIII. Argumentum. 70 lib. XIV. Argumentum. 144 lib. XV. Argumentum. 215 lib. XVI. Argumentum. 283 lib. XVII. Argumentum. 339

Ad Lectorem Præmonitio. 397

COMMENTATIO DE SILII VITA ET CARMINE. 399

SECTIO PRIMA. _De genere, studiis, honoribus, vita et morte C. Silii Italici._ 399 SECTIO SECUNDA. _De Carminis indole, de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit._ 410 SECTIO TERTIA. _De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda._ 428 SECTIO QUARTA. _Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS._ 432 Præfatio Drakenborchii. 432 SECTIO QUINTA. _Catalogus editionum C. Silii Italici._ 446 SECTIO SEXTA. _De hujus editionis ratione et consilio._ 463

C. SILII ITALICI VITA, auctore CRINITO. 473 TESTIMONIA VETERUM DE SILIO EJUSQUE CARMINE. 475 TESTIMONIA ET JUDICIA RECENTIORUM. 478 ARGUMENTA XVII LIBRORUM SILII ITALICI, auctore Hermanno Buschio Pasiphilo. 487 Ambrosii Nicandri Toletani in singulos libros SILII catalepses. 494 Præfatio Heynii. 497

INDEX universus rerum et verborum in SILIUM ITALICUM. 505

ADPENDIX, sive Diatribe de stylo poetico, et potissimum SILIANO. 660

ERUDITISSIMO LECTORI

S.P.D.

N. E. LEMAIRE.

Ut in Editione nostra Livii publicanda antesignanum et ducem secutus sum Cl. Ruperti, ita in edendo atque illustrando C. Silii Italici poemate ad ejusdem auspicia et vexilla volui me convertere, quia, ut aiebat Heynius in præfatione (quam ad calcem operis rejiciam), ille in Silio interpretando operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui judices inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam sollertiam cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit.

Mens quidem aliquando mihi fuerat, quum de Silio Italico bene mereri vellem, in hac editione novum de integro laborem exantlare, perpetuasque adnotationes proferre, quas ideo ad concinnandas adjutorem quærebam, et jam virum omni doctrinarum supellectile adornatum, ut in id opus se accingeret, invitaveram.

Antiquorum enim poetarum, viri docti nullum fere magis, quam Silium, neglexere, et, qui optime etiam de eo meriti sunt, ad interpretationem tamen carminis parum contulere, omnemque pæne operam in critica ejus tractatione posuerunt. Quicumque igitur editionem, Silio dignam, meditatur, ei nova adeoque lubrica via ingredienda; et non contextus tantum, quam et accuratissimo et modestissimo potissimum judicio fieri potest, constituendus, sed poeta etiam perpetuo inprimis commentario illustrandus est.

Ea sunt quæ Cl. Ruperti sibi proposuit et perfecit: cujus operam quo attentius legi ac perpendi, eo magis visum est, frustra me operam impensamque consumpturum, quum tales forent in manibus opes. Sagacissimi enim ingenii vir, ipsum poetam perpetuis commentariis illustrare, et lectionem carminis, cujus omnem varietatem enotavit, ad fidem codd. accuratius constituere, et vulgarem atque antiquam vel revocare et tueri, vel emendare conatus est. Var. lect. ab interpretatione seposuit, et inde duplicem commentarii sui partem fecit, ut major lux eniteret, faciliorque foret alterutrum quærentibus labor.

Hunc itaque optimum ducem existimavi et secutus sum, adjectis quibusdam, quæ aut necessaria, aut certe bona viderentur: nam præcipua hæc cura fuit, ut quicumque mea editione uteretur, reliquis omnibus carere posset, et in ea reperiret, quidquid boni atque utilis ad Silii carmen explicandum emendandumque alii contulissent. Sæpius quoque loca similia e gallicis scriptoribus transcripsi, quique easdem res aut tractassent, aut memorassent, verbi causa, Bossuet, Montesquieu, eos contuli; quod præsertim in posterioribus libris deprehendes, quum hic plura sint Silio et Nostris communia.

Quæ autem Cl. Ruperti ad calcem operis addenda aut corrigenda subjunxerat, sive ex interpretatione Ernesti et Lenzii, sive ex notis criticis Withofii excerpta, hæc ego in suum quæque locum retuli, composui, concinnavi.

Eæ quidem fuerunt causæ, cur paulo fortasse longius excreverit labor; sed hæc si culpa est, ingenue fateor volens peccasse, et cum ipso Goettingensi editore sic excusatum habeas velim:

Non defuere, qui nimiam reprehenderent copiam tam exemplorum dictionis alicujus aut elegantiæ, quam veterum recentiorumque scriptorum, in rebus historicis, geographicis ac mythicis a me laudatorum. Id tamen ex vano eruditionis ostentandæ studio profectum existimari nolim, et res justam excusationem habere videtur. Primum enim haud dissimulo, me omnem dedisse operam, ut quam plurimis satisfacerem; neque vero ignorabam, permultos etiam hodie esse viros doctissimos, quibus hæc rerum verborumque illustrandorum ratio adrideat, quæ olim Nic. Heinsio, Burmanno, Broekhusio, Drakenborchio aliisque magni nominis hominibus probabatur: quorum tamen vestigia non ita sequutus sum, ut exempla tantum exquisitioris loquendi formæ cumularem, nulla habita ratione originis ejus vel causæ, indolis ac significatus, nec admonito de iis lectore; nisi forte illa vel ex locis adscriptis satis intelligi et legentibus jam hac compendiaria via, qua chartæ parcitur, in memoriam revocari possent, vel ibi ab aliis, quorum editiones ac libri omnium fere manibus teruntur, jam explicata essent. Deinde in doctissimo poeta interpretando versabar, in quo adhibendæ talis eruditionis facultas et major erat, et aptior atque utilior. Denique id egi, ut non tirones modo, sed eruditos quoque homines et juventutis potissimum magistros meam Silii editionem consuluisse haud omnino pœniteret, atque iis, qui longiores disputationes de tot exquisitis dicendi formulis, rebusque historicis, mythicis ac geographicis, ubivis in doctissimo poeta obviis desiderarent, (quales passim inveniuntur) uberiores, unde eas peterent, fontes in promtu essent, et quidem plerique vel adeo omnes, ut, si hunc vel illum adire non possent, (quæ tristis multorum sors est) ad alios confugerent.

Commentationem vero de Silii vita et carmine in alterum volumen rejeci: ibi vir doctiss. de ejus genere, nominibus, studiis, honoribus, vita ac morte disputat; deinde in carminis indolem, consilium ac fontes, e quibus poeta hausisse videatur, inquirit; tum de præstantia illius, et de utilitate quæ percipi possit ex ejus lectione, disserit; quo facto, codices MSS. et editiones Silii recenset; in fine denique, quale consilium post virorum doctorum conatus in molienda editione secutus sit, declarat.

Tum subjungentur testimonia ac judicia; et Catalogus editionum ex integro concinnatus.

Accedet Index rerum verborumque, in quo potissimum desudavit auctor, et quem pro desperato centies abjectum, reputata tamen utilitate rei, in poeta potissimum tam docto conspicua, repetiit, et telam, impatientia toties abruptam, diligenter retexuit. Non defuere quidem editores poetæ, qui ante ipsum tales conficere indices laboraverint: sed Drakenborchianus non nisi ad criticas virorum doctorum observationes, Schmidianus ad notas Drakenb. et Heinsiorum, Ernestinus, qui omnium uberrimus est, ad sola verba spectat. Dausqueianus, Cellarianus et Bipontinus tam latinitatis, quam rerum rationem habent, at nimis manci sunt. Is, vero quem, diligenter toto carmine iterum perlecto, concinnavit, memorabiles res, voces ac dictiones continet omnes, et præterea, quidquid vel in notis vel in Var. Lect. illustratur, adpositis literis n. et V.L. indicat. Maluit quoque nimiam sibi copiam, quam brevitatem exprobrari posse, et quædam tenuia nec adeo necessaria irrepere, quam quidquam prætermitti, quod si non omnibus, certe nonnullis notatu dignum videri posset.

Indicem excipit Appendicula, in juventutis potissimum gratiam adnexa, quam tamen, nisi lectores passim ad eam auctor remisisset, brevitatis studio omisissem, quanquam ex ea non minimus fructus percipi potest.

Ea sunt quæ monitum te, lector optime, volui: felix, si mea tibi adriserit opera, quam foveas et adjuves, precor. Vive, et vale.

N. E. LEMAIRE.

COMPENDIA SCRIPTURÆ

Quæ Sæpissime Occurrunt.

C. Col. vel simpl. Col. hoc est, codex Coloniensis. Oxon. vel Ox. codex Oxonius. Tell. vel c. T. vel T. codex Tellerianus. Put. vel c. P. vel P. codex Puteanus. R. 1, vel Rom. pr. editio romana princeps. Rom. 2, vel R. 2, editio romana secunda vel Pomponii Læti. Rom. 3, vel R. 3, editio romana tertia a N. Heinsio collata et excussa. Parm. editio Parmensis. Med. editio Mediolanensis. Ben. vel Benes. editio Benessæ. Ind. vide in Indice. App. vel Adp. Adpendix, sive diatribe de stylo et idiotismis Silii.

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER PRIMUS.

ARGUMENTUM.

Exposito totius operis argumento; 1-20.

Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.

Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam, aliquando eversuros esse, Pœnis et potissimum Hannibali, quem natura crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum, animum incendit; 29-69.

Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare, altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur, solenni jurejurando adigitur; 70-139.

Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero, viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci subfigit; 140-164.

Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181.

Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Pœnis et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.

Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservat; 239-267.

Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat; 268-295.

Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.

Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.

Tum Murrus Pœnos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat, confossus perit; 376-517.

Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.

Quum itaque, duce Pœnorum sauciato et præterea imminente jam nocte, prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt; 556-573.

Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.

Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato, adeunt; 608-629.

Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam fœderis cum Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.

Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus auctor est, ut Hannibal ad meritam pœnam poscatur, Carthaginique, si eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Pœnorum sua sponte, an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694.

Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit, Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti 5 Gens Cadmea super regno certamina movit;

1. Ordior arma ut ap. Grat. Cyneg. 24, et Auson. Protrept. v. 62, Drak. Ordior, incipio, scil. canere arma, h. bella, ut in princ. Æneidos. De elegantia locutionis ordior arma, vid. quos Withof. laudat, Hoogstrat. ad Corn. Nep. Alcib. II extr. et Toll. ad Auson. Profess. c. 3, p. 151. Cf. Cic. ad Div. V, 12. --cælo, ad, seu in cælum. V. App. 2. Æneadum, Romanorum, ab Ænea et Trojanis oriundorum. --ferox, fortis et bellicosa, vel potens. Sic et sævus, asper, acer, atrox, dirus, horridus, insanus, improbus, et Græcorum θρασὺς, ὀξὺς, δριμὺς, αἰνὸς, τραχὺς, δεινὸς, οὖλος, aliaque ejusmodi epitheta, ab ira ejusque attributis desumta, quod semel monuisse sufficiat, vel ad virtutem, vel ad vim et potestatem, vel denique ad ventos et mare transferuntur, et sæpius tum sive simpl. ornant, sive per magnus, fortis, potens exponi possunt, qua ratione jamdudum Nonius et Serv. ad Virg. Æ. I, 4, voc. saevum explicarunt, quos immerito vanitatis incusabat Gesner. in Thes. vid. App. et ad v. 58, 101, 251; it. Cel. Heyne ad Virg. Æ. I, 14 et 99. --patitur Œnotria jura, h. in potestatem Romanorum redacta est. Cf. XV, 5 et 383. Œnotria vetus nomen Italiæ, ab Œnotris, Pelasgis, priscis ejus incolis, sic dictæ. --Vide in nostra editione Virg. vol. II, p. 136 et 209, notas et Exc. XXI ad Æn. I; et in Guthriani operis recensione T. IV, p. 75 sq. Ed. 3. Musa, vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 8; VII, 37, 641; IX, 525; et Kœppen ad Hom. Iliad. α, 1, et β, 484 seq.--da memorare, fac ut memorem, ut αἲ κέ ποθι Ζεὺς δωσι πόλιν ἐξαλαπάξαι ap. Hom. Iliad. α, 129. Cf. Virg. Æ. VI, 66; XII, 97. --decus, κλέος, laborum, gloriam rerum gestarum, multis curis ærumnisque partam; vel gloriosissimum celeberrimumque omnium, quæ unquam gesta sunt, bellorum. --Labor, ut πόνος et μόχθος, passim pro pugna. 4. Hesperiæ, terræ occidentalis; nomen Italiæ ob situm a Græcis impositum. --Antiquæ, h. post hominum memoriam jam habitatæ, adeoque nobilis et fama nominis sui notissimaæ. Quemadmodum enim hominum, quæ vulgo dicitur, nobilitas ex antiquitate generis fere æstimatur; ita et antiqua origo sæpe a poetis in magna vel urbium vel terrarum laude ponitur. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 12, 375, 531. 5. perfida pacti, in pacto servando, h. fœdifraga: græca loquendi forma, poetis Rom. sed præ ceteris Silio familiaris. Vid. App. Perfidia Punica tam nota est, ut vel in proverbium abierit eique Græca fides obposita sit, etsi scriptores Rom. ipsi testantur, Pœnos causa, fide, religione ac moderatione superiores, nec nisi fortuna inferiores fuisse. 6. Gens Cadmea, Carthaginienses, coloni Tyriorum e Phœnicia, unde Cadmus originem habuit. Silius urbium populorumque nomina variare, et hinc passim paulo longius repetere solet. Sic Romani Dardanii et Rhœtei, Puteolani Pherecyadæ, (XII, 159) Tarentini Œbalii nepotes, Pœni Agenorides, Lacones Tyndarii vocantur.

3. Karthago Drak. ubivis, auctore N. Heinsio, edidit. Sed in numis, inscriptt. et marmoribus orthographia variat, neque auctoritas eorum tanta est, ut certa inde scribendi regula repeti, literaque K, quæ solis Græcis relinquenda videtur, Romanis obtrudi possit. Præterea in iisdem non passim modo Kanna, kastitas, kaput, kalumnia, karina, arka, evokatus, Volkanus, Parkarum, merkator et dedikaverunt, sed sæpissime etiam karus, karissimus, Kalendæ et Kæso vel K legimus, quam tamen scribendi rationem, si duo posteriora exceperis verba, nemo facile imitandam putet. Alii Kartago vel Cartago sine adspiratione, ut in quibusdam inscriptt. reperitur, scribendum præcipiunt. Vera autem veterum pronunciatio parum nobis nota est; quocirca nihil certi et in quibus tuto adquiescere possis, statuere licet, semperque lubricum in talibus judicium esse debet. Vid. tamen Cic. Orat. c. 48.

Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum Sidonii fregere duces; atque impius ensis 10 Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.

7. Pœni de principatu contenderunt, diuque dubium fuit, in qua arce h. urbe, Romæ an Carthagine, Fortuna caput imperii terrarum constitueret. 7. Arx, ut Gr. ἄκρα et ἄκρον, poetis proprie, quidquid altum est, adeoque montes, vertex montis, (ut XV, 480, et ἄκρα τῶν ὀρῶν vel ἄκρον Ἴδης ὑψηλῆς, Hom.) colles et promontoria, ut Il. ξ, 36, deinde quod in colle et editis locis positum est, inprimis ἀκρόπολις, et quoniam hæc reliquæ civitatis initium et origo esse solebat, simpl. etiam urbs dicitur, ut Ἰλίου ἄκραι. Vid. Ind. 8. Ter Pœni, fœdere rupto, bellum Romanis intulerunt. 9. Juratum Jovi, jurejurando confirmatum per Jovem, fœderis testem et perjurii vindicem, unde ὅρκιος et ὅρκων ταμίας dicitur, v.c. Eurip. Med. 170, et Hippol. 1025. Conf. inf. v. 482; VI, 693; et Schol. Eurip. ad Hecub. 336. 10. Sidonii. Pœni, a Phœnicibus oriundi. 11. ensis suasit rumpere pacem, pro vulgari, ipsi in animum induxere, rumpere pacem ense. Nam, quod Perill. Heyne literis, humaniter ad me datis, monet, a belli cupiditate ductum, quod arma ipsa stimulare, movere, suadere dicuntur; et egregie gladio tribuitur, quod eo potius factum est. --temerando rumpere, temere violare: nam temerare est temere aliquid moliri et agere, vel novi quid tentare; deinde violare, inprimis res sacras, et usui humano non destinatas, quas temerare dicuntur, qui inrumpunt, quo ire nefas est, vel qui vident, tangunt, comedunt, faciunt, quæ non licet. Vid. Heins. ad Ovid. Fast. I, 630; ad Ep. ex Ponto II, ii, 27, et ad Amor. I, viii, 19; Burm. ad Val. Fl. I, 627, 800; et Broukh. ad Tibull. III, v, 7. Conf. ad II, 472.

9. patrum potius scribendum videtur, ut pacta majorum, non Senatus, intelligantur. 11. placitam, h. quæ tam Pœnis quam Romanis placuit, et de cujus conditionibus inter utramque partem convenit, ex libris scriptis restituere Modius et N. Heins. cf. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 38 et inpr. X, 15. Gronov. Gust. ad Stat. Th. VII, 190. Heins. ad Ovid. Epist. XIX, 208 et Æn. I, 37. Vulgo placidam editur, prob. Dausq.; sed placidam pacem propr. turbari, placitam autem, h. pactam, sancitam, conventam, rumpi monet Drak. cf. III, 416.

Sed medio finem bello excidiumque vicissim Molitæ gentes; propiusque fuere periclo, Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo 15 Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.

12. medio, secundo, bello Punico. 13. Hæc sunt Liviana XXI, 1: «Adeo varia belli fortuna ancepsque Mars fuit, ut propius periculum fuerint, qui vicere.» Cf. Flor. II, 6, pr. --datum, a fatis concessum. 14. Reseravit, intravit, cepit; et actus pro conatu. Cf. App. --arces Agenoreas, Phœnicias, ut VII, 642, h. Carthaginem, a Phœnicibus conditam, quorum rex et auctor, in Græcorum mythis, Agenor, Beli f. et Cadmi pater, fuisse dicitur: unde et Pœni Agenoridæ passim vocantur. Vid. Ind. et ad v. 6, 7 et 88. 15. Dardanus ductor, Scipio, dux Romanorum, qui a Trojanis, quorum regem Samothracum fabulæ Dardanum faciunt, orti dicuntur: nisi ipsam Dardani originem, quæ ad Arcadiam, et, quoniam inde Pelasgi Italiam venerunt, ad Italiam quoque refertur, respici malis. De Dardano vid. Heyne Excurs. VI, ad Virg. Æ. III, 167 sq. Dardanus pro Dardanius, ut ap. Virg. Æn. IV, 662, et XI, 287, ubi vid. Heyne. Sic et Κελτὸς Ἄρης, Θεσσαλὸς λεὼς, Δελφὶς ἄκρα vel πέτρα et alia vid. Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 173 et 177. Cf. ad v. 252, V.L. --Palatia, collem Palatinum, h. Romam, a Pœnis obsessam, de quo v. XII, 510 sqq. Palatia, ut apud Virg. Georg. lib. I, v. 499.

13. periclum suspicabatur N. Heins., motus auctoritate Mureti et Gron., qui in optimis membrr. Livii XXI, 1 (vid. not.), propius periculum, non periculo, ut vulgo editur, invenerunt. Vulgaris quoque lectio ex ant. scriptura periclô vel periclom facile nasci potuit. Sed quoniam propior et proximus apud Silium plerumque tertio, non, ut ap. alios (vid Manut. ad Sallust. B. C. 11, et Gron. ad Liv. XXII, 40), quarto casui junguntur, nihil mutandum censet Drak. Huc adcedit, quod poeta orationem non variare tantum potuisse, sed, quia mox datum sequitur, ut κακοφωνίαν vitaret, etiam debuisse videtur. Cave tamen provoces ad auctoritatem Virg. Æn. VIII, 556, ubi vid. Heyne. 14. Quîs, pro queis, Col. et Ox. cum priscis edd. unde ubivis illud revocavit Drak., qui laudat Broukh. ad Prop. II, 10, 47, et Intpp. ad Virg. Æn. I, 95.

Tantarum causas irarum odiumque perenni Servatum studio, et mandata nepotibus arma Fas aperire mihi, superasque recludere mentes. Jamque adeo magni repetam primordia motus. 20

18. arma, bella, nepotibus, posteris et quasi Epigonis Pœnorum Romanorumque a majoribus suis mandata, tradita et tanquam hereditate ad eos translata. Cf. Virg. Æ. IV, 622 sqq. ubi tamen nepotes non proprio sensu intelligendos monet Heyne. 19. aperire, explicare, ut ape. notitiam dixit Cic. Orat. 33, et causas Prop. IV, x, 1. --superasque mentes, consilia deorum, maxime Junonis, recludere, prodere, ut reserare, VII, 436. 20. repetam primordia motus, ab initio magnum et memorabile bellum. --adeo, itaque; vel παρέλκει. Vid. Ind.

19. superumque tacite et invitis libris edidit Cl. Lefeb. Male!

Pygmalioneis quondam per caerula terris Pollutum fugiens fraterno crimine regnum Fatali Dido Libyes adpellitur oræ: Tum pretio mercata locos, nova mœnia ponit, Cingere qua secto permissum litora tauro. 25

21. Cf Virg. Æ. I, 338... 368, ubi Venus originem Carthaginis, a Didone conditæ, fusius exponit, in quam tamen adcuratius inquirit Heyne Exc. I ad Virg. Æn. IV. --terris Pygmalioneis, e Phœnicia, seu Tyro. Cf. Æ. I, 346 sq. --cærula sc. æquora, seu maria, κυάνεα κατὰ νῶτα, simpl. pro mari, ob colorem, ut κύανος, et ap. Virg. Æ. III, 208; IV, 583; VIII, 672. 22. crimen, τὸ ἄγος, fraternum, Pygmalionis fratris, qui Sychæum, Didonis maritum, occiderat regnumque vi occupaverat. Fabula satis nota et græcæ originis narratur auspiciis et ductu Maronis Æn. I, 365 sq.; IV, 211. 24. pretio mercata locos, quocirca Pœnos longo tempore post tributum quotannis pependisse memorat Justin. IX, 2. --mœnia ponere, ut τιθέναι et statuere, ἱδρύειν, ἱστάναι, στῆσαι πόλιν, ἐστήξειν τεῖχος, Callim. H. in Apoll. 14 al. Cf. Burm. ad Virg. Æn. II, 295. mœnia Byrsam arcem, in media urbe et arduo loco sitam, ea parte, qua permissum ei erat cingere litora, agrum in terra mari propinqua, secto tauro, corio tauri, in minutissimas partes dissecto. 25. Hanc fraudem illustravere, a Drak. laudati, Heindreich. reipubl. Carthag. I, 1, p. 21; et Themist. Orat. XXI, p. 261, ed. Harduini, similemque narrat Saxo Gramm. hist. Dan. IX, p. 176.

24. solum pro locos Nicander, quem Asulanus aliique secuti sunt, primus refinxit, haud dubie, quod jam Drak. monnit, ex Virg. Æn. I, 367, quasi poetam dedeceret orationem variare. 25. litora ubivis pro littora, auctoribus N. Heins. et Drak., edendum curavi, etsi origo hujus voc. prorsus ignota est, quod tironum causa moneo, ne fidem habeant Lipsio, qui a litando, vel, quod magis dissuadeo, Lefeb. ad h.l. qui λίτος, litus, a λειόω, vel potius, quam nusquam reperire memini, ant. forma λίω, lævigo, complano, pavio, descendere putat. De origine ac propria vi voc. litus vid. Ernesti ad Sueton. Tiber. c. 40.

Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas) Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen Optavit profugis æternam condere gentem.

26. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 15 sqq. Argos et Mycene, Μυκήνη, urbes perantiquæ Argolidis, ubi Juno, quæ a priore sæpius Ἀργεία et Argiva dicitur, in primis colebatur: unde gratissima tecta, oppida, πολὺ φίλταται πόληες, Hom. Il. Δ, 51. Nam Dii, ex antiqui sermonis genio, illas terras amare et incolere, vel certe frequentare dicuntur, quæ iis sacræ sunt, et ubi sacrificiis templisque coluntur. [27.] Mycenen Agamemnoniam Silius a Marone mutuatus est, Æn. VI, 839. 28. profugis Tyriis, Didoni ejusque comitibus, condere gentem ut IV, 767, et ap. Justin. II, 6 et 10; XXII, 5; Virg. Æ. I, 33; Tac. Germ. 2; Curt. VI, 2; VIII, 10, quæ loca excitarunt Heins. Drak. et Lef. Sic et κτιστὴς, κτίζειν ἔθνη, νῆσον cet. vid. Cuper. Obss. III, 9, Ernesti et Burm. ad Suet. Aug. 98.

27. Mycenen, non Mycenem, Oxon. et priscæ edd. 28. sedem pro gentem primus edidit Nicander, et post cum Aldus aliique. Male!

Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte Exserere, ac missas etiam trans æquora classes 30 Totum signa videt victricia ferre per orbem, Jam propius metuens, bellandi corda furore Phœnicum exstimulat. Sed enim conamine primæ Contuso pugnæ, fractisque in gurgite cœptis Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens 35 Arma remolitur. Dux agmina subficit unus Turbanti terras pontumque movere paranti.

29. Ingeniose Juno, Trojanis et hinc quoque Romanis, qui ab illis originem ducunt, ob causas vel ex Virg. Æ. I, 25 sq. notas, inimicissima, Pœnos ad bellum ipsa impulisse dicitur. Sed poeta et h.l. expressit Virg. Æ. I, 19 sq. et Ecl. I, 25. --Magnanimus, vox Maroni familiaris, bellicam virtutem exprimit, ut μεγαλόψυχος, μεγαλήτωρ, μεγάθυμος, μεγαλόθυμος, μεγαλόνοος, μεγαλόφρῶν, μεγάφρων. [30.] caput exserere ut caput efferre, VIII, 251. Cf. Ovid. Fast. I, 300. 32. propius, præsentius adeoque majus periculum. --furor, ut semel moneam, omnes animi motus vehementiores, inprimis furiosam, insanam, acerrimam cupiditatem amoremque designat, ut f. decoris, II, 324; f. laudum, III, 146; furiæ auri, II, 500; furere, X, 27, quod de militibus propr. adhiberi monent Burm. ad Petron. 122, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 56. Sic et insania, insanire, μανία et μαίνεσθαι. Cf. VII, 253, 497; VIII, 26. Intpp. ad Hor. Od. I, 15, 27. Kœppen ad Hom. Il. γ, 39; ζ, 160. Ill. Beck ad Aristophan. Aves 1096; Schwebel ad Mosch. VII, 2; Spanh. ad Callim. H. in Cer. 30, et Burm. ad Val. Fl. V, 521. 33. Sed enim ut ap. Virg. Æ. I, 19, al. pro at vero, ut enim pro vero dixit Virg. Æ. V, 580; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca vid. Heyne. Vel τὸ enim παρέλκει et transitioni servit, ut at enim, verum enim, immo enim, enim vero, etc. Sed vero, sed enim, XII, 332. 34. Contuso ut retuso, fracto et represso. Vid. Ind. et Jani ad Hor. Od. IV, iii, 8. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 627; VI, 302. --pugnæ primæ, belli Punici I. --cœptis Libycis, Pœnorum. --in gurgite Sicanio, mari Siculo, in quo C. Lutatius Catulus, A.U. 512, tam splendidam de classe Pœnorum ad Ægates ins., inter Siciliam et Africam sitas, victoriam reportavit, ut b. Punicum I finiret. Cf. v. 61, 102; IV, 80; VI, 684 sq.; XI, 530; XIII, 731. Polyb. I, 60 sq. Flor. II, 2. 36. Arma, bellum, remolitur, instaurat, renovat. --Dux unus, Hannibal, subficit, subpeditat, subministrat, agmina Junoni, turbanti cet., motus in mari et terra excitanti. --Subficit, ut ap. Virg. Æ. II, 618; IX, 803; et Ge. II, 424, 436. Withof. interpretatur: unus præstat et quasi repræsentat agmina; unus instar multorum agminum est. Cf. inf. v. 498, et Eumen. Paneg. ad Constant. c. 13.

36. agmine Parm. magnæ Col. 37. terra Put. quod N. Heinsio adridebat et receptum est a Lefeb. coll. XIII, 865, XVI, 50, in fragm. restit. et Virg. Ecl. I, 12. Drak. vulgatum firmat ex III, 174, et XVII, 357.

Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras Hannibal: hunc audet solum componere fatis. Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini 40 Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum, «Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit, Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates, Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;

38. sibi induit iras, eleganter pro, iram mente concipit. Drak. laudat XV, 739. Stat. Th. VIII, 392. Senec. Epist. 47, et Petron. c. 4, ubi vid. Burm. 39. Poeta ἐναργῶς exprimit summam audaciam animumque invictum, Hannibalis, qui ipsis fatis, quibus victoria Romanorum fixa erat et quorum vi etiam Dii cedunt (vid. ad V, 76), obponitur, cf. IX, 543; X, 54, 67, 68; XVII, 318. --componere ut comparare, voc. propr. de gladiatoribus, quum par pari componitur, ut invicem pugnent. Vid. Ind. «Ecce par Deo dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus,» etc. dixit Senec. Prov. c. 2. Cf. Lucan. III, 195. 40. Tum Juno læta viro... inquit, Intulerit, etc. --Sanguineus, ut cruentus et αἱματώδης, est sanguinolentus, cruoris cupidus, αἱμοχαρὴς, φιλαίματος (conf. v. 60); nisi poeta ad Hannibalem transtulit formam Martis, qui μιαιφόνος dicitur Hom. Iliad. ε, 844; φ, 402; et sanguineus, Ovid. Rem. Am. 153, et Virg. Æn. XII, 332, ubi Cel. Heyne illam verbi notionem in dubium fere vocasse videri potest. 41. Turbine δεινῶς pro impetu, motu. --sævo, vid. ad v. 2. --clades, calamitates, ut exitia, damnum, noxa, πῆμα, λύμη, ἄτη, λοιγὸς, βλάβη, ἧσσα. 42. Per me, inquit, Æneas Lavinium condiderit, sedemque ibi regni fixerit, dummodo Romanos, a Trojanis oriundos, per Hannibalem ad Ticinum, Trebiam, Trasymenum lacum et Cannas ingentibus prosternere possim cladibus. Hæc magno verborum ornatu et dilectu, si singula excusseris, expressa videbis: sed poeta vestigia Maronis persecutus est, Æ. I, 37 sq. Cf. et Æ. VII, 292 sq., 313 sq. Ita jam Ernesti: per me, inquit Juno, Æneas imperium in Italia fundaverit; per me vincant in fine Romani, dummodo interea sanguinem profundant: consentanea vox Junonis iratæ, at victoriam Romanorum, ut Dea est, prævidentis. 43. Exsul Troius, Τρώϊος, Æneas, a Troja profugus. --Latio, in Latium. --Dardaniam, Trojam, h. Trojanos eorumque leges et instituta, ut v. 668 et ap. Ovid. Met. III, 539; Epist. VII, 151; et Fast. IV, 251. --Penates, sacra et religionem, ut VII, 475. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 6, 68; III, 12; ubi vid. Heyne et in Exc. IX ad Æn. II, 293. --numina et religio. --bis capta, h. Trojanorum bis captorum, ab Hercule et Agamemnone, unde bis capti Phryges et gens bis victa Maroni dicuntur: quam interpretationem cur tanquam nimis argutam damnaverit Heyne ad Æ. IX, 599, eo minus adsequor, quum eamdem Vir summus ad Æ. XI, 402, adsensu suo comprobaverit. Alii, v.c. Theocritus, Τευκρίδα τρίπορθον, Trojam ter eversam, et quidem tertium ab Amazonibus, memorant. V. Heyne ad Virg. Æ. I, 490, et ad Apollod. p. 373, ut de Lavinio Exc. III ad Æ. VII.

39. Voces Punicas, Hannibal, Hamilcar, Hasdrubal, Hannon, Hammon, cum adspirat. scribere jubent, auctoritate c. Col. et numorum moti, N. Heins. et Drak. probb. Cellar. Orthogr. lat. p. 109 sqq. ed. Ill. Harles., Corte ad Sallust. B. Jug. 5, p. 431 et Cl. Heusing. ad Corn. Nep. Hamilc. c. 1, quos secutus sum, etsi auctoritas fere par est, et Græci adspirat. respuere solent, ut in vocc. Ἀδρίακος, Ἀδρίας et Ἰβηρία, in quibus nihilo secius eam retinui, præeunte Drak., qui tamen harena quoque et harundo scribendum esse, minus mihi persuasit. Vid. ad v. 54, 145, et VIII, 440. [recte VIII, 438] 40. tum e scriptis recte, puto, restituere Heinsii, quoniam sententia sic melius procedit: quæ pro tum ex Rom. 2, in contextum recepit Lefeb. Vulgo cum. 41. haud inscia Col. et Ox. cum priscis edd. haud nescia Gryph., Ascens. al. aut inscia Put. venientum nescia Mars. Nut. al. 43. Interrogationis notam, vulgo post Dardaniam, et in sqq. verss. positam, recte delevit N. Heins.

Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ 45 Non capiant, similisque mihi per Celtica rura Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;

[45.] Ticinus (il Tessino) et Trebia (Trebbia) fluvii Galliæ Cisalp., clade Romanorum inclyti. Vid. IV, 81 sqq., 485 sq. 46. similis, similiter, Trebia mihi (vid. var. lect.) retrofluat, summa cum vi dictum, pro repleatur. Conf. XIII, 743 --Celtica rura, Gallorum agros. --47. Sanguine Pergameo, Trojano, h. Romano. --stipantibus se, stipatis, densis, cumulatis. Vid. App. et ad v. 539. Versus 48 et 49 pulcherrimi dilectu verborum et idearum. Cf. Virg. Æ. XI, 405, ibique Heyne. 49. reformidet, cum horrore videat. Terror Romanorum ad fluvium translatus, ut III, 463; IV, 445, 602. Vid. ad V, 542. --Trasymenus lacus Etruriæ (Tusciæ) in agro Perusino, hod. il Lago di Perugia, sen di Passignano et di Castiglione; nobilitatus clade Flaminii, unde ipse prœlii locus Ossariæ nomen accepit. Vid. V, 1 sqq.

46. capient. Tel. tibi, scil. Ticino, corrig. Grot. et Gronov. Obss. II, 9, ed. prior. Nam in poster. sententiam mutavit et jam ante in gustu ad Stat. Th. V, 579 monuerat, τὸ mihi h.l. eleganter παρέλκειν. Sic et tibi, nobis, vobis in omnibus fere linguis orationi inseruntur, ut plus ei vitæ vigorisque concilient. Drak. laudat Virg. Æ. V, 391; Liv. præf. med.; Stat. Th. VIII, 671; Claud. Cons. Hon. VI, 470; Serv. ad Virg. Ge. I, 45; Manut. ad Cic. Ep. ad fam. IX, 2; Heins. ad Claud. bell. Gild. 47; Broukh. ad Tibull. I, 4, 47; Burm. ad Petron. cap. CI, et Vechner. Hellenol. I, 6; cf. App. Sed præferenda videtur ratio N. Heins., qui τὸ mihi ad retrofluat refert, ut sit dat. comm., quia Romanis infesta Juno. 49. Thrasymenus ubivis scripsit Drak. et eo duce Lefeb. Alii Thrasumenus, Trasimenus, Trasumenus, Romani et Græci in hac voce scribenda parum sibi constant. Ταρσιμένην, non Θρασιμένην λίμνην exhibent omnes antt. libri Polyb. III, 82, teste Cl. Schweigh. Τρασυμένη dicitur Strab. V, p. 157, quem secutus sum.

Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore 50 Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam, Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.» Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat. 55

50. Cannae (Canna Distrutta), olim urbs, postea ignobilis vicus Apuliæ (vid. ad VIII, 624), ad Aufidum fluv. (Ofanto) qui in mare Hadriat. exoneratur. --tumulum Hesperiæ, sepulcrum Italiæ, præclare, quoniam quadraginta, vel, teste Polyb. III, 117, septuaginta Romanorum millia ibi perierunt. Bene comparant Catull. ad Manl. LXVIII, 89: «Troja, nefas, commune sepulcrum Asiæ Europæque;» Propert. II, I, 27: «Civilia busta Philippi;» Claud. bell. Get. 637: «Pollentia, bustum Barbariæ;» Liv. XXXI, 29: «Capua, sepulcrum ac monumentum Campani populi. 51. Ausonio, Romano. --mersum ut IX, 189. --sublimis, de cælo. --Iapyx, campus Iapygius, h. Apulus, seu Cannensis: nam Iapygiæ nomen apud poetas etiam Apuliam, Calabriam et Messapiam complectitur. Vid. Ind. Silio præivit Virg. Æn. XI, 247, 678; ubi vid. Heyne. 52. Aufide, etc. Conf. VIII, 671; X, 320. --vadum non modo locus est in aqua, per quem vadere licet, quum parum sit profundus; sed etiam fontis, lacus, maris, fluvii fundus vel alveus, per quem aqua vadit vel in quo continetur, etiam in locis præaltis; et hinc denique aquæ et flumen vel mare ipsum. Vid. Gronov. Obss. I, 19. --vadi dubium, cujus alveus est dubius. 54. Cf. Virg. Æ. V, 806 sq. --Rumpere iter pro perrumpere, sibi iter facere, seu viam aperire, ut r. cursum et aditus. Vid. Ind. et Virg. Æ. II, 494. Heins. et Burm. ad Val. Flacc. I, 3, et ad Ovid. Epist. XVIII, 43. 55. flammare, ut adcendere et incendere.

54. Hadriaci, non Adriaci, Col. et lapp. prob. Drak. v. ad v. 39. Broukh. ad Prop. I, 6, 1. Cellar. Geogr. T. I, L. II, 9, et Intpp. ad Hor. Od. I, 3, 15, 16, 4.

Ingenio motus avidus fideique sinister Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui. Armato nullus Divum pudor; improba virtus, Et pacis despectus honos; penitusque medullis Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi 60 Flore virens, avet Ægates abolere, parentum Dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto.

56. Bene fecit poeta, quod statim initio carminis egregiam veramque herois sui imaginem intexuit lectorumque oculis subjecit. Cf. v. 239 sqq., et Liv. XXI, 4. --motus, turbarum et bellorum. --fidei sinister, sinistræ, malæ; perfidus. 58. Armato nullus divum pudor, metus et religio. Finge tibi virum. qui hæc dicere possit, «Dextra mihi Deus, et telum, quod missile libro, nunc adsint;» vel «virtus mihi numen et ensis;» et «adsis mihi dextera tantum, Tu præsens bellis et inevitabile numen, Te voco, te solam superum contemtor adoro:» quæ ap. Virg. Æ. X, 773; Stat. Th. II et XII leguntur. Drak. laudat. v. 117; II, 309; XII, 634; XVII, 318, et Liv. XXI, 4. Add. inf. XI, 183, 4. --virtus improba, h. magna, vel etiam constans, invicta, quæ nulla fortuna frangitur. Vid. Ind. et ad v. 2; Heyne ad Virg. Ge. I, 146; Æ. II, 356; IX, 62, et XII, 687. Sic et virtus horrida, XI, 205, 421; et atrox, XIII, 369; fides atrox, VI, 378; ubi vid. not. [“XI... 421” recte XI... 419] 59. pacis despectus honos, contemtus odiumque pacis, quæ colenda erat et amanda. Cf. III, 123, et ad IV, 607. 60. ævi Flore virens, ut ἄκμη et ἀκμάζουσα ἡλικία, vel ἄνθος ἥβας ἄρτι κυμαίνει, ap. Pind. Pyth. IV, 281. Cf. ad v. 376, et VII, 691. 61. abolere Ægates, h. maculam et memoriam cladis, ad Æ. insulas Hannoni a Lutatio inlatæ; ut abo. Sychæum dixit Virg. Æn. I, 720. Cf. ad v. 34, et VI, 684. 62. Siculo demergere fœdera ponto, egregie pro delere, et hoc pro violare, rumpere fœdus in hoc mari ictum. Nam tradere ventis, flammæ, aquæ poetis pro delere et irritum facere dicitur. Καταβρέχειν σιγᾷ, Pind. Isthm. V, 65. Vid. Intpp. ad Tibull. I, ix, 49 sq., et Hor. Od. I, xvi, 3, 4; xxvi, 2, 3.

56. sinistræ primæ edd. 57. exsuperans Ox. et Put. cum Med. Vulgo exuberans, perperam et adversante metro. Cf. Virg. Æ. XII, 19. Ovid. Trist. IV, 4, 2. Exsuperabat astu et Pœnos et hostes. Cf. v. 188, et Polyb. X, 30, Drak. æquis R. 2. 59. penitisque conj. Voss. in marg. libri sui. 60. his super, h. insuper, præterea, ἐπὶ τούτοις, scripti cum edd. Marsi, Junt. Ald. Nut. Gryph. et Ascens. Conf. VIII, 21, 652; XI, 142; XII, 407; XIV, 333; Virg. Æn. I, 29; IX, 274; XI, 685; insuper ed. Ven. an. 1504 et aliæ, prob. Dausq. hic super R. 2, Parm. et Med. 61. paternum malebat N. Heins. refrag. Drak., qui monet, Hannonem, non Hamilcarem, ad Ægates ins. superatum esse. Ægades, seu Ægadas scribendum esse putabat Cluver. Sicil. ant. II, 15, p. 419, repugn. metro et melioribus libris. 62. detergere, h. detrahere, abolere ignominiam fœderis, ut ap. Claud. Eutrop. II, 10, et Gunther Ligur. I, 123 (ubi vid. Rittershus.); VII, 380, olim conj. N. Heins. sed postea damnavit.

Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat. Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu, Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes. 65

63. Dat mentem, θυμὸν, μένος ἔμπνευσε, animum vel iram quoque et desiderium, hanc ignominiam delendi, in eo excitat. Cf. Virg. Ge. III, 267, et inf. ad v. 80, et VI, 609. --fatigare, propr. fatim, adfatim, frequenter agere; hinc precibus, hortatu, spe, etc. sæpius et vehementer movere, agitare, vexare. V. Heyne ad Virg. Æn. I, 280; IV, 572; VII, 582; VIII, 94. 64. Egregie sic adumbratur summa, qua Hannibal flagrat, cupiditas, Romanis bellum inferendi, quibuscum jam in somnis quoque armis contendit. Nam quæ interdiu cura singulari agimus vel cogitamus, eorum species nos per somnum agitare solent. Cf. simil. loc. VII, 325 sq. Drak. laudat Accium ap. Cic. Divin. I, 22. Auctor, Octaviæ v. 740. Petron. Sat. CIV, ubi vid. Gonsal., Aristoph. Nub. I, 1, et Macrob. Somn. Scip. I, 3.

63. et cladum, duo vett. libri, nescio qui, prob. et recip. Lefeb. coll. v. 41, et VIII, 26. Sed non opus est, vulgatam sollicitare, quæ potius exquisitior est. 64. nocturno nisu. h. ὁρμῇ, quæ in somnis a dormientibus fit, et Virg. Æn. XII, 910 conatus dicitur, h.l. et II, 621, emend. D. Heins. ingeniose; sed frustra in contextum recepit Cell.

Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno Expavere trucem per vasta silentia vocem, Ac largo sudore virum invenere futuras Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.

66. famuli ad limina, servi, ut ap. Plin. Ep. VI, 16, 13, ii limini obversabantur; Withof. sed Lefebvre de Villebrune alio sensu: sunt stipatores, armigeri. Ex Hom. quidem notissimi sunt θεράποντες et ἑταῖροι heroum, verb. c. Patroclus Achillis, Meriones Idomenei, Thrasymedes Sarpedonis tam amicus et comes, quam famulus: quin et heroinis δμωΐδες famulæ, comites tribuuntur, ut Penthesileæ a Qu. Calab. I, 33. Sed famuli ad limina ab his prorsus diversi et servili potius conditione sunt, qui ad fores cubiculi excubant, θυρωροὶ, ἀμφίπολοι, ut in gloss. vett. et ap. Hom. Odyss. ζ, 18, quod jam monuit Drak. Cf. Lips. ad Tac. Ann. XIV, 44. Si tamen Silius eos confudisse censendus est, fecit hoc Maronis exemplo Æ. IX, 648. 67. vasta, magna, alta silentia noctis, quæ terrorem augent. Vid. Virg. Æ. II, 755. 69. Miscere pugnas, μιγνύναι ὑσμίνην, pro miscere, conferre manus, congredi, pugnare. De auctore pugnæ occurrit II, 528 et ap. Tibull. I, 3, 64. --inania bella bene dicit, ut σκιαμαχοῦντος, Ern.

66. ad limina scripti, quibus favent Gloss. vett., Virg. Æn. IX, 648, et Appul. Met. II, p. 241, ed Basil. in-8 ubi vid. Beroald. Vulgo ad lumina, h. de nocte, adcensis et inlatis luminibus, ut ita famuli, clamore Hannibalis territi, lumina intulisse dicantur, monente Drak. coll. Hor. Ep. II, 2, 97. Prop. III, 6, 1, et Burm. ad Petron. CIII. Dausq. perperam λυχνούχους s. λυχνάπτας intelligit.

Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva 70 Addiderat quondam puero patrius furor: ortus Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos A Belo numerabat avos: namque orba marito Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri Belides juvenis vitaverat arma tyranni, 75 Et se participem casus sociarat in omnes.

70. Saturnia arva, vid. Virg. Æ. I, 569. --Addiderat, dederat, inspiraverat. Vid. Ind. 71. patrius furor, pater furens, iratus: abstr. pro concr. vid. App. 72. Sarrana gens, Tyria, a prisco Tyri nomine Sarra, ציר. V. Gell. XIV, 6. --Barcas, nomen Punicum, quod vulgo ab hebr. ברק, fulguravit, deducitur. Ab hoc gentis auctore et Hamilcar Barcas et factio Barcina dicta. 73. Belus, nomen ab hebr. בעל dominus formatum, priscis et diis et regibus Assyriæ, Ægypti, Babyloniæ et Phœnices proprium. Cf. ad v. 87. 74. Tyrum famulam, servientem Pygmalioni, tyranno. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. I, 286. 75. Belides juvenis, Barcas.

71. Hunc versum a Silii elegantia abhorrere gravique interpolationis suspicione laborare censebat N. Heins. Sed vellem rationes hujus judicii adjecisset. Vid. not. tandem Ox. et Put. cum Parm. et Med. quod recep. Lefeb. cui vox emphatica videtur. 74. famulis Nut. famulum Asc. 75. Belidæ quidam libri impressi.

Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar, Ut fari primamque datum distinguere lingua Hannibali vocem, sollers nutrire furores, Romanum sevit puerili in pectore bellum. 80

77. spectatus dextra, ut ferro, VIII, 263, δόκιμος τὰ πολέμια, Spectata, h. certis experimentis, an proba sint, nec ne, explorata et cognita, dicuntur propr. metalla, numi, histriones et gladiatores: unde spectaculum, VIII, 556, spectatio et spectamen, pro specimine, experimento. Cf. Ern. Clav. in hh. vv. et Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 100, ad Ovid. Pont. II, 7, 82, et in Anthol. lat. poet. ad Lucret. I, 141. 78. distinguere vocem, verba distincte enunciare, articulatim loqui. --Hæc verba non nimis urgenda, et ad pueritiam immaturamque ætatem Hannibalis significandam generatim ac paulo licentius dicta existimari debent; Ern. Cf. ad II, 349 sq. 79. sollers nutrire, græca formula, satis nota. Vid. App. et Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. --furores bellandi, ut v. 32. 80. bellum, cupiditatem, cum Romanis bellandi, sevit, insevit, indidit, inspiravit, movit, ἔν φρεσὶν ἐνέφυσεν, Hom. Od. χ, 348, ἐνῆκε, ἐνέθηκε, ἔμπνευσε μένος; Iliad. ο, 262; τ, 37, 159; υ, 80, 110; φ, 145.

78. primaque Put. non male: primas voces, teste Lefeb., vetus unus, nescio quis. 80. sevit Ox. Vulgo, sævit.

Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ Manibus, et patria Tyriis formidine cultum, Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.

81. Silii oculis et animo observabantur loca Virg. Æ. IV, 457 sq., et 494 sq. ad quæ vid. Heyne. Egregie autem fingit, Hannibalem non in templo Jovis, quod Polyb. III, 11, et Corn. Nep. c. 2 tradunt, sed Didonis, Trojanis, Romanorum majoribus, infensissimæ, jurasse. --sacrum, sacratum, dedicatum. --genetricis, conditricis urbis. --Elissæ, Didonis unde Pœni Elissæi dicuntur II, 239 al. 82. patrius, πάτριος, πατρώϊος, γενναῖος. Vid. Heins. et Burm. ad Val. Fl. II, 156. --formido deorum, δεισιδαιμονία, religio, ut metus, timor, horror, pavor et similia, in omnibus fere linguis obvia. Dausq. hæc intelligebat de metu paterno, ne filii sorte ducti immolentur, coll. IV, 767 sq. inpr. 821, 2. [83.] squalentibus, pro squalentes. Cf. ad v. 211. --umbris squalentibus, atris, quales fieri solent ex densis et nigricantibus frondibus picearum; Ern. 84. cæli arcebant lumine, pro cæli lumen, solis radios. a templo arcebant.

81. Vulgo Elysæ, et pessime Elisæ. Sed Ἔλισσα dicitur, cf. Heins. ad Virg. Æ. IV, 335; ad Ovid. Ep. VII, 1, et Claud. laud. Seren. v. 147. 84. cælique arcebant lucida templa, formula Lucret. II, 1037, conj. P. Scriverius, a Vossio ad marg. libri sui laudatus. Male: nisi sacrum v. 81, cum Dausq. per templum, ἱερὸν, exponendum statuas, quod tamen non magis probandum videtur.

Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim 85 Exuerat Regina loco. Stant marmore mœsto Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum A Belo series: stat gloria gentis Agenor, Et qui longa dedit terris cognomina Phœnix.

86. Silio præivit Virg. Æn. I, 453 sq.; VII, 177; et Ge. III, 34 sq. 87. Effigies, signa et statuæ. Vid. ad III, 32. Verba marmore mœsto de colore nigro et ob vetustatem sordido, qui tristem adspectum præbeat, accipienda esse, per literas mihi humaniter significavit Cel. Heyne. Sed, nisi me omnia fallunt, poetæ animo inhærebant potius verba Virg. Ge. I, 480: «Et mœstum illacrimat templis ebur, æraque sudant:» ubi vid. Heyne. Cf. var. lect. et v. 98, et ad VIII, 647, 8. Exemplo Virg: Æ. I, 729, et poetarum Græcorum stirps regum Tyriorum a Belo parente, h. auctore ejus deducitur. De Belo, Agenore et Phœnice vid. Heyne ad Virg, Æ. I, 338. Exc. XXIII, ad Æ. I, 619; et ad Apollod. p. 259 sq., 525 sq. 88. Stat Agenor, h. ejus statua, ut ap. Ovid. Epist. II, 67, et ex Ponto IV, 9, 107. Vid. Burm. ad Anthol. I, 63, 10. --gloria gentis ut ap. Virg. Æn. VI, 767. 89. cognomina longa, cognomen diuturnum, diu usitatum.

85. curis mortalibus, h. vita misera, qualis solet esse hominum, qui inde ægri et miseri Maroni, δειλοὶ et ὀϊζυροὶ βροτοὶ Hom. Od. δ, 197; λ, 19, Il. ν, 566 dicuntur. Sed suspicor fere poetam scripsisse curis mordacibus, ab amore scil. profectis, quæ Græcis θυμοβόροι, θυμοδακεῖς, ἀνίαι θυμοφθόροι, Callim. Fragm. 131, coll. Bentl., et γυιοκόροι, vel potius ex emendat. Cel. Ruhnken. γυωβόροι μελεδῶνες Hesiodo Ἔργ. 66, vocantur. cf. ad VII, 271. Quidquid tamen legas, sensus est, se tristi vita hic liberaverat, morte sibi conscita; non vero, in secretum hujus sacelli olim, h. nonnunquam secesserat, ut a curis humanis, imperii inprimis, animum abduceret, ut interpretatur vir doctus in Annal. liter. senens. (All. Lit. Zeit. 1789, N. 262, p. 551.) Nam poeta addit, ut perhibent, et respexit ad Virg. Æn. IV, 529 sq. inpr. 652, conf. inf. VIII, 128 sq. Curas Didoni amor Æneæ injecerat. [“ad VII, 271”: in Not.] 86. mœsto non mœstæ, omnes scripti, prob. N. Heins. ad h.l., ad Claud. Cons. Hon. VI, 379 et Val. Fl. II, 466 ubi inpr. conf. Burm. Uterque multis exemplis docet, statuas et imagines, summa arte elaboratas, sæpe a poetis ita laudari, ut eas quasi vivere ac spirare, et tam lætitiæ, quam mœroris indicia prodere dicant. Id vero alienum ab h.l., ubi nulla tristitiæ causa est. Vid. not.

Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo: 90 Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti. Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ, Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.

91. ensis Phrygius, Trojanus, donum Æneæ. Conf. VIII, 150 sq. Virg. Æ. IV, 495, 507, 646, 663 sq. Et hæc adumbrata ad exemplum Virg. Æ. IV, 509 sq. --centum poetice positum puta, ut ap. Virg. Ge. III, 18; Æ. I, 416; IV, 199. Argutatur D. Heins., qui numerum centenarium infernis sacrum, ἑκατὸν τῆς Ἑκάτης, numerum esse monet: præterea et de cæli diis agitur. 92. Erebo, diis inferis. 93. atque geminatur, ut ap. Virg. Ecl. V, 23. --numina pro numen, et numen dei pro ipso deo poni, nota res est. Vid. mox v. 118. Virg. Æ. I, 666; III, 359, 543; VII, 310. --Henneæ divæ, Proserpinæ, a Plutone raptæ, in nemore juxta Hennam, urbem, in media Sicilia (unde et ὀμφαλὸς Σικελίας, Umbilicus Siciliæ, dicitur), loco edito et undique præcipiti sitam, temploque Cereris (quæ inde Hennæa vocatur v. 214 al.) et Proserpinæ nobilitatam. Confer. Liv. XXIV, 39: Cic. Verr. IV, 106; V, 187: Heins. et Burmann. ad Ovid. Met. V, 385; et Spanh. ad Callim. Cer. 15 et 31. 94. Acheronta ut ap. Virg. Æn. VII, 91, id. quod Erebus, v. 92. --vocat, invocat, ut Æ. III, 264; VI, 247. Ibid. IV, 510, gravius dicitur tonat: cave tamen id propterea h.l. substituendum judices. --Stygia, nigra (vid. ad v. 119) vel potius magica, ut apud Val. Fl. VI, 155; Lucan. VI, 766, et Senec. Œd. 621.

90. Vulgg. Sichæo. Sed vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 343. 93. crinem effusa, ut ap. Virg. Æ. IV, 509, refingerem, si ubivis elegantias venari mihi placeret. --Æthnææ Ox. prob. Barth. Adv. VII, 15; XXI, 8. Alii Etneæ, et, non male, Ætnææ h. Siculæ. Ætneæ Med. et Antw. a. 1566. Ennææ Asc. Dausq. Cell. al. prob. Gron. Diatr. Stat. c. 59. Gr. Ἔννα. Sed Hennææ auctoritate numorum et prisc. membrr. defendunt Drak. ad h.l., Heins. ad Claud. R. Pros. I, 121; Salmas. ad Solin. p. 77; Spanhem. de V. et P. N. p. 906 et ad Callim. in Cer. 15; Jac. Gronov. Diss. Epist. in Liv. p. 31. Henneæ scribit Lefeb cui vox Punica videtur: nomina suspic. D. Heins. ut ad πολυωνυμίαν deorum referatur, refragg. Dausq. et Drak. Huic conjecturæ, quæ et nobis in mentem venit, favet locus Virg. Æn. IV, 508 sq. vid. ibi Heyne et ad Æn. VII, 337; it. Spanhem. ad Callim. in Dian. v. 7. Sed ex vulgata lectione eadem exsculpi potest sententia, si meminerimus, numen poetis primum voluntatem ejusque indicium, monitum et oraculum, deinde potentiam ac majestatem, vel opem et tutelam Dei, hinc vero ipsum deum, et denique ejus vel naturam, vel nomen quoque ac titulum dici. Vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 8, 133, 666; II, 123; III, 372; IV, 611; V, 56; VII, 119; VIII, 78; IX, 661; XI, 232.

Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras 95 Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes. Tum magico volitant cantu per inania manes Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.

95. Manifesta Maronis vestigia Æ. IV, 490, et VI, 255 sq. --per umbras: nam sacra magica noctu fiunt. --rumpere Sibila, ἐναργῶς, pro sonum edere, emittere, cum vi et impetu, ut rum. vocem, VIII, 301; querelas, III, 558; gemitum ad sidera, IV, 458. Cf. Virg. Æ. II, 129; III, 246; IV, 553. Sic et Gr. ῥηγνύναι φωνὴν, δάκρυα, seu ῥήξαι κλαυθμὸν, Plutarch. in Pericl. p. 172; ῥήξαι οἰμωγὴν, Philostr. Icon. II, 9. Hebræi Esai. LIV, 1 (ubi v. LXX), al. et nos, in Gesang, Geschrey ausbrechen. [“VIII, 301” recte VIII, 299] 96. inadcensi ignes, non nisi carmine magico adcensi. Sic v. 103 flammæ surgentes audito carmine, ad cantum magicum, quem audire quasi videbantur; v. 430 ignis cantatus, magicus; VIII, 503, vocatis silvis; XI, 447, aggeribus vocatis, et XI, 448, cantatas turres, h. muros Thebanos, Amphionis lyra cantuque exstructos et sponte surgentes: quæ omnia nihil aliud quam summam carminum vim et præstantiam exprimunt, unde et Orphei cautum saxa et arbores secutæ dicuntur. Conf. var. lect. et inpr. a D. Heins. laudatum Pausan. Ἡλιακῶν, lib. V, cap. ult. 97. Cf. Virg. Æ. VII, 89; Ge. I, 477. [“XI, 447 ... 448” recte XI, 444 ... 445] 97. per inania, ut plene per vacuum aera, et ἐρήμας δι᾽ αἰθέρος ap. Pind. Ol. I, 10. Tironibus nota esse debet vis et consuetudo magorum, præstigiis, herbis, φαρμάκοις, formulis et carminibus, ἐπῳδαις, inprimis vero lacte, vino et sanguine victimarum in specum defuso, animas defunctorum ex inferis exciendi, ψυχαγωγεῖν, vel cadavera rogo inposita in vitam revocandi, et tum ab iis responsa de rebus quæsitis postulandi. Mens enim hominum, futura sciendi cupida, facile sibi persuadere poterat, ψυχὴν, sc. animam animalem, quæ non, ut φρὴν, rationalis et divinior hominis pars, in cælum venire, sed ad inferos descendere credebatur, et pro aere halituque haberi, indeque umbra, imago, simulacrum, εἴδωλον, et voce Eurip. Hec. 389, φάντασμα dici solebat, victima in scrobem, sc. fossam, sub qua inferi sunt, cæsa, ad sanguinem ebibendum invitari, eo autem hausto vocis usum recipere et tum denique, quum animus e corporis compagibus ac vinculis exemtus acrius eo, qui illis adhuc includitur, videat et plura cognoscat, de rebus futuris consuli posse. Tota hæc manium evocandorum superstitio, νεκυομαντεία, seu νεκρομαντεία et ψυχαγωγία, e somniis forte orta, in quibus imago defunctorum nonnunquam cernitur; quod deinde homines arte quoque et mediis quibusdam adhibitis efficere posse sibi videbantur. Nota est vel ex 1 Sam. 28, 11 sq. et inpr. ex Hom. Odyss. lib. XI, quem inde νεκυίαν adpellarunt, et Silius imitatus est XIII, 400... 895. Fuere et olim loca manibus evocandis destinata, ut ψυχοπομπεῖον prope Heracleam, et Νεκυμάντιον apud Thesprotos. Conf. Orph. Argon. 569 sq. Cuper. Obss. I, 12. Broukh. ad Prop. I, 19, 11; idem et Heyne ad Tibull. I, ii, 48; IV, i, 68. 98. marmore, statua marmorea. --sudat, vid. ad v. 86.

96. inaccensi Ox. Parm. Med. al. conf. Heins. ad Claud. R. Pros. I, 225. Intpp. ad Sueton. Tib. 14, et Burm. de Jove Fulgerat. c. 9. Vulgo in accensis, vel et accensi.

Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur, Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. 100 Non ille evantis Massylæ palluit iras, Non diros templi ritus, adspersaque tabo Limina, et audito surgentes carmine flammas. Olli permulcens genitor caput, oscula libat, Adtollitque animos hortando, et talibus implet: 105

99. Cf. XIII, 744 seq. penetrale propr. locus secretus, interior et sanctus in templo, ubi numen ejus præcipua cum vi commoratur, et sacerdotes, præter quos nemini intrare licet, ab ipso in furorem aguntur, θεοφορουνται, ἐνθουσιάζουσι, ut adytum Sibyllæ Æ. VI, 98. Sed forte simpl. Didonis templum innuitur. V. Heyne ad Virg. Æ. IV, 494. 101. Massylæ evantis, Libycæ vatis. Cf. Æ. IV, 483, et ibi Heyne. --Evans propr. Baccha, seu Mænas, a verbo εὐάζειν, evare, seu evari, orgia celebrare, et hoc a voce bacchantium εὐαν, seu εὐοῖ, pro εὖ οἱ, lat. evoe, unde ipse Bacchus Gr. Εὔαν et ὁ Εὔιος, Romanis Evan et Evius dicitur. Hinc ad quamcunque vatem ἔνθεον, seu ἐνθουσιάζουσαν transfertur. --palluit propter iras, ut ap. Horat. Od. III, 27, 28. Pers. I, 124. --Ira, ut furor, rabies, insania, ὀργὴ, θυμὸς, etc. quemvis vehementiorem animi, imbris, cæli, maris, fluvii, venti motum exprimunt, et sæpius tribuuntur poetis ac vatibus, quorum mens a corpore abstracta, divino quodam instinctu et vi ita concitatur, ut iratis furentibusque similes videantur. Hinc et Aristoteles ὀργιαστικὰ μέλη καὶ ὀργιαστικὴν ἁρμονίαν adpellat, quæ ἐνθουσιασμὸν ἐμβάλλει τῇ ψυχῇ, καὶ ἡ παρίστησι τὴν ποιητικὴν δύναμιν. 102. diros ritus, vid. ad II, 427. 103. surgentes ut VII, 352; XI, 219. Cf. ad v. 96. 104. Silio observabatur imago Jovis placidi, oscula libantis natæ ap. Virg. Æn. I, 254, 256, ubi vid. Heyne. 105. implet talibus vocibus, ut ap. Val. Fl. II, 126, h. hortatur. Vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 120.

101. expalluit Gryph. aras conj. D. Heins. quoniam ad aras hæc gesta sunt vid. II, 425 sq. et Liv. XXI, 1. Sed vulgatam, tam venustam lectionem, a librariis profectam esse, quis sibi persuadebit? 102. exspersaque suspic. N. Heins. coll. Virg. Æn. III, 625. Sed ita ipsos auctores vett., non librarios corrigere videbimur. 103. carmine Ox. Vulgo cardine.

«Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos Fœderibus non æqua premit: si fata negarint Dedecus id patriæ nostra depellere dextra, Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella Latura exitium Laurentibus! horreat ortus 110 Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent, Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»

106. recidiva, quæ post interitum quasi resurgit, restituitur, viresque amissas recuperat, ut ap. Virg. Æn. IV, 344; VII, 322; X, 58. Vox vel a cadendo et a seminibus, quæ, etsi temere cecidisse, et vel penitus adeo interiisse videntur, tamen resurgunt plantamque instaurant; vel a cædendo et surculis, seu arboribus, quæ recidendo renascuntur et repullulant, repetita; sed prius ob brevitatem syllabæ sec. præferendum videtur. Vid. Gesner. Thes., Gron. ad Sen. Troad. 472. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 45, et ad Claud. Phœn. 66. --Gens recidiva Phrygum, Trojanorum, h. Romani, quibus quasi restituta est. --Cadmeæ stirpis alumnos, vid. ad v. 5. 107. Fœderibus, finito primo bello junctis. Vid. Polyb. I, 62 sq. --non æqua, pro inique vel iniquis. Romani cum Pœnis injusta fœdera pepigerunt: quam sententiam vide quam invidiose et infeste extulerit Hamilcar; Ern. qui etiam monet, in voce premere notionem latere dedecoris, quod Pœnis ex illa pace et fœderibus adhæreat. 109. concipe animo bella, bellicam virtutem, bellandi cupiditatem. Malim tamen interpretari: conceptis verbis jura bellum. Conf. XIII, 746, et Varr. L. L. IV, 15. Sic concipere fœdus (Virg. Æ. XII, 13), vadimonium, jusjurandum, etc. Cf. Ern. ad Tac. Hist. IV, 31. 110. Laurentibus, Latinis, seu Romanis. Laurentium urbs Latii, non longe a Tiberi eo loco sita, qui nunc non S. Lorenzo, sed Paterno, seu Torre di Paterno dicitur. Sed a poetis toti Latio designando adhibetur. Vid. Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VII, v. 108. 110. Sententiarum verborumque vim et ἐνέργειαν quilibet facile, vel me non monente, sentiet. Cf. III, 73; IV, 731. Horat. Epod. XVI, 8. 112. Te surgente, crescente, ut Æn. IV, 274; VI, 364. --producere, edere, vel educare.

106. recidiva, ut ap. Virg., Ox. Put. Parm. Med. Junt. Ald. Gryph. Nut. rediviva, Bas. Ascens. al. prob. Dausq. redeviva R. 2, conf. ad X, 257. 108. patriâ Put. Sed reliqui libri vulgatam tuentur, et sic aurium quoque fastidio occurritur. 109. Hæc tua laus, si, nate, velis, conj. D. Heins. velim malebat N. Heins. cui adstipulatur Drak. ut sit hiatus et cæsura, propter quam litera m producatur, si non absorbeatur. Vid. Brouch. ad Tibull. I, 5, 33, et ad Prop. II, 12, 1, 23, 101. Sed vulgata loco non movenda et poetico etiam sermone dignior videtur, modo ita exponatur: Si mihi forsan ipsi hanc patriæ ignominiam ulcisci per ætatem non licuerit; utinam velis, cupias, optes, postules, nate, ut hæc gloria tibi sit propria, tibi soli reservetur! Præter Heins. Drak. et Broukhus. etiam Oudend. ad Lucan. V, 526, putabat, ecthlipsi neglecta, literam m nonnunquam propter cæsuram produci, non elidi. Sed Schrader in emendatt. libro p. 136, 137 docet nihil simile Grammaticos, præstantiores quidem, tradere, atque adeo loca, quibus viri docti se tueantur, aut suspecta esse, aut perspicue mendosa.

His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu: «Romanos terra atque undis, ubi competet ætas, Ferro ignique sequar, Rhœteaque fata revolvam. 115 Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta, Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.

113. acuit, θήγει, ὀξύνει, h. hortatur, excitat, παροξύνει, ὦρσεν, ὤτρυνεν, ut ap. Virg. Æ. VII, 330, 406. --acuit stimulis, stimulat, incitat ad bellum, ut fodere, V, 159; VII, 512. Formulæ a stimulo, κέντρῳ, seu σαυρωτῆρι, petitæ, quo equi, seu boves aratores pungi et incitari solebant, unde proverb. πρὸς κέντρα λακτίζειν. Vid. Æschyl. Prom. 322. Pind. Pyth. II, 173, et in N. T. Act. IX, 5. Cf. ad VII, 702. --Subicit, ὑποβάλλει, respondet, sc. Hannibal, ut Æn. III, 314. Subicit ἀρχαϊκῶς, ut XIII, 298; inicit, X, 571; adicere, proicere, obicere, obices, etc. Vid. Munker. ad Fulgent. II, 4, p. 71; III, 6, p. 117. Intpp. ad loc. class. Gell. IV, 17. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii (ix), 54. Semper hæsi in h.l. et offendi: nunc nullus dubito, quin verba acuit et subicit ad idem subjectum, ad Hamilcarem, filio verba diri jurisjurandi præeuntem, referenda sint. Dele itaque majorem distinct. ac lege: His acuit stimulis (sc. Hamilcar filium), subicitque haud mollia dictu, et hanc diram jurisjurandi formulam adjecit, etc. haud mollia dictu, ut haud mollia fatu ap. Virg. Æn. XII, 25. 115. sequar, persequar, ut Æn. XI, 674. Ovid. Met. II, 498 --revolvere, vel iterum pati et subire, ut ap. Virg. Æ. X, 61, quem locum male comparat Drak., vel, ut h.l. reducere, denuo moliri. Nam volvere poetis est, magna cum molestia et difficultate aliquid vel tolerare, vel perficere, expedire, moliri. --fata Rhœtea, Trojana: nam Rhœteum, τὸ Ῥοίτειον, Troadis opp. et promont. Hinc sensus est: exitium Trojano simile Romanis, Trojana stirpe oriundis, parabo. Cf. XVII, 230. Rhœtei Silio et Romani, a Trojanis oriundi, dicuntur: unde Dausq. interpretatur: Romanorum fata, quæ æternum illis imperium promittunt, retexam, retraham, h. irrita faciam. Nam revolvere voc. propr. de stamine, ut II, 181, et de filis Parcarum; unde fata mutare significat ap. Stat. Th. VII, 774. Sen. Herc. fur. 181. Cf. Heins. ad Ovid. Met. II, 654, et Intpp. ad Prop. IV, vii (viii), 51. 116. Idem orationis color ap. Stat. Th. II, 453 seq. Nulla religio, nulla fides, nullus labor impediet, vel coercebit; Ern. 117. Tarpeia saxa, colles Romæ, quorum præcipuus, Capitolinus, Jovis sedes, memoratur.

113. haud mollia dicta, h. dura, irata, minacia, conj. Burm. et e R. 1, recepit Lefeb. coll. Virg. Ge. III, 41, et. Æn. IX, 804. Sed vulgata exquisitior. conf. v. 175. Sic et seria dictu ap. Horat. Art. P. 107. --mirabile dictu etc. 114. competat et conferet in antt. edd. 117. Non c. abstulerint Alp., T. s. Hanc mentem: juro etc. refinxit Nicander in Junt. ed., unde Ald. Gryph. aliasque occupavit.

Hanc mentem juro nostri per numina Martis; Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit 120 Spirantis artus poscens responsa sacerdos, Ac fugientem animam properatis consulit extis.

118. per numina (vid. ad v. 93) mentem nostri, h. per Martem meum, summum hoc, quod veneror, numen; vel nostri est, mihi faventis, ut nostro omine dixit Plaut. Casin. II, viii, 74; meos deos, Ovid. Epist. XII, 84; αὕτη ὑμῶν ἔστιν ἡ ὥρα, Luc. XXII, 53; suos Consules, Cic. Mil. 33; ventus suos, Sen. Agam. 91; quæ loca laudat Drak. ad XII, 193. Add. inf. v. 480; IV, 650; VI, 707. Liv. IX, 19 extr. nostris locis, Cic. Verr. III, 19, horis tuis, Mart. X, 58, 7, dies meus, Polyb. XVII, 18, Σὺ νῦν ἡμέρα, σὸς ὁ καιρὸς et alia ap. Gron. Obss. I, 2, et ad Liv. 35, 12. 119. Silius more suo legit vestigia Virg. Æn. VI, 242 sq. ubi vid. Heyne. --nigra, quoniam omnia, quæ ad inferos spectant, vel ibi sunt, nigra, atra, furva dici solent. Cf. VIII, 116, 119; XIII, 405, 429. Magis hæc ὁρκωμοσία est et juramentum ἐπὶ τομίων, quam θυσία; et hic, ut ap. Hom. Iliad. τ, 266 et al., victima juramentum sequitur; D. Heins. --diva triformis, ut triceps, triplex, tergemina, τρίμορφος, τριπρόσωπος, τρισσοκάρηνος, Hecate, quæ triplicem personam, Lunæ, Dianæ et Proserpinæ, gerere credebatur, unde hæc nomina in rebus inferis promiscue usurpantur. 121. Silius habuit, quem sequeretur, Virg. Æn. IV, 63 seq. --Spirantes, ἀσπαίροντας, palpitantes.

121. Spirantis, non spirantes, Col. ἀρχαϊκῶς, unde recepi. 122. Hunc versum præcedentis glossam esse, ingeniose suspicatur vir doctus, ad v. 85 laudatus. Sed poeta forte ne quidquam, ut solet, intactum relinqueret, etiam τὸ consulit ex Virg. Æn. IV, 64, petiit et amplificavit, ut sensus sit: animam victimæ, quum jam in eo esset, ut aufugeret, extis raptim inspectis, vel properanter in extis, consulit. Hæc quidem verba salvo sensu abesse poterant: sed ejusmodi loca in luxuriantis, nec satis castigati ingenii poeta, qualis Silius est, ubivis occurrunt.

Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ Intravit mentes Superum, sic deinde profatur: «Ætolos late consterni milite campos, 125 Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno. Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, Cujus in aerio pendent tua vertice castra!

123. vetustæ, nam haruspicina jam Pelasgis in usu fuit et ab Etruscis, qui maxime eam excoluerunt, ad Romanos pervenit. 124. Intravit sacerdos mentes Superum, ut i. in sensum, mentem, rerum naturam, terram, etc. ap. Cic. Or. II, 25; Fin. V, 16; Flacc. 10; Academ. IV, 39; h. exploravit, cognovit fata et consilia, νοῦν deorum, per extispicii ritus. Drak. laudat Stat. Achill. I, 507, irrumpere deos, et ej. Theb. III, 549, 633. Alio sensu deus vatem intrat. Vid. ad III, 697. 125. Frequens est in poetico sermone usus vaticiniorum, quæ tam per se, quam propterea quod grandiorem orationem admittunt, multum habent gravitatis, et quod Gallis intéressant dicitur. Cf. III, 570 sq.; VI, 613 sq.; VII, 435 sq.; XII, 320 sq. Virg. Ecl. IV; Æn. I, 254; III, 458; VI, 756, et inpr. VI, 86 sq., ubi similiter vates non modo futura prædicit, sed et omnia ut jam præsentia cernit. Conf. Jani ad Hor. Od. I, xv, 9. --campos Ætolos, h. Apulos, Cannenses, ut c. Diomedis, et Graium æquor, vid. Ind. Nam Diomedes, Tydei, Ætoliæ regis, filius, redux a Troja, in Daunia, Apuliæ parte, consedisse traditur. Vid. Heyne Exc. I ad Virg. Æ. XI, 243. 126. lacus, lacum Trasymenum. --Idæo, Trojano, h. Romano. --flagrantes Lefeb. exponit tepentes; melius Burmann. rubentes. Purpura certe ardens dicitur (vid. ad IV, 270), et genæ, vultus, oculi flagrantes, ardentes, ignei, flammei, αἴθωνες, φλέγοντες, μαρμαίροντες. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 216. Sed propr. tum coloris potius fulgor, splendorque (german. brennende helle Farbe, feurige, glühende Augen), non rubor innuitur, nisi forte ad fulgentem ruborem transferri possit. Conf. VII, 486, fulgebit strage Metaurus, quibus verbis vulgata lectio h.l. firmatur. 127. moles, Alpes. 128. pendent ob altitudinem, pro vulg. posita sunt. Cf. III, 556; XII, 531. Heinsii conject. crepitantia improbat etiam Withof. quia crepitent incendio virgulta aliaque, non mœnia, et sacerdos se futura cernere fingat, non etiam audire sonos in extis.

123. vetustæ scripti cum R. 3. Parm. Med. Vulgatum vetusto exquisitius videri potest. Sed poetæ epitheta a substant. sejungere, et librarii ea proximo voc. adcommodare solent. 126. fragrantes Oxon. manifestus error librarr., judicio Drak., non nostro. Sic agros olentes cædem dixit Lucan. VII, 821, τοῦ φόνου ὄζοντας Theophr. H. P. III, c. ult. stagnantes conj. N. Heins. Possis et fumantes, vel cum Drak. ex Virg. Æn. VI, 87, spumantes, et quot non alia? tentare. 128. Calpes R. 1.

Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant Mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe 130 Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus Eridanus: jacet ore truci super arma virosque, Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti. Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther? 135

130. axe Hesperio, plaga occidentali. --tellus, Italia. 132. Eridanus, Padus, cruentus, quia Ticinus et Trebia, sanguine Romanorum infecti, eo miscentur. 133. Cf. Virg. Æn. VI, 856 sq. et ibi Heyne. Flor, II, 4. Propert. IV, ii, 39 sq. Res a Marcello in b. Punico II, gestæ satis notæ sunt ex Liv. inpr. XXIII, 16, 46; XXIV, 35 sq.; XXV, 23 sq., 31, 40, 41; XXVII, 12, 14, ut ejus mors ex Liv. XXVII, 26 sq. Conf. inf. XII, 278 seq.; XIV, 639 seq.; XV, 390 sq. --Tertia opima sc. spolia, ut III, 587; VIII, 256; XII, 280. --sublimis, ut ap. Virg. l.c. v. 856, 857, vel in sublimis, in altum, h. in Capitolium. --Tonanti, ad Jovem Feretrium. Cf. V, 167, 168. 135. Tempestas, quæ Pœnum a mœnibus Romæ repulit. Cf. XII, 612 sq. Liv. XXVI, II. --rupto polo, cælo, micat ignibus æther, cf. Virg. Æn. I, 90. Nubes et cælum fulmine rumpuntur, abrumpuntur, scinduntur. Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æn. III, 199; XII, 451. Ἀιθέρος ἀμφιραγέντος ὑπαὶ νεφέων ἐπιδούπων dixit Q. Calab. et οὐρανόθεν ὑπεῤῥαγη ἄσπετος αἰθὴρ, Hom. Il. θ, 554; π, 300.

129. crepitantia suspic. N. Heins. ut sonus incendii adumbretur. Ita legi posse concedimus: sed poetam quoque sic revera scripsisse, quo pignore contendas? Verendum potius, ne Silio elegantia aliqua, quam aut repudiavit, aut non recordatus est, obtrudatur: quod si satis secum reputassent Heinsii, Bentleii, Scaligeri aliique, quorum acumen ingenii admiramur, cautius criticam exercuissent. 133. tulerat R. 3. Parm. Med. Junt. Ald. Gryph. al. tulerit aliæ. 134. quianam conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. V, 13; X, 6, non improb. Drak. unde recepit Lefeb. Sed vid. ad v. 129. 135. ignibus malebat Drak. ex Virg. Æn. I, 90. Sed cur Silium in imitatores servum pecus reponere lubet?

Magna parant Superi: tonat alti regia cæli; Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente Conticuere: latent casus longique labores.

136. parant Superi, ut XII, 555. --tonat alti regia cæli, h. cælum altum. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 503; III, 261. 137. Jovem, cui proprium est, tempestates ciere et inmittere, ingeniose poeta pro Romanis pugnantem inducit. Juno autem hisce Trojanorum posteris inimicissima, ne Hannibalis animus in ipso rerum gerendarum principio frangatur, venientia, μέλλοντα, futura et novissima ejus fata adversa ex victimæ extis cognosci prohibet. Hinc fibræ repente conticuere, h. exta nihil amplius signi, sc. augurii exhibuere, non pluribus signis voluntatem deorum declararunt. Sic vocem moribundo in corpore quærit augur, dixit Lucan., fibra locuta deos, Prop. IV, i, 104; viscera loquebantur, Martian. cap. I, p. 5; et Festus, «Muta exta adpellabant, ex quibus nihil divinationis animadvertebant;» quæ loca jam excitarunt D. Heins. et Drak.

Sic clausum linquens arcano pectore bellum, 140 Atque hominum finem Gades Calpenque secutus, Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.

141. Hamilcar Hispaniam petit ibique perit. --Gades (Cadiz) hominum finem, extremam Europæ ins. et opp. versus occidentem, ἐσχατόωντα Γάδειρα, Dionys. Per. Cf. XVII, 642, et Horat. Od. II, ii, 10. --sequi, petere, adire locum, ut II, 87. Virg. Æn. IV, 361; V, 629. 142. fert columnis Herculeis, ad columnas Herculeas, τὰς Ἡρακλείους στήλας, Calpen (Gibraltar) Europæ et Abylam (Ceutam) Africæ montem, laborum H. metas et monumenta, ut στῆλαι Διονύσου in extremis Indiæ montibus, ap. Dionys. per 1164. Montes illos dirimit fretum Gaditanum, seu Herculeum. (die Strasse). --signa, arma, agmina, Garam., Libyca, Punica. Vid. ad v. 414. 143. sævo certamine, in prælio adversus Vettones. Vid. Polyb. II, 1. Appian. b. Hannib. c. 2, et b. Hisp. c. 5; Corn. Nep. c. 4; Frontin. Strateg. II, 4, 17; Zonaras, Ann. VIII, 19. Castrum altum (forte Cuença in Castilla nova) locum ejus cæde insignem fuisse docet Liv. XXIV, 41. Sed teste Diodor. XXV, 2, cum Helicen obpugnaret, ab Orisone (al. Orisso) rege Hisp., socio suo, inproviso obpressus et fluvio, quem equo trajecturus erat, submersus interiit; unde Dausq. exponit: sævo, in undis, quod viris detestabile. Male!

140. arcano in pectore R. 1. 141. Calpenque, Parm. non Calpemque. 143. Occubuit Put. R. 3. Parm. Sed vulgatum occumbit forte non deserendum erat, quoniam fert præcedit; nisi id ipsum corrigendi occasionem præbuit.

Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ, Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum, 145 Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.

144. rerum habenæ, ut alibi rerum freni, summa imperii. --Hasdrubal, Magonis f., Hamilcaris gener et successor, diversus ab Hasdrubale, Hamilcaris f., Hannibalis et Magonis fratre, cui bello in Italia orto, Hispania decreta provincia, et ab Hasdrubale, Gisgonis f., alio Poenorum duce in Hispania. 145. Hispania tribus modis designatur. --vulgus Hiberum, populum Hisp., propr. incolas ejus partis, quæ intra Iberum (Ebro) continetur. 146. Bæticolasque viros, adcolas Bætis fl. (Guadalquivir, corrupto nomine Arab. Wadi al Kabir, h. fluvius magnus) qui Hispaniæ Bæticæ nomen dedit. Cf. IX, 234. --Hispanos acerbe et crudeliter agitabat, h. vexabat, ut II, 530; III, 700; XVI, 683. Silium, communi Romanorum de Poenis judicio, de Hasdrubale nimis inique existimare, et ab aliis ejus comitatem humanitatemque, qua Hispanos magis, quam bello et armis, sibi conciliaverit, laudari, jam alii observarunt. Vid. Liv. XXI, 2; Polyb. II, 36; Appian. rer. Hisp. c. 4 et 6. Silio tamen Fabius ap. Polyb. III, 8, pr. adstipulatur, de cujus fide adversus Polybium disputavit Ernesti Opusc. philol. pag. 64 sq.

145. Hiberus et Hiberia, ut in monum. antt., ubivis scripsit Drak. Gr. Ἰβηρία. 146. furiis Col. fatis Ox. Put. et antt. edd. quod minus poeticam dignitatem spirat. spatiis Dausq. Cell. al.

Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira, Et fructus regni feritas erat: asper amore Sanguinis, et metui demens credebat honorem; Nec nota docilis poena satiare furores. 150

147. Tristia corda, severa, inexorabilis, crudelis, sæva mens. Sic tristia jussa, h. dura, acerba, II, 2; dicta, VII, 548; XI, 84. Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iii, 35. 148. fructus regni feritas, insolentia ejus et crudelitas, imperii summa ipsi tradita, crevit et effrenata esse cœpit. --asper, flagrans, vel sævus. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 14. 149. Demeos honorem esse credebat, si metueretur. An metui est substant., ut sensus sit, honorem metui committebat, firmabat? 150. Nec nota, nova, insolita, inaudita. Ingenio valebat ad insolitas poenas et exquisita supplicia invenienda.

147. duci recte, opinor, corrig. N. Heins. et ex duobus antt. libris (qui sint, nescio) recepit Lefeb. iræ... feritas, quum Silius secundos casus maxime amet, emend. N. Heins. qui et vulgatam distinct. feritas, erat asper mutavit. 149. en! metui ex libro ant., nescio quo, recepit Lefeb.

Ore excellentem et spectatum fortibus ausis Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque Immemor, erecto subfixum robore mœstis Ostentabat ovans populis sine funere regem.

151. Argute exornantur Liviana XXI, 2. Silius, ut poeta, isque scenas tristiores gravioresque maxime amplectens, hoc sibi licentiæ sumsit, ut ex historia mallet ambigua vitiorum Hasdrubalis documenta, quæque in pejorem adcipi possent, conligere, qnam expressiora virtutum ejus testimonia sequi. Ern. 153. robore erecto, cruce: quo supplicio Pœni non servos tantum, sed summos æque ac infimos adficere solebant. Drak. laudat. Polyb. I, 11; Justin. 18, 7; Liv. Epit. XVII. Add. Justin. XXII, 7. 154. sine funere, insepultum. --Ostentabat, quod summum olim scelus erat et mos barbarorum, a quo eos legum latores et philosophi religione sepulturæ reducere et avocare studebant. Cf. ad IV, 671; V, 156. Heyne ad Virg. Æn. VI, 325 sq.; IX, 485; et Obss. ad Tibull. III, ii, 15. Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 23 sq.

152. Togum emend. Reines. Epist. 35 ad Rupert. et in Comm. ad Class. I. Inscr. 191. Sed vid. mox v. 155. 153. suffossum antt. edd. Sed conf. v. 165.

Auriferi Tagus adscito cognomine fontis 155 Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis. Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.

155. Auriferi, χρυσοῤῥόου, fontis, Tagi fl. (Taio, seu Teio), in quo nunc quidem non arenæ, sed numi tamen et globuli aurei aliorumque metallorum partes reperiuntur. 156. ululatus, deploratus: ululare de quovis sono et cantu tam læto quam tristi, usurpatur, ut ὀλολύζειν et ὀλολυγὴ. Vid. Intpp. ad Callim. H. in Del. 258. 157. Mœonium vadum, Pactolum, Lydiæ fl. auriferum. --mallet, magis optaret, seu permutaret, h. permutasset ille, Tagus rex, cum Tagi fl. auro et opibus: h.e. ditissimus rex erat idemque (v. 160 sq.) fortissimus. Ludit manifeste poeta in Tago; cui nomini quum duplex notio, hominis et fluvii auriferi, adhæreret, et nunc efferenda esset sententia hæc: «capturam et cædem Tagi reguli Hasdrubali gratam fuisse,» placuit eam ita enunciare: hic Tagus Hasdrubali gratior erat, quam Pactolus et Hermus cum toto eorum auro; Ernesti, et jam olim Marsus. Quia ratione nihil contortius vidi, ille haud dubie est Tagus rex, ad quem et verba, quæ tam præcedunt, quam sequuntur, spectant; non Hasdrubal, neque etiam fluvius aurifer, quem, ut ceteris præstantem designari putat Lefeb. --Stagna Lydiæ, non Caici, Caystri et aliorum Lydiæ fluminum, sed, quoniam de auriferis fluviis sermo est, ejusdem Pactoli, qui nunc Sarabat dicitur æque ac Hermus, qui cum eo in Ægæum mare eodem alveo profluit. Uterque campos Smyrnæ et Phocidis dirimunt et sic fecundos reddunt, unde forsan aureas arenas, quæ jam Strabonis ætate frustra quærebantur, traxisse feruntur. 158. nec qui, etc., conf. Lucan. III, 210, et Virg. Ge. II, 137; ubi in nota Heynii pro Drakenb. leg. Dausq. Nam prior recte monet, Hermum poetis auriferum dici, et v. 159 arenas in campum, non a Pactolo in Hermum inlatas innui. --auro riguo, arenis aureis, quæ campum inrigant, vel fluvii, campum inrigantis. Riguum dicitur, quod inrigatur, et quod rigat. Cf. Virg. Ge. II, 485.

156. ululatur invitis libris edidit Lefeb. Recte, puto; etsi vulgata ferri, et forte puncto post Hiberis sublato adjuvari potest.

Primus inire manu, postremus ponere Martem. 160 Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.

160. Primus, etc., cf. v. 242. Sic de Hannibale Liv. XXI, 4, «princeps in prælium ibat, ultimus conserto prælio excedebat.» 161. habenis effusis, remissis, sublimis eques magis stans quam sedens, in concitato equi cursu, Ern. 163. erat, dabatur, licebat, ut est, erit, fit, fuerit, aderit, ἦν, ἔστι, ἔσται, ἔστω, γένοιτο, ἐνδέχοντο, πάρεσται, εἶναι, pro ἐξῆν, ἔξεστι vel ἐστι δύναμις, seu θέμις, etc. Vid. Gronov. Obss. IV, 8, et Heins. ad Ovid. A. A. II, 28.

162. Quadripedem e R. 2, recepit Lefeb. nec est, cur improbet aliquis. vid. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 614 et 875.

Quem postquam diro suspensum robore vidit 165 Deformem leti famulus, clam conripit ensem Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam, Atque inmite ferit geminato vulnere pectus. At Pœni succensi ira, turbataque luctu Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant. 170

165. Cf. Liv. XXI, 2 et 6. Justin. XLIV, 2 et 5. Val. Max. III, 3. 166. Livius l.c. Hasdrubalem palam, Appian. de reb. Hisp. c. 8, et Hannib. c. 2, ex insidiis in venatione, sed Polybius, II, 36, ἐν τοῖς ἑαυτοῦ καταλύμασι νυκτὸς ὑπὸ τινὸς Κελτοῦ τὸ γένος, obtruncatum esse tradit.

166. Deformem leti in scriptis, h. deformatum et dehonestatum propter (ἕνεκα) fœdum et infame mortis genus. conf. Heins. ad Val. Fl. III, 342. Vulgg. D. lateri etc. D. lacerum Nut. letho R. 3. Parm. lœto Med. 167. Dilectus quædam edd. Male! conf. XVI, 68. Virg. Æn. VII, 640, et Val. Fl. III, 342. pernixque scripti, R. 3. Parm. Med. irrupit Ox. R. 3. Parm. Vulgo pernix irrumpit. 170. ruunt tormenta parare frustra emend. N. Heins. et pluribus illustrat ad Val. Fl. III, 133 et ad Claud. R. P. III, 387.

Non ignes candensque chalybs, non verbera passim Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, Carnificesve manus, penitusve infusa medullis Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ Cessavere: ferum visu dictuque, per artem 175 Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant, Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto, Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.

171. Candentes laminæ in quæstionibus et tormentis adhiberi solebant. Vid. Cic. Verr. V, 63. 173. Carnifices manus, ut vindices manus, ap. Prudent. X, 447; carnifices epulæ et pedes ap. Claud. b. Gild. 179, et Martial. XII, 48; virgulta valle, h. virgultis obsita inf. XII, 354; grex minister, XI, 277; jussum magistrum, III, 387 et, quod ibi Drak. monet, manus serva, Ovid. Epist. X, 90; torus maritus, ib. II, 41; ventus pluvius, Hor. Od. I, xvii, 4; aræ dominæ, Stat. Th. V, 588; animi mares, Appul. Met. III, p. 131; et Elmenh. tempestas autumna, Gell. XIX, 7; genius maritus, Ennod. Ticin. I, 4; vitis autumna, Tertull. judic. Dom. 4; juvenca cornua, Pith. Catal. p.m. 572. Cf. Gronov. Obss. III, 24; Heins. ad Ovid. Epist. II, 74; III, 100; IV, 12; IX, 86; XIV, 19 inpr.; XV, 83; ad ej. Met. III, 728; ad Claud. nupt. Hon. et Marc. 88; b. Gild. v. 407; laud. Stil. I, 121; et ad Petron. c. 35. [“XI, 277” recte XI, 274] [174.] infusa medullis Pestis, laminæ ardentes inustæ. Pestis, seu lues, quidquid noxium et exitiosum est, ὄλεθρος. Vid. Intpp. ad Val. Fl. II, 498; et Heins. ad Ovid. Met. IX, 197; h.l. ignis, ut passim. Vid. Ind. et Virg. Æn. V, 683; IX, 540 al. 175. ferum visu dictuque, δεινὸν ἰδεὶν καὶ λέγειν. Cf. Heyne ad Virg. Æn. III, 621. 176. extenti equuleo. Comparant Senec. Epist. 67; Prudent. hymn. I, περὶ στεφ. v. 105, et in Romano v. 109.

173. Carnificæve Ox. eum priscis edd. quod voc. nusquam reperitur. 174. luctantes, quæ invitæ quasi ad hunc usum adhibebantur, R. 3, et Med. probb. N. Heins. et Drak. nude tacite id recepit Lefeb. 176. sinebant et videbant in aliis edd. 177. rapto scripti. Vulgatum rupto retinuit Lefeb. 178. liquescentis non addicentbus libris emend. Lefeb., qui gravem hunc errorem a Drak. relictum miratur, quum sensus sit, ossa servi liquescentis vi tormentorum fumasse in ejus membris. Sed ex vulgata lectione liquefactis h. consumtis igne et tormentis, eadem sententia exoritur, nec metrum repugnat: nam secunda syll. verbi liquefacio non semper corripitur. vid. Ovid. Met. VII, 161; IX, 175; Catull. 88, 6. fervida Col. cum R. 2. Bas. Asc. et al. turbida edd. antt. et Gryph. Nut. al. torrida malebat N. Heins. nervis Col. cum ed. Gryph. et al. Non male: nec tamen minus aptum τὸ membris, qua voce etiam caro et inpr. musculi innuuntur. conf. II, 468.

Mens intacta manet; superat, ridetque dolores, Spectanti similis, fessosque labore ministros 180 Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.

179. Mens intacta scil. doloribus, ut tangi h.e. adfici dolore dixit Prop. III, vii, 68 (al. III, vi, 34), et alii tangi cupidine, religione, etc. Withof. conj. invicta. Non male: sed illud exquisitius. Cf. Liv. XXI, 2. 181. Increpitat, reprehendit et objurgat, nisi malis exhortatur, ut ap. Virg. Æn. I, 738, ubi vid. Heyne. En summa dolorum contemtio! --reposcit pro simpl. poscit, vel sæpius poscit.

Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ, Erepto trepidus ductore exercitus, una Hannibalem voce atque alacri certamine poscit. Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago, 185 Hinc fama in populos jurati didita belli, Hinc virides ausis anni fervorque decorus, Atque armata dolis mens et vis insita fandi.

182. Inter funesta iræ piacula et pœnas, a Tagi famulo sumtas, qui eas spernebat, etc. 184. Cf. Liv. XXI, 3; et Virg. Æ. VII, 472 sq. 185. studia adcendit, favorem ei conciliat. Factiones, σπουδὰς, exponit Burm. ad Val. Fl. III, 628. 186. jurati, quod adversus Romanos se gesturum esse patri jurasset. 187. virides ausis anni, ætas ad audendum resque præclaras gerendas idonea, ob vigorem; unde viridis plerumque juventus dicitur. Ἄνθος ἥβας ἄρτι κυμαίνει, dixit Pind. Pyth. IV, 281. Cf. III, 255; V, 570; et Virg. Æn. V, 295; viridi juventa.

185. Hinc ter continue in scriptis. Vulgg. Huic studia militum accendit, conciliavit; prob. Dausq. 186. didita Col. et R. 3 in marg., h. passim vulgata vel sparsa, ut IV, 1, Virg. Æ. VII, 144; VIII, 132. Drak. laudat Gifan. Ind. Lucret., Rittershus. ad Gunth. Ligur. p. 144. Grot. ad Martian. Capell. p. 2, et Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 91. Vulgg. dedita, et debita Med. 187. anni, non animi, scripti, R. 3. Med. Gryph. Nut. probb. Modio et Drak., qui monent, virides animos propriam senum laudem esse, qui plerumque animis frigent. conf. v. 60, 216; V, 414; XVI, 597.

Primi ductorem Libyes clamore salutant; Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus: 190 Continuoque ferox oritur fiducia menti, Cessisse imperio tantum terræque marisque. Æoliis candens austris et lampade Phœbi Æstifero Libye torquetur subdita Cancro, Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris. 195

189. Populi tam Africæ, quam Hispaniæ eum imperatorem salutant. Illorum terra describitur v. 193... 219, horum 220... 238. Ipsi autem nominatim recensentur III, 231 sqq. 193. Non nisi fines imperii Carth. declarandi erant, quod ex v. 191... 193, intelligitur. Hunc parum apte h.l. totius Lybiæ situs, termini, cæli solique diversitas, et variæ veterum sententiæ de terræ divisione memorantur, doctrinæ ostentandæ causa. 195. Conf. Lucan. IX, 411 seq. Non defuisse inter veteres, qui Africam vel ad Europam, vel ad Asiam referrent, nota res est. Præter Lucan. l.c., vid. Agathem. II, 2. Sallust. Jug. 17. Varr. R. R. I, et L. L. IV, 2. Plin. III, 1 Eustath. ad Dionys. Per. 8; et Morus ad Isocrat. Paneg. cap. 48 pr.

189. Libyes, non Libyci, scripti et Parm. Libys, Λίβυς, pro Libycus, h. Carthaginiensis. vid. Ind. 194. Pestifero Ox. cum priscis edd. torretur Asc. probb. Dausq., N. Heins. et Drak. qui hoc in contextum recepit. Sed vulgata torquetur, si ex criticis præceptis arbitrium feras, tanquam difficilior et omnium fere librr. lectio, loco non movenda est, et poeta, propter conversionem terræ nostræ, subdita torquetur exquisite pro s. jacet, vel est, dicere potuit: τὸ torretur autem languet, quoniam cum candens, æstifero s. C. et lampade P. jungitur. Hinc vulgatum torquetur servavi cum Lefeb., qui illud ex Virg. Æn. VI, 798 (ubi tamen de cœlo agitur) et Cic. Ac. Qu. IV, 39 (terra circum axem se torquet) petitum putat. 195. mundi pro terris quidam libri, teste Dausq. Sed libri scripti et editi, quos Drak. consuluit, nihil mutant.

Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum: At qua diversas clementior adspicit Arctos, Herculeo dirimente freto, diducta propinquis Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor; 200 Nec patitur nomen proferri longius Atlas, Atlas subducto tracturus vertice cælum.

196. Sic et Plin. III, 1, et alii. Nam veteres Geographi vel totam Ægyptum, vel ejus partem Asiæ partibus adjecerunt, excepto Strab. I, p. 60 sq. qui, Arabico sinu inter Asiam Africamque termino constituto, eam Africæ adjungit. --roseos ad ortus sc. solis. ῥοδοδάκτυλος Ἠώς. --Nilus dicitur h.l. amnis Lageus, h. Ægyptius, a Ptolemæo Lagi f., clarissimo Ægypti rege. Cf. X, 322; XVII, 592, et Lucan. I, 684. 197. Septeno gurgite in mare fluit, h. septem ostiis, quæ adhuc supersunt, teste Pocockio Itin. T. I, p. 29 sq., 433 sq. vers. german. 198. At qua parte clementior, temperatior calore et frigore, adspicit, sita est versus Arctos diversas, Ursam majorem et minorem, Helicen et Cynosuram, h. septemtrionem. --Arctos diversas, ut non æquas, III, 192 ubi vid. not. 199. diducta, diremta, divisa, jugis, montibus, Calpe et Abyla. Cf. ad v. 141, 142. 200. obsidet, claudit, terminat. --æquor, mare Atlanticum. 201. Atlas in occidentali Africæ ora ejus terminus est. --nomen Libyæ, h. Libyam ipsam proferri, longius protendi. 202. Manifesta imitatio ornatissimi loci Virg. Æ. IV, 246 sq., ubi vid. Heyne. --tracturus secum, detracturus cælum, si caput oneri subtraheret.

196. roseus quædam edd. 202. tactior Tell. tacturus Put. non improb. Lefeb., ut subducto pro sursum ducto positum sit.

Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque Erigit æternum compages ardua cervix: Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris 205 Pinea silva premit; vastant cava tempora venti, Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant; Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos, Flammiferum condunt fumanti gurgite currum. 210

203 sq. Hinc eum κίονα τοῦ οὐρανοῦ λέγουσι οἱ ἐπιχώριοι εἶναι, teste Herodoto IV, 184. Cf. Heyne l.c. 204. Erigit, fert. 206. Pinea silva Atlantis, quem Pausan. Att. 53 dicit ἄβατον ὑπὸ ὕδατος καὶ δένδρων, ἃ διὰ παντὸς πέφυκε, Ern. Cf. Heyne ad Virg. Æ. IV, 249. 207. rictu Nimboso, ore nimbis ventisque pulsato. 208. laterum cautes, h. cautes, sc. brachia Atlantis, quæ ab utroque ejus latere in mare procurrunt. --fatigant, commovent, turbant. Vid. ad v. 63. --cautes, quod Drak. monet, maria fatigant, cum undis undique inpactis resistunt et impetum fluctuum frangunt, quo sensu lassare et prædelassare dixerunt Ovid. Met. XI, 729, et Lucan. II, 618; VI, 265; IX, 453. --maria alta, mare Atlanticum, ut mox gurges. 209. Cf. Virg. Æ. IX, 913. 210. fumanti gurgite ob. vapores, quos, si procul spectes, sol tum producere videtur.

206. quassant conj. N. Heins. ad h.l. et Ovid. Fast. V, 83. Non male; modo ita poetæ placuisse constaret. Conf. tamen Heyne ad Virg. Æn. IV, 249. 208. cautes Col. quod præter Drak. et Lefeb., olim etiam probavit N. Heins. ad Ovid. Fast. V, 83, qui tamen ad h.l. conj. crates, ut ap. Ovid. Met. VIII, 806; XII, 370, 396. Virg. Æ. XII, 508, forte quia imago tum continuatur. Vulgg. fauces.

Sed qua se campis squalentibus Africa tendit, Serpentum largo coquitur fecunda veneno. Felix qua pingues mitis plaga temperat agros, Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.

211. Sub zona torrida. --campis squalentibus, ut III, 655; IV, 375; XII, 373; XIV, 591, qui nimio solis et cancri ardore exusti, sordido colore ac nitore pulverulento obducti, tristes adspectu, inornati, vel inculti et steriles sunt, ut horrens campus ap. Virg. Ge. III, 161, et στυφελὴ χθῶν ap. Apoll. II, 1007; III, 411; quam Schol. exponit τραχεῖαν καὶ σκληράν: nisi poeta simul ad serpentes respexit, quorum mentio fit v. sq. nam Libyæ humus serpentibus atris squalet, ut utar verbis Ovid. Met. XIV, 410, et Lucan. IX, 384, et squalere est voc. propr. de serpentibus v.c. II, 547, 585; III, 209; XIII, 643; XV, 139. Vid. de hoc verbo Heyne ad Virg. Ge. IV, 91; Æn. X, 314, et XII, 87. Alii, v.c. D. Heins. ad III, 655. Drak. ad XII, 373, et Ern. ad Tac. Ann. XV, 42, squalentem campum interpretantur τὸ ἄνομβρον πεδίον, ut squalens significet siccum, aridum, quemadmodum τὸ αὐχμηρὸν sit id. qd. τὸ ῥυπαρὸν vel τὸ ἄνομβρον. 212. coquitur pro tingitur, inficitur; sed vi caloris, quo id efficitur, simul expressa. 213. Felix, fertilis, εὐδαίμων. Strab. II, eadem regio. Cf. ad IV, 359. [recte IV, 357] 214. Nec Siciliæ, nec Ægypto fertilitate cedit. --Cerere Hennæa, vid. ad v. 93. --Pharos, parva Ægypti ins., cum Alexandria aggere (heptastadio) et ponte olim juncta, et notissima vel ob turrim excelsam et marmoream ejusdem nominis, a Ptolemæo Philadelpho per Sostratum Cnidium exstructam, in qua ignes nocturni erant et speculum arte elaboratum. Totam Ægyptum designat ap. Lucan. VIII, 433. Stat. Silv. III, ii, 22 al.

Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni; 215 Quîs inter geminas per ludum mobilis aures Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis. Altrix bellorum bellatorumque virorum Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.

215. exsultant equis, ut apud Virg. Æn. XI, 648, 663, exquisite de gente vaga et feroci. --gens inscia freni, quæ equos sine frenis, virga regit, ut hodie Mauri in Africa. Cf. II, 64; III, 293; XVI, 200. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 41. Lucan. IV, 682. Herodian. VII, 9. 217. lupata, seu lupi, λύκοι, frena asperrima, aculeis ferreis et inæqualibus, instar dentium lupinorum, quibus Galli utebantur ad equos feroces domandos, ut ap. Virg. Ge. III, 208. Horat. Od. I, viii, 6 al. 218. Altrix tellus, θρέπτειρα, μήτηρ, patria: quæ multa concitavit bella virosque fortes, Masinissam, Syphacem, Micipsam, Jugurtham et alios, genuit. 219. nudo ensi, μόνῳ τῷ ξίφει, ut γυμνὸς pro μόνος, D. Heins. et Drak. coll. XIII, 161, 198; Ovid. Met. XIII, 159. Lucan. III, 481; IX, 593 al. Cf. Burm. ad Petron. cap. 88. --fraudes de dolis adcipit D. Heins., ut VI, 307; XII, 52. Dausq. de veneno, quo barbari gladios et tela inficere solent, quod de Dacis et Getis ex pluribus Ovidii locis notum est. Cf. v. 322, 326, et Heyne ad Virg. Æn. IX, 773, et X, 140. Drak. comparat Lucan. VIII, 303, 304.

215. Nomades, non Numidæ, Col. more Græcorum.

Altera complebant Hispanæ castra cohortes, 220 Auxilia Europa genitoris parta tropæis. Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet, Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant: Non Eleus eat campo ferventior axis.

220. Altera, et quidem præstantissima exercitus pars erant Hispani. Cf. Liv. XXVII, 14. 221. Europa, in E. --genitoris, Hamilcaris. tropæis, victoriis. 222. Hispania præstantissimos equites et equos præbuit. Hæc quam ornate splendideque expressit! --campos hinnitibus inplet, ut ap. Virg. Ge. III, 94. 223. juga bellica, currum bellicum, cui agitando generosiores equi olim adhibebantur. 224. axis Eleus, currus in Olympiis, quæ Elide, prope Alpheum agebantur. --ferventior, celerius.

221. Europa scripti et priscæ edd. probb. N. Heins., Drak. et Lefeb., qui posterior Europa pro ex E. positum putat, ut prole VIII, 535, quem elegantem idiotismum adseruerint Jan. Gruter. in Criticis et Scalig. Lect. Anson. II, 12, p. 118, ed. Gryph. Aptius laudasset Virg. Æn. I, 167, V, 663. Propert. I, 2, 2, 4, 13; II, 31, 11; III, 17, 37, τεύχεα χαλκῷ Hom. Il. ζ, 504. Vulgg. Europæ, quo aures minus offenduntur. Europeis Tell. Europe conj. N. Heins. 222. hinc s. et Hinc juga scripti. Vulgo huic. Sed hic campos sonipes et Hinc juga Med.

Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem. 225 Namque ubi transcendit florentes viribus annos, Inpatiens ævi spernit novisse senectam, Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:

225. Hispanos olim ad αὐτοχειρίαν admodum proclives fuisse, more eorum, qui, quum natura timidi sint et melancholici, facile malis adflicti animum despondent, plures testantur v.c. Liv. XXXIV, 17, et Justin. XLIV, 2. --prodiga animæ, vitam spernens et profundens, tanquam rem vilem. conf. Hor. Od. I, xii, 38, et quæ loca Drak. laudat, Ovid. Am. III, ix, 64. Stat. Th. III, lxix, 602 (largus animæ). Claud. in Rufin. II, 183, et Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 17. Sic et projicere animam, vitam, etc. Vid. ad V, 226. Sic saxo, h.e. præcipitio mortem adcelerant Cantabri inf. III, 328 sq. Vel alio modo teste Strab. I. c. et gladio Iazyges, de quibus vid. Val. Fl. VI, 123 sq. 227. Inpatiens ævi, vitæ pertæsus, spernit, non vult, recusat, ut ap. Ovid. Met. IX, 117, et Hor. Od. I, i, 21. 228. Fati modus, vitæ, fato adsignatæ, finis et terminus, in dextra est, dextra vitæ finem imponit; h. ipsa necem sibi consciscit. Cf. III, 328. Strab. III, p. 156, 249. Montes Hispaniæ, quos veteres auctt. miris laudibus prædicant, nunc quoque omnibus metallis abundant, sed inpr. ferrum effoditur, et aurum argentumque eorum, quamdiu America utrumque copiose suppeditat, in futura fere tempora reservatur. De copia et celebritate auri Fodinarum in terris Callaicorum, Asturum et Cantabrorum, quibuscum Hannibali multæ gravesque fuerunt pugnæ, (unde debellata procul, etc. inf. IV, 59) Cf. Hens. ad Claud. Cons. Prob. v. 49; et Laud. Seren. v. 75. Withof.

Electri gemino pallent de semine venæ, Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. 230 Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus Visceribus laceræ telluris mergitur imis, Et redit infelix effosso concolor auro.

229. Electrum, ἤλεκτρον, h.l. non succinum, gemma illa ex resina, quam nos Bernstein, seu Agtstein, vocamus, sed nobilius metalli genus, cujus quatuor partes auro constant et quinta argento, ut ap. Hom. Od. δ, 73; ο, 459; ς, 295. Ovid. Met. XV, 319, al. Vid. loc. class. Plin. XXXIII, 4, s. 23, et Intpp. ad Virg. Ge. III, 522, et Æn. VIII, 402, 624. --gemino de semine, h. auro et argento. 231. Conf. egregius Ovidii locus, Met. I, 137 sqq. --Astur, etc. Comparant verba Plin. XXXIII, 4, «Plurimum auri Asturia gignit; neque in alia parte terrarum tot sæculis hæc fertilitas.» 233. Silius hunc versum, quod alios jam monuisse video, debet Statio Silv. IV, 7, 15, 16. Cf. Barth. et Gesn. ad Claud. in Cons. Mall. Theod. 41.

Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque, Quique super Gravios lucentes volvit arenas, 235 Infernæ populis referens oblivia Lethes. Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho, Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.

234. certant tibi, ut pugnare, contendere, bellare, luctari alicui. Vid. hæc verba in Ind. Id potissimum moneo, ne quis cum Drak. ad IV, 592 luctari pro obluctari positum, vel cum N. Heins. ad XIV, 454, obluctari legendum censeat. Est potius græca loquendi forma, pro certare, etc. cum aliquo, ut μάχεσθαι, vel ἐρίζειν τινὶ h. σύν τινί. --In Durio (Duero) olim aurum, quod nunc frustra in eo, æque ac in Lethe, quæritur, repertum aureumque inde sceptrum Joannis III, confectum dicitur. 235. Gravii, populus Hispaniæ Tarrac., inter Lethen et Durium. Conf. V.L. et III, 366. Ubi Silius Gravios violato, h. corrupto nomine Graium, adeoque quasi Graios dici, et Græcorum coloniam esse memorat; captus forte perverso Romanorum studio et more, urbium populorumque nomina et origines a Græcis repetendi, de. quo vid. Heyne Exc. IV, ad Virg. Æn. VII, p. 118 sq. ed. prior. Sed vera quoque historia subesse potest: nam Diomedem certe, priusquam in Italia consideret, in Hispaniam venisse, testatur Dionys. Per. v. 483 sqq. quem Silii narrationi III, 366 sq. favere jam monuit Drak. ad XVI, 368: Nollem itaque Cellario miram oscitantiam, et poetæ turpem errorem exprobrasset Lefeb., qui non minus turpiter errat, putans, veteres Grabios esse Sarmatas, seu Scythas, quorum nomen hodie supersit in Polonia et Germania, ubi plura loca nomine Grabow, et Sarmatas in Hispania memorari III, 384. Ab iisdem nomen Graviscæ, seu Grabiscæ VIII, 475, deducendum putat, ut alia passim. --lucentes, aureas. Terra tam agri, quam vini culturæ idonea. 236. Lethes, ὁ Λήθης (vel ὁ τῆς Λήθης Strab., Oblivionis fluvius Plin.), qui et Limæas, Limæa, Limeas, Limia et Limius, nunc Lima vocatur, Hispaniæ citerioris, seu Tarrac. fl., inter Durium et Minium, diversus ab inferorum fluvio, qui Lethe, Λήθη, femin. genere, ἀπὸ τῆς λήθης, h. ab oblivione, dicitur. Lusitani Celtici, Guadianam s. Anam fl. adcolentes, illum cum Turdulis, bell; sociis, olim trajecisse, deinde, orta ibi seditione, ducem communem amisisse, et tandem offensionum oblitos terræque amœnitate captos, sedem eo loco communem stabilemque fixisse perhibentur: unde fluvius ille, æque ac Lethe apud inferos, (unde referens obliv. I. L.) vi aquis propria, patriæ rerumque præteritarum oblivionem inducere credebatur et Oblivio nominari solebat. Quam diuturna et constans hæc fama fuerit, vel ex eo patet, quod D. Junius Brutus, A.U. DCXVII pro consule huc missus, milites nec precibus nec minis ad flumen illud transmittendum inpellere potuit. Vid. Flor. II, 17. Liv. Epit. LV. Mel. III, 1. Ptol. II, 6. Plin. IV, 22 s. 35. Plutarch. Qu. Rom. p. 272. Strab. III, p. 153, C; et Appian. de reb. Hispan. c. 71 sqq. ubi vid. Cl. Schweighæus. T. III, p. 295 sq. 237. Cereri indocilis, ut XI, 11. 238. Palladia arbore, Palladi sacra, oliva. Conf. III, 324, 405, ubi vid. not. --Olea non alia major in Bætica arbor, Plin. XVII, 12.

234. Hic recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins. 235. Gromos vel Grumos e c. Ox. (cujus alia excerpta, quæ Drak. possidebat, et Groinos habebant) et Gronios ex Put., quocum ed. Med. congruit, ad marg. Silii notavit N. Heins. Vossius ad Mel. III, 1, p. 228, monet, h.l. in melioribus Silii libris, quos vellem nominasset, Grovios inveniri, quam lectionem, in MSS. quoque Melæ, Plin. IV, 20 s. 34, et Ptolem. III, 6 (ubi Γρούϊοι) expressam, non improbat N. Heins. ad III, 366, ubi tamen omnes libri constanter vulgatam tuentur, excepta ed. Veneta, quæ Gravidos habet, manifesto operarum errore: nam h.l. Gravios exhibet.

Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno, Utque dati rerum freni, nunc arte paterna 240 Conciliare viros; armis consulta Senatus Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem, Primus iter carpsisse pedes, partemque subire, Si valli festinet opus: nec cetera segnis, Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat 245 Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;

239. Tyrio tyranno. Hannibali, cujus indolem et naturam iisdem fere coloribus adumbrat Liv. XXI, 4 240. arte paterna; πολλὰς πόλεις τῇ πειθῷ προσηγάγετο, de Hamilcare Diodor. XXV, 2. --partem laboris, operis.

240. Atque frustra emend. Lef. 241. Non deserenda videtur vulgaris distinctio, Conciliare viros armis, c. S. V. n. donis, h. nunc populos ad belli societatem sollicitare, nunc, etc. nunc scita pro consulta conj. Dausq. Sed vid. Gron. ad Liv. III, 37. 246. Alternum pro Naturæ malebat N. Heins.

Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ Insignis sagulo duris certare maniplis: Celsus et in magno præcedens agmine ductor Imperium perferre suum: tum vertice nudo 250 Excipere insanos imbres cælique ruinam.

247. turbæ Libyss., militum gregariorum. «Multi sæpe militari sagulo opertum, humi jacentem inter custodias stationesque militum conspexerunt», Liv. XXI, 4. 248. duris certare maniplis, patientia et laboribus certabat cum milite, molestiis ærumnisque adsueto et ad bellum indurato. 251. insana dicuntur magna, vel quæ modum excedunt, ut ap. Virg. Æn. II, 776; VI, 135 al. cf. ad v. 2, 58 et 101. Burm. ad Val. Fl. I, 605; II, 525; IV, 641, et, quos Drak. laudat, Barth. ad Stat. Th. I, 367, et Intpp. ad Plaut. Trin. III, 2, 47. Valetudinis προξένους, insalubres imbres intelligit Dausq., eodemque sensu Sardiniæ montes insanos (Liv. XXX, 39 et Flor. II, 6, 35), dictos putat. --cœli ruinam, ut XII, 630, ventum ac procellam, vel tonitru: nam, quod Drak. monet, quum tonat, Jupiter, vel cælum et æther ruere dicitur. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 324, et Æn. I, 129. Heins. et Burm. ad Val. Fl. I, 663; VIII, 334. Broukh. ad Prop. I, viii, 7. Jani ad Horat. Od. I, xvi, 12. Burm. ad Phædr. IV, xvii, 24. Possis etiam grandinem, vel pluviam, quæ de cœlo ruit, seu decidit, intelligere, ut VI, 322, et ruina grandinis apud Lucretium, libro VI, versu 155.

246, 247. Ita distinguit Drak., ut sensus sit, Hannibalem noctu interdum vigilasse, interdum in terra nuda cubasse, sed semper armatum. Vulgo post armis colon, et post humi comma ponunt: quod posterius certe non spernendum videtur. Vid. not. 248. Insigni quædam edd. Incinctus sagulo corrig. N. Heins., refrag. Drak., qui monet, Pœnis sinus cingere inadsuetum fuisse ipsosque propterea passim discinctos vocari (vid. ad II, 56), Silii vero mentem esse, Hannibalem hoc præter reliquos duces insigne habuisse, quod gregarii militis habitu semper usus fuerit, quod etiam memorant Liv. XXI, 4; Frontin. Strat. IV, 3, ex. 7; et Saresb. Polycr. V, 7. [“ad II, 56”: in Not.] 250. par ferro, tanquam dignius tanto duce, suspic. Barth. Adv. XLIII, 5. 251. ruinam scripti et primæ edd. Vulgo ruinas; non male, conf. Virg. Æn. III, 571 al.

Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur, Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes Turbato transiret equo: nec pulvere fessum 255 Agminis ardenti labefecit Sirius astro.

252. Sæpe in ipsa tempestate equo vectus conspiciebatur. 253. Torquentem tela, ut Διὸς βέλος dixit Pind. et βέλος ἐνέσκηψε θεὸς Herod. 254. Cf. Lucan. I, 151. Sed poeta h.l. tumet. --Vulgari sententia, impulsu nubium a ventis, qui in tempestate dominantur, facto ignes elici putabantur, unde ap. Virg. Æn. II, 648. --venti Fulminis, et ib. VI, 594 turbo pro fulmine; ap. Claudian. Rufin. II, 222. madidis elisa tonitrua Coris; Ern. 255. Turbato equo, consternato, ap. Virg. Æ. VII, 767.

252. exterritus Astur Ox. et Put. cum priscis editis, prob. Barth. Adv. VII, 15. Sed exquisitior est lectio Col., R. 2, et al. edd., exercitus Astur, pro Asturicus, h. Hispanicus, ἁπλοῦν et ἐθνικὸν ἀντὶ κτητικοῦ, simplex pro possessivo, ut exercitus Scytha dixit Claud. Eutrop. I, 508. Astur equus Martial XIV, 197. Ἕλληνα πόλεμον Thucyd. ap. Thom. Mag. Ἕλληνα στρατὸν, Σκύθην οἶμον, Ἄραψ τέκτων, ἄνθρωπον ἦθος, Κυζικηνὸς, Τυρσηνοὶ et similia alii, ut monent D. Heins. et Drak. ad h.l. et XVI, 180, cf. not. ad v. 14. Bentl. ad Hor. Od. I, 22, 2; II, 13, 8. Broukh. ad Prop. I, 11, 30. Scalig. ad Virg. Culic. p. 5. Merul. ad Enn. Ann. 1, p. 42. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 310. Heins. ad Claud. R. Pros. I, 17, ad Ovid. Fast. IV, 362; V, 683, et inf. III, 339; XVII, 11, al. exerritus Tell. 254. ventorum ex flatibus edd. recentt.

Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit, Candentique globo medius coquit æthera fervor, Femineum putat inventa jacuisse sub umbra: Exercetque sitim, et spectato fonte recedit. 260

258. medius fervor, m. dies, seu meridies, quo tempore sol medium cæli spatium tenet, μέσον οὐρανον ἀμφιβεβήκει, Il. θ, 68; π, 777. Vid. Burm. ad Val. Flacc. III, 482, et ad Phædr. III, xix, 8. --Candenti globo solis, ut ap. Virg. Æ. VI, 725. 260. Comparant Curt. VII, 5, 9 sq. et Lucan. IX, 591 sq. --Exercet sitim, h. exercet se in siti perferenda, tolerat sitim, ut ex. curas, XI, 374. Vid. ad v. 675.

258. æquora priscæ edd., h. campos, propr. apertos et æquabiles. ut passim; vid. Ind. 259. umenti j. s. umbra Col., unde humenti edidit Drak. et uventi conj. N. Heins., ut II, 469; III, 522; VII, 650; VIII, 227, 451, 460; IX, 30; XI, 510. Non ignoro quidem, sæpius propter rorem noctem humidam ejusque umbram humentem dici v.c. II, 469. Virg. Æn. II, 8; III, 589 (ubi vid. Cerda et Heyne) IV, 7, 351; V, 738, 835. Id vero ab h.l. alienum est, et horrenti potius refingerem, nisi satis apta esset vulgaris lectio, umbra arboris inventa, h. casu oblata, obvia, ut monent Burm. et Lefeb.

Idem conreptis sternacem ad prælia frenis Frangere equum, et famam letalis amare lacerti; Ignotique amnis tranare sonantia saxa, Atque e diversa socios arcessere ripa.

261, 262. equum sternacem, ferocem qui facile equitem sternit, effundit: ut ap. Virg. Æn. XII, 364. --Frangere equum, ejus ferociam, h. domare, ut fr. iram, vim, furorem, gentem, urbem, etc., ἐπιγνάμπτειν κῆρ Hom. Il. α, 569; ἐνικλᾷν νόημα Il. θ, 408; στρατηγοὺς κλαστήσεις Aristoph. Equit. p. 596. Drak. laudat Senec. Herc. fur. v. 31, et Gronov. ad Senec. Herc. Œt. v. 20. 263. lacerti letalis, ut fatiferæ juvenis dextræ, v. 641. --lacerti, jactus eo inpulsi, ut XVI, 562. 264. tranare amnis saxa, h. amnem, in quo sunt saxa sonantia, fluctibus adlisis, ut apud Virg. Æn. I, 200; VI, 551.

262. Fingere conj. Ulit. ad Grat. Cyneg., ut ap. Horat. Ep. I, 2, 64, et Macrob. Sat. VI, 2, conf. Bentl. ad Horat. Od. III, 6, 22, et Burm. ad Petron. c. 128. Sed vid. not. flammam R. 3, frameam conj. N. Heins. novandi prurigine. 264. Atque e diversa scripti cum Parm. Med. Bas. et al., h. adversa, obposita, contraria, ut, monente Drak., VIII, 351; XIV, 77. Sallust. Cat. 5. Curt. IV, 4, et aliis locis, quæ excitavit Broukh. ad Prop. I, 3, 31 et ad Tibull. IV, i, 45. Vulgo Gaudet et adversa, verbis forte e v. 270 conflatis. socios, non populos, scripti cum Parm. et al. edd. accersere Col. et omnes libri a Lefeb. consulti, ut XI, 204; XIII, 160 al. Tirones consulant Cl. Schelleri præc. stili bene lat. T. I, p. 38. [“XIV, 77” recte XIV, 76]

Idem expugnati primus stetit aggere muri; 265 Et quoties campo rapidus fera prælia miscet, Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.

265. agger, quidquid altum est (Anhöhe), v.c. vallum et murus, inf. v. 308, 368, 373, 418; VIII, 629. Virg. Æn. VII, 159 agger ex terra lignisque confectus, cui turris rotata imponebatur, v. 348. --aggeres murorum Virg. Æn. X, 24, 144; XI, 381, a. viæ ibid. V, 273; a. fluminis h. ripa inf. X, 92; a. æquoris, h. fluctus, XVII, 275. 267. Sparsit ferrum, huc illuc gladium movit; nisi malis, tela jecit, misit, ut XI, 390. Virg. Æn. XI, 650; XII, 50. Sic et fundere, II, 109; V, 655; VII, 647; βέλεα χέειν Hom. Ill. ο, 590. [“XI, 390” recte XI, 388] --rubet sanguine effuso. --limes, conf. IV, 463, 464; IX, 378, 379; et, quem Silius his locis imitatus est, Virg. Æn. X, 513, latumque per agmen ardens limitem agit ferro, etc.

267. lato Nut. et al.

Ergo instat fatis, et, rumpere fœdera certus, Quo datur, interea Romam comprendere bello Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris. 270 Prima Saguntinas turbarunt classica portas, Bellaque sumta viro belli majoris amore.

268 seq. Poeta res prius ab Hann. gestas omittit, quia poeticam tractationem non admittebant. --instat fatis, ut addere cursum fatis, XII, 45, fata irritare, V, 234 et fato urgenti incumbere ap. Virg. Æn. II, 653. Conf. ad II, 407. --fœdera vid. ad v. 294 270. extremis terris, in Hispania, obpugnatione Sagunti. --pulsat Capitolia, δεινῶς ut II, 303. 272. Bella sumta, quæsita et adrepta, vel simpl. inchoata, suscepta ut XIV, 296. Conf. Burm. et Cuper. ad Petron. c. 89 et 122. Gron. ad Stat. Diatr. c. 57. Heins. ad Ovid. Epist. XVI, 371. In causam belli Saguntus delecta est, Flor. II, 6.

268. erumpere fœdera e R. 2 in contextum recepit Lefeb. coll. XIII, 865 et Virg. Æn. I, 580, ut sit, omnino et impune solvere. Verbum erumpere non sexto, sed quarto casui nonnunquam jungi, nemo negabit. Sed quis umquam erumpere fœdera dixit? 269. Quo Col. Vulgg. certus. Qua datur cet. vallo mallebat N. Heins. pro bello, quod voc. mox bis sequitur. 271. Saguntinas, non Sagunthinas, in priscis edd. et marmm. Σαγοῦντος Steph. Σαγοῦντον Ptol. Σάγουντον Strab. III, p. 159 et 167. Sic et in optimis membrr. Livii aliorumque, refrag. Schotto ad Aurel. Vict de vir. illustr. c. 42.

Haud procul Herculei tollunt se litore muri, Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen Conditus excelso sacravit colle Zacynthos. 275 Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.

273. Poeta egregie describit originem, situm et fata Sagunti, urbis Hispaniæ Tarrac., ubi nunc Murviedro h. Muri veteres, in regno Valeniciæ. Conf. Liv. XXI, 6... 15, et Polyb. III, 17 seq. --Haud procul litore maris mediterr. vel Balearici, a quo alii bis mille passibus, alii v.c. Liv. et Polyb. ll. cc. septem stadiis Saguntum distare memorant. --muri Herculei, h. Saguntini, quos ab Hercule exstructos esse (cf. v. 505; II, 507, 654) et ab ejus comite, Zacyntho, nomen adcepisse, poeta comminiscitur. 274. jugo crescente, colle adsurgente. --Clementer ut ap. Tac. Ann. XIII, 38, et Germ. I. 275. Conditus, sepultus. Cf. II, 581 seqq. --sacravit pro vulg. dedit, ut ap. Virg. Æn. XII, 141. --Zacynthus, Dardani f., a quo Zacynthus insula et urbs dicta, notus est ex Dionys. I, 50. Pausan. Arcad. c. 24, p. 491 et Steph. Byz. in Ζάκυνθος. Alii, v.c. Strab. III, p. 110, ducti eadem nominis similitudine et more, origines populorum urbiumque a Græcis repetendi (vid. ad v. 235), Saguntum a Zacynthiis conditam tradunt, a quibus Silius urbem potius auctam esse v. 288 sq. memorat. 276. Alii Geryonis cædem Herculi Tyrio tribuunt. Sed poetæ omnes, quamvis diversissimæ indolis, fabulas in Herculem Thebanum transferunt. Vid. Heyne ad Apollod. p. 325 sq. --Alcidæ v. Heyne ibid. p. 338 sq. --remeabat Thebas, ut venere lacus, IV, 763 et similia, quæ, ut semel tironum causa id moneam, respondent Gr. ἔρχεσθαι, ἀπάγεσθαι, οἴχεσθαι, πορεύεσθαι, παραγίνεσθαι, ἥκειν πόλιν, etc., omissa præpos. εἰς vel κατὰ et πρὸς. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 2. Spanhem. ad Callim. in Pall. 18. 277. cælo ferebat, ad cælum efferebat facta Herculis. Vid. Heynium ad Virg. Æneid. lib. X, 548. Dixerat ille aliquid magnum... cæloque animum fortasse ferebat.

275. Zacynthos, non Zacynthus, scripti et primæ edd. h.l. et v. 290, conf. Virg. Æn. III, 270. Zazynthus Dausq. et al. perperam. Gr. Ζάκυνθος. 277. facta, non fata, Colon. cum R. 3. Parm. Med. gerebat R. 1, male, quoniam mox sequitur.

Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras Armarat, ternaque caput cervice gerebat. Haud alium vidit tellus, cui ponere finem 280 Non posset mors una viro, duræque Sorores Tertia bis rupto torquerent stamina filo.

278. Hæc ad vim et magnitudinem Geryonis exprimendam valent; vid. Jani ad Horat. Od. II, xiv, 8, et Heyne ad Apollod. p. 385 sq. cf. inf. III, 422; VI, 629; XIII, 200 sq. Ceterum simile monstrum, Herilus, eodem fere orationis colore describitur a Virg. Æn. lib. VIII, v. 563 seq., cui tres animas... mater... dederat, terna arma movenda. --Paria quidem de Herilo refert Virgil. Sed tellus h.l. sola Hispania esse videtur; Withof. 281. duræ sorores, ut XIII, 74, et tristes s. ap. Tibull. III, 3, 35 (ubi vid. Broukh. et Heyne) h. Parcæ severæ, inexorabiles.

281. virum malebat N. Heins. quod nollem tanto viro excidisset. Nam haud alium... cui viro est exquisitior loquendi ratio pro, haud alium virum, cui; ut apud Horat. Sat. I, 10, 16, et alios passim.

Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor Armenta ad fontes medio fervore vocabat, Quum tumidas fauces adcensis sole venenis 285 Calcatus rupit letali vulnere serpens; Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.

284. medio fervore, die, ut medio æstu dixit Virg. Ge. I, 297. --Armenta... vocabat; conf. Virg. Æn. VII, 663, et ibi Heyne. vocabat, ducebat. 285. fauces tumidas veneno refer ad serpentem, qui eas rupit (immani fauces diduxit hiatu inf. III, 194) letali vulnere, ut vulnus letale infligeret Zacyntho, non ad Zacynthum; de quo dubitasse mireris virum doctum in N. Allgem. deutsch. Biblioth. T. VIII, P. II, p. 418. --letali vulnere ad vulnus letale infligendum. 287. Inachium virum Zacynthum, Græcum, ab Inacho, primo Argivorum rege.

283. Hinc, non Hic, scripti, h. a quo sc. Geryone, et hoc pro cujus, ut unde et Gr. ὅθεν pro ἐξ οὗ. Drak. laudat III, 106. Terent. Adelph. III, 3, 7, et Hecyr. II, 2, 4. Sallust. Jug. c. 14. Serv. ad Virg. Æn. I, 6; VIII, 71, et Bentl. ad Horat. Od. I, 12, 19.

Mox profugi ducente Noto advertere coloni, Insula quos genuit Graio circumflua ponto, Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos. 290

288. Noto pro quocumque vento: alioquin poeta Eurum potius nominasset. 289, 290. Insula Zacynthos, ex adverso Elidis, in Ionio mari, inter Strophades et Cephaloniam sita, et olim etiam Hyrie dicta, nunc vero Zante. cf. Plin. IV, 12, et Heyne ad Virg. Æ. III, 270, et ibid in Exc. I, p. 345 edit. prior. Ex eodem loco Virg. v. 272 Silius. --Laërtia regna petiit.

288. advenere emend. D. Heins. Male! Advertere sc. se. h. advertebantur, (vid. not. ad v. 539) vel potius advertere sc. navem, proram, terræ, litori, ut adpellere et Gr. ἀνάγειν, κατάγειν, ἐπανάγειν, ἐλαύνειν, προσβάλλειν, ἐμβάλλειν, εἰσβάλλειν scil. τὴν ναῦν ap. Luc. V, 3. Joh. VI, 19. Eurip. Cycl. 99, et Bacch. 1043. Thucyd. II, 47. Aristoph. Equ. 599 et Ran. 208. Polluc. I, 9, al. Sic et advertere scil. mentem, προσέχειν, ἐπέχειν, προσποιεῖσθαι scil. τὸν νοῦν. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 35; VIII, 101. 290. ausit Put. hausit R. 3. aluit Parth.

Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes, Sedis inops; misit largo quam dives alumno, Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen. Libertas populis pacto servata decusque Majorum, et Pœnis urbi imperitare negatum. 295

291. Saguntum amplificavit colonia ab Ardea eo deducta. Conf. Liv. XXI, 7. --Daunia pubes, Rutuli, seu Ardeates, sic dicti a Dauno, Turni patre; a quo diversus est Daunus, priscus Apuliæ Dauniæ (Capitanatæ, seu Luceræ provinciæ) rex, Diomedis socer (Strab. V, p. 283 seq. Plin. III, 11. Tzetz. ad Lycophr. p. 60), unde Apulia Dauni arva, IV, 556, Daunia tellus, VII, 157, et Daunia regna, IX, 499. Tota vero Italia passim Daunia et Romani Daunia pubes, V, 631 et Dauni nepotes, IV, 504, dicuntur. Cf. Heyne Exc. VII, ad Virg. Æn. VII, et Cluver. Ital. ant. III, 5, p. 970 sq. 292. Sedis inops, misit, etc. Conf. v. 667 et ad VIII, 361. --Sedis inops hominum multitudine abundans, quam Ardea urbs non caperet; Ern. Pars Ardeatium, ob nimiam incolarum frequentiam, unde seditiones, potentiorum dominatus et factiones plerumque oriuntur, urbem patriamque deseruisse censenda est. Ver sacrum, ἔτος ἱερὸν, in causa fuisse suspicatur Lefeb. Cf. Heyne Op. acad. Vol. I, p. 296 seq. 293. viris, Dauno inpr. et Turno, ejus filio. --nunc Ardea nomen, nil præter nomen superest. Silius hæc mutuatus est a Virg. Æn. VII, 411, 413 ubi vid. Heyne in V.L. Quoad verba Drak. et alii cf. VI, 478; X, 583. Ovid. Met. XV, 430. Liv. V, 18; VII, 29. Catal. Pithœi, III, pr. Mel. II, 3. Cfr. Heins. ad Vellei. Pat. II, 30 et Liv. XXIX, 1. 294. Cum Hasdrubale (Hamilcaris in Hispania successore, XIII annis post finem b. Punici I, A.U.C. 526, a. Chr. 228) fœdus «renovaverat populus Rom., ut finis utriusque imperii esset amnis Iberus,» Liv. XXI, 2. Conf. infr. v. 480, 643; II, 449 seq. Flor. II, 6, ubi vid. Duker. p. 288. Polyb. II, 13; III, 21, 27. Sagunto dein obpugnata, Romani, Pœnos perfidiæ arguentes, responsum ab his tulere, Hasdrubalis fœdus non ratum a Senatu Carthag. factum, nec in eo Saguntum, versus occidentem ab Ibero situm, exceptum fuisse, cum de sociis utriusque populi, qui cis Iberum habitarent et qui tum essent, non de iis, qui, ut Saguntini, post pacem futuri essent, cautum fuisset. Conf. Liv. XXI, 18. Polyb. III, 29. Appian. Hisp. c. 7. Hannib. c. 2, et Pun. c. 6 et 67, ubi vid. Cl. Schweigh. et Heyne in Commentatt. de fœderibus Carthagin. cum Romanis, in Opusc. Acad. T. III, inpr. p. 73 sq.

294. populi Put. 295. at Pœnis corrig. Modius et Dausq. ubi imp. Col. et Put. Hinc postquam pro ubi in contextum vulgg. edd. e glossa irrepsisse suspicor. Sed urbi recte, puto, emendavit et post negatum pro commate punctum posuit N. Heins.

Admovet abrupto flagrantia fœdere ductor Sidonius castra, et latos quatit agmine campos. Ipse caput quassans circumlustravit anhelo Muros sævus equo, mensusque paventia tecta, Pandere jamdudum portas ac cedere vallo 300 Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;

296. flagrantia cupiditate pugnandi. 297. castra, copias. --Verba latos quatit agmine campos refer simpl. ad incessum equorum et agmen in campos eductum, vel simul ad agrorum vastationem incolarumque perturbationem; (cf. Intp. ad Virg. Æn. VIII, 596 et XI, 513) nam Livius XXI, 7, Hannibal, ait, infesto exercita ingressus fines, pervastatis passim agris, urbem tripartito adgreditur; Ern. 298. caput quassans, iratus, ut ap. Virg. Æn. VII, 292. 299. mensus oculis. 301. longe esse eleganter pro, inutile esse, nihil juvare, ut contra adesse aliqui, παρεῖναι, pro opem ferre Drak. ad XVII, 80 laudat Passerat. ad Prop. I, 7, 17. Burm. ad Petron. c. 58. Gronov. ad Senec. Hippol. v. 974. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 435, et Freinshem. Ind. in Flor. Add. Heyne et Cerda ad Virg. Æ. XII, 52. Intpp. ad Flor. II, 6. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, v, 2. 302. Ausoniam, fœdus et auxilium Rom.

297. latos q. a. campos Col. et Oxon. cum ed. Ald. in marg. Proprie agmen vel equi potius campum quatiunt; quo spectant exempla a N. Heins. congesta. Vulgg. lætas q. a. causas, quæ Marsus interpretatur: quærebat, Dausq.: movebat causas belli Romanis inferendi. Latias causas Parm.

Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer Intorto sancit jaculo, figitque per arma 305 Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.

303. fidem, promissa, pacta, vel etiam auxilium. --Deos, fœderis testes, seu religionem et sanctitatem fœderis. 304. Verba, quæ modo dixerat, sancit, confirmat, ut ap. Virg. Æ. XII, 200. 305. jaculo Intorto, quo hostilitatis initium fecit. Conf. IV, 134 et Virg. Æn. IX, 52, 53. 306. Stantem, pro muro, h. in muro, ut ap. Virg. Æn. IX, 575.

306. minitantem vana Caicum Col. h. μάτην ἀπειλοῦντα, vel, monente D. Heins., μάτην πομπεύοντα καὶ λοιδοροῦντα, sine effectu ullo conviciis hostes proscindentem, et multa quidem jactantem, nihil vero præstantem, conf. XII, 662. Horat. Sat. II, 3, 9 et Ep. I, 8, 3. Ita nihil amplius est, quod in h.l. nos morari possit: sed magna hic est varietas lectionis, quæ quomodo ex his verbis orta videri queat, vix adparet. monstrantem membra Bas. Gryph. al. monstrantem tela Nut. motantem membra quidam libri. mutantem membra Put. R. 3. Asc. nutantem membra Ox. Cell. al. mutantem verba, altercantem, convicia facientem, malebat Victorius ad Varr. R. R. II, extr. Melius nudantem membra olim emend. Heins. ad Claud. bell. Gild. v. 281; ut XIII, 211; XVII, 445, et ap. Virg. Æ. V, 586. Possis et refingere sudantem membra, vel minitantem magna, μεγάλα, ἔπος μέγα vel turgentem vana et muro atque tumentem vana, ut XVII, 434, et ap. Virg. Æn. XI, 854. Caicum Col. cum Med. et Parm. Recte: nam Silius, Maronis exemplo, nomina militum non modo ab insulis, populis et urbibus, sed etiam inpr. a fluviis, et plerumque ejus regionis, unde orti sunt, repetere solet. Sic Tagus, Durius, Galæsus, Sicoris, Bagrada, Cydnus, Rhyndacus, Farfarus, Metaurus, Padus, Symæthus, Mincius, ut alia omittam, sunt nomina fluviorum, quæ in virilia convertit. cf. Gronov. Obss. IV, 18. Caïcus vero, Κάϊκος, est Mysiæ Phrygiæque fl. satis notus vel ex Virg. Ge. IV, 370 et præterea militis nomen ap. Virg. Æn. I, 183; IX, 35, et Val. Fl. VI, 688. Caycum, Naicum et Vaicum alii.

Concidit exacti medius per viscera teli; Effusisque simul prærupto ex aggere membris, Victori moriens tepefactam retulit hastam.

307. medius teli, h. ita transfossus, ut æqua pars teli et a fronte et a tergo promineret, ut medius alni, XIV, 481, vid. Gronov. ad Liv. XXVIII, 6, ad Senec. Consol. ad Marc. c. 16. Heyne ad Virg. Æn. IV, 663 in V.L. --exacti, transacti, trajecti. Vid. Ind. et Gronov. ad Senec. l.c. et in gustu ad Stat. Th. VIII, 468. --exacti teli medius, exacto per media viscera telo, vel mediam partem teli corpore tenens, hinc mucrone, hinc capulo promiminente; Ern. coll. Ovid. Met. XII, 484. 308. aggere, muro. Vid. ad v. 265.

307. exacti medius teli scripti et priscæ edd. ante Nycandrum, qui in Juntina primus edidit injecto medius telo. 309. retulit, non rettulit, Col. ubivis, prob. Drak., qui monet, syllabam re in verbis compositis, quæ a consona incipiunt, apud veteres ancipitem fuisse, ut contra brevem in iis, quæ hiatus vitandi causa literam inserebant, ut in redeo, redoleo, aliisque; cf. Broukh. ad Prop. IV, 8, 44. Heins. ad Ovid. Epist. XIV, 46. Doctrinam Drak. falsam esse h.l. monet Schrader in Emendatt. libro Præf. p. XLIII, ubi docet, ab optimis poetis primam syll. verborum refero, reperio, repello semper produci in præs., et conripi in præter. temp.

At multo ducis exemplum clamore secuti 310 Involvunt atra telorum mœnia nube. Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque Ora duci portans, ceu solus bella capessit.

311. nubes poetis metaphor. dicitur multitudo, inpr. avium, quæ instar atræ nubis aerem secant et tenebris quasi involvunt, ut II, 37; IV, 553; VI, 336. Virg. Ge. IV, 60. Æn. VII, 705; VIII, 637. Sic et nimbus (vid. Ind.), telorum tempestas ac ferreus imber, Æn. XII, 284. grando telorum et lapidum, tela pluunt, Gr. νέφος γεράνων Anthol. III, 25. Epigr. 60. ψαρῶν Hom. Il. ρ, 755. πεζῶν Il. δ, 274. Τρώων Il. π, 66, et doctius νέφος πολέμοιο Il. ρ, 243 et Pind. Nem. X, 16, unde nubes belli, V, 379; XVI, 651, et ap. Virg. Æn. X, 809 (ubi vid. Cerda et Heyne), et nubes simpl. pro bello inf. VII, 84. Cf. Weitz. ad Val. Fl. I, 396. 312. Quisque ante ducis oculos tam fortia facta edit, tamquam solus pugnaret. Contra dixit Val. Fl. VI, 200, mixta perit virtus, h. in tanta militum multitudine facta singulorum dignosci non possunt.

313. capessit scripti et editi ante Martin Herbipol., quo præeunte editores recentt. capessat substituerunt.

Hic crebram fundit Baliari verbere glandem, Terque levi ducta circum caput altus habena 315 Permissum ventis abscondit in aere telum. Hic valido librat stridentia saxa lacerto: Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.

314. fundit, χέει, jacit, emittit. Drak. monet, fundere esse voc. propr., quoniam teste Isidoro Orig. XVIII, 10, «funda dicta eo, quod ex ea fundantur lapides, id est, emittantur.» --Baliari, conf. III, 365. --verbere scil. fundæ, quæ verberatur, mittitur, ut ap. Virg. Ge. I, 309. 315. Verba Maroniana; vid. ad Æn. IX, v. 587, vol. IV, nost. edit. Ed. 317. Hic, ille, librat, jacit, mittit. Proprie a fluctuante libræ motu sursum deorsum movere denotat, unde passim de avibus adhibetur, quæ alas ita movent. Vid. Ind. 318. nodo, amento, loro hastarum et jaculorum, cujus ope fortius vibrantur. Vid. Ind., Eurip. Androm. v. 1132. Lips. Poliorc. IV, 5. Barth. ad Stat. Th. IV, 153. Drak. adscripsit verba Isid. Orig. XVIII, 7, «Lancea est hasta amentum habens in medio: dicta autem lancea, quia æqua lance, id est, æquali amento, ponderata vibratur.»

314. Baliari pro Baleari ubivis reposuerunt N. Heins. et Drak., quoniam Baliaris III, 365 in Col., Βαλιαρίδες in Steph. Byz., Βαλλιαρίδες in Strab., et Baliares, teste Tenull., in plerisque MSS. Frontini II, 3, 16, reperiuntur. cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 199. Plerumque tamen Græcis Βαλεαρεῖς dicuntur. 316. adscendit scripti, accendit conj. N. Heins., quod impense arridebat Drak. coll. Virg. Æ. IX, 588. Stat. Th. X, 528. Ovid. Met. XIV, 825, et Lucan. VII, 512. Uterque tamen profitetur, vulgatam bene se habere, ut sensus sit, glandem funda emissam tam alte evolasse, ut aciem oculorum effugerit.

Ante omnes ductor, patriis insignis in armis, Nunc picea jactat fumantem lampada flamma, 320 Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat: Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:

320. Conf. Virg. Æn. IX, 535. 322 sq. vid. ad v. 219. --hydro, serpentum veneno. --bis noxia, vulnere et veneno. Stat. Th. VIII, 418 formidandæ non una morte sagittæ. --bis noxia, cuspide et veneno. Drak. comparavit Ovid. ex Ponto, I, 2, 17. Claud. Laud. Stilic. I, 351. Sidon. Apoll. V, 407. Iscan. bell. Troj. VI, 233. 323. Contendit nervo, arcu, quem nervo, νευρῇ, intenderat, emittit. conf. Heins. ad Virg. Æ. V, 520. --fraude ut v. 219.

323. venenis pro pharetræ Tell.

Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris, Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno 325 Fundit apud ripas inopina binominis Histri.

325. acuere veneno imbuere, ut ap. Virg. Æn. IX, 773, armare veneno ferrum; Ern. gaudent emend. Livin. patrio veneno, ut ap. Claudian. B. Get. 237. Colum. X, 406, et Virg. Æn. XII, 857, ex ingeniosa emendat. Schraderi in Observatt. p. 18, ubi conj. Armatam sævo patrii quam felle veneni, etc. Withof. h.l. emendat. Spicula, quæ patrio gaudet tinxisse veneno, fundit, etc. coll. II, 610, et Ovid. ex P. IV, 10, 31. Sed ita nodus ferro secatur. --binominis Histri, ut ap. Ovid. ex P. I, 8, 11, et Stat. Silv. V, 1, 90, nam idem fluvius veteribus a fonte usque ad Mœsiam, quod b. Kolerus putabat et forte Mela II, 3 extr.; vel, teste Plin. IV, 24, ad Illyricum, vel denique, si fides habenda Agathem. Geogr. II, 4, Vindobonam usque Danubius, et inde, donec Pontum Euxinum influit, Hister seu Ister dicebatur. [326.] Dacia, in qua Getæ habitabant, hod. Moldavia, Valachia et Transilvania.

325. qui pro quæ vel invitis libris scribendum videtur, judice etiam N. Heins., nisi malis, gaudet fucasse, ut ap. Virg. Ge. II, 465.

Cura subit, collem turrita cingere fronte, Castelloque urbem circumvallare frequenti. Heu priscis numen populis, at nomine solo In terris jam nota Fides! stat dura juventus: 330 Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.

327. collem cf. v. 274. --turrita fronte, aggere, cui turres imponuntur. Cf. v. 331, et Lucan. III, 455, 456. 329. ut ap. Virg. Æ. VI, 879. Nota autem est Fides prisca, cana, antiqua. 330. dura juventus, infelix, dura patiens.

329. at, non ac, Col.

Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto, Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes Intendunt vires; adductis stridula nervis Phocais effundit vastos ballista molares, 335 Atque eadem, ingentis mutato pondere teli, Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.

332. Ausonia Saguntus Modio et Barth. est Romanis addicta eorumque partes secuta Conf. IV, 650, 703. Ab Ardeatibus exstructam interpretatur N. Heins. prob. Drak., qui monet, Saguntum duplicis originis, partim Græcæ, ab Hercule Thebano et Zacynthiis, partim Latinæ, ab Ardeatibus repetitæ, fuisse, et h.l. Ausoniam, Latinam, in laudem, sed III, 178, Graiam per contemtum dici, ut Neapolin Graia munimina, XII, 41 et Græca seu Græcula passim, de quo vide Burmann. ad Petronium, caput 46. 333. omnes Saguntini. 334. stridula, ut λίγξε βιὸς, νευρὴ δὲ μέγ᾽ ἴαχεν Il. δ, 125. 335. Phocais forte Ionica, Græca, et hinc Saguntina: nam poeta epithetis paulo longius petitis uti solet, et Saguntus tam Græca, quam Latina urbs fuit. Vid. ad v. 6, et 332. An Phocais dicta pro Massiliensis, ut sit epith. orn. (vid. Strab. IV, p. 171 sqq.) an pro Phocensis? quorum voc. discrimen ne veteres quidem satis observasse monet Spanhem. ad Callim. H. in Pall. 24. Hinc quodammodo defendi possit, quod Dausq. et alii monent, Saguntinos adpellari posse Phocenses propterea, quod Zacynthus, Thebanus, eorum urbem condiderit, et Phocis a quibusdam referatur ad Bœotiam, vel ager certe Thebanus Phocidem complectatur. Alioquin Phocais, Φωκαὶς, formatur a Phocaia, Φώκαια, Ioniæ seu Phrygiæ minoris urbe, a qua diversa est Phocis, Φωκὶς, parva Ἑλλάδος regio, unde Phocenses, Φωκεῖς, ut a Phocæa Phocæenses vel Phocæi, Φωκαῖοι, vocantur. Marsus suspicabatur, non probabat, Saguntinos ballistarum usum a Massiliensibus, Phocæorum colonis (vid. ad IV, 52) accepisse, qui Bellicarum machinarum fabricis inclaruerunt. --molares, ut ap. Virg. Æn. VIII, 250. Ovid. Metam. III, 59, et Stat. Th. V, 561. 337. Ferratam ornum, hastam ferro præfixam, ex orno, quæ et fraxinus, μελίη, poetis dicitur: nam orni sunt fraxini silvestres.

332. Sagunto scripti. Vulgo Saguntum prob. Dausq., qui exponit: universum Saguntum putat, esse suam mortem dignam Ausonia, si ob fidem servatam interirent, quum contra Italiam violata fide prodituri sibi viderentur, si fœdera refringerent. Sagunton vel Ausoniæ... Servata fide etiam legi posse observat N. Heins. 334. Intendi (infin. hist.) corrig. idem. Non male; sed non necesse. conf. ad II, 333; IX, 645. eductis Put. ut idem et Col. II, 127. Sed adducere nervos, arcus, etc. (ut ap. Virg. Æn. V, 507; IX, 632; Ovid. Met. I, 455 et aliis locis, a Drak. adductis) proprie dicitur, ut ἀνέλκεσθαι τόξον ap. Aratum. Qui tamen critica prurigine laborat, malit forte h.l. legere ac vel et ductis, ut ducti nervi arcus, II, 127. ducere cornua nervo Val. Fl. VI, 376, et Virg. Æn. XI, 860. ducere remos Ovid. Met. I, 294: ἕλκειν νεῦρα et τόξον Hom. Il. δ, 122; λ, 582. conf. Gron. Obss. I, 13. Heins. ad Val. Fl. I, 122. 335. Pro Phocais vix temperare mihi possum, quo minus reponam Phœnissa, cujus. voc. syllaba posterior propter elisionem facile excidere poterat. Ballistæ et fundæ a Phœnicibus inventæ, si fides habenda Plinio VII, 56, et Strabo VIII, p. 357, Ætolis quidem fundæ inventionem tribuit, sed p. 167 Baliarium incolas optimorum funditorum famam tenuisse memorat, ex quo Phœnices hasce insulas occupaverint. Ab inventoribus autem epitheta rerum peti solent, unde tuba Tyrrhena aliaque passim obvia.

Alternus resonat clangor: certamine tanto Conseruere acies, veluti circumdata vallo Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes 340 Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste? Anne pudet cœpti? pudet ominis? en bona virtus, Primitiæque ducis! Taline inplere paramus Italiam fama? tales præmittere pugnas?»

340. super, insuper, ut ap. Virg. Æn. II, 71; XI, 226, 685, vel desuper, ut ibid. IX, 168; X, 384, e loco altiore, ex aggere. 341. Inter tela, arma, satæ, natæ, h. bellicosæ, armis tractandis bellisque gerendis adsuetæ. --stamus, segnes adstamus, hæremus, ut sedere. 342. ominis, Ovid. Fast. I, 178, omina principiis inesse solent. 343. bonæ primitiæ ducis, præclarum sane initium imperii, mihi delati! cf. Virg. Æn. XI, 156 sq. Vim sarcasmi facile senties.

340. fores conj. N. Heins., qui ejusmodi elegantias omnibus locis intrudere solet. clamantque scripti, quod respuunt, quum Hannibalis verba sint, quæ sequuntur. Hujus tamen subjecti ellipsis non minus forte dura est, quam si exponas, Hannibal et principes Pœnorum undique milites increpant stimulantque: nisi legere malis, clamorque sc. fuit, resonat. Emendatio, a N. Heins. proposita, clamatque vel clamansque super, Tot millia gentis tanto Critico indigna est. Exquisitiorem formulam Silius Maroni debet Æn. IX, 132, ubi τὸ gentes ex nostro quoque loco firmari potest. Ceterum vulgo male interpungunt: clamatque super tot millia: Gentes... hoste. Anne, etc. 342. Nonne Col. recte, opinor. ominis, non omnis vel omneis, Col cum Med. et al. edd. 344. promittere opinabatur N. Heinsi.

Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis 345 Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt Dejecti muris dextras. Subit arduus agger, Inponitque globos pugnantum desuper urbi.

345. haustus medullis Hannibal, egregie pro, animo concepta virtus et audacia H., qui nil nisi bella spirabat; vel pro, vox H. intima pectora et medullas penetrans; Ern. Cf. Gronov, ad Senec. Thyest. 53 et 242. Intpp. ad Val. Flacc. I, 263. Barth. ad Stat. II, 417 et loca a Drak. et aliis ad h.l. et VIII, 318, congesta, Juven. Sat. VIII, 72. Claud. Cons. Mall. Theod. v. 196. Lucan. VIII, 285. Senec. Troad. 614 al. 346. sequentia bella, Romana, cum hoc arte connexa. 347. cæsasque... dextras, cf. XIV, 490, 491, Lucan. III, 610 sq. 348. Subit, admovetur urbi, arduus agger, machina super muros urbis eminens, unde globus, turba militum inscendat, ut ap. Virg. Æn. II, 47, machina inspectura domos venturaque desuper urbi; Ern.

346. stimulantque, non stimulatque, scripti cum R. 3. Parm. Med.

Armavit clausos, ac portis arcuit hostem 350 Librari multa consueta falarica dextra, Horrendum visu robur, celsisque nivosæ Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis; Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant. 355

351. Similiter a Liv. XXI, 8, et XXXIV, 14, describitur falarica, seu phalarica, missile telum, a falis, sou phalis sic dictum, h. turribus ligneis, e quibus catapulta, adeoque multa dextra, emitti solebat. Conf. VI, 214, 273; IX, 339. Festus h.v., Serv. ad Virgilium Æn. IX, 705, seq. (ubi eam sola Turni manu librari monet Drak.; sed vid. ibi Heyne) Stewech. ad Veget. IV, 18, p. 377. Lips. Poliorc. V, 5. Salmas. ad Solin. p. 640 seq. et Casaub. ad Æn. Tact. 34. 353. Telum illud erat hastili abiegno, et cetera tereti, præterquam ad extremum, unde ferrum quadratum, tres longum pedes, et stuppa circumligatum inlitumque pice, exstabat, Liv. l.c. --cui plurima cuspis erat, v. Heyne ad Virg. Æn. I, 419, et Bentl. ad Hor. Od. IV, 2, 29. [354.] lues vid. ad v. 174. 355. vid. Liv. et Serv. ll. cc.

351. Vibrari conj. Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 342, frustra. 353. secta malebat N. Heins, coll. Virg. Æneid. II, 85; IV, 505; VI, 214. Idem v. 355 fumat corrig., quod recepit Lefeb. Non male, ut sensus sit: falarica fumat κατὰ cetera.

Fulminis hæc ritu, summis e mœnibus arcis Incita, sulcatum tremula secat aera flamma. Qualis sanguineo præstringit lumina crine, Ad terram cælo decurrens ignea lampas.

356. Conf. Virg. Æn. IX, 705, 706. 357. sulcatum aëra, ut Οἷος δὲ οὐρανόθεν πυρόεις ἀναπάλλεται ἀστὴρ Ὁλκὸν ὑπαυγάζων dixit Apollon. III, 1376. 358. Silius more poetarum sequitur vulgi opinionem de his ἀστέρων διαδρομαῖς et ἀποῤῥοίαις, stellis transcurrentibus seu διάττουσι. vid. Intpp. ad Virg. Ge. I, 365. Æn. II, 693 seq. V, 527, et Spanhem. ad Callim. in Del. 38. --præstringere est vehementer stringere, et stringere vel destringere, sive leviter adtingere (vid. ad IV, 119), sive arte et firmiter prehendere, manu premere eaque desuper mota ramos inpr. exterioribus asperisque partibus, foliis ac frondibus privare, streinfein, abstreinfein; (vid. Cuper. Obss. IV, 5.) et hinc vel nudare re aliqua v.c. gladium vagina (vid. Drak. ad XVII, 164. Gronov. ad Liv. XXVII, 13. Heins. ad Ovid. Fastor. II, 99, 207.) et arbores fructibus, (ap. Virg. Ge. II, 368. Ecl. IX, 61.) vel minuere v.c. rem familiarem ap. Hor. Sat. I, i, 8, et inpr. aciem oculorum et mentis hebetare, obtundere, ut h.l. et ap. Horat. Od. II, i, 18. Cic. Sen. 12. Phil. XII, 2, et ad Brut. ep. 18. Stat. Th. V, 666. Plin. II, 18; XV, 14 extr. Plaut. Mil. I, i, 4. Gell. XII, 13 extr. Senec. ep. 71 extr. Liv. XL, 58, quibus locis in optimis edd. præstringere, non perstringere legitur. [“ad IV, 199”: in V.L.] --sanguineo, rubente. Conf. v. 461, 462. Plin. II, 25. --crine, flamma ejusque radiis et longo tractu, ut v. 461; VIII, 638. Virg. Ge. I, 367. Æn. V, 528, et Valer. Flacc. I, 205; II, 42. Sic et coma ap. Senec. Œdip. 311 et Herc. Œt. 727. Catull. LX, 77, πυρὸς ἀμφήκης βόστρυχος apud Æschyl. in Prom. Conf. de stellarum comis Dorville ad Charit. p. 746. --crinis de face, quæ quum habet ignem solutiorem, aeris inpetu in caudæ criniumque passorum formam extendi solet; unde Artemidor. II, 28, ἀστέρας παγωνίους barbatos adpellavit; Ern.

358. perstrinxit Put. perstringit priscæ edd. vid not. præstringit Col. et Oxon. quod multis exemplis Drak. defendit adversus Lambin. ad Hor. Epist. II, i, 14, ad Lucret. III, 1058, et ad Cic. pro Rabir. 16, ubi voc. præstingere damnat, eique ubivis præstringuere substituendum putat. conf. Gifan. Ind. Lucret., Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. II, 86. Grutter. ad Cic. in Vatin. 10. Taubman. ad Plaut. Mil. pr. Heins. et Oudendorp. ad Lucan. I, 154, cujus verba, obliqua præstringens lumina flamma, simul docent, causam non esse, cur nubila h.l. pro lumina, auctore N. Heins., reponamus.

Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras, 360 Adtonito ductore, tulit fumantia membra. Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa, Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, Arma virosque simul pressit flagrante ruina.

361. tulit ut XIV, 491. 362. Conf. Th. IX, 554 sq. Val. Fl. VI, 383, et Virg. Æn. IX, 535 seq. 363. Vulcanum exercet, ut Eurus ignem exercens dixit Ovid. Epist. XV, 9. Rem exercere, vel fatigare dicimur, qua multum utimur, ut quasi lassetur. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 162 et ad Virg. Ge. III, 529.

362. quassæ pro vastæ malebat N. Heins. ceu, non cum, Ox. cum Med. Ald. Junt. Gryph. al. 363. adustis quædam edd. Sed conf. Virg. Æn. IX, 537, et Heins. ad Ovid. Am. I, 15, 41.

Tandem condensis actæ testudinis armis 365 Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra, Pandunt prolapsam subfossis mœnibus urbem.

365. condensis, condensatis. Conf. Virg. Æn. IX, 514. --Testudinem scutorum, συνασπισμὸν, vulgo h.l. intelligunt, de qua vid. Liv. XLIV, 9. Sed in obpugnationibus magis in usu erat altera testudo, machina lignea, tabulis contexta et coriis vel centonibus obducta, quæ arietes, falces et musculos continebat, et tegebat eos, qui cuniculos agere murumque subruere conabantur. vid. Liv. X, 29; XXXIV, 29. Cæs. B. G. V, 42, 52. Vitruv. X, 19, 21. Lips. Poliorc. I, 8; V, 1. 366. Subducto vallo, h. sursum ductis, eductis, evulsis vel ablatis vallis, aggeri infixis: mox v. 368 aggere victo. An subducto est, simpl. convulso, proruto, ut forma loquendi petita sit a fundamento, quo subducto, ablato, totum ædificium corruit? --cœca latebra, testudine, ut tecta acies, armorum tegmina et cœcus Mars ap. Virg. Æn. IX, 513, 517, 518. Vulgo male de cuniculis cogitant, quos non tam ad murum subruendum, quam ad urbem ingrediendam spectare, jam monuit Drak.

365. arctæ scripti et Parm. apte Med. aptæ R. 3. Sed testudo proprie agi dicitur. vid. loca a N. Heins. et Drak. adscripta, Virg. Æn. II, 441 (ubi conf. Heyne) IX, 505. Cæs. B. G. V, 43, et Sallust. b. Jug. c. 94.

Terribilem in sonitum procumbens aggere victo Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens, Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis 370 Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.

368. Cf. Liv. XXI, 12. --in sonitum, cum sonitu. 369. Herculeus labor; vid. ad v. 273. 371. Rupes aeriæ, altæ, ut apud Virg. Ecl. VIII, 39. Georg. III, 474; Æn. VIII, 221, scindunt montem, dum revulsæ chasma in monte faciunt; Ern.

369. resolvens, non revolvens, scripti, ut III, 643. 370. Male quidam, cælo dedit Alpibus altis. Aëriæ etc. distinguunt: cæli dedit Col. et Ox. casu dedit Junt. Ald. Gryph. Male! cf. v. I, 277, 508; II, 353; XII, 410 al.

Surgebat cumulo certatim prorutus agger, Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent Hinc atque hinc acies media pugnare ruina. 375

373. Surgebat agger, e ruina murorum. Conf. Lucan. III, 508. 374. ni vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 686. --protenus non confestim expono, sed porro tenus, porro, ut ap. Virg. Æn. V, 485; IX, 337 et Ecl. I, 13, ubi vid. Heyne. --instent, insistant, vel incipiant, de quo vid. Græv. ad Cic. Div. X, 16, et Drak. ad Liv. XXX, 12. 375. ruina valli media, quum in medio esset.

373. certatim Col. Vulgo certantum, non male. certantem Oxon. prorutus, non protinus, Col. Asc. Gryph. prob. etiam Dausq. Drak. laudat III, 642; IV, 602 al. conf. Gronov. ad Liv. IV, 29, et ad Tac. Ann. I, 68. 374. ni non ne, omnes scripti et R. 2, unde cum Lefeb. reposui: nec adsequor, cur N. Heins. et Drak., qui tamen archaismos, inter quos vulgo ni refertur, sectari solent, id spreverint. cf. a Drak. jam laudati Intpp. ad Virg. Æn. III, 686. Broukh. ad Prop. II, 6, 3, et Noris. ad Cenotaph. Pis. IV, 5, p. 474.

Emicat ante omnes primævo flore juventæ Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem Matre Saguntina Graius, geminoque parente Dulichios Italis miscebat prole nepotes.

376. Emicat ut ap. Virg. Æn. V, 319. 377. Rutulo vid. ad v. 291. 379. Dulichios, h. Zacynthios, Græcos, qui Saguntum auxerunt. Conf. v. 288 sq.; II, 603. --Dulichium, maris Ionii ins., prope Zacynthium et Cephaloniam. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 271.

376. primævæ f. i., ut XVI, 405, emend. N. Heins. cui Drak. obponit V, 18; VI, 65. Virg. Æn. VII, 162. Senec. Hippol. 620. Sed vid. ad v. 113.

Hic magno socios Aradum clamore vocantem. 380 Qua corpus loricam inter galeamque patescit, Conantis motus speculatus, cuspide sistit, Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:

381. In ipsa cervicis vertebra. Cf. Virg. Æn. XI, 691, 692, (ubi vid. Heyne in V.L.) et XII, 381. 382. Conantis clamare, et hinc caput tollentis. --sistit, clamare, vel progredi prohibet, dum transfigit. Cf. II, 98. 383. premens telo, ut apud Virg. Æneid. II, 530; VIII, 249; IX, 330, 793; X, 347. --voce urget, maledictis insectatur. Conviciis acerbisque verbis, αἰσχροῖς et ὀνειδείοις ἐπέεσσι, vel χαλεπῷ μύθῳ, et provocare hostem, et victum inprimis, aut male jam tractatum adhuc incessere, non magis barbarorum populorum, quam heroum vitæ consentaneum. Conf. ad v. 398. Burm. ad Val. Fl. IV, 313. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. II, 547; X, 737.

380. Aradum Col. et Ox. cum Med. Arados (hod. Laraca) Phœniciæ, seu Syriæ ins. vel potius petra. vid. ad v. 306. Pœnos autem, ex quorum numero hic Aradus, ductu Didonis ex Phœnicia in Africam venisse, monet Drak.

«Fallax Pœne, jaces: certe Capitolia primus Scandebas victor! quæ tanta licentia voti? 385 Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam Adversi torquens defigit in inguine Hiberi; Oraque dum calcat jam singultantia leto; «Hac iter est, inquit, vobis ad mœnia Romæ, O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.» 390 Mox instaurantis pugnam circumsilit arma, Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.

386. Quoniam Jovem Capitolinum bello quasi superare non potuisti, nunc Jovi Stygio, h. Plutoni, bella fer, infer. V. ad III, 365, in V.L. 387. in inguine v. Hom. Il. ν, 568, 569. --Hiberi, Hispani, ut vulgo putant. Sed nomen proprium est. 388. singultantia in leto, ἀποβλύζοντα, emittentia sanguinem cum singultu. 392. latus haurit, ut, V, 524, ubi Drak. comparat Ovid. Met. V, 126. Senec. Agam. 890. Val. Fl. VI, 554. Stat. Th. VIII, 666; X, 308. Liv. VII, 10. Curt. VII, 2; IX, 5. Cf. Heyne ad Virg. Æn. II, 600; X, 314.

387. in inguen R. 3, in marg. 388. singultantia cæde h. sanguine, ut pro φόνος pro αἷμα, paulo calidior quis conjicere possit, coll. Virg. Æ. IX, 333.

Dives agri, dives pecoris, famæque negatus Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus. Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ, 395 Si sua per patrios tenuisset spicula saltus! Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.

393. Dives agri ut ap. Virg. Æn. X, 563. --famæ negatus, famæ virtutis sibi comparandæ occasione, ob privatam, quam agebat, vitam, destitutus. 394. Bella feris agitabat, venatui operam dabat, Draken. proprie de bello feris inferendo cogitabat, vel bella feris movebat, inferebat. 395. vitæ opacæ, quæ in nemoribus et venando transigebatur, ut quies o. ap. Stat. Silv. III, 5, 17. Cellar. interpretatur privatam, a strepitu bellico remotam. 397. infesto vulnere, telo, quo vulnus infligitur. ut II, 92; V, 251. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid lib. II, v. 529, p. 274, T. II nost. edit. Ed.

394. Bella ferens scripti cum R. 3. Parm. Med. unde serens omnino legendum putabat N. Heins, qui hanc elegantiam et III, 365, VIII, 266, sæpiusque sectatur et male comparat sup. v. 80, et Liv. XXXI, 6, bella ex bellis serere. Aptiores sunt dictiones, serere certamina, discordias, mentionem, lites, etc. pro movere ap. Liv. II, 1; III, 40, 43; XXIV, 31, al. prælia serere, h. conserere, ap. Tac. Hist. V, 11. vulnera serere V, 235, et ap. Lucret. V, 1292, ut alibi spargere vulnera, tela, de quo vid. not. ad v. 267. Si quid tamen mutandum h.l., præstat forte, judice quoque Lefeb., lectio ed. R. 2. famæque n. κατὰ Bella, feras, etc. agitabat, olim, in patria; cujus verbi tempus imperf. cur plane alienum ab h.l. visum sit viro docto in N. Allgem. deutsch. Bibl. T. VIII, P. II, p. 418. haud adsequor. Idem v. 403. probat vibrantem capillum, ut respondent verbis horrentes e.c.g. 396. tenuasset, h. minuisset, consumsisset paulatim, aliquando malebat N. Heins. coll. Stat Achill. I, 644. Claud. Cons. Hon. VI, 128 al. 397. Lagmus et Lagnus alii. Laudus Oxon prob. Drak. quia Laudia Ptolem. est opp. Mauritaniæ Cæsariensis, et Laud Plinio Mauritaniæ Tingitanæ fl. Hinc tacite id in contextum recepit Lefeb. Latmus conj. N. Heins. a Latmo ins., quam mihi ignotam esse fateor: fuit quidem hujus nominis Ciliciæ fl., et Cariæ, seu Ioniæ mons et urbs: sed h.l. Pœni mentio fit.

Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte 400 Insurgens gladio cristatæ cassidis æra, Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.

398. sævum adridens, δεινὸν ἐπιμειδήσας, vel μειδιόων, adject. pro adverbio. Vid. App. μειδιόων βλοσυροῖσι προσώπασι Hom. Il. η, 212, laudatus a D. Heins. --Idem victoris sarcasmus IV, 288 sq.; V, 561 sq.; XI, 258. Præter Homerum Silio præivit Virg. Æn. II, 547 sq.; IX, 742; X, 829 seq.; XI, 688 seq., ubi vid. Cerda. Conf. Zinzerl. ad Val. Fl. IV, 313 et sup. ad v. 383. [“XI, 258” recte XI, 255] 399. post funera, stragem, cædem, vulgi, militum gregariorum, ut IV, 266, 267. Sic λαὸς ap. Hom., et populus, II, 579. 400, 401. alte Insurgens, ἐπερείδων Hom. vel ἀνασχόμενος sc. τὴν χεῖρα Il. γ, 362. Conf. Virg. Æn. XI, 697, et XII, 902. --cassidis cristatæ, Κόρυθος ἱπποδασείης. tegimen capitis, galeam. 402. ossa crepitantia, quæ perfracta sonant, IV, 380.

399. funera vulgi scripti, R. 3. Parm. Med. Paris. Vulgo vulnera vulgi, sono auribus ingrato. 402. tegimen, non tegmen, in optimis membrr. ubique, prob. N. Heins., qui tamen ad Virg. Æ. III, 594 et VII, 666, utramque scripturam damnat, et tegumen defendit.

Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo Septus, et horrentes effingens crine galeros; Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta 405 Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas;

404. horrentes effingens crine galeros, crines formans in speciem galeri, quum tot cincinnis implicati essent, ut galero similes viderentur. Male itaque Dausq. ex h.l. efficit, galerum nativam quoque comam, non semper adscititiam esse, quod jam monuere Drak., et Gronov. Obss. IV, 18. 405. cruda virens senecta, ex Virg. Æ. VI, 304. --crudus, ὠμὸς, proprie, non coctus, mollitus, corruptos, fractus et debilitatus, vel annis, ut h.l. et III, 386; V, 569; XII, 348, vel voluptatibus, ut III, 303, hinc et rudis, durus, asper III, 514, crudelis, ut ὠμὸν πρᾶγμα seu βούλευμα, et terribilis VII, 113, fortis V, 423; X, 98; XIII, 224, et malis insuperabilis IV, 35. --Cf. II, 439; III, 289; XVI, 236. 406. mulcere, domare. --fetas, non gravidas intelligo; sed enixas, quæ jam pepererunt (ut ap. Virg. Æn. VIII, 630. Ecl. I, 5 al.) et amori iterum indulgent: tum enim sævissimas esse eas, notum vel ex Virg. Ge. III, 245 sq.

403. Chromis i. vibrante emend. N. Heins. quoniam vulgata in leges metricas peccat. Sed Chromis mox v. 439. inter Saguntinos memoratur. Chremetes corrig. Gronov. Obss. IV, 18, et umbrante, pro vulg. vibrante, ex Col. et Ox. recipiendum putabat, prob. Drak. ubrante Put. Versus 403 et 404 in edd. Junt. Ald. et Nut. duobus sequentibus postponuntur. 406. Karthalo (pro quo rectius forte Carthalo scripseris; vid. ad v. 3), Gr. Καρθάλων, non Harcalo, vel Cartalo, Colon. probb. N. Heins. et Drak. coll. XV, 453. Liv. XXII, 15, 58. Justin. XVIII, 7. Polyb. I, 53, et Appian. Hannib. c.49. Add. Liv. XXVII, 16, et Appian. Pun. c. 68 et 74.

Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam; Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal, Audax in fluctu laceras raptare carinas; Una omnes dextraque cadunt iraque peremti. 410

407. Imitat. Virg. Æn. VII, 792. In Bagradæ clipeo expressus sui nominis fluvius (vel urna potius, ejus emblema), ubi forte patria ejus, vel unde originem duxit; ut in heroum scutis, eorum origo et imago, vel historia majorum rerumque ab his et a toto olim populo præclare gestarum, adumbrari solebat. Conf. II, 158; IV, 153; VIII, 385 sq. (ubi Drak. hæc exempla jam excitavit), X, 175; XIV, 212; XVII, 397. De Bagrada fl. vid. ad VI, 140 seq. --cœlatus parmam urna fluminea, durior formula pro, parmam gerens, in qua urna, fluvii emblema, sculpta erat; Ern. 408. Nasamones, adcolæ Syrtis vastæ h. majoris, ex navium captarum spoliis ditescentes. Vid. Plin. V, 5; VII, 2; Lucan. IX, 438 sq., 891; Herodot. II, 32; IV, 172, 183. 409. Audax raptare, θρασὺς ἁρπάζειν.

407. Bagrada, non Bragrada, Col. R. 3. Parm. Med. vid. ad VI, 141.

Nec non serpentem diro exarmare veneno Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros, Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.

411. exarmare veneno, ut contra armare v. dixit Virg. Æn. IX, 773. 412. chelydros graves, h. gravi fœtore, ut ap. Virg. Ge. III, 415, ubi lectio vulgaris ex h.l. firmari potest. Vid. ibi Heyne. --tactu sopire; nam præter carmina, etiam manuum tactu serpentes domare et sopire solebant ἐπῳδοὶ, vel ἀσπιδοθῆραι et ὀφιοδιῶκται. Conf. III, 302; V, 354; VIII, 498 sq. Heyne ad Virg. Æn. VII, 753 seq. et de utroque modo angues domandi, ut de arte ὀφιοδήκτοις medendi, Plin. VII, 2; Cels. XXVII, 5; Lucan. IX, 891 sq. 922 sq. (ubi de Marmaridarum Psyllis, ut inf. III, 302, agitur) Strab. XIII, p. 588; Gell. IX, 2; XVI, 11; Gronov. Obss. II, 1; Heins. ad Ovid. A. A. II, 102. 413. Afri et inpr. Psylli, genuinam sobolem ab adulterina, admotis anguibus, dignoscere et explorare, δοκιμάζειν, solent. «Mos Psyllis liberos genitos protinus objiciendi sævissimis serpentibus, eoque genere pudicitiam conjugum experiendi, non profugientibus adulterino sanguine natos serpentibus,» Plin. VII, 2. «Psylli quum arbitrantur, suppositum aliquem esse in stirpe, ei admovent, ut pungat, colubram. Quum pupugerit, si de genere sit, vivere: si non sit, mori.» Varro ap. Priscian. VII, 2; Cf. Lucan. IX, 891 sq. inpr. 906 sq. Solin. c. 27, p. 52; Tzetz. Chil. IV, hist. 135, v. 339; Ælian. Hist. Anim. I, 57, et Dio. LI, p. 453, qui posterior præter alia memorat, serpentes veste puerorum tacta continuo marcescere. Poetam h.l. agnoscas in variandis serpentum nominibus.

411. serpentem, non serpentes, scripti. 412. Athyr, non Atyr, Col.

Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis, Insignis flexo galeam per tempora cornu, 415 Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas. Et jam corporibus cumulatus creverat agger, Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ.

414. Ad Iarbam militem traducta, quæ de Iarba, rege Numidiæ, Jovis Hammonis f., nota sunt vel ex II, 59 sq. VIII, 54 sq.; Virg. Æ. IV, 36, 196 seq.; Justin. XVIII, 6. al. --fatidicis lucis, in quibus oraculum Jovis Hammonis, de quo vid. III, 10, 673 sq. --Garamanticus, Libycus; vel Silio, ut aliis, laxior est geographia. Nam Garamantes longe ab hoc oraculo in Marmarica remoti erant, et vel inter Æthiopiam et Gætuliam, vel in extrema Africæ parte ultra Gætuliam, colebant. Septemtrionales autem diversi ab australibus, qui non nisi 20 dierum iter ab Ammoniis aberant. Vid. Plin. V, 4. Herodot. IV, 174, 183. Cl. Schlichthorst. Geogr. Afric. Herod. p. 7, 140, 155. Garamanticus pro Garamantice, ut ditissimus V, 260 al. 415. Galeam cornibus arietinis, insigni Jovis Hammonis, ornatam habebat, ut ipse ille deus, IX, 298; et ap. Diod. III, 73; et Nabis, ejus sacerdos, inf. XV, 682; regesque Macedonum post Alexandrum M., qui ejusdem dei filius haberi cupiebat, de quo vid. Spanhem. de Usu et P. Num. Diss. V, p. 346 sqq. Notus enim veterum mos, vel patriam et originem, vel illustria majorum facta exprimendi ejusmodi ornamentis, seu clipei, ut sup. v. 407 (ubi vid. not.), seu galeæ, ut II, 157; V, 79; Liv. XXVII, 33; Stat. Th. VII, 279; Herodian. I, 14, quæ loca Drak. ad XV, 682 excitavit. Nec minus nota res est, Jovi Hammoni, ut et Baccho, Pani aliisque, fluviorum inprimis, numinibus cornua, ad vim majestatemque declarandam apta, tribui: quæ idea priscis temporibus, quibus homines pelle serina vestium loco utebantur, orta et a Macedonum regibus renovata est. Vid. Lessing. Laoc. c. 8, p. 95, c. 9, p. 103; Broukh. ad Prop. III, 15, 19, 30, ad Tibull. II, 1, 3; Jani ad Horat. Od. II, 19, 30. 416. Oraculum mendax frustra incusabat. --sortes, κλῆρος, oraculum, quoniam oracula olim etiam per sortes, ψήφους, edebantur. 419. Cædes δεινῶς, depingitur. --cæde, sanguine, ut φόνος pro αἷμα. --Perfusæ cæde, adspersæ sanguine. Ern., exponit, mixtæ et confusæ cadaveribus, quod usui loquendi minus convenit.

417. Iarba, non Hyarba Col. ut II, 58, al. vid. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 36 et 196. Hiarba cum adspirat. Cell. et more suo Drak. 418. En, jam tacite edidit Lefeb. 419. Confusæque ed. Junt. et inde expressæ Nut. al. prob. Dausq. Male! fumabant, non fumabat, vel fervebat, scripti et pleræque melioris notæ edd.

Tum ductorem avido clamore in prælia poscit 420 Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto Horrescit sætis dorso, et postrema capessit Prælia, canentem mandens aper ore cruorem, Jamque gemit geminans contra venabula dentem. 425

420. ductorem Hannibalem poscit Murrus in prælia, ad singulare certamen provocat, more heroum. 421. Splendida comparatio, concinnata ad exemplum Virg. Æ. X, 707, 718, ubi vid. Heyne. --Fulmineus solemne apri et inpr. ejus dentium epitheton, quod nonnulli ab exertis utrimque dentibus, fulminis cuspides referentibus, repetunt; alii, qui ad Ovid. Met. VIII, 289, provocant, ab ardente et calido oris adflatu; alii vero inde, quod, ut fulmina non in rectum, sed in obliquum feruntur, sic et aper obliquo latrantes dissipat ictu, ut utar verbis Ovid. Met. VIII, 344; unde σῦς δοχμὸς et λικριφὸς αΐξας apud Hom. Il. μ, 148 et Odyss. τ, 451. Sed poetis fulminea potius dicuntur, quæcumque instar fulminis cum impetu ruunt, et tam terrorem incutiunt, quam omnia contundunt et necant, v.c. ira, XI, 99; juvenis, IX, 393; ductor, XVII, 549; Scipiadæ fulmina gentis et belli, VII, 106; Lucret. III, 1049; Virg. Æn. VI, 843; IX, 812; fulmen Carthaginis Hannibal, XV, 667; fulmina belli milites Pœnorum, VII, 223; patria fulmina, XV, 408; fulmen linguæ, VIII, 412; f. verborum Cic. ad Div. IX, 21, quo teste Orat. c. 9, Periclem fulgere et tonare dixit Aristoph. Conf. Virg. Ge. IV, 561; ἀστεροπῇ ἐναλίγκιος Hom. Il. ν, 242; πρηστὴρ κεραύνιος al. [“XV, 408” recte XV, 404] --Spartani canes præstantius genus. Conf. II, 689; III, 295, et Heyne ad Virg. Ge. III, 345 et 405. 422. perdidit silvam, h. securitatem et latebras in silva, spemque in ea positam; vel viam et reditum in silvam. Sic perdere terga, XIII, 171; p. fugam, viam fugæ amittere Martial. de Spect. XI, 2. 423. Horrescit sætis dorso; nam aprorum sætæ erigi solent, si ad pugnam se expediunt. Φρίξας εὖ λοφίην Hom. Od. τ, 446. Conf. Stat. Th. II, 129, XI, 531; Virg. Æn. X, 711, ubi vid. Heyne. Horrere autem, ut semel moneamus, poetis dicuntur, quæ erecta sunt, seu eminent v.c. segetes, arma, pili ac sætæ, (quæ in subito frigore et pavore, vel in ira vehementiore eriguntur) omniaque ea, quibus aspera est et squalida superficies, non lævor ac nitor. Sic et φρίσσειν, v.c. κάπρος φρίσσει τρίχας, seu ἐθείραις, λήϊον, vel ἄρουρα φρίσσει σταχύεσσιν, μάχη ἐγχείῃσι, etc. ap. Hesiod. Scut. 171, 391; Hom. Il. ν, 339, 473, ψ, 599 al. Conf. Heyne ad Virg. Æn. X, 237; nostræ Collect. Vol. IV, p. 122. et VII, 86. Ed.

421. latrantibus etiam legi posse monet N. Heins. Sed vulgata exquisitior, quam Drak. ex Virg. Ge. III, 412. Ovid. Metam. XIII, 806, et Fast. II, 231 firmat. 423. sætis, non sævus, Col. prob. N. Heins. nisi quod sætas maluerit. 424. canentem Col., h. spuma cana mixtum et mandendo in eam mutatum, ut cana aqua, πολιὴ ἅλς, seu θάλασσα. Spumas cruentas inversa loquendi forma dixit Virg. Ge. III, 203. Drak. conf. IV, 252, et Claud. laud. Stil. II, 350, ubi vid. Heins. spumantem R. 3. Parm. Med. ex interpr. tenentem Ox. et Put. Vulgg. candentem, et quidam ferventem. 425. Jamque gemet geminum c. ven. dentem Col. Sic et Oxon. nisi quod vitiose in eo decem pro dentem. Vulgg. J. gemens geminum c. v. torquet; sed τὸ torquet, quod nec scripti, nec meliores editi agnoscunt, grammatici potius acumen sapit, quam dentem, cujus ellipsis dura est. J. gemens geminum v. c. fertur Put. et R. 3. quam lectionem ex verbis Virg. Æ. IX, 553 margini adscriptis ortam suspicor. Ad hæc corrigenda viri docti certatim operam suam contulere. J. acuens geminum c. v. torquet conj. Barth. Adv. VII, 15. J. ciet geminum c. v. dentem, vel J. fremens genuino intra v. fertur, vel J. fremens genuinum intra v. torquet, vel denique, quod ipsi et Drak. præ reliquis placebat, J. fremens genuino intrat v. dente, tentabat N. Heins. Fremere voc. propr. de feris iratis; dentes vero genuini sunt posteriores et novissimi in extrema gena, seu gingiva, κραντῆρες et σωφρονιστῆρες. conf. X, 298 et vid. Fest. h.v., Cic. N. D. II, 54; Plin. XI, 37. J. gemens gemituque intra v. fertur, vel geminum cornu in. v. torquet, vel gemino cornu in v. fertur invita Minerva emend. Ulit. ad Grat. 109. J. gemens genuinum intra v. torquet Scalig. in marg. libri sui. Mea qualicumque sententia, quam tamen ex VV. DD. judicio, vel stare jubebo, vel cadere patiar levissima, quam propterea in textum recepi, mutatione lectionis vetustiss. codd. Col. et Ox. locus haud dubie corruptus, optime ita reconcinnari potest: J. gemit geminans, ut capessit mandens vs. sup. gemit propter vulnera a venatoribus canibusque inflicta, ut ap. Hom. in simili loco de leone saucio Il. υ, 169, ἐν δὲ τέ οἱ κραδίῃ στένει ἄλκιμον ἦτορ, et Il. π, 489, ὤλετο στενάχων taurus. cf. Avien. fab. 17, et Virg. Ge. III, 226; ex quibus locis patet, hoc verbum immerito a Scalig. Poetic. V, 15 carpi, quod gemitus non sit iracundi et rabidi, sed mœrentis; quod Drak. etiam refellit coll. Virg. Æn. VII, 15. Lucan. VI, 688. Petron. Sat. 115, al. conf. Heins. ad Val. Fl. I, 768, qui tamen h.l. in Scalig. sementiam discedit. Taceo, cujuscumque generis sonum et strepitum verbo gemere exprimi, (ut ap. Virg. Ge. III, 133, 183; IV, 173. Æn. V, 806; VI, 413; XI, 138, et Hor. Od. I, 14, 6) quia non video, cur gemitus a feris sauciis alienus sit. geminans dentem, h. dentium ictus, ut ap. Virg. Æ. V, 434, 457; XI, 698; XII, 714. Hor. Od. I, 16, 8. Hæc scripseram, quum deinde animadverterem, in eandem fere conject. incidisse Cl. Lefeb., qui coll. v. 168, 537; Virg. Æ. XI, 698, et Val. Fl. VI, 379, edidit. J. gemens geminat c. v. dentem, quæ lectio probatur in Annal. liter. Gœttingue., Additam. XVII, p. 262, a. 1782. Et sensu quidem a nostra non differt, sed ab ea, quam antiquiss. MSS. exhibent, paulo longius recedit, et perperam certe gall. vertitur, de ses broches il déchire à coups redoublés les filets des chasseurs. Cæterum non magnopere intercedo, quo minus tota cod. Col. lectio servetur, excepto verbo gemet, in cujus locum varia substituere possis, quæ tamen nemo præstare ausit, v.c. terit, aut acuit, ut ap. Hor. Od. III, 20, 10. Virg. Ge. III, 255, et σῦς seu Κάπριος θήγει ὀδόντας ap. Hom. Il. λ, 416; ν, 475, et ὑπαὶ δέ τε κόμπος ὀδόντων Γίγνεται, Il. λ, 417; μ, 149, vel premit, ut dentes in vite premere dixit Ovid. Fast. I, 355, nisi malis fremit, vel, ut ap. Virg. Æn. IX, 552, furit contra v. κατὰ geminum dentem, qui in ore apri utrinque prominent, ut ap. Ovid. Metam. VIII, 400.

At parte ex alia qua se insperata juventus Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, Cantato nuper senior quem fecerat igni 430 Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens Fidebat magica ferrum crudescere lingua:

426. insperata, ex insperato, contra spem et opinionem. 430. Cantato, incantato, carmine incenso, magico, vid. ad v. 96, et VIII, 497; conf. Prop. IV, 5, 13; Ovid. Am. II, 5, 38 et Met. VII, 98. 431. Litore ab Hesperidum, ut sacerdos illa magici sacri, sup. v. 101, et ap. Virg. Æn. IV, 484. De Hesperidum hortis vid. Heyne ad Virg. l.c. ad Apollod. p. 406 seq. et Comm. de Theog. Hes. in Cer. v. 11, et Cl. Hermann. Mythol. T. I, p. 402. Conf. III, 282 sq. IV, 638, VI, 184. 432. crudescere, crudius, sævius, et hinc nocentius et efficacius fieri.

427. Expulerat Asc. et Nut. 431. Temisus Col. Remsus Parm. Rhemisus Med. Ald. Gryph. al. Hinc librariorum stupore in c. Oxon. irrepsit remissus, quod quum in versus legem peccaret, plerique editores missus reposuerunt, forte etiam obfensi locutione nostra, Temisus ab litore A., quæ tamen passim obvia. cf. Liv. I, 50, pr. Virg. Ge. III, 2, et, quæ loca Drak. ad V, 271, excitavit, inf. VI, 42; X, 174. Prop. IV, 6, 37, Val. Fl. I, 365, Liv. XXXI, 23. Plura exempla desideranti satisfacient Intpp. ad Petron. c. 38, et Heins. ad Ovid. Amor. II, 6, 1. ubi eodem modo etiam mox v. 433 ab oris legendum putabat. Sed cave quidquam mutes.

Quantus Bistoniis late Gradivus in oris Belligero rapitur curru, telumque coruscans, Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella 435 Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.

433. Comparatio desumta a Virg. Æn. XII, 331 seq. ubi vid. Heyne. --Quantus, h. tantum furit H., quantum. --Bistoniis oris, Thracia, (vid. Plin. IV, 11) propria sede Martis. Conf. IV, 433; Hom. Od. θ, 361; Virg. Æn. III, 13, 35. Claud. in Rufin. I, 334 sq. De curru Martis conf. IV, 432 sq. et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 433. 434. telum coruscans, vibrans, πάλλων δοῦρα Hom. Il. γ, 19, ε, 495. Ἄρης στιβαρὸν δόρυ κραδαίνων Anacr. XLV, 9. [435.] Titanum pro Gigantum, quos seriores inpr. poetæ confundere solent. Conf. Claud. Gigantom. 75 sq. --bella flagrantia, vehementia et acria, vel ardentia quæ cum ardore geruntur, ut flag. comitia dixit Plin. H. N. Præf. 436. adflatu, anhelitu.

436. tonat R. 3. Parm. Med., h. tonare facit, cum strepitu edit. cf. Martial. VIII, 2, 14, et Heins. ad Claud. in Cons. Olybr. et Prob. v. 208. Prospera vibrati tonuerunt omina nimbi. Proprie arma et belli tonant, ut XII, 300, vel heros tonat armis, tonat et fulminat bello, ut IV, 254; XIV, 299. Virg. Ge. IV, 561. Justin. XXXII, 4. Vulgg. domat, quod Lef. cum aliis damnat, cui tamen Scalig., qui idem fecerat, ineptire videtur. donat Junt.

Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum, Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum, Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;

437. Notus est poetarum mos, non numerum, sed nomina occisorum hostium recensendi, quod ad vim ornatumque narrationis, et ad animum lectoris in eam intendendum plurimum facit. [438.] Flavus, ut ξανθὸς, solenne epitheton virorum fortium et heroum, quos et pulchritudo decebat, unde iis ξανθὸς τρίχας, seu ξανθὴν κόμην tribui notum vel ex Hom. Il. α, 197; β, 642; γ, 284; Od. ν, 399. flavus Achilles dicitur Claud. Paneg. VIII, 556. Hinc forte et flaua coma Bellonæ inf. V, 220, ut ξανθὰ Γλαυκῶπις Pind. Nem. X, 13. Flavi autem crines veteribus non minus ac nobis placebant, unde flava Phyllis et Chloe, flavus Ganymedes etc. ap. Horat. Od. II, 4, 14; III, 9, 19; IV, 4, 4, ξανθὰς μὲν ἀνήψατο χερσὶν ἐθείρας Medea ap. Apollon. VIII, 828. Conf. inf. III, 402, IV, 200. 439. demittere umbris, Orco, et hinc doctius neci, vel leto, ut X, 137; XI, 142; XII, 468; XIII, 459; poetis dicitur pro d. ad umbras, vel manes, ut IV, 342; XV, 470, ψυχὰς ἄϊδι πρόϊαψεν Hom. Il. α, 3, h. εἰς ἄϊδα, vel Ἄϊδος, Ἅδου δῶμα, οἶκον ἴαψε, seu ἔπεμψε ut Il. φ, 48, h. ἐφόνευσε. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. II, 85, 398; IX, 527; XII, 884.

437. Ostum Col. unde Oscum conj. N. Heins. ab Osca, colonia Rom. in Hispania. Vulgg. Hoscum. Sed Hostum ex Oxon. Parm. et Med. recepit Drak. propterea, quod Hostus, et inde Hostius ac Hostilius nomina fuerint Romanis notissima, (prius avo et patri Tulli Hostilii, aliisque fuisse, tradunt Macrob. I, 6, Liv. I, 12, IV, 30) et Hostus, Hampsagoræ f., memoretur XII, 347, 403, 413, qui Hiostus, Hampsicoræ f., dicitur Liv. XXIII, 40, conf. Salmas. ad Solin. p. 24. Rutilumque Dausq. Pessime rutilumque Cell. conf. v. 261 sq. Metiscum vid. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XII, 469. 438. Durium, non Dyrium vel Dirium, Col. Ox. Parm. Med. conf. V, 323, et sup. ad v. 306. Galæsum pro vulg. Galesum reposuit N. Heins. Γαλαῖσος, hod. Galaso, Calabriæ fl. juxta Tarentum. vid. Intpp. ad Virg. Ge. IV, 126. Æn. VII, 535, 575, et Hor. Od. II, 6, 10. 439. Chromin Col. Chromim Put. Chronim Oxon. Vulgo Chronum. cf. Virg. Ecl. VI, 13, et Æn. XI, 675 ubi Heinsius non Chromin, ut h.l., sed Chromim scribendum putabat. Tantum itaque abest, ut viri docti in ejusmodi nominibus inter se consentiant, ut ne ipsi quidem satis sibi constent. Gyan, non Gyam, Col. Put. et priscæ edd. conf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 222, 612; V, 118, 152; X, 318. dimiserat Put. et Med. quod, nescio quare, concinnius videbatur N. Heins. ad XI, 142; qui tamen aliis locis (vid. not.) recte damnavit.

Daunum etiam, grata quo non spectatior alter 440 Voce movere fora, atque orando fingere mentes, Nec legum custos sollertior, aspera telis Dicta admiscentem: «Quænam te, Pœne, paternæ Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta Feminea fabricata manu, pretiove parata, 445 Exsulibusve datum dimensis litus arenis; Fundamenta Deum Romanaque fœdera cernis.»

441. movere fora, judices. --orando causas, agendo, dicendo. --fingere ut πλάσσειν, propr. ex luto, vel cera aliquid formare; hinc id. qd. formare, docere, et h.l. flectere, movere mentes, ut ap. Cic. Brut. 38 et inpr. Legg. III, 40. Cf. Burm. ad Petron. 117, et, quos N. Heins. et Drak. laudarunt, Virg. Æn. VI, 80; Grat. 105; Stat. Silv. V, 3, 192, et Val. Fl. V, 534 ubi Burm. hærebat. Sic et formare, XI, 452, ubi Drak. contulit Hor. Od. I, 10, 3, ej. Sat. I, 4, 122, et Epist. II, i, 128 al. Vid. Græv. ad Justin. XX, 4. [“XI, 452” recte XI, 449] 443. Imitat. Virg. Æn. IX, 601 sq. 444. non hæc Sidonia tecta, etc., hæc urbs, quam obpugnas, non est Carthago, a femina, Didone, condita. Conf. sup. v. 24 sq. 445. pretio parata, conf. I, 24. 447. Fundamenta Deum, urbem, cujus fundam. Deus, Hercules, jecit. Vid ad v. 273. --Romana fœdera urbem fœderatam Romanorum.

441. figere malebat Modius. Male! 443. Quænam, non quonam, scripti, R. 3. Parm. Med. Forte quianam, h. cur, præstiterit h.l. et II, 645; IV, 647 al. 444. furiæ, h. furor, insania, non Furiæ cum Drak. scribendum videtur, ne de Furiis propr. sic dictis h.l. cogitetur. Quæ vos dementia adegit ap. Virg. Æn. IX, 601. conf. inf. II, 645; IV, 648; X, 117. 446. dimensæ litus arenæ malebat N. Heins.

Ast illum, toto jactantem talia campo, Ingenti raptum nisu, medioque virorum Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum, 450 Hannibal ad pœnam lentæ mandaverat iræ. Increpitansque suos inferri signa jubebat; Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem. 455

451. lentæ iræ mandaverat, ut lonqa morte necabat ap. Virg. Æn. VIII, 488. 452. Increpitans vid. ad v. 181. 453. cædis, occisorum, ut VI, 603; VII, 614. 454, 455. cunctos ciebat nomine, nam quod Drak. jam monuit, magnum habet momentum ad animos militum duci conciliandos eosque ad virtutem incitandos, si quisque se duci, qui pro meritis omnes, vel præmiis, vel pœnis adficere potest, notum videt et ab eo nominatim adpellatur. Conf. IX, 245 seq. Lucan. VII, 286 sq. Heyne et Cerda ad Virg. Æn. XI, 731; XII, 758. Heins. ad Claud. Cons. Hon. VI, 255, et Burm. ad Val. Fl. IV, 649. 455. stantem, adhuc salvam, urbem militibus ad prædam proposuit. Conf. Liv. XXI, 11.

454. cuneosque emend. idem h.l. cf. ad IV, 144. Sed vid. not. 455. prædam Tell. a m. pr. quod recepit Lefeb., qui verba nostra e Cic. Phil. IV, 9, c. 4, petita putat. Sed vulgata doctior.

Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem Diversam Marte infausto, Murroque secundos Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.

456. Similis locus est Virg, Æn. IX, 691 sq. --adlatum, nuncius adlatus, nunciatum, ut, XII, 338. --a trepidis, ab iis, qui formidinis pleni festinabant. --fervere Marte, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676. 457, 458. secundos, faventes. 459. ruit ocius amens Lymphato cursu, oratio turget. Conf. VII, 357; VIII, 153; XII, 545; Virg. Æn. VII, 377. --Lymphatus, νυμφόληπτος, h. ὁ τῇ Νύμφῃ λαμβάνεται, qui ob Nympham et quodcumque aliud numen, sive conspectum, sive iratum, furore conripitur; hinc terrore aliquo divinitus injecto perturbatus, vel simpl. perterritus, et, ut h.l., insanus. Cf. Cuper. Obss. III, 12, et Burm. ad Val. Fl. III, 46. 459. ingentes actus, res alia parte gestas et v. 426, 455 memoratas.

Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ: 460 Crine ut flammifero terret fera regna cometes, Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.

460. Δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἔνευεν, Hom. Il. γ, 337 et al. --Letiferum conf. ad v. 398. --Vim comparationis, quam Silius sublegit Maroni, Æn. X, 270, 275, nonnulli in cursu, propensione, aut prolapsione, alii vero (quibus favet locus Virg. ubi vid. Heyne) in fulgore cristarum ac cometæ, et Drak. denique in eo positam putat, quod, quemadmodum cometæ adparitio pestem, famem aliaque mala humano generi portendere atque inmittere credebatur, ita quoque terribilis adspectus Hannibalis cristarumque in capite ejus nutantium, quæ ipso motu impetum ejus iramque declarabant, letiferum Saguntinis terrorem incuteret. Confer VIII, 636; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25; Sueton. Ner. c. 36, et Claud. 46; Tibull. II, 5, 71; Cic. de N. D. II, 5; Lucan. I, 526 sq. Tac. Ann. XIV, 22; XV, 47; Val. Fl. V, 370 sq. ubi vid. Burm. [461.] Crine, vid. sup. ad v. 358. --fera regna, h. barbaros incultosque populos, physicæ rationis ignaros. 462. vomit, emittit. --atra, tristis, perniciosa, terribilis, ut mox sæva luce et dirum lumen. 463. Fax poetis dicitur ignis, inpr. cometæ et stellarum, v.c. Virg. Æn. II, 694; Val. Fl. l.c. Sen. Octav. 232. 464. extrema sc. mala.

460. Letiferum nutant Col. probb. N. Heins. et Drak. coll. v. 501, 524; II, 399; IV, 353; XVII, 397. Stat. Th. VII, 528; XII, 410. Claud. Cons. Olyb. et Prob. 4, 119 (ubi vid. Heins.) et in Rufin. II, 355. Hom. Il. ν, 115; ο, 481; π, 138. Vulgg. Letiferumque micant; sed sane satis erat, fulgentes cristas dixisse, monente N. Heins. Letiferumque nutant tacite et vitiose edidit Lefeb. Letifero nutant surgentes Parm. Letiferæ alii. 463. læva luce suspicari possis, coll. Virg. Æn. X, 275.

Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique; 465 Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto Per longum vasto Cori cum murmure fluctus Suspensum in terras portat mare, frigida nautis 470 Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.

467. apex, eminentia, summa pars v.c. galeæ, λοφός, conus ap. Virg. Æn. X, 270; XII, 492, h.l. hastæ, h. cuspis, αἰχμὴ, ἐπιδορατὶς, ἀκωκή. 468. Quemadmodum fluctus, per longum, in alto, procul a litore, ubi frangitur, vento tumescens (qui nautis Hulle vel Surf. dicitur), ingenti cura impetu sonituque in litus fertur; sic Hannibal magno armorum strepitu, procul audito, præceps in hostes ruit. Conf. Lichtenberg. V. Cl. Magasin für d. physik T. II, P. III, p. 38. Egregia comparatio, repetita inf. IV, 243 seqq. et VIII, 428, 429, quam tamen Silius non minus debet Virg. Ge. III, 236 seqq. coll. Æn. VII, 528 sq. XII, 365 sqq. hic autem Hom. Il. δ, 422 seqq. (ubi vid. Koppen) coll. ν, 795, 799. Possis etiam vim ejus in terrore militum et nautarum quærere; sed ornatus tum minus placet. --Ægæum mare cum dilectu positum, quoniam tam propter insulas, Cycladas inprimis, et interjecta vada, scopulos ac promontoria periculosissimum, quam ob aquilones, vehementer in eo spirantes, procellosissimum est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 366. 469. Corus, seu caurus, ἀργέστης, Nordwest, ventus vehementior. vid. Heyne ad Virg. Ge. III, 278; Plin. XVIII, 34. 470. Suspensum mare id. qd. mox unda curvata, alias sinuata, h. tumida, in altum sublata, ut XV, 154, κῦμα κυρτωθὲν Hom. Od. λ, 243, vel κυρτὸν Il. δ, 426, et ν, 799. Conf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 361, et Æn. III, 564; Burm. ad Val. Fl. I, 615, et Drak. ad h.l. ubi laudat Nonn. Dion. VI, 127 (Βορείοθεν ἀγκύλον ὕδωρ); Ovid. Met. XI, 505; XV, 508; Stat. Th. V, 384; XI, 437, et Avien. Descr. Orb. v. 296. 471. sonat ille procul, sæpe si plura milliara abest. --flatuque tumescens, nonnunquam ad altitudinem XX pedum. 472. pavidas, quarum incolæ pavidi sunt ob æstum maris. --transmittit, transit, ut IV, 345; VIII, 551 al. Conf. Virg. Æn. IV, 154.

466. Æque ambæ R. 3, et Parm. Non male. 468. Talis, non Qualis, scripti. Egeo Dausq. Male! Est Ἀιγαῖον, cui αἶγες h. τὰ κύματα, fluctus et procellæ nomen dederunt, monente D. Heins. 472. Turbatis gravidas emend. D. Heins. coll. XIII, 494. Male!

Non cuncta e muris unum incessentia tela, Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum 475 Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:

475. tenent, retinent. --tegmina galeæ, propr. capitis, ipsa Murri galea. 476. cruento, cruore adsperso, vel rubro, ut ap. Virg. Ge. I, 306. 477. turbidus infit, verba Maroniana Æn. XII, 10. --turbidus, ταραχθεὶς, seu τεταραγμένος, turbatus, commotus, ira furens. Conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 57; X, 648, 763; XI, 742, et inf. II, 529.

«En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet, Romani Murrus belli mora! Fœdera, faxo, Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus. 480

478. Amara irrisio Murri et fœderis, a Romanis cum Hasdrubale renovati, quo libertas Saguntinorum pacta, et Iberus finis utriusque imperii constitutus. Vid. Duker. ad Flor. II, 6, et sup. ad v. 294. 479. belli mora (quæ verba vs. præc. explicantur) ut ap. Virg. Æn. X, 428, ubi vid. Heyne. Mora, is qui moratur, ut principium, princeps, vel is, unde quid principium ducit; spes is, qui sperat; palma is, de quo victoria restat reportanda; imperium imperator, quæ comparavit Drak. ad VIII, 33; XV, 749; XVI, 504, 507. Conf. Intpp. ad Val. Fl. I, 23. 480. quid queant, quantum apud me valeant, quam vim habeant. --vester Iberus, qui vobis favet, quoniam nobis per pacta non licet, eum transire. Conf. ad I, 118 et IV, 648; Barthius Adv. VII, 15, hæc notat: «Quomodo vester, qui ab iis contemnebatur? an Iberum dicit modo a Murro in pugna occisum, ut vester sit, quem ad urbem vestrum concidi posse speratis?» Sed vid. Gronov. Obss. IV, 18.

Fer tecum castamque fidem servataque jura: Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus: «Exoptatus ades! mens olim prælia poscit, Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima. 485 Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.»

481. Castus, purus a vitiis, sanctus, inviolabilis, ut ἁγνὸς pro ὅσιος, unde fides casta, quæ sancta dicitur, II, 479; sacra, XIII, 281, et alma, h. venerabilis, Cic. Off. III, 29. Hinc castus etiam est fidus, qui fidem servat, III, 1, et XVII, 131 ubi Drak. monet, castum obponi perfido, vel perjuro, v.c. apud Cic. pro Rosc. Com. c. 7. Conf. Ernesti Clav. Cic. et ad Tac. Germ. c. 40. --Fer tecum, tibi habe. --servata jura, religionem in pacis legibus servandis. Inpia verba, sed ab heroum et Hannibalis animo (vid. sup. v. 56, 58) non aliena. 482. Deceptos Deos, per quos pejeravimus, ut VI, 693, unde mox fraudum pro perjurio. 483. olim, jamdudum. 484. Spe tui capitis, h. te occidendi. 485. Conf. Virg. Æneid. lib. X, v. 650, p. 164, T. IV, nost. edit. Ed. 486. Similis sarcasmus in Homero et Marone passim obvius. Conf. II, 325. 487. donat, h. condonat, remittit, (erspart) laborem hos montes transeundi, et per eos in fines Dardanios, h. Italiæ contendendi. Vid. Ind. et cfr. II, 325; Gronov. Obss. III, 23; Jani ad Horat. Od. III, 3, 33; Heins. ad Ovid. A. A. III, 85; Burm. ad Val. Flacc. I, 473; quosque Drak. ad h.l. et ad XV, 603, citavit; Sen. Œd. 1001; Lucan. IV, 764; VI, 58; IX, 1091. Val. Flacc. II, 473; Stat. Th. VII, 557; Ovid. ex Ponto II, 7, 51; Liv. VIII, 35; Græv. ad Cic. Ep. ad Div. V, 4; Gronov. ad Sen. Med. 1015, et Phœniss. 235, 456.

481. Fert equum scripti, unde Fer tecum ingeniose reposuit D. Heins. Cf. loca a N. Heins. et Drak. adscripta, Avien. fab. XLII. Senec. Med. 270. Juven. Sat. III, 276. Quintil. Declam. III, p. 38. Vulgg. Ferto equum, et Fer æquum Parm. cassamque, h. inanem, nil profuturam Saguntinis, ut III, 17; X, 116, malebat N. Heins.

Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem, Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens Aggere convulso saxum, et nitentis in ora 490 Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu. Subsedit duro concussus fragmine muri. Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro Scandit in adversam per saxa vetantia nisu. 495

488. subeuntem ex loco inferiori. 489. fidum v. ad IV, 24. 490. nitentis, enitentis Hannibalis, conantis adscendere. 491. prono ictu, ex loco superiore. 492. Subsedit, ὑφιζάνει, delitui sub clipeo; vel potius decidit, delapsus est. Id non memorant historici. 493. Sunt fere verba Virg. Æn. V, 455, et XII, 666 seqq. --conscia Virtus, conscientia virtutis. --fallit, destituit eum. 494. pressa loco, obpressa, victa iniquitate loci. --ægro, ob vulnus 495. vetantia, obstantia, adscensu difficilia.

489. Vulgo post loci distinguunt; sed sensus verborum est: altitudinem loci sibi favere. Per prærupta loci et v. 491, actu conj. N. Heins. 495. vetantia Col. quod coll. IX, 262. Claud. in Ruffin. II, 184 et Gronov. Diatr. Stat. c. 45, tuetur N. Heins. etsi negantia quoque scribi posse monet. Vulgg. minantia; alii mutantia, micantia, nutantia. nisu, non nixu, Col. Parm. Med., ut ubivis scribendum præcipiunt N. Heins. et Drak.

Sed postquam propior vicino lumine fulsit, Et tota se mole tulit, velut incita clausum Agmina Pœnorum cingant, et cuncta paventem Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.

496. Subita animi perturbatio ingensque terror, propiore hostis adcessu, Murro injectus omnia in Hannibale augent, ut fortior subito majorque adpareat, et Murrus caligat, ἀμβλυώττει, occæcatur, tantam repente oculis caliginem pavore obfusum sentit, ut universo Pænorum exercitu cinctus sibi videatur. Caligant oculi vicini luminis fulgore. Conf. XIV, 89, et ad II, 299. --lumine, splendore armorum. Sed cf. Virg. Æn. I, 588. 497. tota se mole tulit, ut ap. Virg. Æn. III, 655; V, 373 et inpr. VIII, 199 ad quæ loca vid. Heyne, et Burm. ad Val. Flacc. VI, 104. 499. hostis latus, πλατύνωτος, ευρύνωτος, cujus humeri sunt lati, ὤμοι εὐρέες, quales decent heroem, qui ἀνὴρ πελώριος ἠΰς τε μέγας τε esse solet. Vid. Ind. v. latus et ingens, Intpp. ad Virg. Æn. I, 589; VI, 413; Clark. ad Hom. Il. γ, 226 et Drak. ad h.l. Sed h.l. potest etiam hostis latus esse, qui Murro paventi geminatus quasi videbatur. Conf. Virg. Æn. IV, 470, ibique Heyne. Quod proprie ad insaniam spectat, poeta ad terrorem transtulit.

496. propior, non propius, scripti R. 3. Parm. Med. 499. læto corrig. Dausq. Male!

Mille simul dextræ, densusque micare videtur 500 Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ. Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos Igne micet: trahit instanti languentia leto Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit: «Conditor Alcide, cujus vestigia sacra 505 Incolimus, terræ minitantem averte procellam, Si tua non segni defenso mœnia dextra.»

503. Conf. Virg. Æn. III, 140. 505. Conditor Sagunti. Vid. sup. ad v. 273. --vestigia, locum, in quo ejus vestigia sunt. --sacra, divina, Dei. Cf. ad VII, 9. 506. terræ minitantem averte procellam, ut ap. Virg. Æn. III, 620.

501. innumera conj. N. Heins. 503. ingenti pro instanti Tell. unde urgenti reposuit Lefeb. coll. Virg. Æn. II, 653. Non male, sed frustra. 506. sacra terra, vel terræ huic suspic. N. Heins. 507. defendo Col.

Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex; «Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus, 510 Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum; Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis, Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.»

509. ait scil. Hannibal, per ludibrium ejusdem Herculis auxilium implorans, cui se comparare solebat. Vid. Liv. XXI, 41, inf. II, 356; IV, 4 al. 512. fer numen, h. auxilium, ut ap. Virg. Æn. I, 666 (conf. V.L. ad v. 93.), vel præsta te mihi propitium. --amicum, benignum, ut contra male amicum ap. Virg. Æn. II, 735. 513. Trojæ quondam primis memorate ruinis. Res satis nota, vel ex Hom. Il. ε, 638 seqq. Ovid. Met. XI, 194 sq. et Apollod. II, 6, iv. Conf. sup. ad v. 43. 514. Dexter, propitius, ades, fer opem mihi, populum Romanum Trojana stirpe oriundum delenti, evertere conanti. Conf. ad v. 14.

Sic Pœnus, pressumque ira simul exigit ensem, 515 Qua capuli statuere moræ; teloque relato Horrida labentis perfunditur arma cruore.

[515.] pressum, inpressum, exigit, pro simpl. transadigit, sc. in Murri corpus. Conf. ad v. 307 et 383. 516. Qua, quatenus, quousque, moræ capuli, (ut m. loricæ, et clipei ap. Virg. Æn. X, 485 et XII, 541) --statuere, voluere, jussere, permisere. Conf. Burm. ad Grat. 110. --relato, extracto ex vulnere.

515. utero, vel humero, pro ira, suspic. N. Heins., qui tamen vulgatam lect. quodammodo ferri posse fatetur, coll. IX, 382. 516. mora Parm. Qua c. stant ære moræ conj. Livineius, et Qua capulus dat in ære moras N. Heins. coll. Stat. Th. IX, 104 et 327. Lenior forte medicina. Qua c. voluere moræ, vel Qua c. datur ob moras. 517. labentis sc. Murri, scripti et priscæ edd. Vulgo labenti, probb. Barth. et Dausq.

Ilicet ingenti casu turbata juventus Procurrit: nota arma viri corpusque superbo Victori spoliare negant: coit aucta vicissim 520 Hortando manus, et glomerata mole feruntur.

518. Si quem splendor quidam orationis et audacior spiritus delectat, eum hic locus inprimis tenebit, quo singula instar miraculorum aucta verbis, inpr. Junonis adparentis machinatio, quæ in Hannibalis favorem facta est. Ern. --ingenti casu, gravi malo, vel morte ingentis, magni viri. 520. negant, vetant, inpediunt. 521. feruntur, φέρονται, inruunt. --mole, multitudine.

Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis; Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ, Dereptumque decus nutantum in cæde jubarum: 525 Jamque agitur largus per membra fluentia sudor, Et stant loricæ squamis horrentia tela; Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu. Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.

522. Hæc adumbrata ex Marone, qui Turnum simili periculo exponit, Æn. IX, 806 sqq. ubi vid. Heyne. 525. cæde, sanguine, ut φόνος. [526.] fluentia, pro fluens. Cf. Virg. Æn. III, 626. 527. horrentia vid. ad v. 422. [recte 423] 528. tegimen pectoris, h. loricam, telis ubique transfixam. --mutare cum alia adhuc integra, non datur, conceditur. 529. gestamina, θώρηκα, ὃν φορέεσκε. Conf. Virg. Æn. III, 286.

524. decisæ vertice Col. Parm. Med. prob. N. Heins. qui tamen et decussæ, vel detersæ, vel præcisæ scribi posse observat. et dempsæ vertice Put. et densæ v. Ox. et R. 3. Vulgg. decisæ in v. 525. Dereptumque, pro direptumque, reposui cum Lefeb., qui id in veteribus quibusdam, quos vellem nominasset, reperiri testatur. Deripere est deorsum rapere, detrahere sc. auferre per vim; diripere vero in partes et loca diversa rapere, distrahere, discindere: cujus differentiæ N. Heins., quem h.l. vulgata lect. non obfendisse videtur, rationem habuit ad IX, 29; X, 319, 599; XI, 377; XII, 309; ad Virg. Æn. I, 211; X, 475; XI, 743, ad Ovid. Amor. I, 5, 13, 14, 12, et Mett. III, 52; VI, 566; XI, 29. 527. Extant corrig. N. Heins. Sed τὸ stant, h. hærent in squamis, iis infixa, firmat Drak. ex. IV, 142. conf. ad II, 639.

Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco 530 Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo Auditur gemitus, fractumque in casside murmur. Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.

530. Non muliebriter suspirat et gemit Hannibal, quod putat Ern., sed immani labore, cui fortiter omnibusque animi viribus resistit, obpressus, suspiria, anhelitum gemitumque de alto pectore ducit, quod ab herois dignitate animique magnitudine non abhorret. Neque tamen diffiteor hanc displicere mihi orationis luxuriem, qua Silius exornavit verba Virg. Æn. IX, 812, 814. --creber, crebro. 531. ab ore sicco, sitiente, ἀφ᾽ αὑαλέων στομάτων ap. Callim. H. in Cer. v. 6. Conf. Virg. Æn. V, 199; IX, 812 sq. --nisu elisus anhelo, vix et difficulter editus. 532. fractum in casside murmur, sonus cassidis fractæ, vel potius sonitus non continuus, modo fortior, modo remissior. Conf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 72, et Stat. Theb. X, 323. 533. domat, superat, fortiter ferendo. --gaudet, animum recipit reputans etc. 534. decoris pretio discrimina pensat, ex gloriæ magnitudine pericula æstimat; pericula laude, quæ inde redundare possit, ponderat, et cum ea confert, ut adversa secundis, et nova maleficia veteribus pensare dixit Liv. XXVII, 40; et XXXVII, 1. Huic mentis constantiæ et herois dignitati gemitus male convenire videtur. Sed cf. Hom. φ, 272 sqq. Val. Fl. V, 311 al.

533. gaudetque scripti et R. 3. Parm. Med. suadetque primus edidit Marsus, qui exponit, suadetque sibi. Dausq. militibus, inquit, exemplo suo suadet, et facit, ut duris enitescere ament, quoniam efficacius res gestæ, quam verba suadent.

Hic subitus scisso densa inter nubila cælo 535 Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.

535. Jupiter, fœderis rupti vindex, triste Pœnis dat augurium, et lanceam, (tragulam apud Liv. XXI, 7.) quasi de cælo missam, ita dirigit, ut Hannibal ea saucietur. Egregium phantasma et commentum poetæ, quod ad nobilitandum vulnus Hannibali inflictum, magnumque hujus rei momentum declarandum, et hinc ad animos legentium excitandos permultum valet. Conf. Liv. l.c. --scisso vid. ad I, 135. Sic findi ap. Liv. XXI, 1, et in sacris quoque libris σχιζόμενοι οὐρανοὶ Marc. I, 10, οὐρανοὶ ἀνεῴχθησαν Matth. III, 26. Conf. Hard. ad Plin. lib. II, 26, et Heins. ad Ovid. Fast. III, 371. --densa inter nubila, triste augurium, ut lætum, cælo sereno. Cf. Virg. Æn. VII, 141. Αἴσιον δ᾽ ἐπί οἱ Κρονίων Ζεὺς πατὴρ ἔκλαγξε βροντὰν; Pind. Pyth. IV, 40 sqq. 343 sq.

Inde inter nubes ventorum turbine cœco Ultrix injusti vibravit lancea belli, Ac femine adverso librata cuspide sedit. 540

538. turbine cœco Conf. V, 401, et Virg. Æn. XII, 320. [539.] lancea vibravit scil. se, h. vibrata est, passive, absolute et intransit. ut passim. vid. Ind. Sic et advertere sup. v. 288, ubi vid. V.L. convertit, IX, 645, ubi Drak. monet, similiter dici vertit Liv. II, 62; V, 18, 49. Claud. in Eutrop. I, 251: præcipitavere Liv. V, 18: mutans Tac. Ann. XII, 29: effringet inf. I, 647. Ita quoque μεταβάλλειν ap. Aristot. παρακινήσαντα ap. Aristoph. in Βατραχ. et κεύθει ap. Sophocl. in Œd: Tyr. quos laudavit D. Heins. ad h.l. ut ναίω, ναιετάω aliaque omittam. Conf. Duker. ad Liv. III, 6. Cortii Exc. VI, ad Sallust. b. Jug. c. 85; Ernesti clav. Cic. vid. vibrare et convertere, Heins. et Heyne ad Virg. Æn. I, 104; II, 208; X, 857. VV. DD. ad Hor. Od. IV, 10, 5, et Burm. ad Petron. c. 47. 540. sedit hasta, vulnus, etc. vid. Ind. et Heins. ad Ovid. Met. lib. XV, vers. 162. Burman. ad Lucanum lib. I, vers. 31.

540. femine, non femore, Col. vid. Heins. ad Virg. Æ. X, 788, et, quos Drak. laudat, Gell. VII, 12. Plaut. Mil. II, 2, 48. Varr. R. R. III, 9. Plin. XXVIII, 2. Gron. ad Liv. XXX, 18. Broukh. ad Tibull. I, 9, 26 al.

Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum; Et vos, virginea lucentes semper in ara, Laomedonteæ Trojana altaria flammæ; Heu! quantum vobis fallacis imagine teli Promisere Dei? propius si pressa furenti 545 Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes, Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.

541. Vobis, o Romani, quanta nunc spes adfulgebat, evitandi clades, a Pœno olim adcipiendas? 541. Tarpeiæ rupes, plur. pro sing. ut II, 33; VII, 56; VIII, 341; XI, 267. --Superis, a Jove, Junone et Minerva, habitabile, dignum quod habitetur, vel habitatum: saxum Tarpeium, scilicet mons Capitolinus. 542. ara virginea, virginis, Vestæ. 543. flammæ Laomedonteæ, Trojanæ, ignis et sacra Vestæ, quæ Æneas, capta Troja, secum in Italiam abduxisse credebatur. Cf. V, 82; XIII, 620, et Heyne Exc. IX, Virg. Æn. II. --En insignem tautologiam luxuriamque poetæ, qui Laomedonteæ et Trojana, aram et altaria jungit. 544. fallacis, quod Saguntinorum spes fefellit, quia Pœnum non necavit. 545. propius, altius; pressa, inpressa, infixa. 546. starent, essent, seu forent. --Alpes, via per A., quam post Herculem primus hominum munivit. 547. Nec Trasymenus lacus nobilior clade Romanorum factus esset, quam Allia, parvus fl. de quo vid. Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æ. VII, 717. Clades Alliensis satis nota vel ex Liv. V, 37 sq.

Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ Nava rudimenta, et primos in Marte calores, Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus, 550 Advolat, obscura circumdata nube, per auras, Et validam duris evellit ab ossibus hastam.

548. In hunc locum omnino transferri possunt, quæ disputavit Heyne ad Virg. Æn. IX, 802; XII, 134, et inpr. in Exc. ad Æn. IX, 638, unde adparebit, Silium etiam vitia Maronis imitari. 549. calores, ardorem bellandi, primos conatus juvenis ferventis animo.

549. Nava, h. strenua (unde navare), fortia, Col. cf. ad v. 560, IV, 485; V, 412; VII, 350; XVII, 126. Heins. ad Ovid. ex P. I, 10, 12, et Trist. V, 3, 37. Vulgg. Vana, prob. Dausq., qui primos inritosque conatus Hannib. in Sagunto expugnanda intelligit. [“v. 560 ... XVII, 126” recte v. 561 ... XVII, 125] 550, 551. Hos versus, vulgo omissos, e c. Coll. restituit Modius, qui recte monet, a Junone, quæ in vertice Pyrenes stare fingitur, hastam ex H. corpore non potuisse evelli. Præterea v. 552. Et validam in omnibus scriptis et edd. Med. Marsi et Martini Herbipol. legitur, unde nonnulla hic excidisse adparet. Hinc Nicander primus in Juntina Invalidam hastam dedit, quam nonnulli explicant valde validam, ut incana menta ap. Virg. Ge. III, 311, Dausq. autem, quæ, licet duris ossibus inpacta, tamen Pœnum non necare valuerit, ut fallax telum v. 544. Evalidam R. 3, et Parm. prob. Gesnero in Thes. philol. qui non satis validam exponit, ut edurus, egelidus, exalbidus. Et calidam, sanguine tepefactam, malebat Burm.

Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu Alternata trahens, aversus ab aggere cedit. 555

554. vestigia, pedem, Alternata trahens, ὀλίγον γόνυ γουνὸς ἀμείβων, Hom. Il. Λ, 546. Conf. Virg. Æn. IX, 797, XII, 386 et Val. Fl. II, 93 ubi vid. Burm. --nisu, vi. Cf. Ind.

555. aversus, Col. et Ox. cum plerisque editis. adversus Put. et priscæ edd.

Nox tandem optatis terras pontumque tenebris Condidit, et pugnas erepta luce diremit. At duræ invigilant mentes, molemque reponunt Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli, Et fractis rebus violentior ultima virtus. 560

558. Saguntinos per noctem urbem, quantum potuerint, muniisse murosque refecisse, apte ad miserationem singulatim tradit poeta; Livius vero XXI, 8 et 11, per aliquot dies quietem Saguntinis ab certaminibus datam esse, quam sententiam Silius inf. v. 581, 583, expressit. Ern. --mentes duræ sunt, vel obduratæ, pertinaces, obfirmatæ, quæ flecti non poterant, et in fide erga Romanos obstinate manebant (ut ap. Val. Fl. IV, 175, ubi Burm.), vel induratæ ad bellum, laborem et quævis mala ferenda, ut III, 161; VIII, 516, 608, et ap. Virg. Ge. II, 170 et Æ. III, 94, V, 730; Liv. XXVII, 48 (Ligures durum in armis genus); Hor. Od. II, 12, 11; Ovid. Trist. V, 5, 51. Conf. inf. ad VI, 308. --molem, muros, et aggerem, ut v. 579. --reponunt, reficiunt, iterum exstruunt; nam ponere est condere. Vid. sup. ad v. 24, et Heins. ad Ovid. Fast. II, 63. 559. Vis desperationis exprimitur, ut X, 218 sq. et ap. Stat. Th. VII, 699. --acuunt, ad virtutem strenuamque urbis defensionem adcendunt. Cf. ad v. 113.

Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre Certat opem in dubiis miserando nava labori, Saxaque mananti subvectat vulnere miles.

561. Verba Maroniana, Æn. XII, 131 seq. quem locum ex Hom. Il. Σ 514, 515, adumbratum suspicor. Ceterum singula h.l. ad miserationem faciendam apta sunt. 562. in dubiis rebus, in ancipiti fortuna belli et ambiguo rerum exitu.

561. puer et mox nava, non pueri et vana, Col.

Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ: Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, 565 Defessis subeant rebus, revocentque salutem, Et Latia extremis inplorent casibus arma.

564. clari senum, gr. pro clari senes, h. γέροντες ἀριστῆες, Hom. Il. β, 404. 565. Amplificavit brevem narrationem Liv. XXI, 6 et 7. Proprie homines sunt defessi, seu fessi rebus adversis, vel simpl. fessi (cf. Ind. et Virg. Æn. II, 285; Horat. Od. II, 4, 11) qui malis, longaque inprimis obpugnatione et diuturno bello premuntur, viribusque exhauriuntur, ut ap. Virg. Æn. I, 157, 178; II, 109. Deinde ipsæ calamitates poetis res fessæ dicuntur v.c. II, 492; X, 275, et Virg. Æn. III, 145. Nam rebus h.l. sexto casu positum putare, paulo durius videtur. [“X, 275” recte X, 274] 566. subeant defessis rebus, auxilio, ut ap. Plin. II, 7. Vespasianus fessis rebus subveniens. 567. Latia arma, auxilium Romanorum.

564. carisque Put. 566, 568. Ita hunc locum e c. Col. restituit Modius. In Oxon. et Put. non nisi verba Defessis s. r., revocentque leguntur. Quæ in vulgg. edd. adduntur, revocentque Sagunto Sidonias flammas, nunc ite, impellite puppim, a manu Pomponii Læti esse, in Vatic. quodam cod. adnotatum vidit N. Heins. Sed in edit. Pomponii vacuum relinqui locum, adeoque famam ejus inmerito ab Heins. lacessi monet Lefeb.

«Ite citi, remis velisque inpellite puppim, Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis. 570 Ite citi, deflete fidem murosque ruentes, Antiquaque domo meliora arcessite fata. Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.»

569. fera δεινῶς Hannibal dicitur, ut Libycus leo, VII, 401, ubi vid. not. Conf. v. 638. --tempore rapto, quod properanter præterit, vel simpliciter raptim, festinanter utendum, vel denique, quæ ratio ceteris præstat, commodum tempus adripiendum, occasio amplectenda est, ut contra tempus amittere. Cf. VII, 531, et Virg. Æn. XI, 459. Rapere, seu corripere et carpere, Græce ἁρπάζειν, viam, iter, fugam, gradum, gressus, urbem, castra, letum, dies, tempus, campum, pugnam, poetis est raptim facere, seu perficere, et adcelerare, vel celeriter occupare et in usum suum convertere. Vid. Ind. et quæ loca adposuit Drak. Jos. Iscan. b. Troj. V, 358, cum tempore rapto Imperiale tonans, etc. (ubi v. Dresem.) et Lucan. X, 507, «Cæsar semper feliciter usus præcipiti cursu bellorum et tempore rapto.» Conf. Heins. et Burm. ad Val. Flacc. II, 252, et ad Ovid. Epist. XIX, 74; Gronov. ad Liv. VI, 23. 570. ad clara, ἔνδοξα, claritatem nominis, ad gloriam, grassandum, omni studio contendendum est: ut ire periclis ad decus, IV, 36, at ad gloriam virtutis via grassari ap. Sallust. b. Jug. c. I. 571. deflete, etc. tristem eorum sortem exponite. 572. Antiqua domo, Roma, vel ex Latio, unde Rutuli Ardeates coloniam Saguntum deduxere. Vid. ad v. 291, domus, patria, ut II, 75, et X, 95, ubi Drak. laudat Cerdam ad Virg. Æ. VIII, 114.

569. sacris pro castris Parm. clathris conj. N. Heins., qui hac voce, qua lignum, seu ferrum innuitur, quo transverso cancellorum instar caveæ, januæ et fenestræ muniuntur sepiunturque, gr. κλεῖθρον, magnopere delectatur. vid. eum ad Claud. de laud. Stilic. III, 272. tempore M. rapto Col. et plerique editi, rupto, h. interrupto, propter vulnus H. et noctis tenebras (vid. Liv. XXI, 8) Ox. R. 3. Parm. Med. et al. tempore Marti rapto, h. quod veluti rapitur Marti, dum quiescit H., satis confidenter edidit Lefeb. male provocans ad verba Stat, Th. VII, 611, præceps tempore Tydeus utitur, quæ vulgatæ potius lectioni favent. 572. accersite, quædam edd. vid. ad v. 264.

Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, Et fugiunt tumido per spumea cærula velo. 575 Pellebat somnos Tithoni roscida conjux, Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos Adflarat montes, roseasque movebat habenas.

577. rutilus sonipes, equi Auroræ, cui non minus ac soli noctique equi et currus tribuuntur. 578. Adflarat montes, locutio Virg. Ge. I, 250, ubi vid. Heyne. --roseas habenas. Nota est Ἠὼς ῥοδοδάκτυλος, seu ῥοδόπηχυς (Hom. Il. α, 477. Theocrit. II, 148) h. pulchra, pulchritudine, more poetarum, per aliquam ejus partem, colorem roseum, expressa. Vid. ad VII, 448.

Jam celsa e muris exstructa mole juventus Clausam nocturnis ostentat turribus urbem. 580 Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, Inque ducem versæ tanto discrimine curæ.

580. nocturnis, noctu exstructis. 581. Pendere, ut hærere, intermitti, desinere, differri, v.c. ap. Virg. Æn. IV, 88. --Rerum actus, obsidio. Poeta ante oculos habuit Liv. XXI, 8, sed eamdem sententiam triplici modo expressit.

579. et structa Tel. 583. tanto d. c., non tanto in d. c., libri veteres.

Interea Rutulis longinqua per æquora vectis Herculei ponto cœpere exsistere colles, 585 Et nebulosa jugis adtollere saxa Monœci.

584. Rutulis, Saguntinis. Cf. ad v. 291 sq. 585. Rupes et promont. cum portu et templo Herculis Monœci, Μονοίκου λιμὴν, in Liguria erat, prope mare mediterr., ubi nunc Monaco est, inter Nicæam (Nizzam) et Genuam vid. Strab. IV, p. 139, 140, et VV. DD. ad Virg. Æn. VI, 831. Plin. III, 5, et Lucan. I, 405 sqq. 585. exsistere, emergere, in conspectum repente venire, et hinc eminere, conspici, ut exstare, surgere, exsurgere, erigi, et h.l. adtollere se, de montibus, etc. Conf. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. II, 264. Drak. ad Liv. XXV, 21, et, a quo hos jam laudatos video, Ernesti clav. Cic. [586.] Nebulosus, νεφώδης, altus.

586. Menœci quidam vitiose.

Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat, Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes; Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto, 590 Haud ulli contra fiducia surgere vento.

587. Egregia aquilonis pictura, in cujus singulis partibus summum πάθος et exquisitiores imagines effulgent, quæ tamen in vss. 593, 594, nimis audaces videri possunt. --Boreas h.l. Thracius, ut VII, 570, Odrysius, X, 11, Hæmonius, (quæ vox tam ad Thraciam, quam ad Thessaliam spectat, quoniam Hæmus mons utramque dividit) et Virg. Æ. XII, 365, Edonus dicitur exemplo Græcorum; quibus Thracia, ἀνέμων οἰκητήριον, a septemtrione est. Cf. VV. DD. ad Hesiod. Ἔργα v. 507; Hom. Il. Ι, 5; Hor. Od. I, 25, 11; IV, 12, 11, Epod. XIII, 3. Burm. ad Val. I, 611; VI, 340, et inpr. Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 114, et in Del. v. 26 et 65. 588. Solus regna habet, non solus ibi flat, sed regnat, h. quam maxime sævit. cf. Lucan. I, 406 sqq. 589. Alas, velocitatis exprimendæ causa, ventis, ut VIII, 478 fulmini, a poetis adsignari, nota res est. 591. Nullus ventorum audet, cum eo pugnare. Conf. VII, 556 sq.

589. plangit Col., h. tundit, percutit, πλήσσει, κόπτει, quod proprium est alarum. conf. Heins. ad Ovid. Metam. V, 675. tangit Ox. et Put. cum priscis edd. Vulgg. frangit; non male, et majore cum vi, de conatu conf. Virg. Ge. II, 441.

Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant Æquora, et injecto conduntur gurgite montes: Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem, 595 Alternos mæsti casus bellique marisque, Et dubium rerum eventum sermone volutant.

592. anhelant exquisite pro sonant. Conf. ad III, 471. --fracta æquora, ad scopulos adlisa et repercussa. 594. Rhenum Rhodanumque, fluctus in iis. Nomina fluviorum ad ornatum spectant. 595. Disserunt inter se de discrimine urbis et eventu belli; quæ apte inventa est oratio hominum, patriam urbem desperatam et obsidione pressam relinquentium; Ern. 596. Alternos, alterne, ἀμοιβαίως. 597. Verba Virg. Æn. VI, 157.

«O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt Fata loco? sacræne manent in collibus arces? An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat? 600 Ferte leves auras, flatusque ciete secundos, Si nondum insultat templorum Pœnicus ignis Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.»

598. Fides a Saguntinis præ reliquis diis culta. Nam, ut Livii verbis utar, fidem socialem usque ad perniciem suam coluerunt; et Florus II, 6, eorum urbem fidei erga Romanos magnum quidem, sed triste monumentum adpellat. Conf. ad II, 479. --quo sunt Fata loco, ut ap. Virg. Æn. II, 322; IX, 723. 599. arces vid. ad v. 7. --sacræ conf. ad v. 505. 601. Conf. Virg. Æn. III, 529, ibique Heyne.

602. Pœnicus Col., antiqua forma, ut ap. Gruter. in fastis triumphal. p. 297. col. 2. Sic et mœnera, mœrus, etc. vid. quos Drak. laudat, Gifan. Ind. Lucret. vid. pœniceus et mœrus, Lambin. ad Lucret. I, 30. Heins. ad Ovid. Am. III, 7, 29, et Met. XII, 104. Add. Heins. et Heyne ad Virg. Æ. X, 24, 144; XI, 382. penitus Ox. proxime verum. Vulgo protinus prob. Dausq. qui explicat continue, jugiter, ut ap. Virg. Æn. III, 416.

Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, Donec Laurentes puppis defertur ad oras, 605 Qua pater, adceptis Anienis ditior undis, In pontum flavo descendit gurgite Thybris.

605. Laurentes, Italiæ, vel Laurenti, urbis Latii, haud procul ab Ostia, ubi Tiberis in mare Inferum, seu Tyrrhenum influit. Vid. ad v. 110. 606. patres, quod prisco sermone honoris, reverentiæ, amoris religionisque vocabulum fuit, dicuntur Dii, reges et fluvii majores. Cf. V.L. ad III, 126, et VV. DD. ad Virg. Æn. I, 155. Val. Fl. I, 11, et Petron. c. 41. --Anio, seu Anien, hod. Teverone, ditior u. V. Burm. ad Val. Fl. IV, 720. 607. flavo v. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 447, et Jani ad Hor. Od. I, 2, 13.

607. Alii Tybris et Tibris, conf. Virg. Æn. VIII, 330 sqq.

Hinc consanguineæ subeunt jam mœnia Romæ. Concilium vocat augustum, castaque beatos Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis 610 Consul, et æquantem Superos virtute Senatum.

608. consanguineæ, ob communem originem. Cf. v. 655 et 671. 609. Præclara priscæ Romanorum simplicitatis, frugalitatis virtutisque descriptio, cui comparentur suavissima loca Hor. Od. I, 12, 33 seqq. II, 5, 10, 20. Juven. XIV, 160 seq. Ovid. Fast I, 197 sq. et Propert. IV, 1, quibus locis vetus simplicitas potissimum nos delectat eo, quod cum magnificentia elegantiaque serioris ævi comparatur. --Admodum languere hunc locum censet vir doctus in N. Allgem. deutsch. Bibl. T. VIII, P. II, p. 418. Suffecisset sane simpl. memorasse, senatum a consulibus coactum esse. Sed quis ita poetam quasi in ordinem coget, et quis obfendetur imagine, in quam ille facile incidere poterat, quæque lectores tam jucundis adficit sensibus? --casta beatos Paupertate Patres cf. VI, 633, et Virg. Æn. VIII, 105. --beatos, felices, vel etiam divites et contentos re modica, non lauta, ut μάκαρες ap. Hesiod. Ἐργ. 549, vel μακάριοι et εὐδαίμονες. Conf. mox v. 615. Cuper. Obss. III, 1; Heins. ad Ovid. Amor. I, 15, 34, et, quos Drak. citavit, Varr. L. L. V, p. 24 et Claud. Cons. Olyb. et Prob. v. 46. --casta, integra et pura a scelere, paucis juste paratis contenta, nec divitiis per malas artes inhians. 610. Paupertas h. loco, non inopia est, sed fortuna mediocris, quæ nec lauta, nec tenuis et despecta est, vita simplex sine quæstus opumque cupiditate, Sen. Ep. 87 «Paupertas est, non quæ pauca possidet, sed quæ multa non possidet.» Conf. Jani ad Hor. Od. I, 1, 18, et, quos Drak. laudat, Lucan. X, 151; Hor. Serm. VI, 71; Val. Max. IV, 8, 2. (Fabius paupertatem inopia mutavit) et Broukh. ad Tibull. I, i, 3, et 5. --nomina parta triumphis, viros triumphis claros, abstr. pro concr. vid. App. Capitolinos, Torquatos, Corvinos, Coriolanos, Fidenatas, Messalas, qui tum temporis cognominibus inclaruerant, indicari observant Dausq. et Drak.

Facta animosa viros, et recti sacra cupido Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa, Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris; Exiguo faciles, et opum non indiga corda, 615 Ad parvos curru remeabant sæpe penates.

613. Adtollunt, claros et venerabiles reddunt. --hirtæ togæ, v. V.L. --neglecta mensa, frugalis, qualis M. Curii Dentati, Q. Ælii Tuberonis et aliorum fuit, de quibus vid. Juven XI, 78 seqq. Val. Max. IV, 3, et Aurel. Vict. de vir. ill. c. 33. 614. Dextera per aratrum non segnis, inutilis facta capulo, ad gladii usum, ad bellum. Conf. loc. sim. VIII, 398, et Claud. in Eutrop. II, 395. --Exemplo sunt C. Atilius Serranus et L. Quinctius Cincinnatus, de quibus vid. Virg. Æn. VI, 845; Liv. III, 26; Plin. XVIII, 3 seu 4. Alios laudat Sen. Ep. 86, et Flor, I, 11. 615. Exiguo faciles, qui tenuem victum, facilem paratu, parabilem habent, qui facile inveniunt pauca, quæ ad vitam sustentandam necessaria sunt, ut fere priscis introitu facilis, V, 52, et victu facilem ap. Virg. Æn. I, 445, ubi vid. Heyne in Var. Lect. et in Exc. XIV. Possint etiam faciles esse contenti: nam facilis dicitur argilla, seu cera, quæ fingi et tractari potest; (v.c. Tibull. I, 1, 40, ubi vid. Heyne) unde ad hominem transfertur, qui facile flectitur, qui εὐκίνητος est, commodus, comis, humanus, et hinc contentus, αὐτάρκης, ut difficilis est inexorabilis, durus, pertinax, morosus; ἀργαλέος, δύσκολος, δυσχερὴς, χαλεπός. Sic fere εὔκολοι ταῖς διαίταις ap. Plut. et contentus vivere parvo ap. Tibull. I, 1, 25. Nisi malis accipere, ut facilis soli XV, 718; periculis, XII, 464; morti ap. Lucan. IV, 506; injuriæ ap. Quintil. Decl. I, 16, et inanibus ap. Tac. Ann. II, 27, ut innuantur ad fortunam mediocrem, cui adsueti sunt, perferendam idonei. --Exiguum et parvum dicitur res modica, fortuna mediocris, v.c. Virg. Ge. II, 472 (exiguo adsueta juventus) et Æn. VI, 844; IX, 607. Tibull. l.c. et Horat. Od. II, 16, xiii. 616. parvos penates, humiles ædiculas, casas, in quibus et parva Penatium signa: Cf. VII, 173; Heins. ad Ovid. Metam. VIII, 637; Bentl. ad Hor. Ep. I, 7, 58, et VV.DD. ad Virg. Æn. VIII, 543. --curru sc. triumphali, sententia Marsi, Cell. et N. Heins. vid. ad III, 614; Drak. convenientius esse videtur, currus intelligere, quibus senatores, rure evocati, in curiam venerint, et inde domum redierint, unde sellæ curules ortæ. Sed poeta expressit Liv. III, 68; «præda parta, agro ex hoste capto, pleni fortunarum gloriæque simul publicæ, simul privatæ, triumphantes domum ad Penates redibatis.» Præclare autem parvos penates obposuit currui.

613. hirtæque togæ (vestitus incomtus) e Col. recepi cum Modio et Lefeb. qui bene laudant Tac. Dial. de Orat. c. 26, pr., inpr. Lucan. II, 386 ubi Cato dicitur Hirtam membra super romani more Quiritis Induxisse togam, et Propert. IV, i, 11. Curia, prætexto quæ nunc nitet alta senatu, Pellitos (pellibus vestitos) habuit rustica corda patres. Add. Theogn. Sent. v. 55. Prudent. Psychom. 226, et Ernesti clav. Cic. vid. pellitus. Nec tamen spernenda est vulgata lectio, hirtæque comæ. Priscis enim temporibus Romani crinem et barbam alere solebant, nec seriori ævo deerant, qui hunc morem servarent, et tam intonsi quam barbati essent, v.c. Regulus, VI, 426 seq. Pompeius M. XIII, 861 seq. et ap. Lucan. VIII, 679 sq. Cato ap. Horat. Od. II, 15, 11, et Lucan. II, 372 seq. Curius ap. Horat. Od. I, 12, 41. Hinc imagines hirsutas, h. vetustas, dixit Martial. IX, 48, 2. cf. Ovid. Fast. II, 30; VI, 264, et Intpp. ad Tibull. II, i, 34, et Plin. VII, 59. 614. ad curvi capulos non segnis aratri, vel a curvi capulo non segnis aratri, conj. N. Heins. Idem v. 618 Captivæ exuviæ scribendum putabat, ne currus bis repeteretur. Sed quot poetarum loca sollicitanda essent, si ad hanc normam ea exigere liceret! v. a Drak. laudatus Barth. ad Stat. Th. X, 449.

In foribus sacris, primoque in limine templi Captivi currus, belli decus, armaque rapta Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures, Perfossi clipei, et servantia tela cruorem, 620 Claustraque portarum pendent: hic Punica bella, Ægates cernas, fusaque per æquora classe Exactam ponto Libyen testantia rostra:

617. In templis olim senatus haberi, legatique excipi solebant. Cf. Intpp. Virg. Æn. I, 505 sq. et VII, 192 seq. inf. VI, 454; XI, 72; Cic. Cat. I, 13; II, 6; III, 9. Legatis plerumque extra urbem, in æde Martis, seu Bellonæ, seu Apollinis senatus dabatur. --templum etiam dicitur omnis locus inauguratus et sanctus, et proprio is, quem augures certo ritu capiunt: hinc tribunal, rostra et curia. Cf. Liv. I, 30; XXXVII, 52, 53; XLI, 15, et Ernesti clav. Cicer. voc. templum. Ceterum Silius h.l. ante oculos habuit Virg. Æn. VII, 170 sq. inpr. v. 183, 186, ubi vid. Cerda et Heyne. Conf. etiam Perizon. Anim. hist. c. 7. 621. Punica bella, Ægates, spolia ex b. Punico I, pugna ad Ægates insulas finito; Cell. Ægates Punica bella Drak. putabat esse prœlium cum Pœnis ad Ægates commissum, cujus pictura in foribus templi dedicata fuerit. Sic bellum et Gr. πόλεμος passim occurrunt. Vid. Ill. Harles. ad Ovid. Trist. V, 10, 26. Cort. ad Sallust. b. Cat. c. 9, et Casaub. ad Polyb. p. 147, ed. Gronov. Sed bella etiam pro bellum, et hoc proprie adcipi potest, more poetarum, qui generali notione præmissa, specialem, quæ illam explicet, adjiciunt. --Verba Punica bella et Ægates non de pictura intellexerim, sed de tropæis et rostris navium, quorum adspectus victoriæ illius memoriam instauraverit; Ern. Recte opinor. 623. Exactam ponto Libyen, Pœnos in mari profligatos, et omnibus insulis, quotquot inter Italiam et Siciliam sunt, excedere jussos. Conf. Polyb. I, 62 et 63, 624, 626. Historia notissima vel ex Liv. V, 34, 49, et Flor. I, 13; cf. IV, 150 sq.

621. vela pro bella malebat N. Heins., h. vexilla navalia, quibus non minus, ac rostris, inter tropæa erat locus.

Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis 625 Arma revertentis pompa gestata Camilli: Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa, Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa.

624. pensati inprobus Arbiter, iniquo ponderi explendo adjectus. Conf. Liv. V, 48 ext. 626. pompa, triumpho. Vid. Liv. V, 49. 627. Hic versus ad Pyrrhum, Epiri regem, a Pyrrho, seu Neoptolemo, Achillis filio, Æaci pronepote, et regni Epirotici conditore, genus paternum, ab Hercule maternum ducentem, (unde Æacides, dicitur Cic. de Div. II, 56; Off. I, 13. Ep. ad Div. IX, 25.) referendus videtur. Sed Æacides etiam esse possit Perses, seu Perseus, ultimus Macedoniæ rex, a L. Æmilio Paulo, qui LXX urbes Epiri una die solo æquavit, in triumpho ductus, et ab eodem Achille, Æaci nepote, oriundus. Conf. ad XV, 291 seq. Prop. IV, II, 39, et inpr. Heyne ad Virg. Æn. VI, 840. 628. Liguria (nunc Genua et Lucca) varia cum Romanis bella, quæ Livius pluribus locis et Noris. Cenot. Pis. Diss. I, 1, copiose descripserunt, gessit, ut et Hispania; sed neutra ante b. Punici II tempora: unde Silius tempora turbasse, et forte Ligures cum Gallis Insubribus confudisse censendus est, æque ac Florus II, 3; cujus historia de rebus bellisque adversus Ligures non multo post belli Punici I finem gestis impeditissima est, et ad seriora tempora spectare videtur, quibus Fulvium, Bæbium et Postumium, quibus Floro, Livio aliisque testibus Ligures vicere, Consules fuisse constat. --parmæ rudes, informes, vel nulla pictura et cælatura ornatæ, ut p. alba et pura, ap. Virg. Æn. IX, 548, et XI, 711, ad quæ loca vid. Heyne. An sunt scuta, ex coriis tantum, sine ferro, confecta, ut minoris essent ponderis, qualibus Numidæ utebantur? Vid. Sallust. b. Jug. c. 94 pr. et Suid. πάρμαι, δερμάτινοι θυρεοὶ παρά Καρχηδονίοις. Utrumque infra ad III, 234, jam laudavit Dausq. qui h.l. verba Strab. III, p. 106 (ubi ἀσπίδιον Lusitanorum, quod sine fibulis, aut ansis erat, describitur) adposuit et hæc notavit: «Ubi Romani hactenus Hispanos debellarunt? Suspicio est, Hispanos fuisse in auxiliis Pænorum b. Punico I, devictosque in Sicilia. Sed quomodo rudes parmæ? Suspicio est fuisse tectas corio ἀδεψήτω: nisi iis carere subsidiis est, parmam esse rudem, et erudito expertove bellatori sat commodam, quo inclino.» 629. Alpina gæsa sumsit ex Virg. Æn. VIII, 661, 662, ubi v. Intpp. Alpina Cell. putabat esse, ex arboribus Alpinis, ut durioribus, confecta; Dausq. erepta Senonibus in obsidione Capitolii, aut Celtis, quos b. Punico I, in Pœnorum castris stipendia fecisse, Appianus in Libycis tradit; Drak. erepta Gallis Insubribus, Alpium adcolis, et a Romanis tempore inter b. Punicum I, et II, devictis. Vid. Flor. II, 3 et 4. --gæsa etiam Afris tribuuntur ap. Liv. XXVI, 6, et inf. II, 444 (ubi Drak. notat, his locis vulgatam lect. Polluc. VII, 156, vindicari posse) sed plerumque Gallis, vel Hispanis. V. Barth. ad Stat. Th. IV, 64.

628. horrentes coni. Col., h. galeæ, ut cristæ capitum apud Virg. Æn. VII, 185. et galeæ Senonum sup. v. 624. horrentes tonsæ, h. remi, Oxon. prob. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Cons. Honor. VI, 48, cui Drak. obponit, Romanos nunquam captarum navium remos in templis suspendisse, neque in toto bello Ligustico vel semel pugnam navalem commisisse. Vulgata lectio horrentesque comæ ab h.l., ubi de spoliis et tropæis agitur, abhorret, nec juvatur Dausq. distinctione, hic E. signa, Et Liguram, (signa) horrentesque comæ.

Sed postquam clades patefecit et horrida bella 630 Orantum squalor, præsens adstare Sagunti Ante oculos visa est extrema precantis imago. Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore: «Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur Marte satam populi ferro parere subacti, 635 Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.

631. Orantum squalor, h. legati squalentes, seu squalidi. Squalorem et sordes tam reorum, quam lugentium et supplicantium, ad miserationem movendam pertinere, vel tironibus nota res est. Cf. v. 673, 674. 632. extrema, humillimis verbis, vel opem in extremis suis rebus. 634. Oratio gravissima, et ad vim malorum declarandam mentesque miseratione permovendas aptissima. --fide sacrata, sacra et inviolata; vel templo Fidei publice sacrato.

635. subacti, non coacti, Col. Put. Parm. Med. quod Drak. firmat ex XIII, 709; XVII, 576. Virg. Æn. III, 257; VII, 214, al. conf. Heins. ad Virg. Ge. IV, 85, ad Claud. in Rufin. II, 314, et Ovid. Met. VI, 497. 636. emensum Ox. Put. Parm. Med. passivo sensu, ut III, 648. Virg. Æ. II, 181. Appul. Met. VI, pr. Ita Drak. conf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 226. Lefeb. id recepit, nec male, quoniam doctius est.

Vidimus obsessam patriam, murosque trementes: Et, quem insana freta, aut cœtus genuere ferarum, Vidimus Hannibalem: procul his a mœnibus, oro, Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete 640 Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?

638. Similiter Dido de Ænea ap. Virg. Æn. IV, 366 sq. Cf. sup. v. 569. --insana vid. ad v. 101 et 252. 640. Verba generosa, et ad benevolentiam adliciendam idonea! --tenete, h. detinete, ut XI, 450, ubi plura exempla congessit Drak. 641. Fatiferæ, ut II, 116, et fatalis II, 400, θανατηφόρου. Conveniunt fere verba Virg. Æn. XI, 283, 284. --mole, vi; vel quam magnas. 642. quantus crescit ut XII, 719. --crescit in armis, semper majora audet, Schmid. Sed poeta ad ea, quæ sup. v. 496 sqq. dixerat, respexit, vel sensus est: quanto major videtur in armis, si arma cepit, seu in bello. Cf. V.L.

642. Exigit, h. jacit, emittit, Ox. Parm. et Med., quod multis exemplis illustrant N. Heins. et Drak. conf. not. ad v. 307. Erigit Put. Exycit Col. Vulgg. Conjicit, ex glossa, in arma suspicari quis possit, ut quantus In clypeum adsurgat ap. Virg. Æn. XI, 284 ubi v. Heyne.

Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis Molitur populos, majoraque mœnia quærit. 645 Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus, Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.

643. Ferocissimas gentes sibi conciliavit: quod sortem nostram adgravat. --Iberum superavit, et extra terminos egressus est, indignatus, fluvium esse medium inter Pœnorum et Rom. imperium, et utriusque finem. Conf. ad v. 294. [644.] Excivit in bellum adversus Romanos Calpen, Hispanos, fretum Herculeum adcolentes. --mersos, obrutos, fortius quam habitantes. 645. Molitur, parat, movet, excitat ad bellum. Nam moliri de omni motu, opere, aut conatu usurpatur. Vid. Ind. et ad VII, 264. --majora, quam Saguntina, mœnia quærit, ad spem Romæ expugnandæ adspirat, et hujus rei occasionem quærit. 646. Conf. Senec. Med. v. 393 sq. --medio qui surgit ab æquore, qualem poeta descripsit sup. v. 468 sq. 647. effringet vid. ad v. 539. Æstuantis instar fluctus in Italiam inruet, nisi mature cœptis ejus obviam iveritis.

647. nostras Ox. vestra se franget in urbe emend. et recepit Lefeb. forma loquendi vulgari, quam Ciceronianam vocat, poeticæ substituta. vestras se franget in urbes malebat Barth. Adv. VII, 15. vestras se inpinget in u. N. Heins.

An tanti pretium motus, ruptique per enses Fœderis, hoc juveni, jurata in bella ruenti, Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto? 650 Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam, Ne seræ redeant post aucta pericula curæ.

649. jurata bella conf. sup. v. 118. 650. statuat jura, leges det. 652. Ne sero et frustra ad propulsandum periculum adnitamini, si nimis creverit.

650. superatæ Col. Vulgo superata, quod fraudi fuit Cellar., hanc ex verbis, ut jura statuat, sententiam exsculpenti: ut quæ dudum rupit fœdera, deleta Sagunto, vobis custodiat sanctius et finem ponat potentiæ?

Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc Semina fumarent belli: vestræne Sagunto Spernendum consanguineam protendere dextram? 655 Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe.

653. Quod si vobis quoque nihil metuendum esset, et si belli, vobis inminentis, flamma non jam erumpere quasi e cineribus inciperet: nonne fœderis religio originisque similitudo vos ad opem nobis ferendam incitare debet? --Quamquam o! ut ap. Virg. Æn. V, 195, et XI, 415. 656. Tota nunc Hispania, Gallia et Africa vestro imperio exitioque inminet. 657. sitiens, commune epitheton populorum æstifero axi, h. calidiori cælo subjectorum: v.c. ap. Virg. Ecl. I, 65; et Ge. IV, 425.

656. Ita veteres scripti editique, prob. N. Heins., quoniam Ἰβὴρ posteriorem producit: præterea h.l. est cæsura. Plures, versui metuentes, ordinem verborum mutarunt: Omnis H. rapidis, omnis f. G. t.

Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis, Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ, Conservate pios, qui permutare coacti 660 Acrisioneis Tirynthia culmina muris.

658. vos scil. oramus (quod in hac precum formula sæpius omitti, docent exempla, in V.L. laudata) per sacra communia, quæ diu coluistis, et nos Saguntum ex Italia nobiscum deduximus. Conf. mox v. 666 sqq. --primordia, communem originem, a Rutulis ductam. --culta diu, quæ diu vobis quasi sacra fuit et venerabilis. An primordia sunt sacra arcana et antiqua, ut initia et μυστήρια? Cf. Tac. German. c. 39. --Rutulæ gentis, cf. sup. v. 291 sq. Dausq. nota est hæc: «culta sc. ab Ardeatibus, Saguntinorum patribus, qui templo Veneris, quod erat Latio commune, præfuerunt, teste Strab. V, p. 160.» --Primordia gentis Rutulæ de primis conditoribus, Ænea inprimis, unde et Rutuli, Ardeates, et ipsi Saguntini coloni; Ern. Sed quomodo Rutuli ab Ænea oriundi? 659. Hæc ad Penates et Palladium, quæ Æneas Troja abstulisse credebatur, spectare videntur; nisi pignora Trojæ æternum forte ignem Vestæ innuunt. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II. --Laurentemque, Italum, larem, ut Pergameum larem dixit Virg. Æ. V, 744, ubi vid. Heyne. Cf. sup. ad v. 110. --pignora imperii æterni. --genetricis, unde originem ducitis. 660. Conservate, adjuvate pios et fideles socios vestros. --qui permutare coacti, etc. Cf. mox v. 667 et sup. ad v. 291 sq. 661. Acrisionei muri, Ardea, Sagunti μητρόπολις (v. 291 sq.), quæ a Danae, Acrisii, regis Argivorum, filia vulgo condita putabatur. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 409-412 in V.L. et ibid. in Exc. VII. --Tirynthia culmina, mœnia Saguntina, ab Hercule exstructa.

658. Per vos culta, non Vos per culta, scripti editique antiquiores, quod concinnius est et in obtestationibus usitatum. cf. V, 82; XII, 79, 80. Virg. Æn. IV, 314; V, 597. Lucan. X, 370. Plaut. Rud. III, 2, 13, et Bacchid. IV, 8, 64. Tibull. I, 5, 7, III, 1, 15; Ovid. Met. X, 29, et Epist. X, 73. Senec. Herc. fur. 1183 in Medea 285 et Agam. 929. Val. Fl. VIII, 266. Stat. Th. VI, 170. Liv. XXIII, 9. Curt. V, 8. Appul. Met. IV, p. 156. Præter hæc exempla, a N. Heins. ad h.l. et Drak. ad V, 82, congesta, vid. alia ap. Scalig. Catal. p. 71. Gronov. ad Liv. XXIX, 18, et Intpp. ad Virg. Æn. X, 369 et 903.

Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni Juvisse egregium; vos et Campana tueri Mœnia, depulso Samnitum robore, dignum Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni, 665 Testor vos, fontes et stagna arcana Numici, Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem, Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni, Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra, 670 Despiciar, vesterque luat cur fœdera sanguis?»

662. Zancle, vetustissimum Siciliæ opp. (Herodot. VII, 164) a Messeniis ex Peloponneso, teste Strab. VI, p. 178 et 185 sqq. conditum, vel certe amplificatum, et ab Anaxila, Rheginorum tyranno, ex Messene oriundo, nova colonia auctum (Thucyd. VI, 1); unde Messanæ, hod. Messinæ, nomen adcepit. Seriori ævo Mamertini, populus Campaniæ, quam olim Opici, Opsci, seu Osci, vetus Ausonum gens, incoluere (de quo vid. Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 732), Messanam occuparunt, quocirca civitas Mamertina vocatur Cic. Verr. II, 5. Conf. inf. XIV, 194 sqq. Priscum nomen a situ loci et curvitate litoris, seu portus, falcis formam referentis, (nam ζάγκλη, seu ζάγκλον, in lingua Siculorum τὸ δρέπανον, falcem significat) Thuc. VI, p. 413; Ovid. Fast. IV, 474, et alii repetunt, sed Silius XIV, 48 sq. inde, quod falx Saturni, qua Cæli patris pudenda amputasse fingitur, ibi abjecta et inventa fuerit. Cf. Macrob. Sat. I, 8, extr. Prior ratio hunc mythum peperisse videtur, qui propter Siciliæ fertilitatem facile priscorum hominum animis subnasci potuit. Saturnus enim, quem fabulæ antiquissimum Latii regem faciunt, ab initio nihil aliud, quam almæ naturæ vitæque mitioris, cujus initia agriculturæ, sationi messique debentur, symbolum fuit. Ceterum hæc urbs belli Punici I causa fuit, ope Romanorum a Mamertinis adversus Hieronem, Siculum tyrannum, et Pœnos, inplorata ac præstita. Vid. Polyb. I, 8-11. 663. egregium duxistis; non tam egregium, quam utile potius et necessarium; de quo vid. Polyb. I, 10 sq. --Campana mœnia, h. Capuam, a Samnitibus dolo occupatam. Vid. Liv. IV, 37; VII, 38 sqq.; Flor. I, 16. 664, 665. dignum Sigeis avis, communi origine, a Trojanis ducta: nam Sigeum, Σίγειον, promont. Trojæ; unde Romanus etiam IX, 203, Sigeus dicitur. 665. Ego et ipse non peregrinus, sed, ut Mamertini et Campani, Italus origine, vel Rutulus, vetus incola Dauni, ab Ardea oriundus. Vid. ad v. 291. Sicoris, princeps legatorum, personam Saguntinorum sustinet, unde v. 669 non ita intelligendus est, quasi ipse coloniam Ardeatium Saguntum deduxerit. Cf. v. 671. Testatur Numicum, seu Numicium, Latii fl. inter Lavinium et Laurentum, quia in finibus Rutulorum defluit, ejusque nomini religio aliqua inest. 666. fontes et stagna arcana Numici, h. sancta, sacra ἱερὰ, quoniam Anna Perenna et Æneas in eo interiisse, et tanquam numina, habitare credebantur. Cf. ad VIII, 28 sqq. et inpr. Heyne in Exe. III, et in not. ad Virg. Æn. VII, 150, 242, 797, et ad Tibull. II, v, 43. 667. Cf. sup. v. 291 sq. 668. Sacra videtur genus esse, cui, ut ap. Virg. Æn. II, 293 et 320, species subjunguntur, domus et avi penetralia Turni, h. sacra domestica et publica, Penates privati et publici. Sacra ferens, cf. II, 604, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 810. --avi, prisci. --Turni, pro Ardea, ut Dauni, v. 665. --penetralia signa, ut XIII, 62, h. penates, ut dii penetrales ap. Senec. Œd. 265, et Phœniss. 340. 669. Laurentia nomina, Latinos. 671. vester sanguis, Saguntini, consanguinei vestri (cf. v. 608 et 655), vobis cognati et ejusdem originis, ut III, 97; VIII, 405; et XI, 177; ubi plura exempla desideranti suppeditabit Drak. --luat fœdera ut ap. Virg. Æ. XII, 695... me verius unum Pro vobis fœdus luere, etc. --Sensus h.l. est: cur Saguntini (vester sanguis, v. not.), pœnas dent Pœnis, et deleantur propter fœdus vobiscum ictum? et cur id tam patienter feretis? --vestrique tuam cur fœdera sanguis, emend. vir doctus in N. Allgem. deutsch. Bibl. T. VIII, P. II, pag. 418. Sed quo sensu hæc ab eo capta sint verba, vel capi queant, vix habeo dicere.

662. Zanclen, non tandem. Col. Vos etiam tandem Siculos emend. Scaliger ad oram libri sui. Vos et Mamertem conj. Baptista Pius. 665. Sigæis scripsere Drak. et Lefeb. Sed est Σιγείοις. 667. nimiam emend. N. Heins. ad h.l. et ad Val. Fl. VII, 21, idque recepit Lefeb. Parum interest. Numidum Put. 669. nomina scripti. Vulgg. numina; non male. duxi Col. et Ox. nam legatus in persona quasi urbis loquitur. duxit Put. Vulgo vexit. 670. a corpore, non e c., scripti. [671.] Despiciat quidam libri. vesterque luam corrig. N. Heins., quoniam ipsa urbs ore legatorum loquitur. nosterque luat e libris quibusdam vett. recepit Lefeb. et luat sua e R. 2. Sed vulgata ponderosior, et cur ἐναργῶς repetitur; nec fœdus a Saguntinis, sed a Romanis ictum.

Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu! Submissi palmas, lacerato tegmine vestis, Adfigunt proni squalentia corpora terræ. Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant. 675

673. Submittere, ut ἀνιέναι et ἀναπέμπειν, sursum mittere, emittere, tollere. Vid. Ind. et Burm. ad Petron. c. 127; et ad Val. Fl. III, 528; Passerat. ad Prop. I, ii, 9. --Submissi palmas, græce pro palmis submissis, h. sublatis. 674. squalentia corpora, cf. ad v. 211 et 631. 675. curas fatigant, h. fatim, crebro, agunt, agitant; ut μοχθεῖν ὕπνον, δεσμὸν, κήδεσι, etc. ap. Hom. Il. κ, 106, et al. cf. ad v. 63. Proprie curæ nos fatigant et vexant, vel curis nos fatigamus. Sed exquisitius nos curas fatigare dicimur, ut exercere curas, XI, 374, et sitim supra 260.

673. Hunc versum, a Marso aliisque, cum secutis, omissum agnoscunt Col. et Put. cum edd. Parm. Med. et aliis. Submissis palmis Col. Vulgata doctior. 674. Adfligunt conj. Gifan. in Ind. Lucret. vid adfigere. Non male. Hæc verba a librarr. centies confusa esse, docent Gronov. Obss. IV, 8. Broukh. ad Prop. III, 5, 15. Bentl. ad Hor. Serm. I, i, 81, et Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 171, et ad Ovid. Metam. XII, 139, ubi Gifanii emendat. probat, quam in not. ad h.l. damnavit, coll. Corippo Africano III, 259. Adfigere corpora terræ est humi procumbere, eumque habitum aliquamdiu retinere: sed adfligere c. t. s. ad terram, cum vi et impetu humi prosternere, terræ adlidere, προσουδίζειν, vel οὔδει ἐρείδειν. Utrumque huic loco convenit, sed posterius forte nervosius, et propter verba, miserabile visu et lacerato t. v., aptius: nam in magno luctu, et vestes scindi, et terræ corpora adfligi, solumque capite et pectoribus tundi solet. Vide a Drak. cum reliquis jam laudatum Bentl. ad Hor. Sat. II, 2, 79, et cf. VII, 613; IX, 631; X, 181, 208; XI, 83. Lucan. II, 31, et Appian. de reb. Pun. c. 81, ubi legati Pœnorum ἔς τε γῆν σφῆς ἐῤῥίπτουν, καὶ χερσὶ καὶ κεφαλαῖς αὐτὴν ἔτυπτον.

Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti, Poscendum pœnæ juvenem, celerique negantis Exuri bello Carthaginis arva jubebat.

676. Cf. Liv. XXI, 6. Nomina Patrum, qui diversarum sententiarum auctores fuerant, poeta addidit, et cum delectu posuit. --ut cernens, etc., præclare de ferventis animi viro. 677. Poscendum pœnæ, ad pœnam, ut petere pœnæ Hann. II, 29, et alibi simpliciter poscere, deposcere, exposcere. --negantis, recusantis eum tradere.

At Fabius, cauta speculator mente futuri, Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem, 680 Et melior clauso bellum producere ferro, Prima super tantis rebus pensanda: ducisne Ceperit arma foror, Patres an signa moveri Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.

679. Q. Fabii Maximi artem bellandi et cognomen Cunctatoris poeta variis modis expressit. 680. Non lætus dubiis, periculo inminente. --lacessere Martem, ut pugnam et bella ap. Virg. Æn. V, 429; X, 10, (ubi vid. Heyne) et XI, 254, 681. melior, peritior belli caute gerendi. 684. Censuerint voc. propr. de Patribus, ut II, 375; VII, 513; XI, 565. --exacta reportent, ut exacta referre apud Virgilium Æn. I, 309.

679. At, non Ast, omnes scripti. 680. parcusque, non parvisque sc. ex causis, Col. conf. VIII, 462. pernixque, repetita negatione, nec pernix, etc., conj. Dausq. coll. Hor. A. P. 165, quia vitiosum pervisque in ed. Nut. invenerat.

Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto 685 Pectore præmeditans Fabius surgentia bella. Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister, Prospiciens signis venturum in carbasa Corum, Summo jamdudum substringit lintea malo.

685. ritu vatis, Conferunt Liv. XXX, 28, ubi pariter de Fabio, «Locum nimirum, non periculum, mutatum, cujus tantæ dimicationis vatem, qui nuper decessisset, Q. Fabium haud frustra canere solitum, graviorem in sua terra futurum hostem Hannibalem, quam in alia fuisset.» 687 sqq. Fabius ingeniose cum perito et cauto navis gubernatore comparatur, ut Flaminius cum inperito inf. IV, 713 seq. Conf. II, 289 seqq. --grandævus, adeoque usu peritus; epith. cum delectu positum. Hanc venustam comparationem infra etiam invenies lib. II, vers. 289: «Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo, Venturam pelagi rabiem, Corique futura Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.» Cf. etiam Quintil. Instit. Orat. lib. XII, c. XI, «Hos ille formabit tanquam eloquentiæ parens, et ut vetus gubernator litora et portus, et quæ tempestatum signa, quid secundis flatibus, quid adversis ratis poscat, docebit.» 688. Corum, vid. ad vers. 469. 689. substringit lintea malo, ut ap. Martial. XII, 29, quo sensu stricta carbasa deducere dixit Lucan. II, 697, et contrahere vela Hor. Od. II, x, 23. Conf. supra ad vers. 358.

Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes 690 Præcipitare latens fatum: lectique Senatu, Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces; Nec Divum oblitis indicere bella morentur.

691. Præcipitare fatum, vid. ad IV, 731. 692. ductorem Pœnum. --surdus pactorum, ad pacta, fœdus nil curans, pro nihilo ducens, ut s. votorum, X, 554. 693. vertant se, vel iter. Cf. ad v. 539. --arces ut sup. v. 7. 694. oblitis Divum, quos scil. fœderis testes fecerint, adeoque Pœnis perjuris.

* * * * * * * * *

Errata: Liber I

7n. Pœni de principatu... [6.] 54v. Hadriaci, non Adriaci, Col. et lapp. [sic scriptum] -- Hor. Od. I, 3, 15, 16, 4 [i.e. I, iii, 15 et I, xvi, 4] 109v. Vid Broukh. ad Tibull. I, 5, 33 [Brouch] 129v. quod si satis secum reputassent Heinsii [Heiusii] 133n. Propert. IV, ii, 39 sq. [incertum vel undecim (11) vel duo (ii)] 173n. Claud. nupt. Hon. et Marc. 88 [sic scriptum: “Marcia” pro “Maria”?] 185n. studia adcendit, favorem ei conciliat. [couciliat] 214n. Stat. Silv. III, ii, 22 [III, ii 202] 225n. Stat. Th. III, lxix, 602 (largus animæ) [sic scriptum: recte III, 603] 248v. Pœnis sinus cingere inadsuetum fuisse [“inadsuetum” italice scriptum] 252v. Prop. I, 11, 30. [incertum vel undecim (11) vel duo (ii)] 267n. Hom. Il. ο, 590. [Ill.] 334n. λίγξε βιὸς, νευρὴ δὲ μέγ᾽ ἴαχεν [νευρὴ δη] 357n. streinfein, abstreinfein [sic scriptum: pro “streifen, abstreifen”?] 383n. Virg. Æneid. ... IX, 330, 793 ... [IX, 330, 793, 793] 425v. Annal. liter. Gœttingen. [Gœttingue.] 477n. [377] 484n. [384] 499n. Sed h.l. potest etiam hostis latus [“Sed h.l. Sed h.l. Sed h.l. potest etiam hostis latus”] 505. «Conditor Alcide ... [« incertum] 569n. [469]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER SECUNDUS.

ARGUMENTUM.

Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt; 1-24.

Hac occasione usus, dux Pœnorum milites ad periculum sibi inminens propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde Romanis inferendum exstimulat; 25-55.

Asbyte, Iarbæ, Gætulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique adsueta, cum grege mulierum Pœnis auxilio venit; 56-88.

Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylæ et Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e muro se præcipitat; 89-147.

Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnæ succedens, clava sua magnam hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam, interficit, et caput, hastæ adfixum, ostentat; 148-205.

Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis cædem vindicare parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt; Theron autem, dum suos revocare et mœnibus hostem prohibere conatur, gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes raptatur; 206-269.

Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus, frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit. Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille, inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326.

Hic vero, factioni Barcinæ, quæ apud milites plebemque plurimum gratia valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis, duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene, inferendum, Patribus animum incendit; 327-375.

Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et Hannibalem Romanis dedendum censet: quæ sententia omnium fere, qui adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Pœnis indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390.

Hæc dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare perseverat, et lætus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi dono missa, in quibus præter alia origines et fata Carthaginis, singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456.

Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis famem tolerare cogantur; 457-474.

Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quæ, ejus precibus mota, fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non recusent; 475-525.

Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quæ præter opinionem prope urbem est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542.

Hæc Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinæ, morte Murri viduatæ, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil jam spei reliquum sit, morte voluntaria æternum servitium effugiant; 543-579.

Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit; 580-591.

Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum, conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto, Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707.

Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis Tristia magnanimi portabat jussa Senatus, Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles, Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori 5 Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas.

1. vadis, mari. Vid. ad I, 52. --Dardana ut I, 14. 2. Tristia cf. ad I, 147. 3. Primores Patrum, Fabium et Poplicolam. Priorem nominat etiam Flor. II, 6, 7, ubi vid. Duk. Sed Q. Bæbium Tampilum et P. Valerium Flaccum, qui a nostro Poplicola non diversus est, missos tradunt Cic. Phil. V, 10, et Liv. XXI, 6, qui c. 18 novæ legationis, cui Fabius interest, mentionem facit. --Tirynthia proles. Nam Fabius, auctor gentis Fabiæ, ex Herculis cum Vinduna, Evandri filia, concubitu natus dicitur. Conf. Vaill. Numism. Cons. Gent. Tab. VIII, et inf. VI, 627, 636; VII, 36, 44; VIII, 217; Plut. vit. Fab. M., Juven. VIII, 14; Ovid. Fast. II, 237, 375 sq. et ex Ponto III, 3, 99; Prop. IV, i, 26; ubi v. Intpp. 4. Conf. VI, 637 sq.; VII, 40 sq. et Perizon. Animadv. hist. c. 5, p. 194 sqq. Res vel tironibus nota ex Liv. II, 48 sq.; Dionys. IX, 22; Flor. I, 12; Ovid. Fast. II, 193 seq. --Ter centum, numero rotundo et poet. pro CCCVI, quot periisse omnes fere memorant. --turbine Martis, infelici pugna, ut passim. Vid. Ind. vortex pugnæ IV, 230. 5. Fors non æqua, iniqua, adversa, labori, conatui et virtuti. Conf. ad v. 364, et III, 2.

1. Cæruleis, quod usitatum maris epitheton est, Col. et omnes edd. teste Drak. Sed, si Lefeb. fides potius habenda est, in quibusdam edd. æruleis, et in R. 2, hæruleis exstat. Herculeis Ox. et Put. Non male, si non, ut I, 199, fretum Gaditanum, quo legati, Romam petentes, non transmittebantur, sed mare Sagunto, vel Monœco proximum intellexeris. Conf. I, 273, 585; porrecta R. 2. 4. numerabat Tell. quod arridebat Cell. et arridere potest, coll. I, 72, 364, et Virg. Ge. IV, 209. Sed memorare idem fere esse, quod numerare, recensere, jam monuit Drak. 5. atra dies quosdam legere, ad oram Silii notavit N. Heins. conf. Virg. Æn. VI, 429; XI, 28. Sed poetam h.l. in oppositione vocum ter centum avos et una dies ludere, observat Drak., ut Ovid. ex P. I, 2, 4, et Fast. II, 236.

Huic comes æquato sociavit munere curas Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.

8. Poplicola, seu Publicola (v. V.L.) notum cognomen, quod P. Valerius, L. Bruti collega, in locum Tarquinii Collatini, primi Cos., subfectus, a populo colendo primus adceperat, quum fasces populo in concione submisisset, secures teste Plut. ab iis sustulisset, legemque de provocatione a Consulibus ad populum dedisset. Cf. Liv. II, 7 et 8; Flor. I, 9 (ubi vid. Duker. p. 80.); Dionys. L. V. Valerius noster, vir consularis, legatus ad Pœnum missus, propr. cognomen Flacci habuit, sed poeta ei longe nobilius majorum cognomen tribuit, ut inf. VI, 62, Atilius, M. Reguli filius, Sarranus dicitur, etsi idem, quod pater, nomen habuit: quod recte jam monuit Periz. Anidmadv. hist. c. 1, p. 24. Valerium Volesum, seu Volusum, P. Valerii Poplicolæ, prisci Cos., patrem, ex Sabinis oriundum, cum Tatio, Sabinorum rege, Romam venisse, refert Dionys. Halic. II, 46. Inde h.l. Spartana propago, quia Sabini originem ducunt a Spartanis, e quibus quosdam acerbis Lycurgi legibus ad patriam deserendam commotos, et cum Sabinis permixtos fuisse, idem Dionys. II, 49, 51, et Plut. Qu. Rom. 15, tradit; quod jam animadvertit Drak., qui etiam comparavit inf. XV, 546 Amyclæum nepotem, h. Claudium Neronem, quod Claudia quoque gens a Sabinis Romam translata, unde idem Nero VIII, 412; similiter Therapnæo (Spartano) a sanguine Clausi ortus dicitur.

8. Poplicola ex fide marmm. (v.c. ap. Gruter. p. 150, inscr. 7 et bis p. 296.) et auctorum Græcorum, Dionysii, Plut. et Dionis, scribendum putabant N. Heins., Drak., Sigon. ad Liv. II, 8, et Schott. ad Auctor. de Vir. Illustr. c. 15. Omnes tamen libri h.l. habent Publicola, vel Poblicola, ut in numo ap. Mediobarb. p. 31. et in Fastis Capitol. ap. Gruter. p. 289. Præterea a populus formatur populicus et populicola, (h. populum colens, δημοκηδὴς ap. Dionys. L. V. et Plut.) pro quo olim non modo poplicus et Poplicola, sed et molliore forma publicus et Publicola dicebatur. Conf. Vorst. ad Val. Max. IV, i, ex. 1. Folci Col. Volesi nomen legitur etiam inf. XIII, 244, et ap. Liv. I, 58; II, 30; Juven. VIII, 182. Dionys. Halic. II, 46. Plutarch. et Gruter. p. 6 et 460. Volusus est ap. Rutil. Itin. I, 169, in Inscript. Aræ Terentinæ, in Fastis Capitol. et in numo gentis Valeriæ ap. Patin. Zosimus, a Cell. laudatus, lib. II, pr. Valeriorum originem a Valeso quodam Sabino repetit; unde Valesius, et postea Valerius, judice Pompon. Leg. II, D. de orig. jur. n. 36. Conf. Spanhem. de U. et P. N. p. 60 et Heins. ad Ovid. ex P. III, 2, 105.

Is, cultam referens insigni nomine plebem, Ausonios atavo ducebat consule fastus. 10

9. Versus, qui nimio doctrinæ ostentandæ studio debetur. 10. Sensum huj. vers. non percepit Ern. qui eum ita interpretatur «in fastis Rom. post avum consul inscriptus, seu in annalibus Rom. illius nepos denominatus; quam formulam luculentius elatam vid. ap. Hor. Od. III, 4, 5.» atavo consule, uno ex majoribus, Valerio Publicola; Volesi f. et Bruti collega; atav. non propr. dicitur: nam Valerius noster non quinto, sed nono gradu primi Publicolæ domum contingebat. --fastus Ausonios, annales Rom. --ducebat, incipiebat, h. ejus nomen in principio fastorum inter primos Consules legebatur. Sic fere ducere orationem, causam, etc. dicitur. Durior videtur Schmid. explicatio «longam seriem majorum habebat, qui fuerant Consules.»

9. Insculptum Ox. 10. fastus, non fasces, Ox. Put. et a m. pr. Tell. Fastus et fastos recte dici monent Bentl. et Jani ad Horat. Od. III, 17, iv; IV, 14, iv, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Fast. I, 11, ad Claud. Cons. Honor. IV, 155, et Cons. Mall. Theod. v. 2; Gronov. ad Senec. Consol. ad Polib. c. 33; Scalig. Emend. Temp. p. 501; Priscian. Gramm. VI, p.m. 197 al.

Hos ut depositis portum contingere velis Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus, Jam medio seram bello poscentia pacem, Ductorisque simul conceptas fœdere pœnas; Ocius armatas passim per litora turmas 15 Ostentare jubet minitantia signa, recensque Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde. «Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat, Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum.

11. Conf. Liv. XXI, 9. --depositis, deductis, contractis, velis, ἱστία στείλαντες, ut remis in portum ageretur navis. 14. conceptas, verbis conceptis inter pacis conditiones relatas. 18. strepere omnia clangore tubæ pro, clangorem tubæ ubivis strepere, resonare, ut ap. Virg. Æn. VI, 709. 19. tuba Tyrrhena, σάλπιγξ Τυῤῥηνὴ pro Τυῤῥηνικὴ, a Tyrrhenis, h. Tuscis, seu Etruscis, inventa. Conf. ad V, 12 sq., VIII, 488; Cerda ad Virg. Æn. VIII, 526; et Diodor. V, 40.

17. Perfossos malebat D. Heins. Pertusos N. Heins., refragg. Dausq. et Drak., qui voc. cæde tam ad perfusos, quam ad rubentia referunt. 19. Tyrrheno c. t., ut ap. Virg. Æn. VIII, 526, et Stat. Th. III, 650, suspicari possis, quia et doctius est, et aures minus obfendit. Sed vid. ad I, 123.

Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis 20 Festinent: notum, quid cæde calentibus armis, Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.» Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi, Converso Tyrios petierunt remige Patres.

20. relegant pontum, ut simpl. legere æquora, etc. v. Bentl. ad Hor. Od. I, xxxiv, 5. 23. inhospita litora, quia ab iis repellebantur legati. 24. Converso petierunt remige, h. navi Carthaginem. Male πρύμναν κρουσάμενοι explicabat Scalig. ad Manil. V, 38; ut nautæ mutato situ, navem aversam in puppim inpulerint, non, ut antea, in proram. Hæc refutarunt a Drak. laudati Gronov. Obss. IV, 26; Scheffer. Mil. Nav. III, 4, et Salmas. Ep. 113 et 114. --Eodem modo Virg. Æn. XI, 713 conversas habenas pro equo dixit; Ern.

Hic alto Pœnus fundentem vela carinam 25 Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit, Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis. Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis! Armatum Hannibalem pœnæ petit inpia tellus.

25. Egregia et adfectus plena oratio viri irati, suæque virtutis sibi conscii. --fundentem, solventem, expandentem. 26. Incessens dextra, persequens, h. dextram intendens ad navem, ut milites in eam oculos converterent; qui minantis et irati gestus est. 27. Nostrum ἐναργῶς repetitur, ut passim alia verba. Drak. laudat inf. v. 302, 531; XV, 362; Virg. Æn. VIII, 84; Lucan. I, 203; Stat. Th. III, 62; Heins. ad Claud. in Rufin. II, 402; Bentl. ad Horat. Od. III, xxiv, 25; et Gronov. Diatr. Stat. cap. 20. 29. pœnæ petit, ut mox deposce sc. in pœnam. Conf. ad I, 677. --Hannibalem δεινῶς pro me. Drakenb. comparat XII, 198; Virg. Æn. V, 194; Ovid. Met. VII, 11; Lucan. I, 202; Senec. Thyest. 180; ubi vid. Gronov.

26. Hunc versum e c. Col. restituere Carrio et Modius, extruso alio, Insequitur, verbis amens trepidantia castra, quem Nicander in ejus locum substituerat, ut loco mutilo mederetur: nam priscæ edd. neutrum agnoscunt.

Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri 30 Ante exspectatum; portisque focisque timebis, Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates. Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa Scandatis licet, et celsam migretis in arcem, Nullo jam capti vitam pensabitis auro.» 35

31. Ante exspectatum, ut ap. Virg. Georg. III, 348 (ubi vid. Intpp.) et Ovid. Met. IV, 789; VIII, 5; Drak. --portisque, etc. Tuæ urbi timebis, o Roma, quæ nunc peregrinam Saguntum defendis. 33. Licet iterum in Capitolium, confugiatis, ut olim, quum Galli Senones in urbe essent; nullo tamen captivi auro vitam pensabitis, h. auro penso, ut tum temporis, redimetis, ut XII, 428; Confer ad lib. I, vers. 624.

29. petis malebat N. Heins. cui sequentia favent.

Incensi dictis animi, et furor additus armis; Conditur extemplo telorum nubibus æther, Et densa resonant saxorum grandine turres. Ardor agit, provecta queat dum cernere muros, Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ. 40

36. furor additus, verba Virg. Æn. II, 355. --armis, armatis. 37. telorum nubibus, vid. ad I, 311. 39. Ardor agit, (ut ap. Virg. Æn. VII, 293.) incitat Pœnos, exercere M., ad obpugnationem strenue continuandam. --provecta sc. carina: quod verbum ex vers. seq. repetendum monent Drakenborch ad h.l. et Gronovius in Gustu ad Stat. Thebaid. lib. I, vers. 112.

39, 40. Hi versus transponendi, auctore N. Heins. Post muros hunc versum, Navis: festinantque ruuntque ante ora suorum, aut alium ejusmodi excidisse putabat Dausq. Sed vid. not.

Ipse autem incensas promissa piacula turmas Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor, Ac repetens questus furibundo personat ore: «Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus. 45

41. Ipse Hannibal ab incensis militibus promissam flagitat ultionem, et vulnus, adverso femori in obpugnatione urbis inflictum, nudat, ut animi eorum benevolentiæ misericordiæque sensu adficiantur. --piacula, ultionem ducis sui pœnasque a Romanis petendas. --promissa, quod v. 36 satis innuitur. Et quis poetam ad annalium formulam et subtilitatem exiget? --Ernesti V. Cl. non persuasit mihi hanc explicationem: «Oratio Hannibalis, callida quadam ironia se ipsum fœderis rupti piaculum Romanis obferentis, atque ita, nudato insuper vulnere, quod nuper adceperat, milites ad odium Rom. suique commiserationem incitaturi, a Silio ficta est et nititur ipsis H. verbis v. 29, 31. Ergo promissa piacula, h.e. pœnam Romanis a se ipso promissam, milites flagitat, dum postulat ab iis, ut id promissum ipsi exsequantur, seque Romanis, ut hi volebant, tradant, quo pertinent verba seq. vss. 47, 48. Ut igitur milites acrius sentiant iniquitatem Hannibalis hostibus tradendi, irasque majores adversus Romanos concipiant (v. 54, 55.), his veluti τέχναις utitur, vulnus ostentans, virtutis suæ documentum, et Romanos victores adpellans.» 44. Orationem gravissimis adfectibus insurgere, ecquis est qui non sentiat? --Poscimur, poscor ad pœnam, ut flagitor. --catenas quasi ostentat, præclare, quoniam ducem ipsum in pœnam fœderis rupti deposcebat. 45. domini, dominici, dominantis, superbi, ut nostrum herrisch, gebieterisch, et κύριος pro κυριακός. Sic hasta, manus, mensa, terra domina, quibus obponuntur famulæ aquæ, manus etc. Confer ad I, 173; Heins. ad Ovid. Epist. II, 74; III, 100, et Fastor. I, 286. --vocat in jus, et ad rationem reddendam.

Si tædet cœpti, culpandave movimus arma, Ausoniam ponto propere revocate carinam; Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra. Nam cur, Eoi deductus origine Beli, Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis, 50 Servitium perferre negem? Rhœteius imo Inperet æternum, et populis seclisque propaget Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.»

49. Eoi, orientalis regis, Beli. Conf. I, 73 et 87. 51. Rhœteius, Romanus. Vid. ad I, 115. 53. tremere aliquid, ut VIII, 60; XVI, 666. V. Burm. ad Val. Fl. V, 520; Heins. ad Claud. in Rufin. II, 125.

48. evincta Col. ut inf. v. 341, et ap. Virg. Æ. V, 269, 365, 494, 774; VIII, 286; Tibull. I, 7, vi; Vulgg. en vincta; alii et vincta, victa, vita. 51. præferre R. 3; Parm. Marsi Veneta, Junt et al. 52. æternum Imperet, et Col. et Ox., unde Æternum imperitet populis recte, opinor, emend. N. Heins., quod et probavit Drak., et recepit Lefeb. seclisque Col. Ox. R. 3; Parm. quod ad diuturnitatem, ut τὸ populis ad magnitudinem imperii spectat. Vulgo sedisque, solemni librarr. incuria, qua, literas cl sæpius in d coaluisse, et contra literam d in cl divisam esse, exemplis docet Drak. 53. Regna e c. Col. restituere Modius, N. Heins. et Drak., non improbb. Dausq. Cell. et Lefeb., qui vulgatam lect. Signa servarunt, h. exercitum victorem, arma victricia late proferat.

Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras. 55

54. Nota est superstitio veterum, qui, quum aliquid mali omnis adcidisset, aut dictum esset, ejus eventum hostibus inprecari, et formula, omen Dii auertant, uti solebant. Cf. ad v. 377. Casaub. ad Theophr. περὶ δεισιδαιμ. p.m. 212; Heyne ad Tibull. III, iv, 1; ad Virg. Georg. III, 513, et, quos Drak. citavit, Daniel. proph. IV, 16, Ovid. Amor. III, ii, 16; Art. Am. III, 247; Met. VI, 212; Fast. III, 494; Broukh. ad Prop. III, vi, 20. [“v. 377” recte v. 380]

54. omina, non omnia, scripti et priscæ quædam edd.

Discinctos inter Libyas populosque bilingues, Marmaricis audax in bella Œnotria signis Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ.

56. Ad Asbyten Silius transtulit multa ex iis, quæ de Camilla memorat Virg. Æn. VII, 803 sqq. et XI, 552 sqq. --Discincti propr. dicuntur, qui veste laxiore, aut fluente utuntur, et hinc, qui negligenter, molliter et luxuriose vivunt. Silio h.l. præivit Virgilius Æneid. VIII, 724; ubi Cel. Heyne dubitat, an is proprius Afrorum habitus fuerit. Sed inf. certe III, 236, Afris, etiam pugnantibus, sinus cingere inadsuetum fuisse, poeta memorat, et Liv. XXXIV, 11, Nomadum discinctus eques, ut Auson. Grat. Act. c. 14, discincta Carthago dicitur. --bilingues, ut ap. Virg. Æn. I, 661; δίγλωσσος, vel δίπτυχος γλῶσσα ap. Eurip. Troad. v. 286; german. zweyzüngig. Pœnus bisulcilingua ap. Plaut. Pœn. V, 2, 74. Alia exempla vid. ap. Drak. ad XVI, 157. 57. Marmarica, inter Cyrenaicam et Ægyptum, contra Cretam, hodie Barca. 58. Garamantis Iarbæ conf. ad I, 414 et seqq. et Virgilii Æneid. lib. IV. vers. 198 et seqq. quem locum Silius hic ante oculos habuit.

56. Libyas Col. Libyes Ox. Libycas Put. Vulgo Libycos. Vid. ad I, 189. 58. Hasbytæ, Hasbitæ aberrat. Nomen illud Drak. deductum putat ab Asbytis, Libyæ populo, qui Ἀσβύται dicuntur Ptol. IV, 4, sed Ἀσβύσται Herodot. IV, 170. Steph., Prisciano in Perieg. v. 195; Dionys. v. 211; ap. Tzetz. in Lycophr. p. 122; et Plin. V, 5; ed. Hard. cf. Intpp. ad Virg. Æn. XII, 362, et Salmas. Exerc. Plin. p. 270. Iarbæ Col. vid. ad I, 417, Vulgg. Hyarbæ, et Drak. Hiarbæ.

Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ, Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes 60 Battiadas late imperio sceptrisque regebat;

59. Medusæ pater erat Φόρκυν, al. Φόρκος et Φόρκυς, unde ipsa Phorcynis dicitur. Poeta autem, quod alii jam observarunt, h.l. expressit Lucan. IX, 624 seqq. quem vide, ut de Phorcydum et Gorgonum genere, nominibus et sede, quam poetæ antiquiores in extrema Occidente marisque Atlantici insula, seriores vero in terra continente Libyæ iis adsignant, Heyne ad Apollod. I, 2, p. 24 sq.; II, 4, p. 295, 305; et Comment. de Theog. Hesiodi, p. 142 sq. it. Cl. Hermanni Mythol. Hom. et Hes. p. 38 et 401. --antra Medusæ conf. X, 174; et Ovid. Met. IV, 771 sqq. 60. Macæ, οἱ Μάκαι, populus Syrticus. Conf. III, 275; IX, 11; Plin. V, 5. --Cinyphius, al. Cinyps, Κίνυφος et Κίνυψ, Libyæ fl., fertilibus, qui adjacent, agris celebratus, inter duas Syrtes per Macas in majorem Syrtin (il Golfo di Sidra) influit, et nunc Wadi-Quaham dicitur. Conf. III, 275: d’Anville Geogr. Anc. III, p. 71; Mémoires de l’Acad. des Inscr., T. XXVI, p. 78; Herodot. IV, 175 et 198. 61. Battiadas, Cyrenæos, ut III, 253, et Βαττιάδαι ap. Pind. Pyth. V, 73, et Callim. H. in Apoll. v. 96. Hinc et Callimachus passim Battiades dicitur, vel quia a Batto originem ducebat. V. Burm. ad Ovid. Amor. I, xv, 13. --iniquo sole, nimio æstu, ut ap. Virg. Æn. VII, 227. iniqua dicuntur ea omnia, quæ nimis, vel parva, vel magna sunt. Ager autem Cyrenarum, etsi in desertioribus Libyæ locis situs, propter fertilitatem, quam potissimum fontibus debet, prædicatur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 65. Ceterum Cyrene et mox Barce per πρόληψιν h.l. sed exemplo Virg. Æ. IV, 43 (ubi vid. Heyne) nominantur; nam Battus ejusque nepotes, harum urbium conditores, longo tempore post Iarbam vixere. Conf. ad I, 628, et VV. DD. ad Herodot. IV, 160.

59. arva Medusæ suspicari possis coll. Lucan. IX, 626. Sed et vulgata bene se habet. Vid. not. arva Medusæ pro antra etiam conj. Schrader in observatt. p. 26, 27, quoniam voces illæ passim confundantur, (vid. Burm. ad Lucan. VI, 408) et sic Hammonis filio præclarius imperium reddatur. 60. iniquo sole Junt. Ald. Gryph. Antwerp. al. i. a sole Med. Vulgatam lect. tuetur Drak. coll. Terent. Andr. I, 5, 33, et Cic. pro Cluent. c. ult. ubi vid. VV. DD.

Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce, Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis Parebant, nullaque levis Gætulus habena.

62. Nasamon vid. ad I, 408. --patrius, ejusdem patriæ, circa lucos Hammanis in Marmarica, quem vulgarem errorem geograph. notat Cellar. ad Curt. lib. IV, 7, 19. --Barce urbs mediterr. Cyrenaicæ, et etiamnunc caput regni Barcani, inde denominati, quod inter Ægyptum regnumque Tunetanum litori prætenditur. --arida cf. III, 251; Virg. Æ. IV, 42; Claud. bell. Gild. v. 160. Tota regio Barcana soli asperitate et siccitate sterilis, latrociniisque infesta est. 63. Autololes, populus Mauritaniæ Tingitanæ et Gætuliæ ad montem Atlantem oramque maris Atlantici. Cf. III, 306 seq., XI, 192, Plin. V, 1, 2. --infidæ, latrociniis et naufragiis infestæ. 64. Gætulus levis, agilis ad cursum et ad equos regendos nulla habena. Vid. ad I, 215. An levis est vagus et palans, more Nomadum, et habena h.l. imperium? Gætuli certe, ut verbis Sallust. Bell. Jug. c. 18 utar, neque moribus, neque lege aut imperio cujusquam regebantur: vagi, palantes, etc. Sed alterum magis h.l. convenit.

64. Getulus quidam. Male! Gr. Γαιτούλοι.

Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha, 65 Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat, Et sua fatidico repetebat nomina luco.

65. is, Iarbas, et mox regina Asbyte. --fundari et fulciri familia dicitur, uxore ducta liberisque ex ea susceptis, quibus mortuis δόμος ἡμιτελὴς Il. β, 701. Filii patrum σθένος, vel στύλοι οἴκων ap. Eurip. in Taur. v. 57; Troad. 570; al. conf. Burm. et Weitz. ad Val. Fl. I, 721; VI, 689; et quos Drak. laudat, Stat. Silv. IV, vii, 30; Auct. Octaviæ v. 532; Prop. IV, ii, 69; Appul. Met. VII, p. 136; ubi v. Pric. (et p. 350); Virg. Æn. XII, 59. --nympha Tritonide, h. Tritonidis paludis et fl. prope Syrtim minorem. Conf. Virg. Æn. IV, 198. Cellarius suspicabatur, Silium adlusisse ad Amazonidas Afras, quas circa hunc lacum habitasse tradit Diodor. III, 53. 66. proavum si proprie dixit poeta, vel proles v. 58 non filia, sed neptis est, vel avi materni pater innuitur, ut Asbyte tam paternum, quam maternum genus a Jove fingatur duxisse, quod ad summam ejus nobilitatem valeret.

67. Vereor, ut hic versus sit a Silii manu; languet certe et versus præc. sententiam repetit.

Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili, Venatu et silvis primos defenderat annos: Non calathis mollita manus, operatave fuso, 70 Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.

68. Conf. Virg. Æn. VII, 805 sq. Pind. Pyth. IX, 33 seq. --ignara, expers, viri, ut ap. Hor. Epist. II, i, 132; ἄνδρα οὐ γινώσκω Luc. I, 34. Musæi locutionem γάμων ἀδίδακτος cf. D. Heins. 70. mollita, mollis facta, vel effeminata calathis flectendis, vel lana trahenda et facienda. Conf. Virg. l.c. --operari, operam dare, v.c. textis, Musis, sacris, etc. Cf. v. 674; Heyne ad Tibull. II, i, 65; iii, 36; Bentl. ad Horat. Od. III, xiv, 6. 71. Dictynna prop. Britomartis, Nympha et Dianæ socia, h.l. ipsa Diana. Vid. Heyne Exc. ad Virg. Cir. v. 200, et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 190, 197, 205. --planta, calcaribus, inpellere, ut p. fodere VI, 212; VII, 67; VIII, 556; Virg. Æn. VI, 882. 72. stravisse, ἀορίστως.

69. Vulgg. assueverat, quod primus Nicand. ap. Junt. dedit, verbo perperam ex v. præc. repetito: defenderat scripti et priscæ edd. quod Cellar. exponit, quasi transmittendo et transigendo arcuerat; et Drak., venatu defenderat virginitatem ab illecebris procorum. Sed defendere vitam est forte id. qd. tueri, h. servare, tolerare eam. N. Heins. conf. v. 673 hujus libri qui tamen ad sententiam h.l. expediendam nihil omnino valet. Idem conji. exegerat. Propius ad literarum ductum accedit emendatio Burm. impenderat; proxime vero, quod reposuit Lefeb. dependerat, h. impenderat, ut ap. Lucan. X, 80: Conf. idem VIII, 100, et Colum. IV, vii, 22; X, i, 20. Sed utrumque cum tertio casu jungi solet. Fortassis deferverat κατὰ annos, vel duraverat, vel diffuderat, et, nescio quid, scripsit poeta: extenderat suspic. Schmid. coll. v. 103. Sed ibi est longius tolerare, ut v. 524; III, 96 et al. 70. molita Tell. R. 3. Ben. Ald., non improb. Lefeb. si legatur, non calathos molita manu.

Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque, 75 Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.

73. Comparatio petita ex Virg. Æn. I, 316 sq. et XI, 659 sq. ipsa autem Thraciæ, cujus montes populique h.l. recensentur, descriptio ex ejusd. Georg. IV, 461 seqq. conf. inf. VIII, 428 seq. --Threiciæ (Θρηΐκιαι, ex forma Ion. Θρήϊξ pro Θρᾶξ) sc. virgines, vel Amazones, quæ cur Thraciæ dicantur, docet Heyne ad Virg. Æ. XI, 659. 74. cursuque fatigant v. Heyne ad Virg. Æn. VII, 807: fatigare, fatim agere, sæpius tractare, exercere, frequentare (vid. ad I, 63 et 675.) v.c. amnem remis, h. crebro movere silvas venatu, sæpius pererrare, ap. Virg. Æn. VIII, 94, et IX, 605; ad quæ loca vid. Heyne. Sic cursu Hebrum, maximum Thræciæ, quæ hiemis sedes est, flumen, glacie scil. adstrictum, fatigare significat, cursu eum frequenter transmittere. Conf. Hor. Epist. I, iii, 3, et, quos Lefeb. jam laudavit, Virg. Æn. XI, 660, Amazones flumina Thermodontis pulsant, et Martial. VII, 6, Et ungularum pulsibus calens Ister. Hæc ratio linguæ convenientior videtur, quam si cursu fatigare simpl. pro cursu vincere, superare, accipias. Conf. tamen Virg. Æn. V, 253, et inpr. Æn. I, 317 volucrem fuga prævertitur Hebrum, quæ lectio nostro forte loco firmari potest. Vid. ibi Heyne. 75. Hebrum... fatigant, Schmid. interpretatur campos Hebro adjacentes ut arare fluvium, et similia, quæ illustrat Burmannus ad Grat. Cyn. 314 --innupta manus: «Amazones cum contemtu virorum se tuentur.» Justin. loco class. II, 4. Ἀμαζόνας ἀντιανείρας Hom. Il. γ, 189; ζ, 186; Ernesti: sed Homerus alio sensu eas ita dicit; eo, quo Virg. Æneid. lib. I, 493, audetque viris concurrere virgo. --Spreti Ciconesque, etc. pro, quæ spernunt connubia et consuetudinem Thracum. --Cicones, Thraciæ populus prope Hebrum fl., qui nunc Marizza dicitur. --Getæ Thracibus adnumerantur exemplo Virg. Ge. III, 462 et IV, 463; ad quæ loca vid. Heyne et Voss. 76. domus conf. ad I, 572. --Rhesi domus v. Heyne ad Virg. Ge. IV, 461 et Æn. I, 469. --lunatis armis, h. peltis, scutis parvis, Amazonum inprimis, quæ formam mediæ, vel corniculatæ lunæ referebant. Cf. Virg. Æn. I, 490; XI, 663; Senec. Hippol. v. 400; Lips. Mil. Rom. III, 1 et 2, et loc. class., a Drak. adpositum, Quint. Cal. I, 146 sq.

75. Hæmum, Thraciæ montem, pro Hebrum, substituendum censebant Burm. et Drak. coll. Claud. de laud. Stilic. III, 307, 308, quia nemo per flumina currit. Non male: sed vulgata quoque lectio defendi potest. Si quid tamen mutandum, scriberem cursuque fatigant Eurum (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 317.), vel pulsuque fatigant. Vid. not. Geræque quidam codd., teste et prob. Dausq., qui Geras sibi non nescios dicit, sed forte cum Gerrhis eos confudit, quod et suspicatur Drak.

Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam Thermodontiaca munita in prælia pelta, 80 Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.

78. De Hesperidibus vid. ad I, 431. --donum Hesperidibus est aurea fascia, seu reticulum, ab Hesp. adceptum: poetam autem puto cogitasse de aureis pomis in hortis Hesperidum crescentibus, qui quum siti essent in finibus Mauretaniæ, obvia fictionis illius occasio fuit, inpr. Silio, qui his adlusionibus e longinquo repetitis delectatur; Ern. nodo omnino legendum putabat etiam Withof. --dextrum κατὰ latus, mammam, nuda Marti, ad pugnam, ut eo expeditius pugnaret. Cf. VV. DD. ad Virg. Æ. I, 492, et Heyne ad Æ. XI, 649; cujus explicatio nostro quoque loco comprobatur. 79. tegmine, pelta, quæ lævum latus tegebat. 80. Thermodontiaca, Amazonia. Vid. ll. cc. in var. lect. 81. Fumantem, ut VIII, 282. Cf. Virg. Ge. III, 107 et Hor. Od. I, i, 4.

78. dono crinem, non crinem dono, Col. nodo conji. D. Heins. probb. N. Heins. Drak. (qui speciem Amazonæ, crinibus nodatis ornatæ, ex Gronov. Thes. Antt. Gr. T. I, exibuit) et Lefeb. qui τὸ nodo recepit, coll. Virg. Æn. IV, 138, et Senec. Hipp. v. 399, ut adeo Hasbyte eodem, quo Hesperides, modo crines nodo, h. in nodum religaverit, retro collegerit; vel religaverit nodo, h. retiolo aureo, κρωβύλῳ Hesperidum, quem fortasse ab ipsis dono acceperit. Si posterius verum est, non est quod vulgatam lect. sollicitemus; si prius, vox Hesperidum importuna est, et crediderim fere, poetam H. modo, vel, præeunte Virg. Æn. I, 320, Harpalyces modoque, vel nodoque sinum scripsisse: etsi ad morem Hesperidum, crines in nodum cogendi, Silius etiam inf. III, 284 respexisse videtur, et, si vel maxime ignotus est, locus tamen noster non majore interpolationis suspicione laborat, quam similis Horat. Od. II, 11, extr. ubi vid. Bentl. et Jani. 79. fulgentem, non fulgenti, Col. et Ox. lævam, non lævum Col. 80. Thermodontiaca, non Thermodoontiaca, Put. Θερμώδων, οντος, dicitur Ponti fl. qui Ponto Euxino miscetur. Conf. VIII, 433, et, quos Drak. laudat, Stat. Silv. I, 6, 56. Intpp. ad Virg. Æn. XI, 659; ad Prop. III, 12, (al. 13) 16; Heins. ad Claud. de R. P. II, 66; ad Ovid. Met. II, 249. Add. Intpp. ad Val. Fl. IV, 601 et al.

Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso Fertur equi; nec non Veneris jam fœdera passæ Reginam cingunt: sed virgine densior ala est. Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos 85 Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo, Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras Spicula contorquens summa ponebat in arce.

84. virgine densior ala est, quædam mulieres, quæ Asbyten comitabantur, etiam nuptæ erant, sed major pars virgines. Male intp. quidam «major pars virginum equo merebat.» 85. mapalia h.l. sunt forte vici et pagi, qui ex mapalibus constant, ut ap. Sallust. b. Jug. c. 18 et 46. De mapalibus, tuguriis Nomadum, Hamaxobiorum, quæ plaustris inponunt, v. Heyne ad Virg. Ge. III, 340, et Æn. I, 421. --longa, longinqua, remota. 87. Dum tumulum propinquum arci Sagunt. circumequitat, unde gyri efficiuntur: nam campum sequitur (ut apud Virg. Æn. II, 737, v. 629), qui in ipso campo progreditur eumque emetitur; Ern. Vid. var. lect.

86. tumuloque propinquum conj. Best, et recepit Lefeb. prob. Drak., ut sensus sit: dum, equos in gyrum flectens, sequitur, h. petit (ut I, 141; Virg. Æn. V, 629; Ovid. Epist. VII, 10, et Fast. VI, 109; Cic. ad Att. X, 18 ubi vid. Græv.) campos colli, in quo Saguntus condita, propinquos. Non male: at, qui in campo sunt, tela in urbem alte sitam frustra mittere videntur. Dum secat in gyros campum emend. N. Heins. coll. inf. v. 171. Sed vulgatam forte lectionem non male ita expedias: Electissimum pulcherrimumque equitatum Asbyte ipsa ante prima signa ducit, et, dum in campo circa urbem longius procedit, (vel in campo viam, seu iter sequitur, ut ap. Ovid. Pont. I, 4, 38; II, 10, 18; Virg. Æn. II, 737) collem, vel tumulum, (τύμβον, ut ap. Virg. Æn. XI, 849 sq.) urbi propinquum, conspicit et occupat, unde jacula in superiores urbis, celli inpositæ, partes mittit.

Hanc, hasta toties intrantem mœnia, Mopsus Non tulit, et celsis senior Gortynia muris 90 Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras Dirigit aligero letalia vulnera ferro.

90. Gortinia Tela, h. Cretica: nam Gortyna, seu Gortynæ (nunc Gurtina) urbs Cretæ (Candiæ) ex qua insula Mopsus Saguntum venerat. Conf. mox v. 101. Epitheton simpl. ornat, ut harundo Cydonea X, 261, et Dictæa XIII, 184; XV, 634. Cydon, vel Cydonia (hod. Canea) urbs, et Dicte mons Cretæ. Λύκτιον, seu Λύττιον ἀεμμα ap. Callim. H. in Apoll. v. 33; ubi vid. Spanhem. Poetæ a præstantiore aliquo genere epitheta repetere solent: Cretenses autem nobilissimi olim sagittarii fuere, quorum hinc ope Romani sæpius usi sunt, Cretaque abundabat canna, sagittis aptissima. 91. fugat, jacit, sonante nervo. λίγξε βιὸς, νευρὴ δὲ μέγ᾽ ἴαχεν, Hom. Il. δ, 125. 92. Dirigit vulnera, h. sagittam, vulneris infligendi causa, ut ap. Sen. Herc. Œt. v. 159; Virg. Æn. X, 140; XI, 654; XII, 490. Conf. ad I, 397. --aligero ferro, ut πτερόεντες ὀϊστοὶ, ἰὰ πτερόεντα. Conf. v. 95.

92. Deligit Col. unde Derigit suspic. Drak., quod Lef. edidit, ut sit pro, mittit e muris, non id. qd. dirigit, quæ verba communiter olim usurpata putabat Drak. ad IV, 676. Ego potius crediderim, verbum derigere soli librarr. fraudi et incuriæ deberi. Conf. ad IV, 540; VI, 228; IX, 583; Virg. Ge. II, 281; Æn, I, 401, et loca in notis laudata.

Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris, Dictæos agitare puer levioribus annis Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus. 95

93. Curetum, de quibus vid. loc. class. Strab. X, p. 310, 326, al. p. 465 seq. Conf. Heyne ad Apollod. p. 15, 16. Spanhem ad Callim. H. in Jov. v. 52, 53. --antris, antro Dictæo. --ærisonis, χαλκοφώνοις, χαλκοκτύποις, propter Κνώσσια ὀρχήματα, vel πυῤῥίχην et ἐνόπλιον, quam saltationem armatam invenisse, et nato quoque Jove instituisse feruntur. Vid. Spanhem. l.c. 94. agitare saltus (propr. feras in iis v.c. ap. Virg. Æn. IX, 686) ut fatigare dixit Virg. Æn. IX, 605.

94. armis malebat N. Heins. suffrag. Drak. Non male: certe vulgata friget.

Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem, Ille procul campo linquentem retia cervum Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus. Nec se tum pharetra jactavit justius ulla, 100 Eois quamquam certet Gortyna sagittis.

96. Innuitur dexteritas et impetus, quo telum emittitur. Gron. Diatr. Stat. c. 16, v. 98 per hypallagen interpretatur: ante rueret fera incauta sub inopino ictu. Sed incautum h.l. et ap. Lucan. IV, 719 non modo eum dici, qui sibi non caveat, sed etiam, qui non caveatur, putant Barth. Adv. XXXV, 3, et Drak. ad h.l. ubi multis exemplis probat, plura adjectiva, quæ vim activam habeant, v.c. nescius, ignarus, dubius, incredulus, surdus, cæcus, infestus, passive, et contra ignotus, notus, suspectus, innocuus et alia active sumi. Conf. quos laudat VV. DD. ad Phædr. I, 11, et ad Gell. IX, 12; Gronov. ad Sen. Œd. v. 1; Boxhorn. ad Plaut. Rud. I, v, 17; Heins. ad Ovid. Met. VII, 672; Hottom. ad Cic. Verr. I, 7; Pric. ad Appul. Med. IX, p. 190; Æmil. Port. in Lex. Ion. Vid. Ἄκριτος et al. Add. Intpp. Tac. Ann. I, 50, et Cort. ad Sallust. b. Jug. c. 49, 5. [99.] poneret, deponeret, finiret. 100. Nec ullus Cretensium Mopso tum arte jaculandi antecellebat. 101. Eois certet sagittis, de arte sagittandi contendat cum Orientalibus, forte Parthis. Cf. Virg. Æn. XII, 858, et Lucan. VIII, 300, 311.

96. dimisit Put. et Parm. divisit (h. jaculo transfixit, ut ἐδάϊξε Hom. Il. φ, 147, et βάλε μέσσην Il. ψ, 875) R. 3, et Med. quod probavit N. Heins. ad Claud. in Rufin. II, 25, et recepere Cell. et Drak. qui posterior demittere de eo tantum dici posse existimabat, qui in loco superiori ipse est et in inferiorem mittit; quo sensu fundæ VIII, 526, vel tela aliaque avem cælo demittere dicantur, non autem homo, qui tela jaculatur. Sed vid. Val. Fl. I, 94. Similiter dejicere dixit Virg. Æn. V, 542 et XI, 580, unde dejecit h.l. emend. N. Heins., quod ne ipsi quidem Drak. displicuit, cui nec Burm. conj. defixit spernenda videbatur. Nos vulgatam lectionem servavimus cum Lefeb. et Schmidio, qui posterior monet, fundam et tela non semper ave esse superiora, et hominem semper aliquo instrumento uti, quo quid dejiciat, adeoque funda, seu telis avem demittere posse. 98. rueratque, vel ruere atque, h. ruebat, maluerit N. Heins. 99. in cantu R. 2, unde fera, incautus... arcus, h. a quo non cavebatur, reposuit Lefeb. Non male, si inopina s. i. pro inopino s. i. dictum acceperis.

Verum ut opum levior venatu extendere vitam Abnuit, atque artæ res exegere per æquor, Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes Intrarat miseram fato ducente Saguntum. 105 Coryti fratrum ex humeris calamique paterni Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.

102. levior opum, ut contra largus opum. 103. artæ res, ut angustæ ap. Hor. Od. II, x, 21. 104. inglorius ut ap. Virg. Æn. XI, 793 ubi v. Heyne. 106. Cozytus in Gloss. ap. Reines. Inscr. p. 106; θήκη δερματινὴ βέλων, adeoque pharetra, ut ubivis fere ap. poetas, etsi propr. arcuum, non sagittarum theca est, si fides habenda Schol. ad Hom. Od. φ, 54; Lutat. ad Stat. Th. IX, 730, et Serv. ad Virg. Æ. X, 169; ubi vid. Heyne in V.L. --fratrum, Dorylæ et Icari, filiorum Mopsi. Cf. v. 126 et 133 sq. 107. tela, arma, Minoia, Cretensia.

103. artæ, non arctæ, semper in Col. et optimis quibusque codd. occurrit teste Drak. ad VII, 280, ubi laudat Pier. ad Virg. Æ. I, 293; II, 146; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20; Lambin. ad Lucret. I, 71; Gronov. ad Senec. Œd. 277, et Broukh. ad Tibull. I, 5, 53; Add. Stœber. ad Manil. p. 525, et Ill. Harles. ad Cellar. Orthogr. p. 180. 104. Merone ed. Lefeb. vitiose. Nomen ab ius. Nili in Æthiopia ejusque urbe ductum. 107. chalybs et calami sunt synonima, unde hic versus languet, et vel plane ejiciendus videtur, vel validusqae chalybs, aut simile quid legendum est, ut chalybs sit ensis.

Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes 110 Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ, Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.

108. medius juvenum, inter filios. --Massylæ gentis conf. ad I, 101. [109.] Cydoneo vid. ad v. 90, et conf. Virg. Ecl. X, 59, et Æ., XII 858 ubi vid. Heyne. 111. levis penult. longa, propr. politus, λεῖος, non asper tactu; hinc mollis, tener, inberbis, inpubes. Cf. Tibull, I, viii, 31, et Hor. Od. II, ii, 6, ubi vid. Jani. Drak. putat, Bagam fingi inpilem, qui barbam sibi vellat exemplo mollium virorum, quod et Cæsarem aliosque fecisse constat. 112. et Lyxum, inpubem κατὰ malas, ideoque indignum occurrere (græce pro, ut, vel qui occurreret) sagittæ tam certæ, cujus ictus tam certus erat, quæ non fallebat et aberrabat, adeoque digna erat, quæ virum fortiorem majoremque natu interimeret. Cf. Virg. Æn. XI, 767; Hor. Od. I, xii, 23 al. ἰοὺς ἀφύκτους adpellat Sophocl. Phil. 105. Vid. Valcknar. ad Eurip. Hipp. p. 317. 113. Fuderat humi, pro straverat, ut ap. Virg. Æ. I, 193, κέχυνται Hom. Il. ε, 141.

109. Vulgg. Cydonæo. 110. Garamum scripti et Med., a Garamantibus sic dictum. Vulgo Gravium, prob. Dausq. Sed reliqua Afrorum nomina, Gravios vero Hispaniæ populum esse (vid. I, 235.), monet Drak. Granium Parm. Thyrum, non Tyrum, scripti et priscæ edd. 111. Gisgonem, non Gisconem, Put. et Med. levemque a Gr. λεῖος, non lævemque, recte scribitur, judice Drak. lævumque scripti et Med. aliæque antt. edd., quæ lectio forte non deserenda, nec cum N. Heins. in sævumque mutanda. Lævus et Gr. σκαιὸς propr. est sinister, et deinde, vel tardus, inperitus, stupidus, ἀμαθὴς, vel infelix, ut III, 94, ubi vid. not. forte et perversus, pravus, et hinc malus, inprobus, ut σκαιὸς, et sinister. 112. Lyxum scripti et priscæ edd. Vulgg. Lixum, forte rectius a Lixo, Africæ urbe. Vid. III, 258; V, 401.

Tum, vultum intendens telumque in virginis ora, Desertum non grata Jovem per vota vocabat. 115 Namque ut fatiferos converti prospicit arcus, Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe Corpore præripuit letum, calamumque volantem, Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, Et primæ ferrum a tergo videre sorores. 120

114. vultum intendens, τιτυσκόμενος D. Heins. --vultum intendens telumque ut ap. Virg. Æn. V, 508. 115. per vota vocabat ut votis, et in vota ap. Virg. Ge. I, 42. et Æ. V, 234, ubi v. Heyne. Frustra invocabat opem Jovis, ab ipso contemti, quoniam Cretam, natale hujus Dei solum, deseruerat. Conf. v. 141. Ita Cell. et Dausq. quem... nescio quare... nihil h.l. vidisse pulabat N. Heins. ad Ov. Met. XIII, 707. Nil potius vidit Barth. Adv. VI, 25, ubi intelligit Jovem desertum Hannibali ejusque militiæ, ut sæpe temeratus dicitur violato foedere; per vota non grata, quia puella erat Asbyte, et Jupiter magnus mulierum amator. 116. converti scil. in Asbyten. 117. Cf. XIII, 657. --insidiis, ictui clandestino Mopsi. --Nasamontas, vid. V.L. et ad I, 408. 118. letum reginæ intentatum præripuit, telum suo corpore recipiens.

117. Nasamonias Harpe Col. et Parm. ne improb. quidem Dausq. Est græca forma, qua ab adjectivis gentilibus, in ius desinentibus, alia et quidem feminina, in ias exeuntia, deducuntur. Vid. exempla, a Drak. adlegata, inf. XIII, 494; XIV, 253, 270; Virg. Ge. IV, 463; Ovid. A. A. I, 556; II, 382; Senec. Herc. Œt. 192, et alia ap. Jani ad Horat. Od. I, 22, xiv, et Heins. ad Ovid. Epist. XV, 164, ubi Arpe hic legendum monet, refrag. Drak. ob consensum codd. et quia Harpe nomen virginis bellatricis est ap. Val. Fl. VI, 375, et equæ inf. XVI, 365. Nasamonius Harpe Ox. Put. Med. proxime verum. Vulgg. Nasamonia Serpe. 119. hiatu. En tacite reposuit Lefeb. ut passim.

At comitis frendens casu labentia virgo Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris Viribus intorquet letalem in mœnia cornum. Illa volans humerum rapido transverberat ictu 125 Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus, Et ducti spatium nervi complente sagitta, Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.

121. virgo, Asbyte. 122. oculos natantes, dubio motu fluctuantes, modo labentes, modo iterum se aperientes, ut dormitantium ebriorum et moribundorum oculi esse solent. Cf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 496, et Æn. IV, 691 (oculis errantibus Quæsivit lucem); V, 856; Ov. Met. V, 71, et Fast. VI, 673; Stat. Th. II, 638. 123. totisque adnisa, etc. Drak. Conf. inf. v. 627; V, 325; Virg. Æ. IX, 744, et Ovid. Met. V, 32, 33. 124. cornus, hasta, ut alia quoque belli instrumenta ex corno, quæ arbor bellis adcommoda dicitur: Claud. R. P. II, 107. Vid. Virg. Ge. II, 447. 126. Conf. Virg. Æ. IX, 622 sq. et inpr. XI, 859 seq. Hom. Il. δ, 122 seq. --Conantis excutere in ventos, h. qui in eo jam erat, ut sagittam emitteret. Similiter intento jam arcu occiditur Cleades VII, 659. 127. complere et implere artis sagittatoriæ vocabula esse docent a Drak. laudati Savar. ad Sidon. Apollin. I, 2, eoque præeunte Cerda ad Virg. Æn. XI, 860. --ducti vid. V.L. 128. resoluto, sublato, pollice relaxante nervum, quem adstrinxerat.

121. At c. f. casu e Col. Put. et R. 3, recepit Drak. Vulgo At c. casum frendens, quod exquisitius est. Ad c. casum conjectura Scalig., quam amplexus est Cell. 123. annisa, non annixa, Col. ut v. 629; IV, 290, 586; IX, 379; X, 197, 257; XV, 578, probb. N. Heins. et Drak. conf. Serv. ad Virg. Æn. I, 144, 506. Intpp. ad Val. Fl. III, 193. Cel. Harles. ad Cellar. Orthogr. p. 298. 125. umerum, ut umens, umidus, umectare, semper in c. Col. scribi monet Drak. qui laudat Quintil. Inst. Orat. I, 5, et Broukh. ad Tibull. I, 4, 44. 127. Educti Col. Put. Med. prob. Modio. Adducti conj. N. Heins. qui tamen nec vulgatam lect. damnat, quam servavi, quia et doctior est, et verba sine particula et minus cohærent. Conf. ad I, 334.

Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra 130 Effusi versa calami fluxere pharetra. Exclamat paribus frater vicinus in armis Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum: Atque illum, raptim promentem in prælia telum, Hannibal excussi prævertit turbine saxi. 135 Labuntur gelido torpentia frigore membra, Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit.

129. in vulnus devolvitur conf. Virg. Æn. X, 488, ubi vid. Heyne. 131. Sagittæ ex pharetra, quum de muro decideret, versa effluxere. --fluere et defluere, decidere. Vid. si tanti est, N. Heins. et Ind. 132. paribus in armis, pariter armatus, ut in ferro, in Tyriis, in Cois, in hasta, vel in toga laxa esse; Drak. laudat IV, 380; Virg. Æ. V, 550, Appul. Met, III, p. 46; Val. Flacc. I, 641; V, 463; Stat. Th. IV, 221; Salmas. ad Pollion. Tyrann. XXX, 32; Gronov. in Gustu ad Stat. Achill. I, 558; Broukh. ad Prop. IV, ii, 28, et ad Tibull. I, ix, 70, et II, iii, 78; ubi cf. Heyne. 134. Atque pro atqui positum videtur, ut in periodorum initiis et transitionibus, ap. Cic. Arch. 7; Phil. III, 9, et Catil. III, 2; ap. Terent. Andr. I, iii, 20; v, 65; IV, i, 16, et ap. Plaut. Cas. II, vi, 12, et Bacch. I, i, 53; V, ii, 68; nisi potius his locis cum Cl. Schellero in Lex. atqui legendum censeas, ut et ap. Virg. Æ. VI, 162. --promentem ex pharetra. 135. turbine saxi, ut ap. Virg. Æn. XII, 531. Vid. Heyne. 137. remisit, reddidit tela, nondum depromta.

131. fluxere scripti et antt. edd. nisi quod flexere exhibet Med. Vulgata lectio fulsere debetur Marso, et, quum fluendi notio jam verbo effusi expressa sit, præferenda videbatur Dausq., cui Drak. similia loca Senec. Herc. Œt. 1228 et Furii ap. Macrob. VI, 4, obponit.

At pater in gemino natorum funere Mopsus Conreptos arcus ter moesta movit ab ira: Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes. 140 Pœnitet heu! sero, dulces liquisse penates, Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo, Postquam ævum senior percussaque pectora frustra Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores, Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris 145 Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono Membra super nati moribundos explicat artus.

138. Eximia suavitas et δεινότης horum versuum, qui summum amoris paterni adfectum animique perturbationem spirant. Sed præivit Virg. Æn. VI, 32 seq. ubi vid. Heyne. 139. ab ira, ira motus. Vid. Ind. et si tanti est, Drak. ad XI, 246; ubi præter alios laudat Gronov. ad Liv. XXIV, 30; XXVI, 1. [“XI, 246” recte XI, 244] 140. notas artes v. sup. v. 96 sq. 141. penates, patriam, Cretam. --Apta nunc patriæ cogitatio: si in patria mansissem, filios non perdidissem; sed absonum videtur, quemquam, ut sibi ipse mortem consciscat, saxum adhibere: ergo ad doloris perturbationem, et mortis adcelerandæ cupiditatem Mopsi consilium referendum est; Ern. 147. explicat, extendit, in longum porrigit.

138. in g. scripti cum R. 2, Ald. Junt. Nut. in deest in R. 1, aliisque antt. edd. Hinc, ut metro consuleret, e inseruit Martinus Herbipol., quem secuti sunt alii.

Dum cadit externo Gortynius advena bello, Jam nova molitus stimulato milite Theron, Alcidæ templi custos aræque sacerdos, 150 Non exspectatum Tyriis effuderat agmen, Et fera miscebat reserata prælia porta.

148. Cf. Virg. Æn. X, 317 seq. (ubi vid. Heyne) et Hom. Il. η, 136 sq. Gortynius advena Mopsus Cretensis vid. ad v. 90. 150. Sacerdotes pugnantibus quoque intersunt, ut V, 175 sq. et ap. Virg. Æn. X, 637, et XI, 768, ubi vid. Heyne. --custos, minister, antistes, sacra curans, ut v. 237, et ap. Virg. Æ. VIII, 270; coll. Macrob. Sat. III, 6. 151. Non exspectatum Tyriis, (h. Pœnis) junge et conf. X, 301. --effuderat, catervatim emiserat, ut ap. Virg. Æn. VII, 522. Proprie agmina effundunt se, vel effunduntur, ἐκχύονται, ἐκχέονται, seu ἐπιχύονται Hom. Il. θ, 158; ubi v. Schol. π, 295; Od. θ, 515, al. h. instar fluvii et torrentis cum impetu ruunt, ut IV, 520 sq. et XII, 185. Conf. Ind. et loca a Drak. congesta. Sic et simpliciter fundi, seu fundere se VI, 572, 648; Val. Fl. I, 610; II, 662.

149. Theron pro Teron reposuere Dausq. Drak. et Villebr., quoniam idem nomen ap. Virg. Æn. X, 312; Stat. Th. II, 304, 572, et alios occurrit. Sic et in c. Col. scribi infra sæpius testatur N. Heins. qui h.l. silet. Thero Ox. inf. v. 192, et XVI, 501, quod pluribus exemplis defendit Gronov. ad Senec. Agam. v. 514, et ad Plin. XX, 21. Conf. a Drak. ad v. 192, et XVI, 335, citati Quintil. Inst. Orat. I, 5, et. Pier. ad Virg. Æn. X, 322. 151. Ante exspectatum forte præstiterit, ut et inf. X, 301. Vid. not. ad v. 31. offuderat conj. N. Heins. Male! [“X, 300” recte X, 300]

Atque illi non hasta manu, non vertice cassis, Sed fisus latis humeris et mole juventæ Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis. 155 Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.

153. Imitat. Hom. Il. η, 140. 154. mole juventæ, h. corporis juvenilis. Cf. Virg. Æ. V, 430 sq. 155. Theron, qui Herculis sacerdos est, ejus quoque arma gerit, ut Aventinus, Herculis filius, ap. Virg. Æn. VII, 655 sqq. quem locum Silius imitatione expressit. 155. clava etiam omnino heroes utuntur, quibus poeta insignes et Herculeas vires tribuunt. Comparant Hom. Il. η, 141; Virg. Æ. X, 318; Stat. Th. XI, 45. 156. Utebatur rictu leonis pro galea, ut alii aliarum ferarum exuviis. Cf. IV, 559; V, 132; VIII, 493; Stat. Th. VII., 276, et Virg. Æ. VII, 666 sq. ubi vid. Heyne. Pelle autem ferina cingebatur, more barbarorum et heroum. Conf. VII, 288; VIII, 523, 570; Virg. Æn. II, 722; V, 37; VIII, 553; Hom. Il. κ, 23, 29, 326, al. vid. ad I, 415, et Burm. ad Val. Fl. I, 34. --tegimen leonis nihil differt ab exuviis. Conf. VV. DD. ad Virg. Æ. I, 275, 323; VII, 666.

155. nil Dausq. forte operarum errore. 156. Vulgg. tegmenque. Vid. ad I, 402.

Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram. Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam 160 Nomine avi, Maurumque Sacen, a mœnibus actos Palantesque fuga præceps ad litora cursu Egerat, atque una spumabant æquora dextra.

158. Verba Virg. Æn. VII, 657, 658. De forma clipei v. ad I, 407. In numero autem anguium capitumque quæ tribuuntur hydræ L., quam Silius tribus loquendi formis designat, veteres variare, satis notum est. Vid. Heyne ad Virg. l.c. et ad Apoll. II, v, 2, p. 345; Heins. ad Ovid. Met. IX, 70; Schol. et VV. ad Hesiod. Theog. v. 312, et quos Drak. laudat, Tristan. Comment. hist. T. II, p. 301, et Spanhem. de V, et P. N. Diss. III, p. 233 sq. 159. geminam, quia uno capite reciso duo renascebantur. 162. Palantes fuga Egerat, ut IV, 571, et ap. Virg. Æ. V, 265; XI, 734. 163. æquora, h.l. vel campus, vel mare.

158. Ita scripti et Parm. Vulgo idem cælatum insigne gerebat. In ed. Med. totus deest versus. Lerneia monstra, per adpositionem, suspic. N. Heins., cui certe locus Virg. Æn. VII, 658, magis favet, quam., quod Drak. putat, adversatur. Vid. ibi Heyne. 159. exsectis Benessa, quem frustra secutus est Lefeb. coll. III, 32. 160. Vulgg. Tapsum. Sed Θάψος est Africæ urbs, III, 261. Plin. V, 4. patris sc. nomine clarum, non male conj. N. Heins., quod tacite recepit Lefeb. 161. Macen, a Macis populo Africæ, (vid. sup. v. 60) suspic. Dausq. quum Saces in Asia sint. Sed Sacen esse nomen propr. militis, ut ap. Virg. Æ. XII, 651, monet Drak. Miror tamen, neminem obfensum voce actos, quæ cum egerat jungenda est. Forte leg. altis, vel arctos. 163. fumabant malebat N. Heins. Sed vid. ad I, 126, 129, et conf. VI, 12, 705; Virg. Æn. VI, 87, al.

Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis, Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ, 165 Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ, Atque in belligera versabat virgine mentem.

166. læva radians est splendens auro intertexto, ut sup. v. 79 fulgens tegmine læva, et ap. Val. Fl. III, 98 stellantia tegmina; Ern. --lænæ, χλαίνης, radiantis, purpureæ, ut Tyrio ardebat murice læna ap. Virg. Æn. IV, 262. 167. lumina, pulchritudinem et splendorem v.c. clipei ut mox v. 211 et ap. Claud. Cons. Prob. el Ol. v. 95; vel ferri ap. Val. Fl. III, 100; ubi vid. Burm. --lumina peltæ, splendidam, fulgentem peltam. --gemmata lumina peltæ, peltam gemmis fulgentem, in margine vel ὀμφαλῷ, umbilico.

166. lænæ, scripti et Med. conf. ad XV, 424. Vulgg. t. lævæ, h. clipeum, seu peltam, gemmis ornatam, quam læva manu gerebat, ut sup. v. 79, unde retinerem, nisi mox peltæ mentio fieret. lene, et v. 167, geminata quidam vett. [“XV, 424” recte XV, 421]

Quem ruere ut telo vidit regina cruento, Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem 170 Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales, Adverso rapitur sinuata per æquora curru. Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro, Incita pulveream campo trahit ungula nubem, Adversum late stridens rota prolerit agmen, 175 Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.

170. Lævam in partem equos flectit, ut hoc fallaci gyro ictum Theronis effugeret, simulque lævam pelta tectam, et dextram ad tela in hostem conjicienda expeditam haberet. Conf. Virg. Æn. X, 885 ibique Heyne. 171. secare campum, æthera, viam, τέμνειν ὁδὸν, τρίβον, κέλευθον, ἀέρα, θάλασσαν, formæ loquendi a sulcis agrorum petitæ. --velut ales, celeriter, rapitur per æquora sinuata, per campum, quem sinuosis flexibus percurrit. Ita campus sinuatur ap. Tac. Ann. II, 16. 174. pulveream nubem, ut et νέφος et ὁμίχλη κονίης ap. Hom. Conf. ad I, 311.

173. Vulgo ocius Euro. Sed ocior E. scripti, quod doctius est, et ex I, 496; XIII, 242; XVI, 191; Virg. Æn. VIII, 2, 3; XII, 733, et Stat. Th. VI, 521, a Drak. firmatur.

Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, Qui thalamos ausus quondam sperare superbos, Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica 180 Fallacis toties revoluto stamine telæ Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:

178. Eurydamas ille, a quo noster originem ducit, unus ex procis Penelopes erat, quorum principes Antinous et Eurymachus notiores sunt: unde Dausq. hunc Eurydamanta ex stirpe Eurymachi fuisse suspicatur. Sed Eurydamantis quoque mentionem facit Hom. Od. ς, 296 et, quem locum a Drak. jam notatum video, Od. χ, 283; ubi Ulyssis manu periisse traditur. --parentis, cujusdam ex majoribus. 180. Ithaci, Ithacii Ulyssis, ut ap. Virg. Æ. II, 104 et 128. Cf. ad I, 14, et App. --arte, quæ notissima est ex Hom. Od. β, 93 seqq. et τ, 149. --pudica, pudicæ Penelopes. 181. Fallacis toties telæ, quæ toties procorum spes fallebat. --revoluto, retexto. Cf. ad I, 115; Heins. ad Ovid. Metam. II, 654, et VV. DD. ad Prop. IV, vii (al. 8.), 51. 182. Id tamen non nisi de Eurymacho memoratur Homer. Od. β, 182 sqq. --Quum non sit credibile, lectionem bis depravatam fuisse, existimo Silium memoria lapsum Eurydamantem pro Eurymacho, de cuius cæde vid. Odyss. χ, 81 seqq., posuisse; Ern.

178. Eurymachus corrig. N. Heins., quum inter sponsos Penelopes nullus fuerit Eurydamas, et hic paulo post denuo interficiatur. Sed vid. not. ad h.l. et v. 185, ubi idem Heins. frustra conj. Gens e. feri, vel austri, vel etiam G. e. virum c. delentur I. Eurydamæ Nomados dextra.

Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem Adfecit leto, tædæque ad funera versæ. Gens extrema viri campis deletur Iberis 185 Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater, Et servat cursum perfractis ossibus axis.

184. tædæque ad funeta versæ, faces nuptiales in sepulcrales mutatæ, h. in ipso nuptiarum adparatu occisus est. Conf. XIII, 547. 185. Gens extrema, h. ultima proles, soboles, progenies, γένος (ut ap. Virg. Æn. X, 228; XI, 305 et aliis locis, quæ tam in Ind. quam a Drak. ad h.l. et a Gronov. ad Sen. Hippol. 900 laudantur) adeoque ultimus ex posteris viri, Eurydamantis illius, ab Ulysse interemti, campis Iberis, in Hispania. 186. Nomados, Asbytes, Afræ.

186. Post Eurydamas quidam distinguunt. Nomades Col. ater, h. atro sanguine infectus, scripti et R. 2. Conf. ad III, 463; V, 154, 619; VI, 107; IX, 365; XIII, 429. Vulgo acer, h. δεινὸς, vehemens, incitatus, celer; quod forte non spernendum. Conf. Virg. Ge. III, 141.

Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam Distringi Therona videt, sævamque bipennem Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum 190 Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat. Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos Adversus consurgit equos, villosaque fulvi Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.

189. bipennem, quam Camillæ etiam tribuit Virg. Æn. XI, 651. 191. Herculeasque exuvias, h. leonis, quales gerebat Hercules. Conf. v. 150 et 156. --Dictynna vid. ad v. 71. 193. Conf. ad v. 157. [recte 156]

189. Destringi reposuit Lefeb., ut sit artissime stringi, premi, quemadmodum depugnare, devincere, decertare, depræliari pro acerrime pugnare, etc. passim occurrunt. Sed cur pessime et sine ullo sensu distringi legatur, non adsequor. Significat enim vel in diversas partes distrahi, ex utraque parte lacessi, ut ap. Liv. XXXV, 18; XLIV, 35; vel impediri, occupatum esse, premi v.c. bellis ap. Nep. Hannib. 13, et circa mala ap. Flor. IV, 12. Neutrum vero ab h.l. abhorret. 190. Prælibrans conj. N. Heins.

Adtoniti terrore novo rictuque minaci 195 Quadrupedes jactant resupino pondere currum. Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas Occupat, incussa gemina inter tempora clava, Ferventesque rotas turbataque frena pavore Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro, 200 Ac rapta properans cædem ostentare bipenni, Amputat e curru revolutæ virginis ora. Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta Spectandum caput; id gestent ante agmina Pœnum Inperat, et propere currus ad mœnia vertant, 205 Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore, Vicino Theron edebat prælia leto.

198. Occupat, prævenit, antevertit, vel obprimit. 199. turbata frena, frena equorum turbatorum, adtonitorum. 206. cæcus, ignarus, fati, mortis sibi imminentis. --divumque abeunte favore: Comparant Virg. Æn. VII, 584, et Stat. Th. II, 540. 207. Vicino, ipsi instante.

192. Thero Oxon. vid. ad v. 149. 200. spargit, et mox Ac rapta Col. et Ox. Vulgg. sparsit et At rapta. 205. Temperat Oxon. 206. serus fati R. 2, ut seri studiorum ap. Horat. Sat. I, 10, 21, prop. Lefeb. qui et serus voti tentat. Sed cave quidquam mutes. Cæcus fati græce dicitur pro nescius f., ut ap. Lucan. II, 14, et c. futuri ap. Claud. de R. P. I, 138; cæcus fato Tell. adeunte quidam codd. teste Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 166, et sic Cellar.

Namque aderat toto ore ferens iramque minasque Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum Infandum capitis furiata mente dolebat. 210 Ac simul ærati radiavit luminis umbo, Et concussa procul membris velocibus arma Letiferum intonuere, fugam perculsa repente Ad muros trepido convertunt agmina cursu:

210. furiata mente, ut ap. Virg. Æ. II, 407. 211. umbo ærati luminis, h. clipeus, bractea ærea inductus et fulgurans. Conf. ad v. 167. 214. agmina Saguntinorum, qui cum Therone eruperant.

208. Jamque conj. N. Heins. ad marg. Silii, coll. Virg. Æn. II, 662. Mox iramque Col. et Ox. Vulgatum irasque Lefeb. firmat ex I, 38, monetque in R. 2, esse ira, et a in codd. pro as, am, an, ar occurrere. 213. perculsa, non percussa, scripti. Recte; nam concussa modo præcessit, et verbum percelli de graviore re et adfectu, de torpore, terrore, metu, stupore, clade, ruina, percuti vero de admiratione, probabilitate, inani cogitatione et leviore omnino adfectu adhiberi solet: etsi hoc discrimen, culpa forte librariorum, sæpe negligitur, et Gr. ἐκπλήσσεσθαι utroque certe sensu usurpatur. Grammaticis autem, qui percuti ad corpus, percelli ad animum referunt, fides non habenda. Vid. quos Drak. laudat, Lambin. ad Lucret. I, 13. Id. et Bentl. ad Horat. Epod. XI, 2; Heins. ad Ovid. Met. IV, 138. Id. et Pier. ad Virg. Ge. IV, 357, et Æn. I, 513; V, 372; VI, 475; IX, 292; Burm. ad Petron. c. cxi, p. 516; Græv. ad Cic. pro Dejot. c. 6. Conf. inf. ad VIII, 388.

Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis 215 E pastu volucres ad nota cubilia Vesper; Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ Sparsa super flores examina tollit Hymettos, Ad dulces ceras, et odori corticis antra Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu 220 Raucum connexæ glomerant ad limina murmur.

215. Conf. Virg. Ge. IV, 434. 217. Comparant Hom. Il. β, 87 sqq. π, 259 seq. Add. Virg. Æn. I, 430 sq. VI, 707 sq. et Apollon. I, 879 sq. --Cecropius, mons Atticæ, qui cum dilectu ponitur. 217. formidine nubis aquosæ conf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 166 et 191 seqq. 218. tollit, propr. aves se tollunt ex monte. 219. corticis vid. Intpp. Virg. Ge. II, 453, et IV, 33. --antra, alvearia, caveas. 221. Conf. Virg. Ge. IV, 257.

216. Pro vesper scripsi Vesper. 221. convexæ scripti. Sed innuuntur apes βοτρυδὸν, instar uvæ, conglobatæ, unde apum nubes VII, 635, et uva ap. Juven. XIII, 68, et Plin. XI, 17. Conf. Hom. Il. β, 89, et, quos N. Heins. et Drak. excitarunt, Senec. Œd. 602; Lucan. IX, 286; inpr. Virg. Ge. IV, 257, 558, et Æn. VII, 64 sqq.

Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur. Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur Mors reditura metu, nascentique addita fata?

222. feruntur, φέρονται, fugiunt. 223. Poeta h.l. ex Stoicorum disciplina, qua imbutus mortem sibi ipse tædio vitæ adceleravit, de stulto vitæ amore et fato philosophatur. Cf. XIII, 883 seq. et Virg. Æn. XII, 646. --Heu blandum cæli lumen ut XVI, 73, conf. Virg. Æn. III, 600; VI, 363. 224. reditura, συνθετὸν ἀντὶ ἁπλοῦ, pro ventura, (quam metus et fuga non remorantur) D. Heins. refrag. Dausq. qui hæc habet: «Mors fugacium istarum oculis obversabatur, advenerat, jam fugitant: verum (certior paratiorque per fugam et metum) reventura est.» --fata, fatum, μοῖρα, mors addita nascenti, cuivis homini, dum nascitur, jam destinata, ut III, 134, 135, et ap. Manil. IV, 16, a Barth. Adv. VI, 25 citatum: Nascentes morimur, finisque ab origine pendet. Conf. Clark. ad Hom. Odyss. δ, 208, et Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 104.

224. Mors, reditura, metu, n. a. fato, h. homini a fato destinata, emend. et edidit Lefeb. Non male, etsi vulgatum quoque ferri potest.

Consilium damnant, portaque atque aggere tuto 225 Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron, Interdumque manu, interdum clamore minisque, «State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ, State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti Hac abigam Pœnos dextra: spectacula tantum 230 Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem, Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.»

228. Cum ipso animi fervore incalescit oratio, et homini conturbato auxiliumque præsentissimum efflagitanti egregie convenit. Cf. Val. Fl. VI, 29, et inf. V, 636 sq.

225. Consilium damnant Col. C. clamant Ox. et Put. portisque Col. portaque Ox. Put. et Med. Vulgo Auxilium clamant, portis atque, quod perperam tuetur Dausq. Conf. sup. v. 152, et ad v. 52. 231. Ferte Col. h. perferte, ut simili loco XI, 324; ad pugnam certe spectandam sufficite. Vulgo spectacula t. Este, h. spectatores. Vide not. ad III, 383, et conf. IV, 407, 408: tanta Ox. spect. tanta Ferte conj. Barth.

At Pœnus rapido præceps ad mœnia cursu, Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis, Tendebat: stat primam urbem murosque patentes 235 Postposita cæde et dilata invadere pugna. Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ, Emicat, et velox formidine prævenit hostem. Gliscit Elissæo violentior ira tyranno.

234. trepidi rerum, ut ap. Liv. XXXVI, 31, et Virg. Æ. XII, 589; ubi vid. Heyne, et ad Æn. I, 178, 462, conf. inf. XII, 13. Similiter fessi salutis sc. defendendæ causa. --fessi rerum ap. Virg. Æ. I, 178. --fessi bellique viæque ap. Stat. Th. III, 398. 235. stat scil. consilium, seu sententia, ut III, 68; VI, 510, et ap. Virg. Æn., II, 750; XII, 678. 237. Herculeæ custos aræ, Theron. cf. v. 150. 238. Emicat, prosilit, et subito se ostentat. 239. Gliscit, crescit, augetur, ira, ut ap. Virg. Æn. XII, 9; ubi vid. Heyne, et Burm. ad Val. Fl. II, 278. --Elissæo tyranno Hannibali, Pœnorum duci vid. ad I, 81.

234. fessi rerum trepidique salutis suspicari possis. Vid. not. 235. Vulgg. primum. Sed primam urbem scripti, R. 3. Parm. Med., h. non προάστειον, sed primum, præcipue, ante omnia, ut passim adjectiva, vel adverbiorum vicem explent, vel κατ᾽ ἔννοιαν ad aliud substant. sunt referenda. Vid. App. et Heins. ad Virg. Æn. VI, 811; XII, 103, ad Val. Fl. III, 257, et ad Claud. in Ruffin. I, 302; Gronov. Obss. I, 7; Heyne ad Virg. Æn. IV, 3. 237. aras Col. arcis conj. N. Heins. Male! conf. sup. v. 150. 239. Vulgg. Elisæo, vel Eliseo. Sed vid. ad I, 81.

«Tu solve interea nobis, bone janitor urbis, 240 Supplicium, ut pandas, inquit, tua mœnia leto.» Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum Mucronem: sed contortum prior impete vasto Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant 245 Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ.

240. bone janitor ironice, ut ap. comicos bone vir, bone custos, bona libertas, Drak. qui conf. I, 342; VIII, 269; XI, 570; Stat. Th. II, 460; Add. Ter. Andr. III, v, 10; Cic. Rosc. Am. 2, et Verr. V, 6; Virg. Æn. XI, 344. Theron autem ad portam urbis stabat. [“XI, 570” recte XI, 567] 244. Daunius juvenis, Theron: nam Saguntini ab Ardeatibus, quorum rex olim Daunus fuisse dicitur, originem trahunt. Vid. ad I, 291 seq. --huic, in hunc Hannibalem. --robur, clavam. conf. v. 155 et mox 246; Virg. Æn. VIII, 220. 245. alteque resultant, etc. pro vulgari, clava resilit ab ære cavo, hoc est, clipeo, ut ap. Virgilium Æneid. lib. III, vers. 286.

246. pondera clavæ scripti et Med. Ald. Gryph. Nut., h. clava ponderosa, gravis, ut p. conti VI, 277; XV, 687; p. plumbi I, 523; p. pili IX, 335; p. baltei ap. Virg. Æn. X, 496. Vulgo pondere clavæ. [“XV, 687” recte XV, 684]

At viduus teli, et frustrato proditus ictu, Pernici velox cursu rapit incita membra, Et celeri fugiens perlustrat mœnia planta. Instat atrox terga increpitans fugientia victor. 250 Conclamant matres, celsoque e culmine muri Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto

247. viduus teli ut III, 601; XII, 370, et Lucret. V, 841. --prodere, decipere, deserere, rem sibi creditam destituere; unde ictus prodit, quum non perficit, quod intendebat is, qui inferebat. Ita N. Heins. et Drak. ad XVI, 621; ubi id firmant ex V, 571; XV, 712; XVI, 433; XVII, 138, 450; Virg. Æn. XII, 42, et al. conf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 113; IV, 715, et. Met. XII, 596; Gronov. Obss. III, 20; Muncker ad Hygin. fab. CCL. et Gesner in Thess. [“XV, 712” recte XV, 709] 248. Luxuriantis ingenii verba. 251. Cf. Virgilium Æneid. lib. XI, v. 877 sqq. 891 sq. Feminæ viros pugnantes e muris prospectant, prisco more, satis noto vel ex Homero Il. γ, 141 seq. 383. Confer Burmannum ad Valerium Flaccum, lib. VI, vers. 484.

247. et, quod in Col. Ox. et R. 2 exstat, vulgo omittitur, prob. Lefeb., ut citatiore cursu feratur oratio. 249. ter lustrat conj. N. Heins. coll. v. 266. Sed simili loco III, 160 vulgatam tuetur Drak.

Adpellant, seras fesso nunc pandere portas Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror, Ne simul adcipiant ingentem mœnibus hostem. 255 Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti Pœnus, et ostentans spectantem e mœnibus urbem, «I, miseram Asbyten leto solare propinquo.» Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam Infestum condit mucronem, ac regia lætus 260 Quadrupedes spolia abreptos a mœnibus ipsis, Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen, Victor agit, curruque volat per ovantia castra.

256. umbo, ὀμφαλὸς ἀσπίδος, quo hostes propellebantur. 257. urbem, cives, ut πόλις, Ἄργος, Ἑλλὰς, etc. Conf. Cl. Facius ad Eurip. Orest. v. 46. 258. solare, ejus cædem expia; vel eo, quod te tam cito visura sit in locis inferis. 260. regia Quadrupedes spolia, equos currumque Asbytes, quos Theron ad urbem duci jusserat sup. v. 205.

255. urguentem malebat N. Heinsius. Sed vid. not. ad lib. I, vers. 499. 257. ostentans, non obtestens, scripti et priscæ edd.

At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi Deproperat munus, tumulique adjungit honorem, 265 Et rapto cineres ter circum corpore lustrat. Hinc letale viri robur tegimenque tremendum In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque, Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.

264. Nomadum, Afrarum, cohors, exercitus Asbytes. 265. Deproperat, σπεύδει, properanter perficit. --honorem tumulique ut ap Virg. Æ. V, 58; X, 493. 266. rapto corpore Theronis circum cineres Asbytes ter, ut ap. Hom. Iliad. ω, 14 sqq. et Virg. Æn. I, 483. --lustrat, circumit, ut in lustratione fieri solebat. 267. De Theronis clava et exuviis leonis cf. v. 150, 155, 244.

266. lustrant Tell. R. 3; Parm. Med. Beness. probb. N. Heins. et Lefeb.

Pœnorum interea quîs rerum summa potestas, 270 Consultant bello super, et quæ dicta ferantur Ausoniæ a populis, oratorumque minaci Adventu trepidant: movet hinc fœdusque, fidesque, Et testes Superi, jurataque pacta parentum; Hinc popularis amor cœptantis magna juventæ; 275 Et sperare juvat belli meliora: sed olim Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon, Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:

270. Confer Liv. XXI, 18. 275. juventæ, Hannibalis. 276. Hanno, qui jam olim censuerat, Hannibalem militari disciplina non imbuendum, nedum in Hispaniam mittendum esse, nunc auctor est, ut Romanis dedatur. cf. Liv. XXI, 3 et 9 sqq. Idem odium in H. expromit inf. IV, 770 seqq. et XI, 542 sq. Duæ factiones, in quas senatus Carthag. divisus erat, Barcina et Hannonis, satis notæ sunt vel ex Livio, XXI, 2 sqq. 278. Juvenes comparent Liv. XXI, 10, ut intelligant, quantum poeta ab historico scriptore differat. --studia et favorem, quo Barcina factio Hannibalem amplectebatur, ut v. 275 amor c. m. j.

272. a in Col. A reliquis libris abest. 273. Movet Col. Ox. Put. et Med. Monet Tell. et edd. vulgg. 275. cœptantis, non captantis, Col. et Ox. ut IX, 320; X, 254, 259. 276. bello, vel bellis meliora, sc. quam pace, conj. Burm., non improb. Drak. qui tamen meliora belli pro bellum felicius, ut dura rerum, iniqua viarum et similia, dici posse monet. Dapis meliora dixit Hor. Sat. II, 6, 89. 277. Hannon, non Anno, vel Hanno, Col. ubivis et XVI, 675 Put. 278. furorem duo scripti, teste Lefeb.

«Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum Iræ se valuere) premunt formidine vocem. 280 Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent. Testabor Superos, et cælo nota relinquam, Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit. Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi 285 Pectora; ne castris innutriretur et armis Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo, Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;

279 sqq. Recte conferunt Virg. Æ. XI, 344, 350. 281. propinquent ut ap. Virg. Æn. X, 254; ubi vid. Heyne. 282. cælo, diis, nota reliniquam, silentio prætermittam (ut ap. Cic. Verr. III, 44, et Provinc. 3.) 283. Quæ, etc. Silius expressit Maroniana Æn. XI, 343 seq. «Rem nulli obscuram, nostræ nec vocis egentem... Quid fortuna ferat populi», etc. 284. Cf. Liv. XXI, 3 et 10. 288. virus, propr. vis odoris, seu saporis et vini, h.l. animi vis, æstus, vehementia. Conf. IX, 476 et XI, 560. --flatus, arrogantiam, elatos spiritus, ut tumor, (vid. Ind. hh. vv.) et φύσημα, φυσίωσις, (2 Cor. XII, 20; ubi vid. Intpp.) ὄγκος, οἴδημα, οἰδαίνειν, Apollon. III, 383; πνοαὶ Euripid. Phœniss. 457. Conf. Burm. ad Val. Fl. III, 631, et Intpp. ad Virg. Æn. XI, 346.

279. Cuncti equidem non male corrig. Dausq. et N. Heins. ad marg. Silii, quod recepit Lefeb. ut sensus sit: omnes præ timore silent., ut ap. Virg. Æn. XI, 344 sq. Sed vulgatum quoque non spernendum videbatur Drak. 282. nota, non vota, Col. et Nutii ed. Antwerp.

Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo, Venturam pelagi rabiem, Caurique futura 290 Prædicit miseris haud vanus flamina nautis. Consedit solio, rerumque invasit habenas. Ergo armis fœdus, fasque omne abrumpitur armis: Oppida quassantur, longeque in mœnia nostra Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est. 295 Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ, Ac funesta sacra, et conversi fœdere rupto In caput infidum Superi, Massylaque vates.

289. Præclara comparatio, cui fere similem legimus I, 687 sq. Sed ab adfectu et indole æstuantis animi, qui impetum suum sequi, neque ornatum sectari solet, aliena videri potest. 292. Invidiam Hannibali conciliaturus, regiam dicit potestatem adfectare; Cellar. 293. fasque omne abrumpitur armis ut ap. Virg. Æ. III, 55; ubi vid. Heyne. 296 sq. Furorem Hannibali et insanam cæcamque bellandi cupiditatem injiciunt Manes, etc. Cf. I, 78 sq., 101 et 119 sq. 296. furiæ, bellandi furor, vel ira in Romanos. Cf. ad I, 32.

289. speculatur, non speculantur, scripti: speculatus opinabatur N. Heins.

An nunc ille, novi cæcus caligine regni, Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta, 300 (Sic propria luat hoc pœna, nec misceat urbis Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.

299. novi cæcus caligine regni, ut XIV, 89. --Vir doctus in Algem. litt. Zeit. a. 1796, n. 139, p. 276, emend. Heu, nunc ille, novi cæcus c. regni, E. a. quatiens, Tirynthia tecta, etc. ut congruant verba Liv. XXI, 10. «Juvenem, flagrantem cupidine regni ad exercitus misistis... Saguntum vestri circumsident exercitus, unde arcentur fœdere: mox Carthaginem circumsidebunt Romanæ legiones.» Withof. conj. «Haud nunc ille, novi c. c. regni, E. a. quatit, haud T. tecta, sed (propria luat... Fata suis) nunc hoc, hoc inquam t. m., etc.» Ernesti tuetur vulgatam lect. «Exagitant manes Massylaque vates. Annuit. Ille novi c. c. r. E. a. q. ut T. tecta, sic propria... Fata suis: nunc hoc, etc.» hoc sensu: adnuit, sequitur Hannibal furorem, quo manes paterni, funesta sacra, et ira Deorum eum exagitant: sed quemadmodum propria novi regni libidine motus Saguntum vexat, ita etiam fas est, ut eam libidinem propria pœna luat; iniquum autem, ut pœnam, quam ipse meruit, in Carthaginem convertat. At quis poetæ tam scabram obtrudet orationem? [302.] hoc in tempore N. Heins. adcipit, ut in tempore tali VII, 228, et XII, 311. 303. Ut sup. I, 270.

299... 303. Silius expressit Liviana XXI, 10; Carthagini nunc Hannibal vineas turresque admovet, Carthaginis mœnia quatit ariete. Sagunti ruinæ (utinam falsus vates sim!) nostris capitibus incident. Sed vulgo male legitur, Massylaque, vel vitiose Massillaque vates Annuit. ille novi ... quatit ut T. tecta, Sic propria luat hæc pœna, n. m. u. F. suis: inquam hoc, inquam, nunc tempore, etc. Drak., qui h.l. prorsus silet, a vulgg. lect. in v. 299 et 300 non discessit, nisi quod στιγμην τελειαν post vates posuit, et v. 299 asterisco notavit. Prius et Dausq. placuisse videtur, qui certe exponit: Adnuit Hannon, motu capitis indicat, se vera loqui; gestu fidem facit, more oratorum. Adnuite quidam, et vel ac T. tecta malebat Dausq. aut T. tecta Ox. et R. 2. Vulgatum ut genuinum et transpositum putabant Barth. et Cell. hoc sensu: ut externas a. q. T. tecta, sicut Hannibal Saguntum, ab Hercule conditam (vid. I, 273, 509), ut externas arces quatit; sic luat hæc, etc. Mox nunc hoc, inquam, hoc tempore Ox. et Put. cum priscis edd. inquam, hoc nunc, inquam, tempore alii. nunc hoc, hoc, inquam, tempore ex emendat. Modii recepit Cell. Ipse reduxi lectionem cod. Colon., quæ nulla mutatione indigere videtur, modo ea, qua feci, ratione interpungatur; nisi forte v. 299 En nunc refingere malis. Nec tamen multum abest, quin præferam emendationem N. Heinsii, Haud nunc ille, novi c. c. r., E. a. quatit, haud T. tecta: (Sic ... Fata suis) nunc hoc, etc., quam recepit Lefeb. et adsensu suo comprobavit Ill. Heyne, qui literis ad me datis significavit, olim in libris haut nunc, et per compend. at ne scriptum fuisse, et verbis poetæ magnam inesse vim: Hannibal non Saguntum, sed ipsam Carthaginem obpugnat, vel obpugnare putandus; quod utinam ipsi male vertat! conf. I, 270, et Liv. l.l. Tum sic ut in diris et precibus, de quo vid. Lambin et Jani ad Horat. Od. I, 3, 1; Heyne ad Tibull. I, 4, 1; II, 5, extr., inf. V, 179 seq. Ovid. Epist. IV, 167 seq. XX, 3; Hor. Sat. II, 3, 300. Sed primum ex lectione cod. Col. eadem sententia erui, et deinde ex an nunc facilius vulgatum annuit ortum videri potest: præterea sic in obtestatione adhibetur vel ita, ut ab altero quid petamus, et, quo facilius id consequamur, ea illi adprecemur, quæ optatissima ei esse novimus, ut adeo significet hac lege et conditione, vel ut ita, seq. ut, v. c. ap. Ovid. Met. VIII, 866, unde fere suspicari possis, h.l. legendum esse, Haud nunc ... quatit, haud T. tecta. Sic propria ... Fata suis, nunc hoc, inquam, hoc ut. t., etc., nisi forte præstiterit, At nunc ille ... E. arces quatiat T. tecta, Si propria, etc.

Lavimus Hennæas animoso sanguine valles, Et vix conducto produximus arma Lacone. 305 Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra, Classibus et refluo spectavimus æquore raptis Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.

304. Campos Siciliæ (ubi princeps b. Punici I, theatrum fuit) milites nostri animosi sanguine suo inbuerunt. Hæc cladium olim adceptarum commemoratio spectat ad Pœnos a novo bello absterrendos. --Hennæas vid. ad I, 93. 305. produximus arma, bellum duximus, traximus. --Lacone, Xanthippo. Cf. VI, 301 sq. 306. Hæc spectant ad pugnas navales, quibus victi sunt Pœni in freto Siculo, in quo Scylla et contra eam Charybdis, quæ naves refluo æquore raptas suisque vorticibus in gyrum tractas absorbet, et fractas earum partes ad litus Tauromenitanum, quod inde Copria, Κοπρια, dicebatur, evomit. cf. inf. ad XIV, 254 sqq. Lucan. IV, 455, et Hom. Od. μ, 73 seqq. de Scylla et Charybdi Heyne ad Virg. Æ. III, 420 sq. et Hermanni Mythol. Hom. et Hes. p. 373 sq. de ipsa vero re Polyb. I, 21, 23, 24, 25, 28, 60, 61, et Flor. II, 2, 36. --antra, κοῖλον σπέος, ἐνθα δ᾽ ἐνὶ Σκύλλη ναίει, etc. Hom. Od. μ, 84 sq. 93 sq. --spelunca ap. Virg. Æn. III, 424. 307. spectavimus tantum, non malum etiam depulimus, Dausq. perperam. Ipsum potius Hannonem his præliis interfuisse putabat Drak. coll. V, 322 sq. Ne hoc quidem necessarium existimem, quia Hannon oratoris partes agit, et fortunæ civium suorum particeps est. Sed conf. v. 322. Verba classibus raptis ad ferreas manus et corvos, quibus classis Pœnorum a Romanis, Duillio duce, tam dilata, quam dilacerata sit, male refert Dausq. cui Charybdis indoles parum nota fuisse videtur, quam multis poetarum locis citra necessitatem declarat Drak.

304. Hennœas Col. Vulgo Ætnæas. Vid. ad I, 93. Henneas Lefeb. Ætneas alii. 307. satiavimus, vel simile quid suspic. Heins. frustra.

Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum! Ægates, Libyæque procul fluitantia membra. 310 Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris? Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis, Subsident Alpes! subsidet mole nivali Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus!

309. Æstuantis animi adfectu abreptus ipsum Hannibalem, tanquam præsentem, adloquitur. --pectus inane Deorum, religionis fœderumque contemtor. 310. Ægates, h. cladem, ad has insulas adceptam. conf. I, 34. --membra Libyæ, corpora Pœnorum e Libya. Sed. vid. V.L. Membra Libyæ egregie classem adpellat, in qua Carthaginis vis omnis et robur consistebat, N. Heins. Ita vocat Pœnos, in classe militantes, Drak. qui male provocat ad I, 670; nam cives reipubl. quidem, tanquam corporis, non terræ membra dici solent. 312. Acerba irrisione perstringit audax juvenis consilium, Alpes et Apenninum transeundi. --Scilicet, num utique subsident Alpes? Sed præstat, puto, ironice et cum vi dictum adcipere, ut ap. Virg. Æn. IV, 379; Hor. Od. III, v, 25; Cic. Sull. 24; freylich, es versteht sich! Hinc notas exclam., non interrog. posui. [313.] mole niuali, etc. ut ap. Virg. Æn. XII, 703. --subsidet, decrescet quasi, et se submittet, ut expeditius sit iter tuum.

310. Libyaque procul quin poeta scripserit vix est quod dubitemus. 311. mœnia alii, inepte; nomina, ut III, 71, et al. eleganter pro gloria, fama, ut gr. ὄνομα. 312. Hunc versum Carrion et Modius restituerunt e membrr. Col., in quibus et juvenalibus, non juvenilibus, legi testatur et probat N. Heins. Id recepi, quia et rarior vox poetam decet, et Maro eadem uti solet. Vid. Æneid. II, 518; V, 475; VIII, 163 et Intpp. ad hh.ll.

Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis 315 Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt? Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. Pubescit castris miles, galeaque teruntur Nondum signatæ flava lanugine malæ. Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo 320 Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.

315. Sed fac, campos et in iis pugnandi facultatem tibi dari, montibus superatis, num Romanos timidi humilisque animi esse putas? 316. Mortalis, oppos. τοῦ divinus, egregius; vel, qualis mortalium esse solet; vel ejus, qui vinci potest. conf. mox v. 338. --fatiscere, lassescere, fatigari, hinc debilitari, vi, cui impar sis, cedere. 317. Cernes tibi non cum Saguntinis rem esse. --Neritia proles, Saguntini, coloni a Zacyntho aliisque insulis, quibus Ulysses imperabat, deducti. Cf. I, 290 seq. Neritos, Ithacæ mons et vicina maris Ionii insula. Vid. VV.DD. ad Virg. Æn. III, 271; Strab. X, p. 312 seq. Hom. Il. β, 632; Ovid. Metam. XIII, 712, 318, 319; Comparant IV, 425 seq. X, 64 seq. Virg. Æn. X, 324. 320. ævi, senectutis, requies et otium a bello ac negotiis non nota Romanis res est. --exsangues merendo, militiæ laboribus fracti et debilitati. 321. letum lacessunt, mortem ultro adeunt, se ei obferunt. Vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 10.

317. Naritia Put. Parm. Med., quod a Dorico Νάριτος pro Νήριτος deduci posse monet Drak. Cf. omnino Heins. ad Ovid. Rem. Am. v. 264. 318. cristis Put. non improb. Lefeb.

Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi; Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem. Si bello absistis, nec te victoribus obfers, 325 Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?»

322. Ipse ego vidi, cum emphasi, ut v. 340, et ap. Stat. Silv. V, ii, 113; Drak. 323. Tela e corpore suo tracta, quum alia deficerent, in hostem mittentes vidi. 324. decoris, του κλέους, gloriæ furorem. Vid. ad I, 32. 326. donat conf. ad I, 487.

323. retorquentes, ut remissurus ap. Ovid. Met. V, 95, emend. Burm. prob. Drak. 325. obsistis scripti præter Tell., et priscæ edd., nisi quod in R. 3 abistis.

Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:

327. Turni exemplum Drancem refutantis ap. Virg. Æn. XI, 376 seqq. sequutus est poeta: Livius XXI, 11; aliique historici non definiunt, quinam Hannoni nominatim contradixerint; Ern. --Gestar, aliquis ex Barcina factione, quæ apud milites plebemque plurimum valebat. Ipsum nomen a poeta effictum. --asper, τραχὺς, iratus. --coquere iram eleganter pro lente parare eam, ut v. 540; VII, 404; πέπτειν, seu πέσσειν χόλον Hom. Il. δ, 513; πέσσειν κήδεα μυρία Il. ω, 639. Contra dolor, vel ira decoqui, h. defervescere, deflagrare dicitur ut χόλον καταπέπτειν Hom. Il. α, 81; ubi v. Schol. et Kœppen Drak. laudat Claud. in Eutrop. II, 350; Isean. bell. Troj. III, 131, et Gronov. Diatr. Stat. c. 14. Hinc etiam coquere consilia, bellum, extrema cœpta, pro parare X, 430; XVI, 3; et ap. Liv. et clam moliri, inf. III, 36; VIII, 3; XL, 11. Exquisitius vero ipsa ira nos coquere, h. vexare dicitur, ut IV, 538; XIV, 103, et Virg. Æ. VII, 345; ubi vid. Heyne. Ratio harum locutionum in eo quærenda, quod gravis ira acerrimum motum ebullientis sanguinis, et in primis oleosarum ejus partium, a quibus bilis in jecore secernitur, excitat, quo fit, ut bilis largius ex jecinore effluat. Vid. inf. ad v. 626; in V.L., Platner’s Briefe ein. Arztes über d. menschl. Körper, T. II, p. 460. et Jani ad Hor. I, xiii, 4.

«Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu, 330 Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis. Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur, Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas; Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat 335 Dardanias: tanta adcumulat præconia leto

330. Num concilio nostro Romanus interest, qui tantum non arma cepit? nam quoad ceterea, alioquin hostis speciem satis manifestam præbet Hannon. τά γὰρ ἄλλα ἐχθρός οὐ λανθάνει ὤν; quæ solemnis Græcorum locutio. D. Heins. 333. geminas Alpes Dausq. perperam exponit fissas ab Hannibale, quasi duas ex unis factas: sed melius N. Heins. et Drak. Alpes ipsas et Pyrenen, ut ap. Sidon. Apoll. V, 593, et binæ A. ap. Prudent. Pass. Laurent. v. 438. 335. Nec multum abest, quin Romanos etiam occisos pertimescat. 336. adcumulat præconia leto, ut ap. Ovid. Fast. II, 122.

330. Concilio, en, sublata interrogat. nota, et mox _arma Quiritum_, malebat N. Heins. 332. Vulgo nam cætera (non latet) hostis. 333. minati Oxon. minaci Put. unde minari conj. N. Heins. vid. ad lib. I, vers. 334. Non male!

Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem. Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis 340 Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante, Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens, Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.

338. Mortalem... hostem: cf. sup. v. 316; Virg. Æn. X, 375; Hom. Il. π, 622; φ, 568, 569. Gestar oratoria arte singula fere Hannonis argumenta adsertaque refellit, et iisdem sæpe verbis utitur. 340 seq. Hæc obponit iis, quæ Hannon v. 322 seq. dixerat, et vim virtutemque hostium non magnopere extimescendam esse, probat ex eo, quod Pœni Regulum, summum Romanorum ducem, captivum duxerint. [342.] gentis Hectoreæ, Trojanæ, et hinc Romanæ, ab illa oriundæ. 343, 344. Vide notas Argum. Lib. VI, subnexas.

337. ac tollit sub sidera gentem, Col., quod Draken. firmat coll. Virg. Æneid. III, 422, 576; IV, 504. Vulgg. tollitque ad s. g. Post gentem distinguitur in ed. Parm., probb. N. Heins. et Drak., ut vox mortalem cum emphasi repetatur. Vulgo gentem Mortalem: mihi, etc. 341. Evinctus ex Col. recepi cum Lefeb. vid. sup. ad v. 48. Vulgo Succinctus. 344. spectabat Put. et priscæ edd.

Nec vero terrent puerilia protenus ora 345 Sub galea et pressæ properata casside malæ. Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ Quot Libycæ certant annos anteire labore, Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor, Quum primam tenero vocem proferret ab ore, 350 Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.

345. Refutat et irridet verba Hannonis sup. v. 318 seq. 346. properata, ante justam militaremque ætatem sumta. 348. annos anteire labore plus laboris et ante, quam ætas patiatur, suscipere. Drak. conf. IV, 426; Stat. Theb. XI, 34, et Silv. V, ii, 13 seq. 349. nudis, infrenatis, equis. Vid. ad I, 215. --forte etiam, sine stragulis. Conf. inf. XVII, 64, 65. --Conf. I, 78 sq. et XIII, 744 seq. ubi tamen decimo ætatis anno Hannibal jurasse dicitur, ut nono Liv. XXI, 1; Polyb. II, 1; III, 11 al. 350. primo ab ævo inf. v. 428. [352.] patria arma, bellum adversus Romanos, quod pater jam meditabatur, animo movebat. Conf. ad VII, 586.

345. Nec nõ Tell. et R. 2, vitiose pro võ, h. vero. 352. animo patrio, qualem pater habebat, Ox. et Put. quod non displicet N. Heins. coll. sup. v. 288, et Ovid. A. am. I, 191. Post hunc versum in editis, non scriptis, exemplaribus legitur alius, inepti versificatoris manu adsutus, ultor erit cædis jam te spectante propinquæ, quem jam Carrion et Modius obelo transfixerunt, quibus nec ipse Dausq., ut solet, obstrepit.

Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque, (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem) 355 Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas Desperare vias, laudemque timere secundam.

353. Hæc spectant ad verba Hannonis v. 312 sq. --Proinde, ut ap. Virg. Æ. XI, 383; ubi vid. Heyne. --coruscos, quia Apenninus est ὄρος νιφόεν, vel ei inminent silvæ, seu arbores coruscæ, de quibus vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 164 et XII, 701. 355. stimulent ad virtutem, reficiant, confirment, mentem atram h. tristem et timidam, ut nigram; (vid. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719; et Burm. ad Petron. c. 82.) nisi malis, stimulent, ad iram, vel vexent, crucient, mentem atram, invidam, malam, gloriæ virtutique Hannibalis obtrectantem, ut ap. Hor. Epod. VI, 15; VIII, 3; Epist. I, xix, 30, et Sat. I, iv, 85. --Ernesti maluerit, ut stimulent, sic paulisper adtollant, artam, timidam, vel inania, aucta in miraculum et hyperbolica, mentem. 356. Hercule, qui primus Alpes transiit, unde et ara ei sacra in ipsarum valle erat. Conf. Ind. it. Barth. Adv. VI, 15; Liv. V, 34; Plin. III, 17; Diodor. IV, 19 sq. et al. 357. timere, non sperare, ad eam non adspirare.

353. Propinquæque, vel, teste Lefeb., Pro quinque que polo Put. Proinde paulo Dausq. et al., utrumque contra metri leges. Satque polo R. 2. Proinde duabus syllabis efferendum, ut ap. Lucret. III, 1049, 1066; IV, 652, 998; Virg. Æn. XI, 383. Conf. ad III, 16: accrescant corrig. N. Heins. Sed vulgatum doctius, ut mox astris agat. Conf. App. astrisqe, non altusque, Col et Ox. 357. Despectare R. 3.

Sed Libyæ clades, et primi incendia belli Adgerat, atque iterum pro libertate labores Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus, 360 Parietibusque domus inbellis femina servet Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem, Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa, Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant,

358. incendia belli ut ap. Virg. Æ. I, 566. 359. Aggerat conf. v. 304 sqq. 361. inbellis femina Hannon dicitur, sarcasmo satis noto, ut adeo non opus sit tot exemplis, quot laudarunt Dausq. et Drak. 362. Singulantem animam D. Heins. docte magis, ut solebat, quam vere explicabat cessantem, otioque torpentem, ut in lacrimantibus fieri soleat, quibus a singultu subinde vox inhibeatur, ἀμβλήδην σχολάζουσαν καὶ ἀργοῦσαν cum adverb. Hom. Innuit potius summam tristiam mortisque timorem: singultant enim vel lacrimantes vel morientes. 363. Tyria Byrsa, ut ap. Virg. Æn. I, 367; ubi vid. Intpp. --dominos ut sup. v. 45. Summa vis et πάθος in his, et qui sequuntur, versibus, ut in tota oratione! 364. Jove non æquo, iniquo, irato, invito et non favente, ut contra æquus est propitius. Cf. Ind. et ad III, 2; Virg. Æ. I, 479; VI, 129. Jovis autem ira metuenda, quoniam ὅρκιος est. Vid. ad I, 9.

362. nostros pro nos, nos Put. Male, etsi hostes refingas. 364. repugnant, non repugnent, scripti et antt. edd.

Et jam damnata cessit Carthagine Mavors, 365 Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam Æternum famulam; liberque Acheronta videbo.

365. Hæc Dausq. ad h.l. et Drak. ad XII, 517 referunt ad vulgarem veterum opinionem, Deos tutelares geniosque locorum expugnanda et expugnata urbe excedere vel omnino rebus adversis suos deserere, et ad hostes transire; unde ab his evocari, (Liv. V, 21; Plin. XXVIII, 2.) sed ab oppidi incolis in tuto arcanoque loco recondi, et catenis etiam constringi solebant. Conf. v. 590 seq. Tac. Hist. V, 13; Plut. Alex. c. 41; Curt. IV, iii, 21; Drak. l.c. et Intp. ad Virg. Æ. II, 351 seq. Sic contra Dii præsentes esse, vel adesse, quibus favent, et redire dicuntur, (v.c. VIII, 235, et Val. Fl. II, 485) fortuna mutata, cœptisque nostris iterum adspirante. Sed hæ loquendi formulæ etiam sensu forensi et poetico adcipi possunt; ut h.l. 365. Mavors de belli fortuna. Altera interpretatio præferenda, si Carthago Martem præ ceteris diis coluit; quod poeta etiam I, 118, innuisse videri potest. Idem Marsus colligebat ex portento capitis equini, inter fundamenta urbis inventi. Sed vid. Heynii Exc. XIV, ad Virg. Æn. I, et conf. sup. I, 26 sqq. 367. liberque Acheronta videbo ut ap. Ovid. Met. XIII, 465; Senec. Troad. v. 144 seq. et Lucan. VII, 612; Drak.

366. dedam Col. Vulgo dudum, prob. Dausq., qui in verbis patria inclita dudum et æternum famulam elegantem antithesin inesse putabat, quæ potius in verbis famulam et liber quærenda. Pessime tamen Barth. jungebat, dudum famulam non videbo æternum. 367. subibo maluerit N. Heins. poeticæ dictioni substituens vulgarem. Drak. confert VII, 739; XIII, 709, Hom. Il. ο, 252; Hor. Od. II, 13, 22, xiv, xvii et al.

Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti; Tum delecta manus scutorum incendat acervos, 370 Uranturque rates, ac toto absistite ponto. Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit, Factaque censendi, Patrum de more, potestas; 375 Hic Hannon reddi propere certamine rapta Instat, et auctorem violati fœderis addit.

373. prohibete nefas, ut ap. Virg. Æn. V, 197; ubi vid. Intpp. --solutas manus, libertatem. 376, 377. Cf. Liv. XXI, 10, extr.

368. Post jubet pro commate interrog. notam posuit N. Heins. 372. nunquam si scripti. Vulgo si nunquam et nusquam Tell. si numquam in talia plecti emend. Barth. Adv. VI, 25. Male! Talia ut gr. τοιαῦτα, vel ταῦτα pro οὕτω, κατὰ ταῦτα in hunc modum, taliter. Marsus per talia, et Cell. ob talia, διὰ ταῦτα, interpretatur. Pro plecti poetam felix, vel simile scripsisse suspicabatur Withof. 374. ut scripti et primæ edd. Vulgatum tum servavit Lefeb. Sed tum deinde vix quisquam dixerit, et tum mox sequitur. 375, 377. Hi tres versus desunt cod. Col. et inducendi videbantur, ut inepti et adulterini, Modio et D. Heins. dissentt. Dausq., N. Heins. et Lefeb. quibus ea, quæ sequuntur, favent. Patribus corrig. Burm. et mox addi N. Heins. Illud recepit Lefeb., hoc Drak.

Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis, Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen Oravere Deum. At postquam discordia sentit 380 Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;

378. Templo vid. ad I, 617. 380. Oravere Deum, in cujus templo erant, ut omen in Latium converteret. Conf. Virg. Æn II, 190, et sup. ad v. 54. Conf. omnino Liv. XXI, 18, extr. Flor. II, 6; ubi vid. Salmas. Appian. Hisp. c. 13, et Polyb. III, 33.

378. templa irrumperet, ut II, 692, V, 450; XIII, 79, etiam legi posse monent N. Heins. et Drak. qui tamen irrumpere et cum tertio casu IX, 365; X, 368; XII, 490; XIII, 176 et al. jungi docent. Sic et intrare, de quo vid. ad VI, 498. Conf. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 528. 380. sensit e Col. recepit Drak. Vulgatam retinui, quia exposcit, imperat, etc. sequuntur.

Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem, Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis Bellum se gestare sinu pacemque profatus, Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis 385 Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu, Ceu clausas acies gremioque effunderet arma, «Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus. Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces. 390

382. Non patiens, μή δυνάμενος. 385. sedeat, ut stat II, 235; pro sedeat animo, h. statutum cum animo ac deliberatum habeant, certum sit ac decretum. Nam sedere est firmum et inmobile esse, v.c. VIII, 648. Cf. Ind. et Virg. Æn. II, 660; IV, 15; V, 418; XI, 551. 390. Poeta omittit, quæ Livius libro XXI, 19; tradit.

382. rexisse scripti et antt. edd. ante Juntinam, in qua texisse primus dedit Nicander, sensu parum diverso. 383. Hunc versum ingenio inepti hominis procusum et adsutum esse arbitror. Nam primum languet; deinde eo extruso sententia bene procedit; denique non adsequor, cur Fabius, qui et iræ impatiens est, et senatui interest, novum exposcat concilium, neque extemplo pacis conditiones ferat, quod teste Livio XXI, 18 fecit. 387. Etiam hic versus ejiciendus videtur tamquam insititius. Non minus certe languet, et verbum effundere mox repetitur. 389. effundit, non effudit, scripti et primæ edd.

Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ, Adcisis velox populis, quîs ægra lababat Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus Ad muros Pœnus revocaverat arma Sagunti.

392. Adcisis, obpressis, populis, Olcadibus, Oretanis Carpetanisque, qui delectus acerbitate consternati metum defectionis præbuerant. Vid. Liv. XXI, 11, et Polyb. III, 13, 15. --Adflictis, h.e. male mulctatis, emend. Withof. quia Livius illos populos tantum obpressos dicat celeritate Hannibalis. At vid. var. lect. --labare, ut Drak. verbis utar, est deficere, labefactari, minari ruinam, nutare, propemodum labi, nondum tamen labi, ut egregie notavit Gronovius a Livii Præfationem, et ejus librum XXII, cap. 61. --ægra, infirma.

391. Vulgo Elisæ. Sed vid. ad I, 81. 392. Vulgatam lect. Accitis ab h.l. alienam esse, et alii jam dudum monuere, et ex notis adparet. Adscitis conj. Dausq., quo tamen difficultas non tollitur. Melius Attritis N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Epithal. Honor. v. 179, coll. inf. VI, 301; VII, 247; XII, 83; XV, 3; XVI, 454. Proxime tamen ad vulgatam adcedit emendatio Barth. Adv. VI, 25 Adcisis, quam et Heins. non improbavit, et nos cum Lefeb. recipere non dubitavimus. Adcisæ propr. dicuntur res tenues, extenuatæ, inminutæ, consumtæ, debilitatæ, adflictæ, inpr. malis et calamitatibus; unde populi adcisi sunt virium exhausti, adflicti et obpressi, vel quorum res, opes et vires adcisæ, seu fractæ sunt et infirmatæ. Prior dictio in deliciis potissimum est Livio, v.c. III, 10 (ubi vid. Intpp.); VI, 5; VII, 29; VIII, 29 al. Burmanno neque τὸ Adtritis, neque τὸ Adcisis placebat, quia illud de lento bello, non de subito impetu, qualis Hannibilis fuerit; hoc autem de rebus quidem et robore, non vero de populis dicatur. Quod ad posterius adtinet, primum analogia nobis favet, et deinde contrarium patet ex Silii VIII, 588, et Liv. VIII, 11. Conf. Heyne Obss. in Tibul. IV, i, 189.

Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem, 395 Oceani gentes ductori dona ferebant, Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ;

395. Splendidum hunc locum de Hann. clipeo Silius tractavit ad exemplum Virg. Æ. VIII, 626 sqq. Varia de hoc episodio dicenda essent, nisi otium nobis fecissent Ill. Heyne in Exc. IV, ad Virg. Æn. VIII, et Cl. Schlichtegroll über den Schild des Herc. quorum observationes ad h.l. transferre magni nec negotii nec ingenii est. Conf. ad VI, 653 sq. --sævo, δεινῷ summo. Conf. ad I, 2, et Perizon. ad Ælian. V. H. I, 1. 397. Callaicæ telluris dona sunt, quoniam ea metallis, maxime auro, abundabat. vid. Martial. X, 16; XIV, 95, et 139, extr. Callaici, Καλλαϊκοὶ ap. Ptol. et Strab., vulgo Καλλαίκοι, Callæci, populus Hispaniæ Tarrac. inter Durium et Minium fluvios, versus Oceanum, ubi nunc fere Gallæcia, seu Gallicia est, et superior Portugaliæ pars. Nomen adcepisse dicitur ab ant. urbe Calle, cujus portus adhuc nomine Puerto, vel Port a Port insignis est, unde Portugalia denominata. Hinc minus recte Gallæci et Gallœci adpellantur. 398. Subnixam, conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 217; Heins. ad Ovid. Met. VI, 715, et Gronov. Diatr. in Stat. c. 55. 399. Albentis coni, propr. clari, vel splendidi, λευκοὶ, et hinc, vel ænei, vel aurei, ut fulva cassis V, 78; VII, 637, aurea galea, Virg. Æn. IX, 50: κόρυθες λαμπροῖσι φάλοισι Hom. Il. ν, 132.

399. Albentis ἀρχαϊκῶς, non Albentes, Col. coni Flaventis, hoc aurati, conjectura N. Heinsius audacter et frustra: tutamine Oxon. vitiose. Vid. ad lib. I, 460.

Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam; 400 Præterea textam nodis, auroque trilicem Loricam, nulli tegimen penetrabile telo. Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo, Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni. 405

400. multis fatalem: elegantissime: πολλοὺς ἀναιρησομένη; D. Heins. 401. Lorica texta, contexta, nodis, χιτὼν λεπιδωτος, vel στρεπτος Hom. Il. ε, 113, φ, 31, et conserta hamis ap. Virg. Æn. III, 467; ubi vid. Heyne. Nam nodi dicuntur quæcumque vincula, et h.l. catenulæ, (conf. Virg. Æ. I, 296.) annuli, seu circuli, inter se inplexi, quibus squamæ junguntur, quique Maroni et inf. V, 140, hami vocantur; bilicem Loricam (ut θώρηξ διπλόος ap. Hom. Il. δ, 133.) memorat Virg. Æ. IX, 707, et XII, 375; sed trilicem, Æn. III, 467; V, 259, et VII, 639; ad quæ ll. vid. Heyne. 404. opibus Tagi, auro vid. ad I, 155, 234. --per singula lustrat, pro, perlustrat singula, Draken. --Conf. Virg. Æn. VIII, 617 seq. et 730. 405. gaudet origine regni h. cælatura armorum, clipei in primis, originem Carthaginis adumbrante. Male Schmid. dona illa futuri regni putat indicia.

400. unam Col. et Oxon. una, hoc simul donum ferebant, recte, puto, emend. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. 401. texam Col. intextam conj. N. Heins. Præstiterit forte nexam, vel lectam, hoc conlectam, ut apud Virg. Æneid. lib. I, v. 320. Sed vid. not. 402. Loricam, nulli, non l. et nulli, Col. Recte; nam tegimen de ipsa lorica intelligendum. 405. et gaudet o. r. Col. gaudetque et Put. Vulgo gaudetque in o. r.

Condebat primæ Dido Carthaginis arces, Instabatque operi subducta classe juventus. Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque Partiris, justæ Bitia venerande senectæ. Ostentant caput effossa tellure repertum 410 Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.

406. Argumentum clipei exponit poeta, et vv. 406, 425; in epitomen redegit, quæ Maro de Ænea et Didone pluribus verbis refert. Condebat, Instabat, claudunt, etc. eleganter pro, in clipeo videbat imaginem Didonis arcem C. condentis, etc. --primæ, vel ut primam sup. v. 235, ubi vid. V.L., vel antiquioris C. Nam est quoque Carthago Nova in Hispania, de qua vid. ad III, 368. 407. Instabat operi ut ap. Virg. Æ. I, 423 et 504. --subducta classe in litus, ut contra deducere, more veterum satis noto. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 551. 408. Molibus lapidum claudunt portus vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 427; nostræ ed. vol. I, p. 122. Ed. 409. Bitias nomen Punicum: teste Serv. ad Virg. Æn. I, 738: classis Punicæ fuit præfectus, ut docet Livius. Βιθύας memoratur Appian. Pun. c. 111, 114, 120; Draken. 410. Conf. Virg. Æn. I, 441 sq. ubi vid. Heyne in Not. et Exc. XIV. Hinc Carthago etiam Κακκάβη olim dicta. Vid. quos Drak. laudat, Berkel. ad Steph. Byz. Vid. Καρχηδὼν, Bochart. Geogr. S. II, I, 24, et Patin. num. ær. Imper. p. 12. 411. omen clamore salutant ut XV, 146, et ap. Virg. Æn. III, 524, et XII, 257; ubi vid. Heyne.

409. justæ B. v. senectæ scripti plerique et primæ edd., Græcorum loquendi forma. Vid. App. juste B. v. senecta Wolfius Basil. 1522 primus edidit.

Has inter species orbatum classe, suisque, Ænean pulsum pelago, dextraque precantem Cernere erat: fronte hunc avide regina serena. Infelix, ac jam vultu spectabat amico. 415

413. dextra porrecta precantem, qui dextram precantem, supplicem protendebat. Cf. V.L. Poeta respexit Virg. Æn. I, 519, 525, 597 seqq. ut in vss. 414, 415; Virg. Æ. I, 575 sq. 613 sq. IV, 1 sqq.

413. Ænean Græco more pro Æneam cum Drak. scripsi, suadente N. Heins. quem vid. ad Ovid. Epist. VII, 26: pulsum p. terraque, precantem volebat D. Heins. refragg. Dausq. et Drak., cum dextram protendere perpetuus sit supplicantium mos, unde frequenter dextra precans et supplex dicatur v. c. Virg. Æ. XII, 930. Vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 721.

Hinc et speluncam, furtivaque fœdera amantum Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras, Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo Occultant alæ venantum corpora silvis.

416. Conf. Virg. Æn. IV, 124 sq. 165 seq. 417. manus Callaicæ, Callaicorum. Conf. v. 397. --Conf. Virg. Æn. IV, 129 seqq. Hæc sunt verba Virg. Æn. V, 257 ubi vid. Heyne. Ernesti nota hæc est: «quæri non debebat, quomodo hæc arte effingi potuerint. In his, si cum poeta res est, non est argutandum. Possunt sane figuræ ita effingi, ut, qui spectet, sciat, utrum clament, nec ne, an aliud quid agant. Sed habet etiam hoc præ artifice præcipuum poeta, quod actiones continuare dicendo, et vitæ documenta dilucidius exprimere orationis ornatu potest, quam artifex, qui unum tantum actionis momentum et veluti punctum figere valet. Sic ap. Stat. Theb. I, 550 sq. et Val. Flac. II, 410 sqq. ubi in multis frustra argutati sunt intpp.» --it clamor ad auras, h. putes ire clamorem ad auras, videtur ire clamor ad auras. Ita N. Heins. ab acerba censura Barth. Adv. VI, 25 vindicat poetam. Vid. Gronov. Diatr. Stat. c. 4, et Drak. ad h.l. ubi conf. inf. 429, 430, Anacr. XXVIII, 6 seq., Ovid. Met. XIII, 689, Stat. Th. I, 525 sq. et alia loca, ubi poetæ, incredibilia narraturi, ea additis vocc. pæne, credas, putes, videntur aliisve mollire solent. Cf. Virg. Æn. VIII, 646, 656, 717, et alia, quæ magis ad præstantiam artis, qua in ære expressa sunt, et ad ornatum poetæ pertinent, quam ad præcepta artis exigenda sunt. Vid. Heyne in Exc. IV, ad Virg. Æn. VIII, p. 229 sq. edit. prior. et Lessing Laocoon. 419. Occultant alæ, etc., venantes latebant post alas indaginum, pinnas in formidine; ut interpretatur Heyne ad Virg. Æn. IV, 121. Marsus et alii alas, turbam, venantum intelligunt.

Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis, 420 Æquora nequidquam revocante petebat Elissa.

420, 421. Confer, quæ sint ibi var. lect., et vide Virg. Æ. IV, 393 sq. 571 sq.

421. nequiquam scribendum putabant præter Festum Broukh. et alii ad Propert. II, 4, 5: petebat Col. et omnes post Marsum edd., quod, ut ap. Senec. Troad. v. 165, pro repetebat positum, at, quum classis vacuo litore non petierit mare, sed jam in eo fuerit, ab h.l. alienum videbatur Drak. Mens vero poetæ etiam hæc esse potest: classis litus, in quod subducta erat, deserebat et jam æquora petebat. Ex petebat stupore librarii ortum videtur peribat in c. Put., et hinc preibat, præibat in Oxon. R. 3. Parm. redibat conj. Barth. Adv. VI, 25: iterabat N. Heins. coll. Hor. Od. I, 7, 32, cui tamen magis arrisit operibat, cum classis sæpe poetis tegere et abscondere mare, æquor vero sub classibus latere dicatur. Hoc non inprobabat Drak., qui tamen præferendam censebat emendat. Burm. tenebat coll. Virg. Æn. V, 1, 8: premebat edidit Lefeb. Possis et secabat aliaque tentare. Sed omnibus his non est opus. Cl. Hæufft in Periculis poet. a. 1788 editis et ab Ern. laudatis defendit vulg. petebat coll. simili loco Val. Fl. I, 136: operibat, vel secabat conj. etiam Withoff.

Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido Mandabat Tyriis ultricia bella futuris, Ardentemque rogum media spectabat ab unda Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis. 425

422. Conf. Æn. IV, 504 seq. --saucia vel gravi cura, ut ap. Virg. Æ. IV, 1; vel ense, ut ib. v. 646, 663. 423. Cf. Virg. Æn. IV, 584 sq. inpr. 622, 629. 424. Vid. Virg. Æ. V, 1 sq. 425. Dardanus, h. Dardanius, Trojanus Æneas. Vid. ad I, 14. [recte I, 15] --magnis pandebat carbasa fatis, ut fatis vela dare dixit Virg. Æn. III, 9. --fatis per oracula et prodigia monstratis, vel bonis ominibus et spe magnæ felicitatis, ad quam eum fata sua ducebant, vel, quod malim, mandato magni Jovis, ut ap. Virg. Æn. IV, 614.

Parte alia, supplex infernis Hannibal aris, Arcanum Stygia libat cum vate cruorem, Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo. At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis; Spirantem credas certamina anhela movere: 430 Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.

426. Conf. I, 93 seq. 119 seqq. --infernis aris, h. deorum infernorum, τῶν καταχθονίων. 427. cruor Arcanus, quod D. Heins. observavit, potest esse, qui Apollonio μυδάλεος et Virg. Æn. IV, 455: obscænus dicitur, vel potius, in fossam magicam fusus. In sacris enim, præcipue magicis omnia, quibus vis quædam occulta et divina inesse putabatur, quia in vulgus nota non sunt, arcana, ἀπόῤῥητα, κρυπτα seclusa, sacra vocantur. Conf. Burm. ad Val. Fl. IV, 15; VI, 477. Cellar. et alii existimant, poetam h.l. respexisse ad ritum illum, quo juramenta olim, in conjurationibus inprimis, potione sanguinis horrenda et sancta facere solebant; v.c. Lydi et Medi Herodot. I, 74. Catilina Sallust. b. Cat. c. 22; insulani Atlantici Plat. in Crit. extr. reges Asiatici Tae. Ann. XII, 47; (ubi memorat, id fœdus arcanum haberi, quasi mutuo cruore sacratum) Scythæ Lucian. in Toxari, seu de Amicitia c. 37, T. V, p. 273; ed. Schmid. et Mel. II, 1, 7; Armenii Val. Max. IX, 11; ext. 3, et alii. Conf. Lips. ad Tac. l.c. et Michaelis Colleg. crit. ad Psalm. XVI, 4, p. 107 sqq. et ejusd. Jur. Mos. §. 70, et 206; Hinc Sil. sup. I, 102: diros templi ritus, et inf. III, 140 sacra horrida dixisse videri potest.

429. exsultat ut VIII, 413 et ap. Virg. Æn. XI, 648, quia dux erat, vel ob equum ferociorem. 430. Viventi similis bella gerere videbatur. Sic spirantia signa et vivos vultus dixit Virg. Ge. III, 34; et Æn. VI, 848; animosa signa Prop. III, 7, (al. 9) 9. --Spirare, ut πνεῖν Il. ρ, 447; al. pro vivere. Cf. Drak. 431. torvum minatur, ὑπόδρα ἰδῶν.

Nec non et lævum clipei latus aspera signis Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis. Juxta triste decus pendet sub imagine pœnæ 435 Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto. Lætior at circa facies, agitata ferarum Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent. Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri Adsuetas patrio mulcet sermone leænas. 440

432. aspera signis, ut V, 141, et XI, 279; locutio Virg. Æn. V, 267; ubi vid. Heyne. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 235, et XII, 700. Propr. clipei latus asperum signis erat. [“I, 279” recte XI, 277] 433. Conf. loc. class. Polyb. I, 32, et inf. VI, 301 seq. 434. Ledæis Amyclis ubi Leda habitasse dicitur. Conf. IV, 356. 435. pendet sub imagine pœnæ cf. Gronov. Obss. II, 15, p. 335, et sup. v. 343. 440. Cf. ad I, 406. --Adsuetas hominibus.

436. magnæ conj. Huetius, quod prosaicum est. 437. contra pro circa Puteol.

It liber campi pastor, cui fine sine ullo Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Pœnum Armenti vigilem patrio de more sequuntur, Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique In silicis venis, et fistula nota juvencis. 445 Eminet excelso consurgens colle Saguntos, Quam circum inmensi populi condensaque cingunt Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.

441. Conf. III, 290 sq. et, cujus vestigia Silius pressit, Virg. Ge. III, 339 seq. ubi vid. Heyne. --It liber campi, etc., h. sine ullis terminis et quousque libet, pecus libere in saltibus pascitur. 444. Gæsa vid. ad I, 629. --latratorque Cydon, canis Cydonius, Cretensis: epitheton ornat. Conf. ad v. 689, et sup. ad v. 90. --tectum, mapalia. --foci h. ignis, in silicis venis, ut ap. Virg. Ge. I, 135, et Æn. I, 174 sq. et VI, vi, 7.

441. liber campi Col. et Oxon., hoc liberum campi spatium habens, cui non peculiaris campus est adsignatus, sed qui modo hunc, modo illum occupat, et libere vagatur. Confer inpr. Stat. Silv. IV, 2, 24, et Ovid. Ep. Her. I, 80. Vulgatum campis tuetur Schmid., putans, verba liber campi non commodum habere sensum, et prius sæpe quidem cum genit. jungi, sed semper, ubi liberatio a re molesta, invidiosa et ingrata innuatur, quo utique spectant V, 212; Lucan. lib. IV, v. 384; VII, 818, et Senec. Hippol. 492, quæ loca Drak., et alia, quæ Heins. ad Virg. Æneid. X, 154, ad Claud. Laud. Stil. I, 151, et Gronov. Diatr. Stat. c. 2 congesserunt. 445. juvencis Col. Parm. Med. juventis Ox. juventis Put. viventis quædam edd. jumentis Martin. Herbipol., et post eum alii, contra metri leges. 447. circa R.2.

Extrema clipei stagnabat Iberus in ora, Curvatis claudens ingentem flexibus orbem. 450 Hannibal, abrupto transgressus fœdere ripas, Pœnorum populos Romana in bella vocabat. Tali sublimis dono, nova tegmina latis Aptat concutiens humeris, celsusque profatur: «Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore! 455 Quas, belli judex, pœnas mihi, Curia, pendes!»

449. Iberus extremam clipei oram obit, ut Oceanus ap. Hom. Il. ς, 607, et Hesiod. Sc. Herc. v. 314; quorum rationem secutus est Silius, rejecta ea, quæ perperam placuit Virg. Æn. VIII, 671 sq. ubi mare inter terram, quæ in medio clipei est, et infera loca ponitur. Sed incidit in Scyllam, dum voluit vitare Charybdim. Subtile certe artis judicium non magis in eo, quod fluvius orbem clipei ambit, quam quod ibi trajicitur, declarasse videtur. 451, 452. Vid. ad I, 294. 453. sublimis, superbus, elatus. 454. celsus, capite erecto et obstipo, h. in tergum nimis reclinato, cervice rigida, qui habitus est hominis superbi et sibi admodum confidentis. Sic «celsus hæc corpore, vultuque ita læto, ut vicisse jam crederes, dicebat» ap. Liv. XXX, 32; ubi vid. Duker. Conf. Cic. Tusc. V, 14, et Or. I, 40. 455, 456. Imitat. Virg. Æ. II, 582, et VIII, 537 sqq. ad quæ loca vid. Heyne et Cerda.

449. pugnabat Put. 456. judex, non vindex, Col. Ox. R. 2: quod præter Barth. defendit N. Heins. coll. Lucan. I, 227; VII, 263 al. ut in invidiam Senatus Rom. dicatur, eum sibi arbitrium belli Saguntini arrogasse, quod ipse Hannibal ei exprobrat ap. Liv. XXI, 44. Adstipulatur ei Drak., qui tamen judicem a vindice nonnunquam parum differre monet, præsertim quum judicis sit, ea, quæ contra legem fiunt, vindicare, unde belli vindex possit esse curia, quæ puniendos belli, adversus fœdera inlati, auctores censeat.

Jamque senescebat vallatis mœnibus hostis, Carpebatque dies urbem, dum signa manusque Exspectant fessi socias: tandem æquore vano Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt, 460

457 sq. Poeta illuc, unde v. 395 abierat, redit. --senescere, debilitari, fame, vigiliis aliisque malis consumi, ut γηράσκειν ap. Theocr. XII, 2, et Hom. Il. θ, 360; vallatis, vallo Pœnorum cinctis. --hostis, Saguntini. 458. dies, tempus, temporis spatium. --Carpere, ut φθίνειν et φθινύθειν, adtenuare, adterere, consumere paulatim et minuere. Cf. Drak. ad h.l. et Gronov. ad Sen. Herc. Fur. 874. --signa manusque socias, auxilia Romanorum. 459. fessi v. ad I, 566. --æquore vano, quod vana et inania promittebat, quod frustra pollicebatur, classem Romanorum mox adventuram esse. Cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 392. Sic et frustrata litora, quæ frustrabantur spem Saguntinorum; vel passive, quæ decepta sunt frustra exspectando classem Romanorum, ut litoribus tribuatur, quod ad ipsos Saguntinos spectat, et illa quasi frustra sperasse fingantur. Ita per prosopopœiam dici, monet Lefeb. coll. Ovid. Met. VIII, 293. 460. litora ponunt h.c. cogitationes de litore; Withof. coll. Valer. Fl. I, 632 seponite fluctus. Exempla ibi ab intpp. et h.l. ab Heins. laudata parum convenire, idem recte monuit. --ponunt, pro certo, tamquam exploratum et verum sumunt, vel, si malis, putant, existimant, ut passim, et ap. Græcos τιθέναι N. Heinsius conferebat inf. IV, 397; VIII, 95; XI, 157, et XIII, 473, adeoque adcepisse videtur pro deponunt spem in litoribus, h. in adventu classis Rom. frustra positam, vel, ut Schmid. explicat, omittunt spectare litora, unde auxilium Rom. speraverant. Sed hæc ratio durior videtur iis, quas proposui, etsi nec in his satis adquiesco. Conf. V.L.

457. vallatus ex Col. reponendum putabat Modius, refragg. Dausq., N. Heins. et Lefeb. 458. quies, h. belli immunitas, conj. D. Heins. quod recte damnant Dausq. et Drak. 459. vani ex conj. edidit Lefeb., h. qui in rebus vanis spem ponunt, qui inania sibi persuadent. Vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 631. Sed conf. not. æquore vanos A. o., f. lumina p. emend. Burm. suffrag. Drak. Pro ponunt forte leg. plorant, vel simile quid.

Et propius suprema vident: sedet acta medullis Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.

461. Egregia et ornata descriptio urbis, fame et inopia in summas angustias detrusæ. Sed poeta nimium fere diu tristibus inmoratur phantasmatibus, ad quæ horremus. Juvenes harum deliciarum studiosi comparent Ovid. Met. VIII, 799 seq., 824 seq. Claud. b. Gildon. Vid. 21 seq. et Juven. Sat. XV, 98 seq. --acta medullis, per medullas, ut fusa medullis inf. v. 515 et sitis acta omnibus venis ap. Virg. Ge. III, 483. 462. inopes victus. --pestis, h. fames. Conf. ad I, 174. --coquit, vexat, lente consumit. Vid. ad v. 327. Sic et mox exurit fames, ut ap. Quintil. XII, 9; ubi c. 8 ignea f. dicitur, ut λιμὸς αἴθον Callim. H. in Cer. v. 67; ubi vid. Spanh. 463. 463. Est, ἐσθίει, viscera durantia, h. obdurantia, seu perferentia malum, ut ap. Virg. Æn. VIII, 577. Conf. Ind. et quos N. Heins. laudat, Stat. Silv. I, ii, 91; II, i, 141; V, ii, 153; Val. Flacc. I, 237; (ubi vid. Burm.) VII, 338; Lucan. II, 256; IV, 52, 519; VI, 93; Hor. Od. I, xiv, 7. Drak. interpretatur: fames diu celata consumebat viscera, quæ tamen durabant, quoniam non repentino, sed lento malo exedebantur. --tabum et tabes dicitur lenta corruptio et consumtio cujusvis rei et corporis, cujus causa est fames, vel morbus, venenum, putredo, pestis, liquatio, etc.

461. En reposuit Lefeb. sine auctoritate. Ut suspic. N. Heins.

Est furtim lento misere durantia tabo Viscera, et exurit siccatas sanguine venas Per longum celata fames: jam lumina retro 465 Exesis fugere genis; jam lurida sola Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa Exstant, consumtis visu deformia membris.

466 sq. Exesis conf. Bentl. ad Hor. Epod. V, 37. --lurida sola Tecta cute ossa; conf. Horat. Epod. XVII, 22, ibique Bentl. Conf. Theocrit. II, 88 sq. Callim. Hymn. in Cer. v. 93, 94, ubi vid. Spanh. Drak. comparavit Senec. Controv. I, 1. Quintil. Declam. XII, p. 210, et Claud. bell. Gild. v. 21 seq. 471. Conf. Sen. de Ira III, 20; Liv. XXIII, 19 et 30; Cic. Verr. V, 33, 38. --frustra cum casso labore, et verba rores noctis cum terra madentem juncta languent. Nugatur D. Heins. cujus hæc nota est: «Mirum, siccitatem fami opponi. Ita tamen, ut hæc omnia magis loquendi genera esse, quam ad historiam pertinere, cognoscas: Græci certe insigni elegantia ξηροφαγεῖν de homine egeno dicunt et famelico, et ἀναξηραίνειν Callim. H. in Cer. 114, et ἐπὶ ξηροῖσι καθιξεῖν Theocr. I, 50.»

463. misere, non miseris, Col. rurantia, h. rorantia, conj. N. Heins. coll. Stat. Th. I, 618 ubi liquentia viscera tabo legendum docet. 467. nervis scripsit Lefeb. libris non addicentibus, hoc est, tendinibus, musculis, ligamentis, quæ a Græcis, in quibus rudis sit Drakenborch., qui absurde venis ediderit, τένοντας et νεῦρα vocari nos docet. Sed vir doctus ignorare videtur, venas poetis v.c. Virg. Georg. IV, 238, et aliis etiam cutem totumque adeo corpus dici, et verba venis exstant jungi posse. 468. membris, non nervis, scripti. Vid. ad I, 177. [recte I, 178]

Humentis rores noctis terramque madentem Solamen fecere mali, cassoque labore 470 E sicco frustra presserunt robore succos. Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.

472. Nil temerare piget, non piget, omnia, corium, etc. temerare, h. edere, vel, ut N. Heins. exponit, violare morsu res eas, quæ victui humano non sunt destinatæ, quod Drak. confirmat loco Ovid. Met. XV, 75. Nam temerare est aliquid facere, quo nobis interdictum est, vel esse videtur. Conf. ad I, 11, et III, 501. --rabidi jejunia ventris ut fere ap. Virg. Æn. II, 356; Ἀτέλεστον λύσσαν ἀεὶ βούβρωστιν ἀναιδέϊ γαστρὶ φυλάσσει dixit Oppian. Ἁλιευτ. II, 207. 473, 474. Pelles, vel coria resoluta h. clipeis detracta, comedebant, relictis nudis clipeorum cratibus: ut Drak. jam exposuisse video. Sed malim fere resoluta adcipere de liquefactis, vel aqua mollitis pellibus, ut «Casilinates obsidione Hannibalis clausos, lora, necessariis vinculorum usibus subducta, eque scutis detractas pelles, ferventi resolutas aqua, mandere» coactos fuisse, tradit Val. Max. VII, 6, 2. Eosdem «lora detractasque scutis pelles, ubi fervida mollissent aqua, mandisse» memorat Liv. XXIII, 19.

469. Umentis Col. vid. ad v. 125. Viventis Ox. unde Uventis conj. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. qui id passim poetis obtrudit. Sed ut taceam, quod Drak. monet, τὸ viventis propius ad umentis, quam ad uventis adcedere, quum literæ iu et m in Longobard. scriptura vix discerni possint, quid quæso vulgatum mutare nos cogit? vid. ad I, 259. 472. tentare volebat Barth. l.c. Male! 473, 474. Vulgata lectio plane inepta videbatur N. Heins., qui varia proponebat, r. nudo Liquantes (h. liquefacientes, seu aqua mollientes) clipeo taurorum tegmina (coria) mandunt, vel r. nudo Ingentum clipeo taurorum t. m., vel denique, quod ceteris præferebat, r. nudo Liquentum (h. aqua fervida liquefactorum) clipeo taurorum t. m. Sed vid. not.

Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto 475 Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis. Namque metus magnique tenent præcepta parentis, Ne sævæ tendat contra decreta novercæ. Sic igitur, cœpta occultans, ad limina sanctæ Contendit Fidei, secretaque pectora tentat. 480

475. Hercules deus tutelaris Sagunti. Conf. I, 273 seq. 476. Inlacrimat, quod nec diis, nec heroibus indignum est. Vid. Köppen ad Hom. Il. α, 349; Riccii Diss. Hom. XIII. Lessing. in Laoc. p. 6, et Ill. Harles. ad Val. Flacc. IV, 42; ubi idem Hercules lacrimas fundit, ut ap. Virg. Æn. X, 465; ubi vid. Heyne. Conf. inf. V, 204, 205. 477. tenent retinent, impediunt quo minus ipse Saguntinis opem ferat. 478. novercæ, Junonis. 479. Etiam hæc ingeniose fingit poeta. Cf. ad I, 598, et quem N. Heins. jam laudavit, Val. Max. VI, ext. 1. «Crediderim tum ipsam Fidem, humana negotia speculantem, mæstum gessisse vultum; perseverantissimum sui cultum, iniquæ fortunæ judicio, tam acerbo exitu damnatum cernentem.» 480. secretaque pectora tentat, secreto ejus animum tentat.

479. sacræ Med. ut XIII, 282. Vulgatum Drak. tuetur loco Virg. Æn. VII, 365; conf. not. ad I, 481.

Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto Cælicolum magnas volvebat conscia curas, Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore:

481. Arcanis læta, forte solitudinem pro solatio petens. Tum remoto dictum pro remota a diis. Sed malim ita explicare: arcanis deorum consiliis delectabatur, polo remoto, ἐν ἀκροτάτῃ κορυφῇ τοῦ Ὀλύμπου, ubi concilia deorum haberi solent; v.c. ap. Hom. Il. θ, pr. An polus remotus est simpl. μακρὸς, αἰπὺς, ἀκρος Ὀλυμπος? et arcanis læta, cui arcana credi solent? 483. tali honore, ut X, 572, et apud Virgil. Æneid. III, 474. «multo compellat honore.» --Nemeæ pacator, ut contra leo vastator Nemeæ dicitur Stat. Silv. IV, vi, 40. Ita N. Heins. quem vid. ad Virg. Æ. VI, 804, et ad Claud. laud. Stil. III, 284. Cfr. quæ Drak. notavit loca, inf. XVI, 246; Stat. Th. IV, 250; Ovid. Epist. IX, 15; Sen. Herc. Œt. v. 282; inpr. 1990, et de Benef. c. 13; ubi orbis terrarum marisque pacator vocatur Hercules, ut pacifer in numis ap. Beger. Thes. Brand. T. II, p. 779, 780, et in marm. ap. Gruter. p. 49, 1, et 1113, 4.

481. solo t. f. remota conj. El. Putschius, prob. D. Heins. coll. v. 496 seq. Verum non tum forte, sed jam diu ante, Fidem terra relicta in cælum aufugisse, monent Dausq. et Drak. sorte contra omnium librr. consensum reposuit Lefeb., quoniam olim nil sine sorte actum, unde sortiri etiam sit obtinere, licet sine sorte. Quæ recondita doctrina vereor ut sint, quibus adsensum extorqueat. 483. Ita Col. et Oxon. Recte, judice etiam Dausq. qui tamen, ne Modio concederet, commodum quoque sensum, quem vellem declarasset, inesse contendebat vulgatæ lect., Quam tamen alloquitur veniæ pacator honoræ, in qua interpretanda nugabatur Marsus, si quis unquam. Neme Tell. propius verum.

«Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque, Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt, 485 Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen, Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti, Et tot pendentem pro te, Dea, cernere pœnas Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam Te matres, vincente fame, te mœsta virorum 490 Ora vocant, primaque sonant te voce minores. Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.»

[484.] Verbis ante Jovem generata, Silius canam, priscam, antiquam Fidem declarare voluisse videtur, quibus tamen epithetis prisca potius religio innuitur, quam quod ante Jovem nata sit, quo sensu Vesta cana dicitur. Ex theogoniis certe id non constat, nisi poeta forte Fidem cum Themide confudit, quæ fœderibus et feriendis, et religiose servandis præfice solet. Cf. Heyne ad Virg. Æ. V, 744, et mox v. 494. 486. Justitiæ consors; vid. Jani ad Hor. Od. I, xxiv, 6. 489. lenta in ope ferenda, secura et parum sollicita; ut VII, 440; et XII, 567. Cf. Heins. ad Ovid. Trist. II, 514, et inpr. ad ej. Epist. XV, 169, et XIX, 81. 491. minores, ut parvi, infantes. --vocant et sonant, h. invocant, tuum auxilium inplorant et præstolantur. 492. cælo, de cælo. --fessis rebus vid. ad I, 566.

485. norint, et mox, tacitoque, volebat N. Heins. 489. unam, non una, scripti.

Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo: «Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi fœdera rumpi, Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor. 495 Sed me pollutas properantem linquere terras Sedibus his, tectisque novis succedere adegit Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui Et, quantum terrent, tantum metuentia regna, Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum, 500 Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum Viventes rapto populos, luxuque solutum Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.

495. Stat, constituta est. --tristibus, horrendis, nefariis. 496. Dii, ætate aurea inter homines commorati, postea inpietate eorum commoti terram cum cælo commutarunt: quæ prisca fabula ex Hesiod. Ἐργ. v. 174, 201, et Ovid. Met. I, 125, 150, nota est. 497. Sedibus his δεικτικῶς. [498.] Fecundum in fraudes hominum genus, ut fecunda culpæ secula dixit Horat. Od. III, vi, 17. 499. Qui terret, plus ipse timet, Claud. Cons. Honor. IV, 289. Cell. Plures ejusmodi sententias congessit Barth. Adv. XLVIII, 11. 500. furias auri vid. ad I, 32. --liqui furias auri, etc. h. populos, vel homines cupidos auri, et malis artibus felices. 502. luxu solutum, sublatum, Omne decus, decorum et honestum. 503. nocte, concubitu, ut III, 429; vel propr. etsi sensus idem est. Vitiorum caligine, Mars. 504. Cf. XI, 183; ubi Drak. comparavit Lucan. I, 175; Sen. Herc. fur. v. 253; et in Hippol. v. 543.

497. novis, scil. superis, non Jovis, scripti, Parm. Med. 502. luxoque Mars. vitiose in textu, non in comment.

Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis; Et probris cessit virtus: en, adspice gentes: 505 Nemo insons; pacem servant commercia culpæ. Sed secura tua fundata ut mœnia dextra Dignum te servent memorando fine vigorem, Dedita nec fessi transmittant corpora Pœno, Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri; 510 Extendam leti decus, atque in secula mittam, Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.»

506. commercia, societas, culpæ h. socii sceleris. His solis invicem pax est. 511. Extendam leti decus, efficiam, ut eorum interitus memorabilis et gloriosus sit. --mittere, ut dimittere, tollere, diffundere, efferre, aperire in sæcula (IX, 341) vulgus, ævum, populos, ora, diem, etc., ἱέναι φωνὴν, ἐκφέρειν ἐς ἀνθρώπους, vel φανερὰ καταστήσειν ἐς ἀνθρώπους τὰ ἔργα, (ap. Arrian. expedit. Alex. I, 12) pro, in cognitionem omnis ævi, omnium populorum et hominum adducere, efficere ut semper prædicetur aliquid, vel omnibus innotescat, palam facere, divulgare. Similiter ire, abire, volare, volitare, ferri, venire, nasci (h. crescere, VIII, 371) in sæcula, in ora, et per ora hominum, vel in ore omnium esse de eo, qui tam notus fit, vel est, ut omnes et omni tempore de eo loquantur. Conf. Drak. ad III, 135; VI, 711; XII, 312; Gronov. Obss. I, 15; Heins. et Burm. ad Val. Fl. II, 439. VV. DD. ad Virg. Ge. III, 9, et Æn. IV, 195; XII, 235; Broukh. ad Prop. II, 1, 2; Heyne Obss. ad Tibull. IV, 1, 200.

505. cessat R. 2, non inprob. Lefeb. 507. Sed si cura, h. si tibi curæ est, ex emend. N. Heins. recepit Lefeb. Totus versus ob ὁμοιόπτωτα auribus est ingratus. 510. Vulgo parenthesis post sinunt clauditur.

Inde severa levi decurrens æthere virgo Luctantem fatis petit inflammata Saguntum; Invadit mentes, et pectora nota pererrat, 515 Inmittitque animis numen: tum fusa medullis Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem. Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus. Insperatus adest vigor, interiusque recursat Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum. 520

512. Eleganter pro, faciam, ut Saguntini etiam post mortem celebrentur. Cf. Ovid. Epist. XI, 119; ubi vid. Heins. --prosequi est voc. exsequiale. 513. severa, irata. 514. Luctantem fatis, δεινῶς, ut componere fatis I, 39. 516. numen pro se. --fusa medullis vid. ad v. 461. --medullis inplicat amorem, ut ossibus inplicet ignem ap. Virg. Æn. I, 660; ubi vid. Heyne. 518. Arma volunt, moræ inpatientes, prœliique cupidissimi, ut IX, 7; ubi Drak. Conf. XIII, 318; Virg. Æ. VII, 340; IX, 539; Stat. Th. III, 664, et Val. Fl. I, 67; ubi vid. Burm. --ægros nisus, vires tenues. 519. interius recursat, ut animo recursat dixit Virg. Æ. I, 662, et IV, 3. 520. sacrum pro virgine letum, mors egregia, laudabilis et honesta (v. ad VII, 9) pro fide servanda.

513. levi Col. recte, ut ap. Virg. Ge. I, 489. Vulgg. severa Jovi, h. irata J., ob cladem Saguntinis inminentem, quos præmio, non pœna adficere, Jovis erat, fœderum præsidis. Ita Barth. Adv. VI, 25. Male Marsus, quæ etiam ipsum Jovem ad fidem servandam coegit, quod tamen contra Modium defendit Dausq., cui nec displicet Gossuini conj. Jovis d. a. v., quia Jupiter præses istius regionis.

It tacitus fessis per ovantia pectora sensus, Vel leto graviora pati, sævasque ferarum Adtentare dapes, et mensis addere crimen. Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem Casta Fides, paribusque famem compescere membris. 525

521. fessis vid. ad I, 566. 522. Vel leto graviora pati; quum quis non capit generosæ virtutis stimulos, mortem ipsam contemnit, Barth. Adv. X, 24. Sed verba hæc spectant potius ad sævas ferarum dapes, quas propter ea, quæ poeta v. 523 et 525 adjecit, recte exponunt, carnes humanas, quas feræ invadant, quasque Euripidi Hecub. v. 1072: θοίναν ἀγρίαν θηρῶν, Senec. Thyest. 150 dapes feras, Minuc. Fel. in Octav. c. 8 inhumanos cibos, et Tertull. Apolog. c. 9 feram libidinem, dici monent D. Heins. et Drak. Rem ipsam permultis obsessarum urbium exemplis illustrarunt Dausq. et Drak. 525. Casta Fides vid. ad I, 481. --paribus, humanis: unde crimen et culpa. Conf. vid. 635.

521. It, non Et, Col. ut III, 215; XII, 244; Virg. Æn. II, 173; Stat. Th. I, 494; V, 239, et aliis locis, quæ excitarunt N. Heins., Drak. et Gronov. Obss. IV, 18. 522. fœdasque conj. Burm.

Quam simul invisæ gentis conspexit in arce Forte ferens sese Libycis Saturnia castris, Virgineum increpitat miscentem bella furorem, Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram Tisiphonen, imos agitantem verbere manes, 530

526 seq. Facile adnoscas imitatorem Virg. Æn. VII, 323 sqq. ubi vid. omnino Heyne, et conf. Æn. XII, 845 seq. 528. miscentem bella vid. ad I, 69. 529. ira turbata, commota, incitata, κατὰ gradum, irate gradum adcelerans. Conf. V.L. et ad I, 477. --ciet, ut ap. Virg. Æ. VII, 325; ubi vid. Heyne. 530. agitantem vid. ad I, 146. --imos agitantem verbere manes conf. Virg. Æn. VI, 555 sq. inpr. v. 570, 571.

526. conspexit, non prospexit, Col. 528. miscentis, vel miscenti malebat N. Heins. 529. ira Colon. et Put. ut v. 617, 642, et IX, 23, Drak. ita antt. edd. [“v. 617” recte v. 619]

Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna, Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,

531. Cerda ad Virg. Æn. VII, 330, Silium reprehendit, quod præter decorum neglexerit majestatem regiam Junonis, quam Furiis supplicasse, seu palmas tetendisse fingat. Contra poetam consulto potius ad tam indignas preces demisisse Junonem, ut eo magis elucesceret acerrimum ejus in Romanos odium, coll. Ovid. Met. IV, 444, 445 et 471, suspicabatur Drak. Mihi potius viri docti argutari, nec preces, modo nimis supplices non fingantur, vel, ut in simili loco Ovid. Met. IV, 471, et mox v. 533, cum mandatis misceantur, dignitatem Junonis dedecere videntur. Conf. Hom. Il. ξ, 232 seq. Virg. Æn. I, 64 seq. et al. Forte etiam Juno h.l. manus non tetendisse censenda est, ut supplicaret, sed ut urbem Furiæ ostenderet, quod ex verbis ejus, δεικτικῶς pronuntiatis, hos muros, etc. probabile fit. Si vero jure vituperatur poeta, cur id non feramus in Silio, quum et bonus quandoque dormitet Homerus? vid. V.L. --Noctis alumna Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 250; VII, 331; XII, 846, 860. 532. muros inpelle prorue, manu, magnifice, ut montem Inpulit in latus Æolus ap. Virg. Æn. I, 82, ubi vid. Heyne.

531. Et palma ostendens corrig. N. Heins., quod nimis forte cupide adripuit Drak., ut Juno non supplicet, sed Saguntum digito monstrans satis dictarorie eam protinus exscindere jubeat; quasi non codem modo explicari possit vulgata. Antiquitas autem palm’ ostendens, vel palmostendens scriptum putabat, refrag. Lefeb., qui in priscis libris palma tendens se reperisse testatur, et hinc palmam tendens edidit.

Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua Effectus studiumque tuum de nube videbo. Illa Deos summumque Jovem turbantia tela, 535 Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena, Et quidquid scelerum, pœnarum quidquid et iræ Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps 540 In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum. Hac mercede Fides constet delapsa per auras.»

535. Omnia graviter horrendisque imaginibus expressa, nec minus præclare ad animi æstum, cui ipse quoque verborum sonus respondet. --tela, arma, quæ mox nominantur. 536. Acheronta, ut ap. Virg. Æn. VII, 91, 312. --moves, concutis, vel terres, vel vexas. --flammam, faces. 537. Stridorem tuum, sibilum serpentum tuorum, vel serpentes tuos sibilantes. Eumenides ὀφιοπλόκαμοι, de quo vid. Cl. Hermanni Mythol. T. II, p. 488. Serpentes autem ac flammæ proprie stridere, h. argutum sonum edere dicuntur. Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æ. VI, 288; Broukh. ad Tibull. I, iii, 72. 540. Pectore fecundo, ut ap. Virg. Æn. VII, 338. --coquitur tibi, a te. Conf. ad v. 327. 541. Rutulos ut I, 584. --Erebo demitte, vid. ad I, 439. 542. Hac mercede constet, hanc m. habeat. --Fides delapsa per auras, h. Fidei descensus. Conf. v. 513 sq. ἀνεμώλιος, vana, D. Heins. Male!

533. suis, non tuis, Col. 534. Vulgo perperam legitur, _ipsa propinqua Effectus: studiumque tuum quo comprimit ora Cerberus_, etc., prob. Dausq., ut propinqua sit verbum, pro depropera, ut v. 281. et Virg. Æn. X, 254. Sed tres versus, tamquam avulsa a corpore membra, recte VV. DD. ex membrr. Colon. restituere. 537. Stridoremque jubæ, h. comæ, frustra emend. N. Heins.

Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam Eumenida incussit muris, tremuitque repente Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus. 545 Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum Multus colla micat squalenti tergore serpens.

543. Magnifica hæc, et ad potentiam Junonis declarandam adcommodata. Præterea poetam decet, non verba Furiæ, sed ipsam extemplo rem memorare. Confer lib. IV, 430 seq. Heyne et Cerda ad Virgilium, Æneid. lib. VII, 341, et Burmann ad Valerium Flaccum, IV, 80. Nec Juno Furiam mittit, vel immittit urbi, sed dextra incutit muris. His et seqq. verbis multum lyrici spiritus inest. Splendide adumbratur vis Junonis, et celeritas Eumenidum, quæ ὠκύδρομοι ὥς τε νόημα dicuntur Orph. H. LXVIII, 9; de quo vid. Hermann. l.c. --concita ira, irata, vel potius celeriter, repente. 546. Sibilat insurgens capiti, ut ap. Virg. Æ. XI, 754, 755, et Ge. III, 553. 547. squalenti vid. V.L.

546. circa Col. Oxon. R. 3. Parm. Med. unde vel recipiendum, vel ex circu ortum videtur. 547. squamoso Junt. et Ald. quod glossam redolet. Nam squalens vulgo putant esse squamosum. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid. lib. X, vers. 314. tergore, non pectore, scripti.

Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu, Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri Pectora circumstant Planctus, Mœrorque, Dolorque, 550 Atque omnes adsunt Pœnæ, formaque trifauci Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ.

548. Similis Tisiphones comitatus ap. Ovid. Met. IV, 483 seqq. quem locum Silius ante oculos habuisse videtur, ut Virg. Ge. III, 552. Singulæ, quas poeta duxit, lineæ horrorem nobis incutiunt, maxime imago mortis, ingluviem suam dilatantis, rictum in immensum diducentis, et insatiabili cupiditate omnia devorantis. Ipsam gradientem, faucesque ejus quasi apertas cernimus. Eadem imago poetis Orientalium familiaris est. Conf. v.c. Habac. II, 5, et Esai. V, 14; ubi vid. Lowth. 551. Pœnæ, Ποιναὶ Deæ ultrices, quæ prop. τοὺς φονεῖς sequuntur et puniunt, unde ἐμποίνιμοι dicuntur Sophocli in Ajace; D. Heins. Quidam eas a Furiis distinguunt. Vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 147; Barnes. ad Eurip. Suppl. 490; Ernesti Clav. Cic. Markland. Epist. crit. p. 125, et, quos Draken. laudat, Scalig. ad Virg. Culic. v. 218; Delr. ad Sen. Med. v. 13; Barth. Adv. XXI, 9, et 20, et ad Stat. Th. VIII, 25. Vulgarem tamen vocis vim non spernendam putabat Drak. --formaque trifauci Personat; doctius latratu trifauci personat dixit Virg. Æn. VI, 417. 552. Janitor aulæ ut ap. Hor. Od. III, ii, 16.

548. cava pandens guttura Col. quod forte non spernendum. 549. Hunc versum VV. DD. e MSS. Col. et Ox. revocarunt. Voces autem luctus, planctus, mœror, dolor et pœnæ majoribus literis scripsi, quoniam pictura efficitur vividior et magis poetica, si abstracta cogitentur personata. Cf. Virg. Ge. III, 552, ubi vid. Heyne et Voss. 550. circumstant, non circumdant, scripti et R. 2.

Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis. Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis 555 Lugebat thalamos, Murro spoliata marito; Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.

553. Tisiphone formam mutat, ut Alecto ap. Virg. Æn. VII, 415 seqq. ubi vid. Heyne ad v. 328, et de vulgari poetarum ratione, qua Deos, humana forma indutos, noti fere alicujus et familiaris, ad mortales adcedere fingunt, ej. Exc. XIII, ad Æn. I. Ipsa specie divina ac terribili videndam se præbet Tisiphone ap. Ovid. Met. IV, 485 sqq. 554. Tiburnæ, viduæ Murri, de quo cf. I, 376 sqq. 555. turbine Martis cf. ad II, 4. [557.] Dauni cf. ad I, 291. [556]

553. adsimilat pro adsimulat edidi, usu quidem invito, sed etymologia ac vi verbi id postulante, et faventibus libris, nonnunquam omnibus v.c. Tac. Germ. c. 9. Adsentiuntur nobis Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XII, 224; Scheller. in Lex. et præceptis styli; Barth. ad Claud. Ruf. II, 81, ad Stat. Th. IV, 261; et alii. Sed refragantur inpr. Gron. Diatr. Stat. c. 6, et Ernesti ad Cic. Invent. I, 28, ad Tac. Germ. 9, et vit. Agric. c. 10. 557. Daunique, non clarumque, Col. et Ox. Daunique t. ab origine n. ad oram Aldini cod. ex ant. exemplari notatum vidit N. Heins. Idem v. 558 cultus malebat, quoniam vultus jam antea mentio facta. Sed Drak. recte jam monuit, orationem ita procedere: Huic itaque Tiburnæ pares vultus quum induisset Tisiphone, dispersis crinibus sectisque genis, etc. inducta Put.

Cui vultus induta pares disjectaque crinem Eumenis in medios inrumpit turbida cœtus, Et mœstas lacerata genas; «Quis terminus, inquit? 560 Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum, Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras Terrentem Murrum noctes et dira sonantem: Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis, Et fuge, si terras adimit victoria Pœni, 565 Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates, Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis. Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?

559. turbida, perturbata mente, vel acriter, inpetuose, violenter. 560. Quis terminus calamitatis vestræ erit? quando miseram finietis vitam? 561. Sat Fidei proavisque datum, jam omnia præstitistis, quæ ad fidem socialem gloriamque majorum tuendam a vobis fieri exigique poterant. Vid. V. L. 562. meum Murrum, suaviter et ad amoris adfectum apte. Conf. ad VIII, 122. 563. noctes, somnum, proprie me noctu. Conf. III, 216; ubi Drak. laudat X, 348, Virg. Æn. IV, 530; Stat. Th. IX, 600. Contra somnus pro nocte ponitur. Vid. ad III, 200. 564 sqq. Confer Virgilium, Æneid. II, 289, sq. 568. imago, εἴδωλον.

561. Sat F. p. datum Col. quod firmatur verbis Virg. Æn. II, 291; IX, 135, et Val. Fl. III, 688. Sat datum etiam Oxon. si fides habenda Barth. Adv. VI, 25, sed Stat datum, teste N. Heins. Vulgo Stat F. p. datus, et Stat datur R. 3. 562. funere ingeniose conj. Lefeb. coll. Virg. Æn. IX, 492 ubi lacerum funus dicitur cadaver dilaniatum. Vid. not. ad v. 647. Mihi vero ipsa quoque vox lacerato suspecta videtur, quia modo præcessit. Forte poeta scripsit laniato funere, vel laniatum (laniatu) vulnere.

Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix. 570 At nos, Sidoniis famulatum matribus actas, Post belli casus vastique pericula ponti, Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.

570. Imitat. Virg. Æ. XI, 158 sq. 574. Nocte obita, ut morte obita ap. Virg. Æ. X, 641. --Libyæ gremio, in Libya (ut III, 878; IV, 786; XII, 203) adeoque in terra peregrina et hostili, procul a patria, ut captiva jacebo, moriar et sepeliar: quod non minus fere miserum veteribus videbatur, quam sepulcro prorsus carere; quod vel ex Ovidio tironibus notum. Cf. X, 547; XIII, 875, et Drak. ad IV, 77. [“III, 878 ... XII, 203” recte III, 678 ... XII, 204] --jacere, ut κεῖσθαι, de mortuis et sepultis centies obvium: quod multis exemplis probant Drak. inf. ad v. 594; Passerat. et Broukh. ad Prop. I, vii, 24; Heins. ad Ovid. Trist. III, i, 50; Burm. ad Phædr. I, 24, et ad Petron. III, p. 666.

574. Nocte Col. Ox. R. 2. Vulgo Morte, quod nec ipsum elegantia sua carere judicabat Drak. coll. Virg. Æ. X, 641; Lucr. I, 135 al. Sed haud dubie glossema sapit: nam ut vita passim lux, ita mors poetis, vulgari euphemismo, nox, somnus, sopor, tenebræ dicitur, κελαινὴ νὺξ et σκότος Hom. Il. δ, 461; ε, 310; ὕπνος χάλκεος, νήδυμος, νήγρετος, vel τανηλεγὴς θάνατος Il. θ, 70; χ, 210. Hinc et somnus θανάτοιο συνέμπορος, et mors παλαιότερος κασίγνητος ap. Coluth. rapt. Hel. v. 357, 359. ὕπνος γείτων et κασίγνητος θανάτοιο Hom. Il. ξ, 231; Virg. Æ. VI, 278, et Hesiod. Theog. 755, ubi uterque Νυκτὸς quoque παῖδες vocantur. Sexcenta poetarum exempla congesserunt et librarior. fraudem notarunt Drak. ad V, 526, X, 173; XIII, 129, 708. Cerda ad Virg. Æn. X, 745; Ill. Harles. ad Coluth. l.c. Broukh. ad Prop. II, 13, 17, et 15, 24; Lambin. et Jani ad Horat. Od. I, 4, 24; 24, 5; 28, 15; III, 11, 38.

Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus 575 Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est, Vestris servitio manibus subducite matres. Ardua virtutem profert via: pergite primi Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»

575. vetuit, prohibuit. --conscia virtus ut ap. Virgilium, Æneid. lib. V, 455; X, 872; XII, 668. 576. Stoice disputat, ut XI, 186 seqq. ubi Drak. laudat verba Sen. Herc. Œt. 111, miser non est, qui mori potest. --telum dicitur quodcumque instrumentum, quo nos defendimus: hinc remedium, tutela, præsidium, vel adjumentum, ut VI, 359; XVI, 62; Cic. Læl. c. 17, et ad Div. VII, 16; Liv. III, 55, 69; IV, 28; VI, 35. Similiter ἀσπὶς ap. Æschyl. Agam. 1446; ἕρκος, ἐρεισμα, πύργος, κίων, ἕρμα ap. Hom. Il. α, 284; δ, 117, 137; π, 549, al. murus inf. XVI, 68; ubi. Drak. monet, sic et murum dici Ovid. Met. XIII, 281; Claud. Cons. Hon. IV, 109; _pericli turrim clipeumque_ Claud. in Rufin. I, 267; clipeum eid. laud. Stilic. II, 62; et Cons. Hon. IV, 433. 578. via Ardua, difficilis, δυσχερὴς, virtutem profert, palam facit, ad eam ducit. Conf. ad IV, 603. 579. populis, vili humilique turbæ. Vid. ad I, 399, et Burm. ad Val. Fl. I, 10. --laudem invadere, ad eam adspirare, occasionem ejus comparandæ cupide amplecti, ut IX, 12, et ap. Virg. Æn. IX, 186. --nec notam laudem, insolita virtutis documenta.

578. præfert conj. N. Heins.

His ubi turbatas hortatibus inpulit aures, 580 Inde petit tumulum, summo quem vertice montis Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis Struxerat, et grato cineres decorarat honore.

580. inpulit aures ut ap. Virg. Æn. XII, 618, et Ge. IV, 349. --Inpellere, ut pellere, quatere, ferire, pulsare, percutere, verberare aures, vel oculos: de quo v. Drak. ad III, 694, et IV, 7; Burm. ad Quintil. Declam. 301, p. 584, et ad Val. Fl. I, 743. 581. tumulum, sepulcrum, quod Hercules Zacyntho, socio et comiti suo, exstruxerat. Conf. I, 274 sqq.

Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima Cæruleus maculis auro squalentibus anguis. 585

584. Serpentis portentum, et ipsa quoque verba petita sunt ex Virg. Æn. V, 84. sqq. coll. II, 203 seq. ad quæ loca vid. Heyne. Ab omnibus fere antiquis populis, et primum quidem, ut videtur, a Phœnicibus et Ægyptiis, (de quibus vid. Philo apud Euseb. Præp. Evang. I, 10, p. 40 seq. ed. Vales., Bochart. Hieroz. P. II, p. 429; Ælian. H. Æn. XI, 17; Herodot. II, 72; Barth. ad St. Th. V, 460) serpentibus aliquid divini tribui, ipsique ἀγαθοὶ δαίμονες et Dii quoque haberi solebant. Eorum symbolis genios inprimis hominum et locorum adumbratos fuisse, docent præter Heyn. l.c. et D. Heins. ac Drak. ad h.l., Seguin. Diss. de Agathodæm. et in Select. Numism. p. 85. Gorius ad Donii Incr. antt. p. 44; Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 1473; Spanh. de Usu et Pr. N. Diss. III, p. 173, 192. Acta Erudit. A. 1723, p. 84 seq. Conf. inf. ad VI, 283 seq. Nec cuiquam id mirum videbitur, qui meminerit, serpentes olim τὸ ἐγχώριον, ubertatem, potentiam, felicitatem, (vid. Seguin. et Spanh. ll.cc.) sapientiam, (unde Apollonium, quamvis, ut Pythagoræus, a comedendis carnibus abstinuerit, δρακόντων καρδίας δήπου καὶ ἥπατος ἀπογεύσασθαι, ὡς ἂν καὶ τῆς παρὰ τούτοις κοινωνήσοι σοφίας, tradit Philost. in ej. vita I, 14, et III, 3) immortalitatem denique et æternitatem, propter orbem suum, innuisse: ut taceam, veteres ipsis vim sanandi, (quocirca Æsculapio sacri fuere, de quo vid. Ælian. H. Æn. XI, 2; Macrob. I, 20, et Festus voc. dracones) et vaticinandi incantandique adsignasse, maxime in Oriente, ubi augures propterea magicis eos carminibus fascinabant. De hac ὀφιομαντείᾳ et ὀφιολατρε vid. præter laudatos VV. DD. Hermann. de mythis Lyricorum, not. 900; Bochart. Hieroz. I, i, 3, p. 21 et II, iii, 6 et 14; Zornii Bibl. Antiq. T. II, p. 679 seqq. Selden. de diis Syris II, 17; Voss. Theol. gent. IV, c. 63. Nieubov. Itiner. Sinens. p. 56, 61, 92; al. Kircher. China Illustr. p. 25, 32, 41. --ab sede, tumuli parte, ima, ut ab imis adytis ap. Virg. Æn. V, 84. 585. auro squalentibus v. ad I, 211, et Heyne ad Virg. Æn. X, 314.

584. prorumpit, non prorupit, scripti.

Ignea sanguinea radiabant lumina flamma, Oraque vibranti stridebant sibila lingua: Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem Volvitur, et muris propere delabitur altis, Ac similis profugo vicina ad litora tendit, 590 Spumantisque freti præceps inmergitur undis.

587. lingua vibrans se, celeriter huc illuc se movens, adeo ut triplex esse videatur, quod notat Serv. ad Virg. Æn. II, 211; unde trifida et trifulca poetis dicitur. Conf. ad I, 539, et VI, 222; Heins. ad Ovid. Met. III, 34. --stridebant v. ad v. 537.

587. Oreque, vibranti, etc. edidit Lef., operarum forte incuria, lectore certe ne admonito quidem.

Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent Captivo jacuisse solo: sperare saluti Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys. 595

592. Conf. sup. ad v. 365. 593. Manes tectorum præsides poeta facit: Lares enim et Manes pro iisdem ab antiquis colebantur, quod vel ex Festo voc. Pilæ patet; unde et Maniam Deam matrem Larum colebant (v. Macrob. Sat. I, 4), et primo omnium in urbium obsidionibus manes excantabant, cantuque eliciebant, D. Heins. Conf. Macrob. Sat. I, 7; Apul. de Deo Socr. p. 50, et Martian. Cap. II, p. 40; ubi docet, Manes ac Lemures, si vitæ prioris adjuti fuerint honestate, in Lares domorum urbiumque verti: si autem depraventur ex corpore, Larvas vocari ac Manias. Plura vid. ap. Guther. de jure Manium, et Noris. Cenot. Pis. Sed possis etiam tecta de tumulo Zacynthi (v. 581), vel de aliorum mortuorum cæsorumque tumulis, vel de tota urbe, et Manes umbrasque de animabus, circa tumulos suos vagantibus, adcipere. Vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, ii, 15. 594. Sperare saluti, ut X, 630 desperaverit urbi, et ap. Thucyd. ἐλπίζειν τῇ τύχῃ Lefeb. 595. damnant, recusant, spernunt, ut III, 331; VII, 105. Cf. V, 60. --agere et agitare, h. stimulare, incitare, vel angere, vexare, Furiæ passim dicuntur. Ernesti monet, voce addita etiam simpl. vim adverbii insuper exprimi posse, hoc sensu: non satis est, Saguntinos de salute desperare, et damnare cibos, sed agit eos insuper Erinnys, furore et amentia inbuens, ut eo alacrius mortis consilium capiant. Cf. inf. XIII, 291 sqq.

592. excussæ mentes probb. Modio et Heinsiis, coll. Stat. Th. III, 93; Lucan. IV, 536; Plin. Ep. I, 18. Excuti, pro percuti. concuti, percelli, terreri, ut ἐκπλήσσεσθαι ap. Hom. Il. ς, 225; Od. ς, 230: excussi (κατὰ) mentes (ut ἐκπλήσσεσθαι φρένας dixit Hom. Il. ν, 394, et π, 403), emend. Gron. Diatr. Stat. c. 43, et ad Senec. de ira I, 7, quod doctius est et V, 54; IX, 644, alibique occurrit, sed N. Heins. minus placet, quia τὸ expulsi mox sequitur: excussi mentem reposuit Lefeb. Pro vulgata excussi amentes, quæ glossema videtur Drak., quum amens sit, cui mens excutitur, perperam stat Dausq., qui cum Cell. interpretatur: excussi, prolapsi domo in publicum, compita, forum, rogum, quasi extra mentem terrore positi. 594. jacuisse Colon. ut v. 574. Vulgo latuisse. Utrumque bene et ἀοριστῶς dicitur. 595. damnantque cibos Col. et Parm. clamantque c. Put. vid. ad v. 52; damnatque c. Mart. Herbipol. damnare cibos agit Gryph. et Nut. non improb. N. Heins. Vulgo damnant cibos, contra metri leges: addita (h. infesta, non, ad cetera mala accedens, ut vult Schmid.) Put. cui favet auctoritas Virg. Æn. VI, 90, ubi vid. Heyne. Cf. etiam Burm. ibid. et ad Val. Fl. V, 286; Gronov. ad Senec. Herc. F. 1237. Vulgg. abdita, quod accipiunt pro, occultata in Tiburnæ specie.

Haud gravior duris Divum inclementia rebus, Quam leti proferre moras: abrumpere vitam Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur. Certatim structus subrectæ molis ad astra In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque 600 Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris, Callaico vestes distinctas matribus auro, Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho, Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.

597. moras proferre, ut moras trahere dixit Virg. Æ. X, 888, et moras producere Terent. And. III, v, 9. --moræ propr. non proferuntur, sed meta, finis, Schmid. --abrumpere vitam quærunt ut ap. Virg. Æ. IV, 631, invisam quærens abrumpere lucem. Locutio a Parcarum filo petita. Conf. ad VII, 33. 598. gravantur lucem tolerare, vel propter lucem; βαρύνονται τὸν βίον, ægre ferunt vitam, ipsis gravem et molestam. Gravamur re, quam quum maxime sustinemus et utcumque ægre ferimus; at gravamur rem, quam, si jam ferimus, tentamus excutere, vel nondum susceptam recusamus ac procul habemus: quod pluribus docent, a Drak. laudati, Gronov. ad Sen. Thyest. v. 106, ad Liv. XXI, 23, et in Diatr. Stat. c. 24, et Græv. ad Justin. XX, 2. 599. Conf. Liv. XXI, 14 et Appian. Hisp. c. 12. --struere voc. propr. de acervo et rogo: unde strues. 600. stetit ut ap. Virg. Æ. III, 63, et Val. Flacc. I, 98. 601. Longæ pacis opes, longa pace quæsitas, quæ eleganter mites opes vocantur XIV, 653; Draken. 602. Callaico conf. ad v. 397. 603. Dulichia Zacyntho vid. ad I, 289 et 379. 604. Rutulorum conf. I, 291 seq.

597. perferre Put. et R. 2. 598. luceque Put. 601. Longæ Col. Vulgo Longas prob. Dausq., ut longa series comportantium opes fuerit, aut longo tempore comportarint. Male!

Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque 605 Infaustos jaciunt enses, et condita bello Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi Victoris prædam flammis donare supremis.

605. captis, mox capiendis, vel qui sibi jam capti videbantur. Qui brevi in hostium potestate erant futuri, Schmid. Conf. V.L. 606. condita aurum argentumque bello, in belli usum, et belli tempore. 608. flammis supremis, rogo, ut ignis supremis ap. Ovid. Am. I, xv, 41.

605. raptis quidam antt. superest parti, h. rerum partarum, vel gazæ conj. N. Heins. carptim refinxit Lefeb. Propius ad literarum ductum accederet raptim, et ita Liv. XXI, 14, in ignem ad id raptim factum conjicientes, etc. 607. penitis terræ conj. nescio quis, a Drak. refutatus. terra, non terræ, Col. quod et conj. Dausq. 608. damnare tanquam efficacius malebat N. Heins.

Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys, Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis 610 Quassat, et inferna superos caligine condit. Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo Æternum invictis infelix gloria servat.

610. Loca simil. infra XII, 714; et Claud. in Rufin. I, 121, 122. Drak. qui etiam lampada proprium Furiarum gestamen esse notavit coll. Prop. I, iii, 70 (ubi v. Broukh.); Sen. Thyest. 251, et Med. 15, al. 611. superos, homines, vel locos, ut contra inferi. 612. Ornatissima urbis fame confectæ, hominumque a desperatione omnium rerum ad rabiem versorum, imago, lineis quasi et coloribus variis, iisque fortissimis, distincta: et hanc animus magis abhorret, quam justo miserationis sensu contemplatur, ita nihil fere eorum, quæ ad fœditatem rei facinorumque atrocitatem declarandam augendamque valere possint, poeta prætermisit. Ipsa Tisiphone, adscititia specie abjecta, horrendam Furiæ formam resumit, miserosque homines, in furorem conjectos, ad cædes cognatorum perpetrandas concitat. Si Appiano b. Hisp. c. 12, fides habenda, Saguntini, noctu eruptione in Pœnorum stationes facta, omnes occisi sunt, et tum mulieres, obtruncatis prius liberis, vel suspendio vitam amiserunt, vel ex tectis se præcipitarunt. --opus, suicidium et combustionem. --nobile, memorabile, clarum. 613. invictis, quorum mens et fides erga Romanos invicta fuit.

610. tinctam, hoc accensam, Phlegethontis in undis scripti. tractam Phlegethontis ab undis editi. 613. in victis libri antt. teste Lefeb. Æternum victis infelix g. servet frustra conj. N. Heins.

Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem, Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem, 615 Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. Invitas maculant cognato sanguine dextras, Miranturque nefas aversa mente peractum, Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira, Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ, 620 Obliquos versat materna per ubera visus:

614. Furiæ tribuitur, quod insania et furor efficit: --lentum et cunctantem, quia debilis senum manus, ipsique a tam diro facinore abhorrent. 615. Pressit, inpressit, infixit altius, adjuvit manum in gladio alte, capulo tenus, infigendo. Conf. VI, 703. 616. Cf. Virg. Æn. VI, 570 sq.

614. parentem Col. et Oxon. Vulgo parentum... capulum probb. Dausq. Cell. Lefeb. Nihil fere interesse videtur. parente Parm. parentẽ R. 2. letum indignata parentem corrig. D. Heins. lentum i. pavere capulum, vel paventum, vel letum, ind. paventes tentabat N. Heins. 618. aversa mente, Col., h. alio versa, alienata, judice Modio; vel aversa a scelere, abhorrente ab eo, repugnante, invita. Vulgo adversa, quam renitentem, cum fatali Tisiphones impulsu pugnantem interpretatur Dausq. qui male provocat ad Plaut. Pseud. I, iii, 8; ubi non animo adverso, sed re adversa legendum. 620. perpessusque emend. et recepit Lefeb. 621. nisus malebat D. Heins. cf. I, 64. Dausq. contra monet, aciem oculorum ab iratis obliquari, eosque limis intueri. Sed melius forte vulgata lectio vindicari potest, coll. Ovid. Met. VII, 340 haud tamen ictus Ulla suos spectare potest, oculosque reflectunt; Cœcaque dant sævis aversæ vulnera dextris.

Hic, raptam librans dilectæ in colla securim Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem Projecta damnat stupefactus membra bipenni. Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys 625 Incutit, atque atros insibilat ore tumores.

623. increpitat sese, damnat et abominatur facinus peractum, et damnat medium furorem, in medio actu crimen suum adnoscit; Ern. --medium furorem damnat, h. cædem semiperfectam. A contextu et usu loquendi abhorret Schmidii explicatio: summum f. priusquam incipiat decrescere. 624. stupefactus, torpens, κατὰ membra. 625. Nec tamen evasisse, effugere cædem, ea abstinere, datur marito: nisi malis evasisse mortem datur conjugi. --verbera Incutit, ut ap. Virg. Æn. VII, 336 et 451. Furia acrius urgebat, et furorem ardoremque, qui resederat, rursus excitabat ad cædem perficiendam. 626. insibilat ore, præclare pro vulg. inspirat, anguium quasi sibilo inmittit. Cf. v. 546 sq.

626. tumores, ed. Parm. egregie, h. iram et furorem. Nam rabie fera corda tument Virg. Æn. VI, 49: οἰδάνεται κραδίη χόλῳ et fervens difficili bile tumet jecur. Vid. not. ad v. 327. Jani ad Horat. Od. I, xiii, 4. Heins. ad Claud. Ep. ad Hadrian. v. 7. Gronov. ad Liv. XXXIII, 11. Bentl. ad Horat. A. P. 197. Burm. ad Virg. Æn. VIII, 40, et ad Lucan. V, 53; ubi monet, tumere de omni graviore animi motu, inpr. de ira usurpari, metaphora ab irato mari ducta, quod tumere dicatur, Vulgo atros ... timores, quibus μελαγχολίαν, furorem et insaniam, innui putabat D. Heins. quod tamen locus Hor. Od. II, xix, 5, mihi certe non persuasit.

Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ. Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum In flammas corpus, densum qua turbine nigro 630 Exundat fumum piceus caligine vertex.

628. Effluere ex animo, vel excidere et decidere pectore dicuntur, quæ obliviscimur. Vid. Broukh. ad Tibull. III, i, 20. 631. Cf. v. 659. Exundat κατὰ fumum vertex piceus caligine, h. atra fumi nubes simul cum flamma emergit: nam flamma et fumus undæ modo, seu fluctuatim exsurgunt: unde poetis undæ et undare, seu exundare, ac fluere dicuntur. Vid. Ind. et cf. Virg. Ge. I, 472, et Æn. II, 609; VIII, 257; inpr. XII, 673. Plura exempla desideranti suppeditabunt N. Heins. ad VII, 355; et Burm. ad Val. Fl. II, 196. --vertex flammæ ut IV, 306; VII, 355; VIII, 655. Sic et apex, X, 558; et ap. Virg. Æn. II, 683, ubi vid. Heyne. Sordidum flammæ trepidant rotantes Vertice fumum, Hor. Od. IV, xi, 11, ubi vid. Jani.

629. connisum, non connixum, Col. Hoc Dausq., illud N. Heins. et Drak. tuentur. Vid. ad v. 123. 631. fumum Col. sumas, vel summa vett. libri, unde fumans recentt. quod perperam servavit Lefeb. vortex forte leg., ut ap. Virg. Æ. XII, 673, si verum est, quod vulgo putant, verticem de cujusvis rei summitate, κορυφῇ, vorticem de fluvio et omni alia re in orbem acta, ut δίνη, seu δῖνος proprie dici. Sed vid. not. ad III, 475; picea caligine torrens emend. Ill. Herd. in literis ad me missis. Non male, opinor, si v. 630 flammans reponatur. Sed vulgata lectio exquisitior videtur.

At medios inter cœtus pietate sinistra, Infelix Tymbrene, furis; Pœnoque parentis Dum properas auferre necem, reddentia formam Ora tuam laceras, temerasque simillima membra. 635 Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,

632. pietate sinistra, perversa. Conf. Ovid. Met. VII, 339 sq., et VIII, 477. Patrem ipse interimit, ne ab hoste occidatur. 633. parentis necem, ejus occidendi potestatem. 634. reddentia formam, etc. Cf. Jani ad Hor. Od. IV, v, 23. 635. temerasque, vid. ad I, 11. 636. Poeta more suo legit vestigia Virg. Æn. X, 390 sqq. ubi vid. Heyne. Sed vss. 640... 649 luxuriantis sunt ingenii, et magis Ovidii lusibus, quam epicæ gravitati congruunt. Conf. tamen Bulæus et Burm. ad Val. Fl. I, 368. Barth. ad Stat. Theb. IX, 295, et, quos Drak. laudat, Plaut. Prolog. Menæchm. v. 18 sq. Quint. Declam. VIII, p. 129 et 138; Gronov. Diatr. Stat. c. 9; et Iscan. bell. Troj. II, 176, ubi vid. Dresem.

634. reddentia Col. et Ox. ut referre vultum, faciem, etc. Recte, nec opus est tot exemplis, quot congessere Heins. et Drak. Vulgg. redolentia, inepte; etsi non prorsus male olere videbatur Dausq.

Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma, Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis Reddere, et in vultu genetrici stare suorum. Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis, 640 Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ: Dumque malis turbata parens, deceptaque visis, Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma; Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.

637. mentitus, referens speciem, similis, ψευδαλέος, μιμηλὸς, ἐεισάμενος, ἀποματτόμενος, ut ap. Val. Fl. VII, 155, 211. D. Heins. Add. quos Drak. laudat, Claud. in Rufin. 136; Cons. Hon. III, 141; de laud. Stil. II, 249; bell. Get. v. 320; de rapt. Pros. I, 255; Erhard. ad Petron. c. 100 al. 638. dulcis labor, ut gratus parentibus error apud Virg. l.c. 639. in vultu suorum stare, hærere, eum continuo observare, ut filios certis signis dignoscere disceret. --stare Marsus exponit, non dubitare. 640. Gemini necem sibi ipsi consciscunt, quo facto mater super filiorum corpora concidit, quorum nomina etiam post mortem commutat. --culpa, ne matrem occideres, ut patrem Tymbrenus. Cell. 641. senectæ, matris senectute jam confectæ. 643. huc, in me. 644. jugulum suum.

639. stare libri scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. primus edidit hærere, quod interpretat. τοῦ stare, esse, N. Heins. et Drak. ad h.l. et ad VII, 398 permultis poett. locis evincunt, quibus tamen stare, ut ἱστάναι, plerumque simpl. esse significat. Confer Heyne ad Virg. Æn. I, 646; VII, 553, et Burm. de Jove Fulgerat. c. 14, p. 322 sq. 642. mali turbata Put. prob. N. Heins. quasi ubique inculcanda sit hæc elegantia, quam poeta passim respuit. Idem conj. visu, vel græce, visus.

Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat 645 Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ, Funera mutato revocabat nomine mater; Donec, transacto tremebunda per ubera ferro, Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.

647. Funera, cadavera, mortuos filios, ut ap. Virg. Æn. VI, 510; IX, 492; cf. Burm. ad Val. Flacc. VII, 643, et ad Quintil. Declam. XII, 26. --revocabat ad vitam, more veterum, quo mortui conclamantur et vocantur. Conf. Lucret. III, 470; et Heyne ad Virg. Æn. II, 644; et ad Tibull. III, 2, 15.

645. Quinam Col., h. quisnam, qualis, ut qui mollius pro quis. Conf. Drak. ad VII, 538, et IX, 651, ubi laudat X, 117; XIII, 450; XV, 668; Heins. ad Virg. Ecl. II, 19; ad Ovid. Met. XIV, 162, et ad Prudent. Apotheos. v. 418; Bent. ad Horat. Serm. I, iv, 41; v, 79; Gronov. Obss. ad script. eccles. c. 21. Quianam reposuit Lefeb. vid. ad I, 134. Vulgo Quonam. Quidam quoniam et quam. Scaliger ad marg. Silii emend. Sed, Mago, quonam. Male! [“XV, 668” recte XV, 665] 646. nota Col. Vulgatum notis ad aurem suavius. 647. Sic scripti et Parm. Vulgo Nomine m. r. funera. Proxime verum Funere m. r. nomina Med. revocabat, scil. et spectaculum et dolorem funeris, perperam edidit Lefeb. coll. Virg. Æ. II, 3, vid. not. 649. Tunc etiam a. Col., h. quos ne moriens quidem dignoscere potuit propter formæ similitudinem. Vulgo Cessit et ambiguos.

Quis diros urbis casus, laudandaque monstra, 650 Et fidei pœnas, et tristia fata piorum Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.

650. Silio ante oculos observabantur duo Maronis loci, Æn. II, 6... 8, et v. 361 sqq. Conf. inf. V, 420 sqq. --monstra dicuntur omnes res insolitæ et portentosæ, vel quæ præter naturam fiunt, v.c. monstrosa phænomena ap. Virg. Æn. III, 583, ostenta et prodigia, τέρατα, ibid. II, 172; III, 59; V, 659; monstra pœnae, h. pœnæ insolitæ et inmanes, infra VI, 583; monstra, ἄτοπα, indigna, ingloria, X, 61. Hinc monstra h.l. possunt esse insolita facinora et atrocia, cædes cognatorum, laudanda, quia ex fidei constantia manarunt: nisi malis jungere monstra fidei, h. rara et insolita fidei specimina, δείγματα, ut virtutum monstra dixit Flor. I, x, 8, et miraculum audaciæ, Liv. II, 10; cf. Grut. ad Hist. Aug. p. 4. Cell. laudanda putat esse ex disciplina Stoicorum, qui talia facinora laudabant. Dausq. exponit memorabilia, quale memoret Plin. VII, 3, extr. «in uterum protinus reversus infans Sagunti, quo anno ab Hannibale deleta est.» 652. Evolvere, ab initio repetere, et hinc exponere, narrare, ut apud Virg. Ge. IV, 509; Æn. IX, 528; Stat. Th. I, 2; cf. Ind. --vix Punica ... hostis. Cf. Virg. Æ. II, 6, 7; XI, 259 (ubi vid. Cerda et Heyne), et, quos Draken. laudat, Ovid. in Ibin. v. 207 seq., et Trist. III, ix, 59; Sen. Agam. v. 521. 653. miserescere nescius hostis, ut X, 491, qui locus ad verbum expressus ex Virg. Ge. IV, 470.

651. fata, non facta, Col. Neutrum ab h.l. alienum. 652. Imperet scripti cum R. 2 et 3; ut imperare amori, menti, iræ, libidini. Vid. si tanti est, Drak. _imperare velit_ glossa in c. Tell. Vulgo Temperet, quod ex Virg. Æ. II, 8, margini adscriptum irrepsisse videtur.

Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem Murorum repetens, ruit inter perfida gentis 655 Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum, Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis; Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. Ardet in excelso proceri vertice montis 660 Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra, Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum: Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.

654. Bene transtulit locum Virg. Æn. II, 363 sqq. 655. Murorum parentem, conditorem, auctorem (de quo, si tanti est, vid. Drak. ad h.l. et Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui ad fastidium docti sunt) scil. Herculem. Cf. I, 273 sqq. 657. neglecta Deis ut ap. Hor. Od. I, ii, 35. 658. scelerum est locus, cædibus polluitur. 663. Cf. XII, 732, et Heyne ad Virg. Ge. II, 281; Æn. II, 312, inpr. VII, 9 (ubi cf. Cerda); VIII, 22 sq., et Burm. ad Val. Flacc. III, 558, et ad Petron. 127. 664. vibrant, vid. ad v. 587, et ad I, 539.

656. fata Col. ut v. 651, prob. N. Heins. Vulgatum præferebat Drak. 662. solita hinc spectare (scil. arx, hinc castra P. et litus, hinc Saguntum) emend. N. Heins. solita inspectare scripsit Lefeb., qui posterius voc. in antiquis deprehendit. Sed nihil forte est, quod in vulgata sperni et displicere possit, si verba, hinc (h. inde, ex hac arce), Punica... Saguntum, parenthesi includantur et voc. soliti ad Saguntinos referatur. 663. resplendet Col. et Ox. cum priscis edd. vid. not. Marsus primum edidit respondet, in quo nescio quid occultioris philosophiæ inesse putabat Dausq.

Ecce inter medios cædum Tiburna furores, 665 Fulgenti dextram mucrone armata mariti, Et læva infelix ardentem lampada quassans, Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu Pectora nudatis ostendens sæva lacertis, Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur. 670

665. Scena postrema, non minus ornate, et ad mœroris furorisque vim apte expressa. Tiburna iterum in conspectum prodit, sed sup. v. 614 seq. ipsa Tisiphone. quæ itaque denuo formam mutasse videtur. 668. erecta comam, furentis habitus. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 48, et Burm. ad Val. Fl. II, 213. --Squalentem cruore, vel quia squalor sordesque lugentibus tribuuntur.

668. arrecta Tell. quod recepit Lefeb. et ad exemplum Virg. Æ. IV, 280, tam h.l., quam VII, 686; IX, 595; alibique passim legendum censebat N. Heins. nescio cui bono? Vulgatam exemplis tuentur Drak. ad hh.ll. et Burm. ad Val. Fl. II, 213.

Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, Iraque turbatos exercet regia Manes, Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam, Tartareo est operata Jovi, pœnasque ministrat.

671. Cf. Virg. Æn. VI, 555 seq., 570 seq.; Hom. Il. ι, 565 sq. 672. Ira regia, regis, h. iratus rex inferorum. --exercet, vexat. 674. Jovi Tartareo, ut Jovi Stygio, I, 386; nigro, VIII, 116, ubi vid. Drak. Ζεὺς χθόνιος et καταχθόνιος ap. Orph. H. XVII, 1, et Hom. Il. ι, 457. --operata est ἀορίστως pro operatur, h. operam dat, vel operari solet. Vid. ad v. 70.

674. pœnisque m. suspic. N. Heins. ut ministrare velis dixit Virg. Æ. VI, 302; X, 218; telis et habenis Stat. Th. VII, 752; vitiis Grat. Cyneg. 314. Non male: sed nec vulgata spernenda. Conf. XIII, 295, et Virg. Æ. I, 213, ubi vid. Burm. et Heyne.

Arma viri, multo nuper defensa cruore, 675 Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata, Adciperent sese, flagrantem lampada subdit. Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux, Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto Arma super ruit, et flammas invadit hiatu. 680

675. Arma nuper defensa, cf. I, 519 sqq. 678. rapiens letum, vid. ad I, 569. --hæc arma, δεικτικῶς. 679. ense recepto sc. in viscera, vel corpore, ut X, 7, et ap. Cic. Rosc. Am. 12. 680. hiatu, patulo quasi ore, cupide haustura. Cf. IV, 336.

Semiambusta jacet nullo discrimine passim Infelix obitus, permixto funere, turba. Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat 685 Gutture ructatus large cruor: incubat atris Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.

681. Non penitus cinefieri dedecorosum et inominale, Dausq. 682. Infelix obitus, ut v. 570. --funere, ut v. 647. 683. Ornatissima comparatio, quam Silius, ut multi alii, mutuatus est a Virg. Æ. IX, 339 sqq., et X, 723 sq. Conf. etiam Æn. IX, 59 sqq., et Burm. ad Val. Fl. VI, 613 sq. Sed h.l. ad confusam semiambustorum mortuorumque stragem spectat. Utraque scena non magis fœda, quam miserabilis. 686. atris, infelicibus; vel ob atrum cruorem. Vid. ad V, 165. 688. laceros, lacerarum ovium.

684. invasit, non invadit, scripti cum Parm. et Med. 688. interspatiatur una voce legendum videbatur Dausq.

Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus, Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister; 690 Totaque vastatis disjecta mapalia tectis. Inrumpunt vacuam Pœni tot cladibus arcem. Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys Junoni laudata redit, magnamque superba Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam. 695

689. Canes Molossi, ex Epiro, robore insignes, et non minus ad custodiam gregis, quam ad venationem idonei erant. Poetæ autem epitheta a præstantiori aliquo genere repetere solent. Vid. ad I, 421. 692. Cf. Liv. XXI, 24, 25. 694. superba, læta prospero rei eventu. De Furiæ reditu ad Orcum pauca dixit, non ausus in certamen descendere cum Virg. Æneid. lib. VII, vers. 540 seq.

691. septis pro tectis volebat N. Heins. quia ovile ac bovile poetis passim septa ovium et boum dicuntur. Vulgatum defendit Drak. coll. sup. v. 444.

At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas, Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus, Elysium et castas sedes decorate piorum.

696. Eximium epiphonema, quod ad sensum commiserationis, cui ipsum poetam indulgere videmus, augendum, et, inde a v. 699, ad invidiam Hannibali faciendam, permultum valet. Cf. IV, 396, et Virg. Æn. IX, 446 sqq. --sidereæ, divinæ, eximiæ. --quas nulla æquaverit ætas, quibus nulli unquam mortales æqui, æquales, pares fuerint scil. fide et constantia, adeoque gloria. 697. Ite, decorate, sine copula media, ut sæpe fit, Drak. qui laudat Heins. ad Claud. de R. P. I, 92. 698. De Elysio, v. Herman. Mythol. Lyric. p. 473 sqq. Heyne ad Virg. Æn. VI, 637 sqq., et ibid. Exc. VIII; it. Opusc. Academ. T. I, p. 395. sqq. --castas sedes, ubi sunt animæ castæ a vitiis et peccatis, adeoque piæ, sanctæ, ut castum agmen ap. Claud. de Rapt. Pr. II, 322; cf. ad I, 481.

697. venerabile vulgus Elysio conj. N. Heins. Sed Draken. solam distinctionem mutavit, commate post vulgus posito. Conf. Virg. Æn. V, 734, 735.

Cui vero non æqua dedit victoria nomen, (Audite; o gentes, neu rumpite fœdera pacis, 700 Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe Errabit toto, patriis projectus ab oris; Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit. Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris Optabit cecidisse manu; ferroque negato, 705 Invictus quondam Stygias bellator ad undas Deformata feret liventi membra veneno.

699. Poeta eodem artificio usus est, quo Maro Æn. X, 501 sq. ubi vid. Heyne. Cf. inf. XIII, 874 sqq. --non æqua, injusta. 701. exsul Hannibal in Syria, Creta et Bithynia, quod vel ex Liv. XXXIII, 47, 49; XXXIV, 60; XXXVII, 23, 24, et XXXIX, 51, notum. 704. Olim credebant, interfectorum animas eos, quorum scelere perierant, hostiliter persequi, Drak. qui laudat XVII, 161 sqq. Claud. in Rufin. II, 324 sq., et Broukh. ad Tibull. I, vi, 15. Add. Virg. Æ. IV, 385 sq. 705 sqq. Optabit in pugna, ut virum fortem decet, cecidisse, et, hac morte negata, indigno modo necem sibi veneno consciscet. Illud optat ipse infra XVII, 265 sq. Cf. XIII, 892, et Liv. XXXIX, 51. --manu, non sua, sed hostium, ut ap. Virg. Æn. II, 645 (ubi vid. Burm. et Heyne), vel in pugna, ut ap. Virg. Æn. II, 434 et passim, etiam in prosa. De manu viri fortis, qua cecidisse heroibus maximum mortis solatium fuerit, præter Dausq. accipit Drak. ad IV, 672, ubi V, 561 sq.; IX, 426; X, 303; Virg. Æn. X, 829; et alia loca confert, ut ad hoc loco verba Sen. Agam. v. 515. Felix vocatur, cadere qui meruit manu, unde ap. Virg. Æn. II, 434, verba ut caderem manu jungenda putat.

699. Cui Col. prob. N. Heins. ut ad Hannibalem referatur. Vulgo Quis, vel Queis. 700. ne Lefeb. vitiose.

* * * * * * * * *

Errata: Liber II

85n. quæ plaustris inponunt [inponnunt] 99v. si inopina s. i. pro inopino s. i. dictum acceperis. [“pro, inopino s. i.,” scriptum] 107v. vel validusque chalybs [validusqae] 112n. Vid. Valcknar. ad Eurip. Hipp. p. 317. [sic scriptum] 299... 303v. [299, 303] 327n. Kœppen [Cœppen] 364n. quoniam ὅρκιος est. [ὄρκιος] 367v. Hor. Od. II, 13, 22, xiv, xvii et al. [i.e. II, xiii, 22 et II, xiv, 17] 421v. etiam Withoff. [sic scriptum] 525n. Conf. vid. 635. [sic scriptum]

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.

Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.

Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.

Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in Africam amandat; 61-157.

Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum memorat; 158-213.

Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim recensentur; 214-405.

Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe omnium Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.

Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati, duodecimo demum die evadunt; 477-556.

Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.

Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam splendidumque Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.

Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quæ Gallis proxima gens est, castra ponit; 630-646.

Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis, cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.

Postquam rupta fides Tyriis, et mœnia castæ, Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti; Extemplo positos finiti cardine mundi Victor adit populos, cognataque limina Gades.

1. Conf. Liv. XXI, 21. --castæ, vid. ad I, 481. 2. Non æquo, quod Drak. monet, vel cum Marso exponi potest, injusto Jove, qui ejus eversionem permisit (cf. II, 657 et 699); vel præter fas et æquum, quemadmodum æquo Jove fieri dicitur, quidquid recte et ordine fit (v.c. Horat. Ep. II, i, 68); vel denique, cum Cell., invito, irato, quæ ratio ceteris præstare videtur: nam Jupiter ὅρκιος est. Vid. ad I, 9; et II, 364. Sic Jove non probante dixit Hor. Od. I, ii, 19, ubi vid. Intpp. --eversa post octo, vel novem menses Vid. Polyb. III, 17; Liv. XXI, 15; Flor. II, 6. 3. Extemplo adit Gades, sed, teste Liv. XXI, 21, 22, primum Carthaginem novam. Cf. ad v. 159. --cardine, termino, vel extrema parte mundi, tunc temporis cogniti. Cf. ad I, 141. --positos, κειμένους. Vid. Heins. ad Ovid. ex Ponto I, v, 78. 4. limina, aedes, urbes. --cognata Carthagini: nam Phœnices, et quidem Tyrii, a Rubro mari profecti, utramque urbem condidere. Vid. Strab. III, p. 116, al. 221; Curt. IV, 4; Vellei. I, 2; Diodor. V, 20; Isidor. Orig. XV, 1; Plin. IV, 22; et V, 19; ubi vid. Hard. Fest. Avien. Descr. Orb. v. 611 sq. et alii, qui tradunt, insulam, prius Κοτινοῦσαν dictam, a Phœnicibus Ἐρυθίαν (quam Strabo l.c. et p. 257. C. aliique a Gadibus distinguunt), et a Pœnis Γάδειρα, גדר h. sepem, marinis objectam fluctibus, vocatam esse. De Carthaginis originibus vid. ad I, 21 sqq.

4. litora Put. solemni varietate.

Nec vatum mentes agitare et præscia corda 5 Cessatum super imperio: citus æquore Bostar Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur. Prisca fides adytis longo servatur ab ævo, Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris, Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon, 10 Fatidico pandit venientia secula luco. Hinc omen cœptis, et casus scire futuros Ante diem, bellique vices novisse petebat.

5. agitare, explorare. 6. imperio orbis terrarum. 8. Oraculum Hammonis (de quo vid. ad I, 414, et inf. v. 666 sqq.) æmulum Delphico, h. tam antiquum et celebre, ut cum Delphico de principatu quasi contendat. 9. sublime sedens, vid. Heins. ad Ovid. Ep. IX, 129, et Burm. de Jove Fulgerat, p. 322 sqq. Dausq. hæc verba eo spectare putabat, quod Hammonis simulacrum, quum responsum petitur, navigio aurato gestant sacerdotes, si fides habenda Curt. IV, 7, et Diodor. XVII, 50. --Cirrha, Phocidis urbs et navale Delphorum, unde pro ipsis Delphis, et antra Cirrhæa pro oraculo Delphico, quod ex specu edi solebat, ponuntur. 10. anhelantes ob sitim, qui æstu solis torrentur. 13. Ante diem, ut ap. Virg. Æn. IV, 620, et Ovid. Met. I, 148. --novisse petebat, quærebat, optabat, ut ap. Horat. Ep. I, xi, 29, et Martial. V, 51.

8. adyti reposuit Lefeb. quasi poetæ non centies numero plur. pro sing. utantur. Idem mox Cyrrhæis scripsit, et Cyrrheis Dausq. Sed Κίῤῥαν quis nescit?

Exin clavigeri veneratus numinis aras Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce 15 Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.

14. Hannibal Gades petit, et adcedit templum Herculis Gaditani, ut apud Liv. XXI, 21. Locus noster class. est de hujus dei sacris, de quibus aliunde parum nobis constat, et de templo, quod ultra XII M.P. a Gadibus aberat teste Strab. III, p. 117, al. 169, et summæ semper religionis fuit, unde Romani etiam, aliique populi sæpe illud voti causa adiere; de quo vid. Diodor. V, 20. Opes ejus et ornamenta magno sibi usui fuisse memorat Cæsar b. Civ. II, 18. Illud duæ inprimis columnæ quadratæ ex auro argentoque conflatæ (sed si Strab. fides habenda, χαλκαὶ ὀκτοπήχεις, ἐν αἷς ἀναγέγραπται τὸ ἀνάλαμα τῆς κατασκευῆς τοῦ ἱεροῦ), cum scriptura Phœnicia ornasse, et fabulæ etiam de duabus Herculis columnis locum dedisse dicuntur. Conf. Arrian. de Expedit. Alex. M. II, 16; Appian. Hisp. c. 2 (qui in hoc templo, a Phœnicibus condito, horum ritu Herculem Tyrium, non Ægyptium, vel Thebanum, sua etiamnum ætate cultum fuisse tradunt), Mela III, 6; Diodor. V, 20; Macrob. Sat. I, 20; Eustath. ad Dionys. Perieg. v. 65; inpr. Philostr. vit. Apollon. V, 5, p. 190, 191; Bochart. Chan. I, 34, p. 675 sq.; Gyrald. Synt. X, 333; Tristan. Comm. hist. p. 378, 382 sq., et 486. Ceterum Silius ad sacra Herculis Gaditani nonnulla, quæ proprie ad sacra hujus dei apud Ægyptios et in Italia pertinent, transtulisse, et v. 32 sqq. ubi res ab eo gestas recenset, Herculem Gaditanum cum Thebano confudisse videtur. --aras onerat (scil. Hannibal, non Bostar, quod Barth. putabat) donis, ut ap. Virg. Æn. V, 101; et X, 620.

14. cornigeri emend. Modius. Male! Poeta enim non amplius de Jove Hammone, sed de Hercule Gadit. agit, et voce Exin sermonis seriem abrupit. Numum Hadriani, qui Herculem Gadit. clavigerum, κορυνηφόρον, exhibet, ex Tristani Comm. histor. T. I, p. 486, exprimendum curavit Drak. 16. semusta, et IX, 123, semanimi, auctore N. Heins. scripsere Drak. et Lefeb. Sed vid. Pier. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. III, 578; V, 697; X, 396. Semiambusta sup. II, 681. Conf. inf. ad v. 495, et ad II, 353. Vel pueris nota est συνίζησις.

Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani Inpositas durare trabes, solasque per ævum Condentum novisse manus: hinc credere gaudent Consedisse Deum, seniumque repellere templis. 20

17. Vulgaris, nec vana quoque fama est, templum non saxo, sed trabibus asseribusque exstructum esse, nec unquam refectionem desiderasse. Πετρῶδες δὲ αὐτῆς οὐδὲν, ἀλλὰ βαλβῖδι ξεστῇ εἴκασται. Ceterum Marsus monet, poetam ad hoc templum traduxisse, quod de templo Apollinis Uticensi et Dianæ Saguntino memoret Plin. XVI, 40, eorum scil. «trabes etiam nunc durare, ita ut positæ fuerint prima urbium origine.» 19. gaudent, solent, ut amant, φιλοῦσι. 20. Consedisse, sedem ibi ac domicilium constituisse, vid. V.L. 21, 22. Sacerdotes a sacris et ara H. feminas arcent, ut in Italia, vid. Macrob. Sat. I, 12. Gell. II, 6; et Prop. IV, iv, (al. ix), 21... 70.

19. Hinc, non hic, Col. et Put. cum Ven. Marsi et all. edd. prob. N. Heins. Tum suppl. hic, sc. hoc in templo, quod durum est. Ego potius crediderim legendum esse, Hic c. g. Concessisse sc. vita, seu fato et naturæ. h. mortuum esse, ut ap. Tac. Ann. IV, 38; XIII, 30. Nam teste Mela III, 6, ut sanctum sit templum, ossa Herculis ibi sita efficiunt.

Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse, Femineos prohibent gressus, ac limine curant Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli Ante aras cultus; velantur corpora lino, Et Pelusiaco præfulget stamine vertex. 25

23. Id Herculi Ægyptio proprium fuisse notat Dausq. et ab Ægyptiis ortum, qui sues et subulcos aversabantur ut inpuros, quod vel ex Herodoto II, 47, notum. Sed aliis locis porcos Herculi inmolatos esse, patet ex Sext. Empyr. Pyrrh. hypotyp. III, 24, p. 155; et Phædr. Fab. V, 4, quos citavit Drak. --curant arcere, pro arcent, Drak. qui laudat Barth. ad Stat. Th. II, 360, cf. Virg. Æn. IX, 518. --nec discolor, unus idemque. 24. velantur lino, h. vestibus lineis, quarum usus sacris Isidis proprius. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iii, 30. Cave tamen existimes, his verbis, lectionem vulg. loci Virg. Æ. XII, 120. confirmari. 25. Pelusiaco stamine, Ægyptio lino: nam Pelusium urbs Ægypti, nunc Tineh, non Damiata. Epitheton ornat et cum dilectu positum est: de hujus enim lini candore et mollitia vid. inf. v. 374; Plin. XIX, 1, et Grat. Cyneg. v. 41 sq. Stamen vero h.l. est vitta, seu infula, ut ap. Prop. IV, ix, 52. Frontes sacerdotum Ægypt. vitta forte linea, non, ut vulgo, lanea, cingebantur. Vide Heyne ad Virgilium, loco citato.

25. Et, non Ex, scripti et priscæ edd.

Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum Sacrificam lato vestem distinguere clavo. Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile: Inrestincta focis servant altaria flammæ. Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum 30 Majestate locum, et sacro inplevere timore.

26, 27. Poeta ad Herculem traduxisse videtur, quæ solis cultui apud Phœnices propria erant. Heliogabalus certe, Bassianus olim dictus, et Emesæ in Phœnicia natus, ibi ut solis sacerdos προῃει σχήματι βαρβάρῳ, χιτῶνας χρυσοϋφεῖς καὶ ἁλουργεῖς χειριδωτοὺς καὶ ποδήρεις ἀνεζωσμένος, τά τε σκέλη σκέπων πάντα ἀπ᾽ ὀνύχων ἐς μήρους, ἐσθῆσιν ὁμοίως χρυσῷ καὶ πορφύρᾳ πεποικιλμέναις, et, quum Imperator esset ac Nicomediæ hiemaret, τὴν ἱερωσύνην τοῦ ἐπιχωρίου θεοῦ, ᾗ ἐντέθραπτο, περιεργότερον ἐξώρχητο· σχήμασί τε ἐσθῆτος πολυτελεστάτης χρώμενος, διά τε πορφύρας χρυσοῦ ὑφάσμασι, περιδεραίοις τε καὶ ψελλίοις κοσμομένος·-- ἦν τε αὐτῷ τὸ σχῆμα μεταξὺ Φοινίσσης ἱερᾶς στολῆς καὶ χλιδῆς Μηδικῆς: unde et principes Romanorum Heliogabalo et Soli sacra faciebant, ἀνεζωσμένοι χιτῶνας ποδήρεις καὶ χειριδωτοὺς, νόμῳ Φοινίκων (ut fere h.l. e lege parentum) ἐν μέσῳ φέροντες μίαν πορφυραν ὑποδήμασι τε λίνου πεποιημένοις ἐχρῶντο, ὥσπερ οἱ κατ᾽ ἐκεῖνα τὰ χωρία προφητεύοντες. Vid. Herodian. V, 3 et 5. Non ad manum mihi est, quem ex eodem Herod. docte h.l. illustrasse N. Heins. notavit, Rubenius rei vestiar. I, 17. 27. latus itaque clavus etiam sacerdotum insigne fuit, et Baliares, Gaditanis vicini, πλατυσήμους χιτῶνας invenere. Vide quos Dausq. laudavit, Strab. III, p. 116, al. 169; et Eustath. ad Dionys. Per. Vid. 65. 28. Ἀνυποδησία in sacris plurium populorum usitata erat. Vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer. vers. 125, et Sagittar. de Nudipedal. vett. 29. Hercules ut in Græcia roboris, sic in Oriente et inpr. Phœnicia, ubi origo totius fabulæ et ideæ, quam veteres sibi de hoc deo informarunt, quærenda est, Solis symbolum fuit: unde ignis æternus, ut in templo Vestæ. Vide Selden. de Molocho in Synt. I. de Diis Syris c. 6. Cl. Herman. Mythol. Lyricor. pag. 293 seqq.; Voss. Theol. Gent. II, 15; et quos Drak. laudat, Tristan. Comm. hist. T. I, p. 494; T. II. p. 165; et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 46. 30. Comparant Philostr. vit. Apoll. V, 5, ubi refert, in hoc templo Herculi Ægyptio et Thebano aras esse, ἀγάλματα δέ αὐτοῖν οὐκ εἶναι· βωμοὺς δὲ τοῦ μὲν Αἰγυπτίου δύο χαλκοῦς καὶ ἀσήμους, ἕνα δὲ τοῦ Θηβαίου. Huic loco alium, non minus aptum et memorabilem adjicio ex Herodiano V, 3, ubi de Phœnicio Solis templo agitur: ἄγαλμα μὲν οὖν, ὥσπερ παρ᾽ Ἑλλησιν ἢ Ῥωμαίοις (ut h.l. simulacra nota sc. Romanis atque recepta) οὐδὲν ἐστηκε χειροποιητὸν θεοῦ φέρον εἰκόνα· λίθος δὲ τίς ἐστι μέγιστος, κάτωθεν περιφερὴς, λήγων εἰς ὀξύτητα. Κωνοειδὲς αὐτῷ σχῆμα, μέλαινά τε ἡ χροιὰ. διοπετῆτε αὐτὸν εἶναι σεμνολογοῦσιν, ἐξοχὰς δὲ τινας βραχείας καὶ τύπους δεικνύουσιν· εἰκόνα τε Ἡλίου ἀνέργαστον εἶναι θέλουσιν, οὕτω βλέποντες. Herculem sub symbolo ignis inrestincti, non arboris, quod ex v. 691, perperam Dausq. colligebat, cultum fuisse suspicabatur Drak. 31. timore, vide ad I, 82.

26. Non thura, a θύω, sed tura, a voc. Celt. tyr, resina, recte scribi notat Lefeb. male rem, ex Arabia adlatam, a Celtis repetens. Servius ad Virg. Ge. I, 57; a glebis tunsis, quibuscum tus de arboribus fluens coalescat, sed melius alii a tusis granis tus dictum putant. 30. nullæ e. s. vota D. utique corrigendum censebat N. Heins. contra sentiente Drak. quo judice mens poetæ est, in hoc templo simulacrum Herc. non nosci ejusque effigiem non exstare. Vid. not.

In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu. Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras, 35 Janitor, æterno tum primum tractus ab antro, Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas.

32. In foribus templi labores Herculis (Thebani) expressi, non vero pictis tabulis, ut VI, 653 sqq. sed cælatura, vel sculptorio et anaglypho opere (en bas relief) quod ex v. 34 intelligitur, et ex Philostr. l.c. nisi quod hic in ara et columnis τὰ δώδεκα Ἡρακλέους ἐργα ἐκτετυπῶσθαι λίθου ὄντα, memorat: quæ Silius, Maronis vestigia premens, ad fores templi transtulit, quæ ita olim ornari solebant. Drakenb. laudat Cic. Verr. IV, 56; Val. Fl. V, 417; Claud. Cons. Hon. VI, 44; Ovid. Met. II, 4; Prop. II, xxiii, 2. Cf. Heyne Exc. XV, ad Virg. Æn. I, 453 sq.; et Not. ad Ge. III, 26 sq; et Æn. VI, 20 sq. Posteriorem locum poeta noster etiam in eo expressit, quod otium fecit Hannibali ad argumentum sculpturæ perlustrandum, misso Bostare, qui oraculum consuleret, quemadmodum Æneas interea Achaten ablegaverat ad Sibyllam adducendam. Qua occasione utitur ad narrationem de sacris Herculis rebusque ab eo gestis, quæ alioquin ab h.l. aliena videri possit, carmini suo intexendam. Præterea ad Virgilii ductum sculpturæ argumentum divisisse videtur. Nam in unis forium valvis expressa, puto, hydra Lernæa, leo Nemeæus et Cerberus, v. 32... 37. Juxta vero, h. in alteris valvis (contra ap. Virg. Æn. VI, 23; et Val. Fl. I, 137), reliqua v. 38... 44. Facile autem adparet, Silium non nisi sex Herculis labores, ἄθλους, recensuisse, et pugnas cum Antæo, Centauris et Acheloo ad alias res ab eo gestas spectare. Quis vero poetam ad ejusmodi subtilitatem exiget? 32. Cf. ad II, 158; et de ipso mytho Cl. Herman. Mythol. Homeri et Hes. p 75. 33. leo Cleonæus, vulgo Νέμεος, vel Νεμεαῖος: nam Cleone, seu Cleonæ, Κλεωναὶ, op. Argol. non longe a silva Nemea aberat. 34. hiatus, χάσμα ὀδόντων Anacr. II, 4. --patulus, ut Nemeæus magnus hiatus ap. Lucret. V, 24: cf. Burm. ad Val. Fl. I, 34; et Drak. ad h.l. qui patulum dici monet ob guttur elisum, non ob malas divulsas, quod Marsus putabat. 35. De Cerbero, et descensu H. ad inferos vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 12. p. 428 sqq.; et Herman. Mythol. Homeri et Hes. p. 147 et 404. Ipsa verba Silius mutuatus est a Virg. Æn. VI, 395, 400, 401; et VIII, 296, quod a lectione sollicitanda VV. DD. revocare debebat. Sed vid. V.L. 37. Megæra pro Furiis. --metuit catenas præclare ad vim Herculis declarandam.

33. nixuque h.c. magno conamine, Nut. et al. Male! Ora nexu, ἅμμασι, elisa, more Herculis, cujus præcipua vis in brachiis erat, quibus arte adductis leonem ab eo elisum fuisse (ἀγχθῆναι), omnes fere numi et poetæ declarant. Conf. Drak. ad h.l. et Heyne ad Apollod. p. 342; sed de vi et usu verbi elidere Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 60, et voc. nexus Gronov. Diatr. Stat. c. 25; Gesn. et Burm. ad Quintil. II, viii, 13, et c. 12 pr. 34. cælantur pro celantur recte emend. Bentl. et N. Heins. 35. Ast, Stygias, etc. conj. Burm. et mox inferno tum primum abstractus N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. VII, 413. Sed æternum antrum est, quod jam Drak. col. IX, 118; XIII, 611, et XVII, 471, docuit, unde numquam abstrahendus erat, ubi æternum manere debebat.

Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos Æripedis ramos superantia cornua cervi. Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus 40 Matre super, stratique genus deforme bimembres Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan. Inter quæ fulget sacratis ignibus Œte, Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ.

38. Equi Thraces, h.e. Diomedis, Thraciæ regis, ἀνδροφάγοι. Vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 8, p. 370 sqq. --pestis E. aper in Erymantho, monte Arcadiæ. Vid. Heyne l.c. p. 350; pestis, ut p. Lernæa, Nemeæa, πῆμ᾽ ἀνθρώποις ap. Hesiod. Theog. v. 329. cf. ad I, 174. [“ad I, 174”: in Not.] 39. cervus, vel cerva Cerynitis a poetis fingitur χρυσόκερως, vel quia Dianæ sacra fuit et omnia divina sunt aurea, vel propter summam cornuum pulchritudinem; eadem æripes, χαλκόπους, ob præcipuum robur et velocitatem pedum. Vid. Diodor. IV, 13; Qu. Calab. VI, 223; Heyne ad Virg. Æn. VI, 803; et ad Apollod. II, 5, 3, p. 348 sqq. 40. Intell. Antæus, cujus regia Irasa ad Tritonidem paludem in Cyrenaica fuit, quique hospites ad luctam provocasse, et tactu terræ, matris suæ, novas vires collegisse dicitur. Vid. Heyne ad Apollod. II, v, 11, p. 417 seq.; et ad Pind. Pyth. IX, 185. 41. De Centauris, qui poetis bimembres, biformes, semiferi, semihomines, διφυεῖς, vocantur, et de Herculis pugna cum iis, res nota vel ex Ovid. Met. XII, 198 sq. vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 674; VIII, 293; ad Apollod. p. 351... 9; et ad Pind. Pyth. II, 41. 42. amnis Acarnan, Achelous, fl. Acarnaniæ, quam ab Ætolia dividit. De ejus lucta cum Hercule vid. Ovid. Met. IX, 8 sq. Herman. Myth. Lyricor. p. 288 sqq. Heyne ad Apollod., p. 461; et Antiquarische Aufsätze P. I. De cornibus fluviorum, quæ originem locumque huic fabulæ dederunt vide ad I, 415. --frontem minor græce dicitur, qui alterum cornu amisit et frontem habet truncam. N. Heins. et Drak. contulere Juven. Sat. VIII, 4, Curios jam dimidios, numerosque minorem Corvinum, et Lucan. II, 717, Rapta puppe minor subducta est montibus Argo. Add. Val. Fl. I, 582, Nec scopulos, aut antra minor tellus. --nunc, post Herculis luctam, quum antea, ut taurus et ut deus fluvii, duo cornua haberet. Sic de eadem re Val. Fl. I, 36, ambobus jam cornua fracta juvencis. 43. Œte, Οἴτη, mons Thessaliæ, Herculis rogo nobilitatus. Vid. Heyne ad Apollod. II, 7, 7, p. 480... 6. --sacratis ignibus, fulmine, quo Hercules raptus et inter Deos relatus est. (Nam in inferis est ejus Εἴδωλον, αὐτὸς δὲ μετ᾽ ἀθανάτοισι θεοῖσι Τέρπεται ἐν θαλίῃς, ut utar verbis Homer. Od. λ, 601.) Cf. Soph. Philoct. 1427. Apollod. l.c. et Diodor. IV, 38 et 39, ubi vid. Wessel.

39. cervi Col. Ox. R. 2, 3; Parm. Med. unde cum Lefeb. recepi. Sic et ap. Hygin. Fab. 30; Plaut. in Persa I, i, 3; Martial. IX, 101, et alios, quos laudat Drak., qui tamen vulgatum cervæ retinuit, cui favent Virg. Æ. VI, 803, et quos excitavit Muncker. ad Hygin. l.c. Nec negari potest, verba ἡ ἔλαφος, ἡ ἵππος, ἡ πάρδαλις, τίγρις, κύων, ἄρκτος, ut cerva, bos, canis, equa, panthera, tigris, leo, promiscue de utroque sexu usurpari, et Græcos certe sæpius femin. genere uti. Vid. Muncker. l.c. Heyne ad Virg. Ge. I, 59; Burm. ad Val. Fl. VI, 70, 71, 347; Græv. et Spanh. ad Callim. H. in Dian. 102; Ernesti ad Hom. Il. υ, 221 et ad Callim. in Lav. Pall. v. 2; Spanh. de V. et P. N. p. 163 seq. et Drak. ad h.l. qui posterior ita quoque factum monet, ut alii Herculem Geryonis boves masculos, alii feminas ex Hispania abduxisse, (vid. ad VI, 629, et Cerda ad Virg. Æ. VIII, 203) et alii eum equis, alii equabus suis Diomeden objecisse tradiderint. Vid. Heins. ad Ovid. Epist. IX, 68, et Met. IX, 194. Hinc et cornua cervæ facile defendi possunt, etsi cornigeras cervas inveniri negarunt jam olim Aristot. hist. anim. IV, extr. et alii, quibus suffragantur Swart. Analect. I, 2; Bochart. Hieroz. III, 17, et Salmas. Exerc. Plin. p. 157; sed reclamant Græv. et Spanhem. l.c. Schol. ad Eurip. Herc. fur. 375; Scalig. de re poet. III, 4 et 9; Wessel. ad Diodor. p. 258, 72; conf. Heyne ad Apollod. p. 349. Omnino in talibus non argutandum, neque poeta ad physicorum subtilitatem exigendus est. 42. Vulgo male legitur, frontemque timet minor omnis A., quæ verba Cell. ad Acheloum cujus frontem parvuli Acarnanum timuerint, referebat: Dausq. autem. cujus nugis Barth. temere subscribit, ad Abantas ὀπισθοκόπους, qui postea in Ætoliam translati et Acarnanes dicti fuerint. Vid. Hom. Il. β, 542; Plut. Thes. p. 2; Strab. X, p. 714, A. frontemque minor nunc omnis A. Col. f. timet nunc omnis A. Oxon. f. illinc (ab altera parte) minor amnis A. conj. Bentl. non improb. Drak. f. minor truncam amnis A. indubitate scribendum videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Sabini Epist. III, 91; quod recepere Drak. et Lefeb. Nec dissimulo, literas am in truncam facile excidere potuisse, quia et eliduntur, et in initio sq. voc. repetuntur. Sed non adsequor, cur respuamus τὸ nunc, quod non modo optimorum libb. auctoritate firmatur, sed minus quoque languet, quam truncam, cujus vis et notio voce minor satis declaratur. Itaque revocavi lectionem c. Col., nisi quod pro omnis reposui amnis, cui medelæ, per se satis obviæ, boni etiam libri favent.

Postquam oculos varia inplevit virtutis imago, 45 Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi Injectum terris subitum mare, nullaque circa Litora, et infuso stagnantes æquore campos. Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris, Atque imo freta contorquet Neptunia fundo, 50 Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.

45. Vide, quo studio poeta ornatum sectetur. Postquam Hannibal res præclaras, ab Hercule gestas, in foribus templi expressas viderat, æstus marinos contemplabatur, et miraculo rei stupebat; ut Syphax inf. XVI, 195 seqq. Vss. 46... 54 adcessus, et v. 55 sq. recessus sc. defluxus maris describitur. --inplevit, ad satietatem delectavit. 46. molem profundi (τοῦ βάθους) pro aquarum inmani copia nova phrasi dictum videbatur Barth. Adv. XXI, 15. Sed quamvis non modo magnitudinem et difficultatem, sed copiam quoque poetis molem dici, vel tironibus nota res est. Vid. Ind. 49... 50. Cfr. Virg. Æn. II, 419. 49. cæruleis antris, ut mox imo fundo et cæcos (reconditos, profundos) fontes. 51. Proruptum pelagus, vide Heinsium ad Claudian. de laud. Stiliconis, II, 462; Heyne ad Virgilium, Æneid. I, 246, in V.L.; et Exc. VII; Burmann. ad Valerium Flaccum, IV, 507.

45. variæ malebat N. Heins. frustra. 47. Injectum Col. Tell. et omnes fere edd. Inventum Put. Innectum Parm. Invectum Ox. quod præter Barth. prob. N. Heins., qui et Ingestum legi posse monet. 51. Proruptum, non Præruptum. Col. 52. Oceanus scripti et editi ante Marsum, qui primus dedit Oceani, in quo adquiescit Lefeb.

Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti, Luctantur terris tumefactum inponere pontum. Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu, 55 Ac ratis erepto campis deserta profundo, Et fusi transtris exspectant æquora nautæ.

53. sævo tridenti, ut ap. Virg. Æn. I, 138, ubi vid. Heyne. --tridenti sc. Neptuni, quamvis et Nereo tribuitur a Virg. Æn. II, 418. 55. æstu, fluctibus. --tracto, retracto, rejecto. Virg. Æn. X, 307, retrahitque pedem simul unda relabens. 56. ratis et nautæ exspectant æquora, æstum maris, quo a terra continente repellantur. --deserta, relicta in campis, litore, terra erepto p. recessu maris.

55. fractoque corrig. N. Heins. ad h.l. ad Val. Fl. VII, 583, et ad Ovid. Met. XI, 729. Tacite id receptum a Lefeb., nec displicuisse videtur Draken. qui multis certe exemplis ostendit, undam, fluctus, æstum, mare frangi, quum impetus eorum litore, scopulis, aliove impedimento retundatur. Plura qui desiderat, consulat Burm. ad Val. Fl. III, 36, ad Ovid. Epist. VII, 69, et ad Petron. c. 123. Enimvero mare non ad scopulos, vel litora frangi solet, quum sponte in recessu post æstum relabitur et residet, sed quum intumescit. Quare si quid mutandum, stratoque potius legerem. Sterni, ut στορεῖσθαι et καταστορεῖσται, dicitur mare planum et tranquillum, quod prius intumuerat. Vid. Heyne ad Virg. Ecl. IX, 57, et Æn. V, 763. Possis etiam tractutque r. æstus refingere, ut tractus undarum ap. Lucan. III, 551; V, 565; X, 257; et flammarum ap. Virg. Ge. I, 367; Lucret. II, 207, al. Sed vid. not. 56. Stat ratis conj. N. Heins. et Gron. Obss. IV, 17. quod iterum, lectore non admonito. recepit Lefeb. nec intercederem, nisi a vulg. lect. nimis recederet et hæc utique ferri posset. 57. Et fusi, quod Dausq. jam divinaverat. Col. et Ox. Vulgo Effusi. Sed Et fusis in transtris, h. sedentes, seu jacentes, a manu ipsius Silii fuisse putabat N. Heins., quod impense adridebat Drak. coll. VII, 303, et Virg. Æn. I, 214. Plura exempla vid. ap. Heins. ad Claud. bell. Gild. 327; Burm. ad Val. Fl. I, 252, et ad Petron. c. 130. Sed nostra forte lectio eodem modo explicari potest.

Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis, Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys. 60

58. Causam æstus, vel fluxus et refluxus maris, jam olim ante Cartesium quidam, v.c. Pytheas Massiliensis ap. Plut. de plac. philos. III, 17, a sole, sed plerique rectius a luna repetebant; quorum sententiam firmarunt potissimum Newton. philos. nat. princip. mathem. quique hunc excerpsit Edm. Halley in the true theory of the tides, in the philos. Transact. N. 226, art. 2. Cf. Recueil des pièces qui ont remporté le prix à l’Acad. roy. des Sciences, T. IV; VV. DD. ad Virg. Georg. II, 479; Strab. III, p. 117 sq. loc. class. Plin. II, 97 (ubi vid. Intpp.), et, quos Drak. laudat, Mand. II, 90; Claud. Cons. Hon. VI, 499; in Paneg. Mall. Theod. v. 107; Sidon. Apoll. XXII, 107; et, qui plures causas jungunt, Lucan. I, 412 sq., et Mela III, 1. --Cymothoes (Nereidis ap. Virg. Æn. I, 144. al.), regna, h.e. mare. --vagæ vid. Broukh., et Heyne ad Tibull. I, 3, 39; et II, 6, 38. --labores pelagi, eleganter pro æstu et recessu maris. 59. bigis, vid. Heyne Exe. II, ad Virg. Æn. II. 60. reciproca T. ut revoluta ap. Claud. in Ruf. I, 132.

60. Tethys, Τηθὺς, priscæ edd. Vulgo Thetis, et Lefeb. Thetys, claudicante versu. Draken. laudat Bentl. et Davis. ad Cæs. b. G. III, 12, et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 74. Tethys ut XVII, 244 et al. pro mari, ut Thetis, etsi Deæ sunt diversæ.

Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant. Curarum prima exercet, subducere bello Consortem thalami, parvumque sub ubere natum. Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo Inbuerat conjux, memorique tenebat amore. 65 At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti, Bissenos lunæ nondum compleverat orbes.

[61.] fatigant vid. ad I, 63 et V.L. 62. Dulcissimi versus, qui amorem conjugalem et parentis adfectum spirant. Juvenes harum deliciarum studiosi comparent Hom. Il. ζ, 394 sq. inpr. v. 440 sq., et 474 sq. Lucan. V, 722 sq. Virg. Æn. XII, 435 sq. ubi vid. Heyne. Scalig. Poet. V, 16. 63. parvum sub ubere natum, ὑπομάζιον, ut IX, 71. Virg. Æn. V, 285. Stat. Th. III, 683; al. Drak. 64. Conf. XVII, 73, ubi Drak. monet, amorem primum majorem acrioremque putari secundo. 65. memori amore, ut memori ira XIII, 71, ubi Drak. laudat Ovid. Epist. XXI, 9; et Met. XII, 583; Liv. IX, 29; et Virg. Æn. I, 4, ubi vid. Heyne.

61, 62. Ita scripti et editi ante Nicandrum, qui in. Junt. primum vulg. lect. protulit, nam multa fatigant Pondera curarum, primum subducere bello, quæ et ipsa suas veneres habet, et latini leporis gustum præ se fert. Sed alteram præferunt Mod. Barth. N. Heins. et Drak. (qui conf. IX, 134; XI, 379; XIII, 468; XVII, 76) quidquid obloquatur Dausq. 66. in ore scripti et editi ante Marsum, qui dedit in ora, idque exposuit, in regione Saguntina. Quod quum metri legibus repugnare videret Nicander, reposuit ad ora, ut vulgo legitur. Male! In ore est coram, prope, in conspectu, v.c. urbis ap. Flor. II, xv, 7; Drak. laudat X, 464, et Senec. de Ben. VII, 19; conf. Heins. ad Claud. Honor. IV, 270, et ad Ovid. Epist. X, 126: more R. 2.

Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis, Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ, Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro, 70 Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas, Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos. Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus, Ingens hic terris crescit labor: ora parentis 75 Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces, Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.

69 sqq. Cf. Val. Fl. I, 267 sq. amplior sis patrio decore, major patre tuo claro: πατρὸς πολλὸν ἀμείνων Hom. l.c. v. 479. [“Hom. l.c.” i.e. Il. ζ: vid. ad 62 supra] 71. nomina condas, famam pares, ut IV, 37. 73. Cf. I, 110 sq., et IV, 729. --numeret, augurans et timens futura pericula. 75. crescit ut ap. Flor. II, 6. «Scipio, qui in exitium Africæ crescit» Drak. --labor, calamitas, ut πόνος, μόχθος, κόπος: vel qui Romanis multorum laborum et exitii causa, erit ut metus Æneadum, et contra spes Carth. Cf. IV, 815, 816, et ad I, 479. 77. Vagitum gravem, signum futuræ fortitudinis, iracundiæ et fervidi ingenii, unde Felix (terra) quæ tantis sonuit vagitibus dixit Martial. IX, 21, adulator Domitiani. --elementa irarum mearum, prima indicia indolis bellicæ et virtutis paternæ.

72. Quîs scripti et editi ante Marsum, qui primum Qui male intulit: jam gesta timoris Oxon. unde jam justa timoris, h. quæ jam timendi causam habeat, suspic. Barth. Adv. VI, 15, et jam certa t., h. quæ jam noverat, olim sibi timendum esse, N. Heins. qui tamen vulgatum exemplis, a se congestis ad XV, 135, et ad Val. Fl. III, 737, defendi posse recte monet. 75. Ingens hic malis Oxon. teste Barth. l.c. qui inde non male conj. Italis. Nullam in cod. suo discrepantiam scripturæ ex Oxon. notatam vidit N. Heins., qui quidem Ingens Hesperiæ, vel I. hic Teucris legi posse, sed vulgatam quoque bene se habere fatetur, adsent. Draken., qui monet, terras IX, 59; XIII, 790, 893; Val. Fl. I, 631 (ubi vid. Intpp.); Virg. Æ. VI, 870; Sen. Herc. fur. 250, et al. homines dici, in terra viventes, et Hannibalem sperasse, Carthaginem non modo Italiæ, sed et totius terrarum orbis caput a se relictum iri.

Si quis forte Deum tantos inciderit actus, Ut nostro abrumpat leto primordia rerum; Hoc pignus belli, conjux, servare labora! 80 Quumque datum fari, duc per cunabula nostra; Tangat Elissæas palmis puerilibus aras, Et cineri juret patrio Laurentia bella.

78. Drak. laudat Lucan. V, 659, licet ingentes abruperit actus (ut et inf. X, 136) Festinata dies fatis. --Incidere, abscindere, præcidere, impedire, tollere, id. quod abrumpere vs. seq. quo eadem sententia exprimitur. 80. pignus belli, puerum, qui bellum a me inchoatum continuet; Ern. 81. Cf. I, 78 sqq. --duc per cunabula nostra, eum puerum sic forma et institue, ut ego in pueritia institutus sum. 82. Tangat aras, ritu eorum, qui precantur et jurant, ut ap. Virg. Æ. IV, 219; XII, 201; Hor. Od. III, xxiii, 17; Prop. III, xx, 25.

78. tantis inviderit actis conj. Bentl. non improb. Drak. quia Dii VI, 84, 340; VII, 61; XV, 514, et al. nimium felicibus hominum rebus invidere, eorumque fortunam omni conatu abrumpere dicantur. 79. Et non male corrig. Bentl., quod prob. Drak. et tacite recepit Lefeb. nostra maluerit N. Heins. et v. 80 bellis, non male, judice etiam Schmidio, cui tamen pignus belli videtur esse, qui magnorum bellorum futurus est administrator. 82. Vulgo Elisæas, vel Eliseas. Vid. ad I, 81.

Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas, Emicet in Martem, et calcato fœdere victor 85 In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.

84. flore novo, κουριδίῳ ἄνθει, D. Heins. πρὶν σφῶϊν ὑπὸ κροτάφοισιν ἰούλους Ἀνθῆσαι, πυκάσαι τε γένυν εὐανθέϊ λάχνῃ Hom. Od. λ, 318; conf. ad I, 61. 85. Emicet, inruat, in Martem, ut XV, 158; XVI, 524. --calcato fœdere ut ap. Stat. Th. III, 208. Calcare, ut πατεῖν pro ὑπερβαίνειν. D. Heins. Tum calcare fœdus, ut ὑπερβασίῃ ὅρκια δηλειν dixit Hom. Il. γ, 107; et, κατὰ δ᾽ ὅρκια πιστὰ πάτησαν, Il. δ, 157. Sed verbum calcare notionem potius spernendi exprimit, et nostra dictio petita est a victoris more, quo contemtus et insultationis causa collum, vel pectus et caput devictorum olim calcabat, λὰξ ἐν στήθεσι βαίνων Il. ν, 618; de quo copiose disputavit Barth. ad Stat. Th. II, 713. Ἐχθροῖσιν αὐτοῦ ζῶντ᾽ ἐπεμβῆναι ποδὶ, et οὐ γὰρ θανόντι και προσεμβῆναι σε χρὴ dixit Sophocl. in Electra et Ajace. Hinc πατεῖν pro καταφρονεῖν v.c. ap. Anacr. XLVI, 6, Σοφίη, Τρόπος πατεῖται, et ap. Aristophan. Equit., p. 596, Βουλὴν πατήσεις καὶ στρατηγοὺς κλαστήσεις, cf. ad VI, 414 et 550. 86. tumulum inanem sc. honararium, cenotaphium, ut ap. Tac. Ann. II, 7; Virg. Æn. VI, 380, 506; et Suet. Claud. I; conf. XV, 807.

86. dedicet omnino scribendum censebat N. Heins. coll. vet epigr. ap. Trebell. Pollion. in vita Aureoli (pontem Aureoli dedicat et tumulum) et Gruter. Inscr. p. 931. Sed Drak. putat, vulgata lect. non male exprimi jactantiam Hannibalis, qui in Capitolio locum, quasi ad se pertineat et injuste a Romanis possideatur, sibi vindicari velit, ut in eo sepeliatur: proprie enim vindicari a nobis ea, quæ nostra sint, sed quorum possessione exciderimus.

Tu vero, tanti felix quam gloria partus Exspectat, veneranda fide, discede periclis Incerti Martis, durosque relinque labores: Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo 90 Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca, Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes. Quod si promissum vertat Fortuna favorem, Lævaque sit cœptis, te longa stare senecta Ævumque extendisse velim: tua justior ætas, 95 Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.»

88. fide Drak. et Lefeb. non male adcipiunt pro fidei, ut segnitie IX, 6; cf. II, 409, IV, 574, XVI, 249, et de ipso archaismo VV. DD. ad Hor. Od. III, 7, 4; et Sat. I, 3, 95, ad Virg. Ge. I, 208; Gell. IX, 14; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 341. 90. subposta cælo Saxa; Alpes tam altæ, ut cælum ferre videantur. Cf. I, 202; XI, 136, 217; XII, 73. 91. Alcidæ noverca, Junone, conf. ad II, 356. 93. Similis color orationis ap. Virg. Æn. IX, 211 sq. 94. Lævus, ut sinister et σκαιὸς, adversus; cf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 7; Burm. et Heins. ad Val. Fl. I, 370, IV, 540. --stare vid. ad II, 639, in V.L. 95. justior, ut δίκαιος pro ἄξιος, D. Heins, tua vita dignior ætas, Virg. Æn. IX, 212. 96. cui fila ducant Ultra me, longiora meis, h.e. cui longiorem, quam mihi, vitam dent. --Sorores, Parcæ, inproperæ, tardæ in filo rumpendo, ut Sorores pigræ ap. Stat. Silv. II, 3, 21; ex emendat. Heinsii, quem vid. ad Ovid. Met. IV, 470, Drak.

94. longæ instare senectæ conj. N. Heins.

Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce Castalii, cui materno de nomine dicta Castulo Phœbei servat cognomina vatis, Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes: 100

97 sqq. Imilce nata Castulone, (Liv. XXIV, 41), urbe Punico bello clarissima, (vid. Liv. XXIII, 19, 20), in finibus Hispaniæ Bæt. et Tarrac. ad ripas Bætis sita, hod. forte Cazlona, vel Cazorla. Poeta in gratiam uxoris tanti viri, vel veterem aliquam famam secutus, vel sola nominum similitudine ductus, tradit, Castalium quemdam Cirrhæum h. ex Phocide (ubi Cirrha urbs Delphis vicina, et Castalius fons, Musis sacer in Parnassi radicibus, est) vel, si Marianæ II, 9, fides habenda, Cirrhæum Castalium, h.e. Phocensem, oppidum illud condidisse, et Castulone matris nomine Castulonem (quæ inde inf. v. 391 Parnassia vocatur) adpellasse, ibique Milichum, Satyri et Myrices Nymphæ filium, unum ex Imilces majoribus, regnasse: quod etiam a Dausq. laudatus Mariana I, 12, memorat. Cellarius Geogr. ant. II, 1, p. 124, hæc notat: «Castulo sive vera Phocensium colonia fuit, sive fictum ita est a poetis; quod tamen non ratione caret. Nam ut Lud. Nonius c. 64 tradit, mons urbis bivertex est, ut Parnassus: ab uno latere tenuis scaturigo, non impar Castalio fonti: etiam numismata ibi reperta, quæ alatum Pegasum referebant. Sed lusum ita esse, vera nominis origo, a Bocharto tradita, ostendit, quippe a crepidine fluvii (Arab. קשטלת) derivat, et ex Strab. confirmat, qui Bætim ad hanc urbem propter ῥάχεις ὀρῶν rupes amni imminentes, negat esse navigabilem.»

99. Pro vatis forte leg. fontis, vel nati, ut intelligatur Castalius fons, vel, unde huic nomen inditum tradunt Probus ad Virg. Ge. III, 293 et alii, Castalius, Apollonis f.

Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos, Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen, Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice, Milichus indigenis late regnarat in oris, Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem. 105 Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, Barbarica paulum vitiato nomine lingua.

101. Bacchum in expeditionibus suis in Hispaniam quoque venisse, ibique a Luso, comite ejus, Lusitaniam, ut a Pane Hispaniam, nomen adcepisse, memorant Marian. VI, p. 203; Sosthenes ap. Plut. de flumin. p. 1159; et Varro ap. Plin. III, 1; cf. Diodor. III, 62; et Voss. Theol. gent. I, 33. 102. armata thyrso et hasta, conf. Ovid. Met. VI, 592 sqq. 105. Vid. ad I, 407 et 415. 106. Hinc. ὅθεν, h.e. ἀφ᾽ οὗ, vid. ad I, 283, in Var. Lect. 107. vitiato nomine, ut infra, v. 366 violato.

103. Leg. f. Lascivo et genitus. 104. Milichus scripti, prob. etiam Dausq. quoniam idem nomen ap. Tac. Ann. XV, 54, 55, 71, et Martial. II, 63 occurrat, idemque vocis origo (Μείλιχος) prope flagitet. Vulgo Milicus, ut ap. Marian. I, 12.

Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: «Mene, oblite tua nostram pendere salute, Abnuis inceptis comitem? sic fœdera nota 110 Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum Deficiam montes conjux tua? crede vigori Femineo: castum haud superat labor ullus amorem. Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui, Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro. 115

109. Suavissima contentio, cujus exemplum poeta petiit a Virg. Æn. IX, 199 sqq. conf. etiam Lucan. V, 739 sq., 761 sq. Hom. Il. ζ, 407 seq. et inf. VI, 500 sq. 110. Sic fœdera nota Primitiæque tori, sic me ab initio conjugii nostri expertus es, ut credas, me a latere tuo discessuram, utque justa tibi causa sit, cur me deseras? cf. Virgilium, Æn. II, 44, sic notus Ulysses; et Lucan. V, 767 seq. 112. crede vigori, confide audaciæ et viribus meis. 114. Si solam sexus imbecillitatem, non amorem conjugalem et, quos hic dat atque habet, vires respicis. --adspicimur, dijudicor. 115. adnuat, faveat cœptis tuis.

109. salute Col. et Vulgg. salutem. Nihil interest. 111. gelidos ut scandere Col. Ox. Parm. probb. Barth. N. Heins. et Drak. sic scandere Med. et al. Vulgatum gelidosne scandere, Nicandri ingenio procusum, more suo tuetur Dausq. nec deseruit Lefeb. Metri tamen leges ei non adversantur: (vid. ad VII, 618) unde frustra gelidosne escendere conj. Davis. ad Cæs. B. G. VII, 27, prob. Richter. Spec. Obss. crit. p. 74: gelidos ut s. t. Deficiar emend. N. Heins. ad h.l. et gelidos nec s. t. Deficior idem ad Ovid. Epist. V, 150; ubi usum verbi pass. defici pro deficere multis quidem exemplis confirmat, sed defici simpl. sic poni non probavit. 114. fixumque relinqui scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. perperam edidit sexumque relinquis, quod ipsi Dausq. displicuit.

I felix, i numinibus votisque secundis, Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ Conjugis et nati curam servare memento. Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes, Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses, 120 Objectasque caput telis, nec te ulla secundo Eventu satiat virtus: tibi gloria soli Fine caret, credisque viris ignobile letum Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus, Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus. 125 Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque Averte, et serva caput inviolabile Teucris.»

116. Cf. Virg. Æn. VI, 546. 118. memento, μέμνησο, servare pro serva, sed majore cum vi, ut passim ap. Horat. curam servare memento, ita scil. ut non tui tantum, sed nostri quoque causa vitæ tuæ parcas, nec temere periculo te obferas. 120. Quantum tibi metuo, ne quid gravius tibi adcidat, Cell. Male. te scil. tam audacem gloriæque cupidum; nimiam audaciam tuam mentisque fervorem. Conf. v. 146; Δαιμόνιε, φθίσει σε τὸ σὸν μένος, Hom. Il. ζ, 407. 122. gloria, gloriæ cupiditas, conf. Ern. clav. Cic. 123 sq. Cf. I, 59, et XIV, 630 sq., et inf. ad v. 145; ignobile letum, ut mors inhonorata, inhonesta, ingloria, turpis, ignava, cujus contr. pulchra, honesta, honora, egregia, speciosa, quæ manu viri fortis infertur; vid. Ind. et Drak. ad IV, 607. Sic et ignobilis, inglorius, δυσκλεὴς dicitur, qui ruri, vel in otio et pace vitam agit, Homer. Il. ι, 22. Virg. Ge. II, 486; IV, 564, et Æn. X, 52. Ὁ μέγας δὲ κίνδυνος ἄναλκιν οὐ φῶτα λαμβάνει. Θανεῖν δ᾽ οἷσιν ἀνάγκα, τί κέ τις ἀνώνυμον γῆρας ἐν σκότῳ Καθήμενος ἕψοι μάταν, ἁπάντων καλῶν ἄμμορος; Pind. Olympic. I, 129 sq. 125. se tibi, suam virtutem tuæ, conferat, vel, ut componat, tecum pugnet, ut ap. Virg. Æn. X, 735. 126. nefas ἐναργῶς pro opprobrio, ut prohibete nefas ap. Virg. Æn. 197. 127. inviolabile Teucris (h. Romanis) junge et cf. ad V, 602.

121. nec ulla R. 3; Parm. Med. non ulla Put. 125. conferet Ox. et. Put. 126. Sed tu, Bele, oro, genitor, miserere coll. I, 73; III, 650; VIII, 31, et Virg. Æn. I, 626 corrig. Bentl. ad Hor. Od. I, xxxv, 29; ubi vulgatam lect. inter meras nugas refert, quærens, ex qua uxore, vel amica Mars bella genuerit? Sed genitor, vel pater sæpius etiam dicitur vel auctor, vel præses alicujus rei, quam amore et cura quasi paterna complectitur, unde patris instar colendus est. Sic Jupiter deorum hominumque pater, Augustus pater patriæ, Romulus Romanæ pater urbis, Ovid. Fast. III, 72; Æolus ventorum pater Hor. Od. I, iii, 3; Neptunus genitor profundi Ovid. Metam. XI, 202; Mars νίκης εὐπολέμοιο πατὴρ Hom. η, in Mart. v. 4. Ita et genitor fraudum inf. XIII, 738: g. vitiorum Plin. XV, 4; conf. ad I, 606, et Burm. ad Virg. Æn, I, 155. Schmidio bellorum genitor est, qui bella ex bellis serit, hisque solis delectatur.

Jamque adeo egressi steterant in litore primo, Et promota ratis, pendentibus arbore nautis, Aptabat sensim pulsanti carbasa vento; 130 Quum, lenire metus properans, ægramque levare Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus: «Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux! Et pace et bello cunctis stat terminus ævi, Extremumque diem primus tulit: ire per ora 135 Nomen in æternum paucis mens ignea donat, Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris.

129. ratis (proprie nautæ) pandebat vela vento inflanda. 132. Adtonitis, quæ mentem uxoris adtonitam, sollicitam faciebant, ut apud Virg. Æn. VI, 53, Adtonitæ magna ora domus, ubi vid. Heyne. Sic sollicito labori inf. v. 161, ubi vid. not. Quoad sensum, ad mentem quoque referri potest. 133. Hæc expressa ex Hom. Il. ζ, 486, sq. et Virg. Æn. XII, 72 sq., ubi vid. Heyne. 134. Silius variavit Maroniana Æn. VI, 128 sq. et V, 467 sqq. --stat pro est. Vid. ad v. 94. 135. Extremumque diem primus tulit, ut Primus dies dedit extremum ap. Sen. Œd. v. 988. Drak. Cf. ad II, 224. Schmidius male exponit: extremus dies sc. finis belli qualis sit futurus, primo die est significatum. Hannibal potius h.l. propositum consiliumque suum tuetur brevitate vitæ, qua ad materiam gloriæ mature quærendam incitemur. --ire per ora v. ad II, 511. 136. mens ignea, ut ardens virtus ap. Virg. Æ. VI, 130; et ignea virtus ap. Lucan. IX, 7. Conf. VI, 209, donat, al. dat, ut v. 597.

129. pandentibus, vel tendentibus, sc. carbasa, in mentem veniebat. N. Heins. quod languet, quoniam hæc idea jam verbis aptabat c. exprimitur. Idem tamen monebat, vulgatam pendentibus arbore, h. a malo, loco Lucani II, 697, firmari. 134. æque pro ævi suspicit N. Heinsius. 135. ille per ora duo codd. teste Dausq. ire per auras corrig. Modius. Male.

An Romana juga, et famulas Carthaginis arces Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra 140 Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?

138. juga, jugum servitutis, a Romanis nobis inpositum. --famulas cf. ad I, 74. 139. manes et genitor, h. manes genitoris mei. 140. aræ atque horrida sacra cf. I, 81 seqq., et ad II, 426 sqq. 141. «Vitæ summa brevis spem nos vetat inchoare longam,» Horat. Od. I, 4, 22. --mutabilis horæ, temporis modo felicis, modo infausti. 142. Prolatare diem ut ap. Sallust. Cat. 43 ubi vid. Corte. --Sedere ut καθῆσθαι ap. Hom. Il. ω, 403; et al. pro negligentem, ignavum, otiosum esse, obscuram agere vitam. Vid. Ind. et Ern. clav. Cic. 144. decora alta, gloriam magnam et præclaram, ut ap. Virg. Æn. X, 737, 875.

143. sum R. 2, non improb. Lefeb. ut, qui sim, ne sciat omnis conj. N. Heins. Tum ut ne pro ut non, vel simpl. ne, ut passim ap. Cic. et alios. Vid. Gronov. a Draken. laud. ad Cic. Ep. ad Qu. fratrem I, 1.

Quantum etenim distant a morte silentia vitæ? 145 Nec tamen incautos laudum exhorresce furores: Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo. Te quoque magna manent suscepti præmia belli: Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis, 150 Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.»

145. silentia vitæ, ut mutum ævum v. 579, vita obscura et ignobilis, vel hominis otiosi, qui latet et nihil memorabile agit, qui vitam silentio peragit (Sallust. Cat. pr.), vel in tenebris trahit (Virg. Æn. II, 92); ut. vitæ tenebræ inf. XV, 70. Comparant Hor. ad Od. IV, 9, 29. «Paullum sepultæ distat inertiæ Celata virtus,» et Claud. Cons. Hon. IV, 222. «Vile latens virtus: quid enim submersa tenebris Proderit obscuro?» cf. ad v. 123. 146. laudum furores vid. ad I, 32. 147. Et nobis est lucis honos, τιμη etiam ego non vile vitæ pretium statuo, non sperno eam. Refellit verba uxoris v. 119 sq. 149 sqq. Nihil aptius dici poterat ad animum muliebrem movendum, ejusque dolorem mitigandum. Nec tamen minus placent verba Hectoris apud Homerum, Il. ζ, 454 sq. ubi metu captivitatis uxorem flectere studet. 150. Dare se alicui, sc. faciles dicuntur, qui ad ejus voluntatem se adcommodant, eique vel omni officiorum genere grati esse student, vel favent. Cf. Heins. ad Ov. Epist XVI, 161; et Gronov. Diatr. Stat. c. 20. --Italia triplici modo designatur, respectu ad Trojanam Romanorum originem habito.

146. Nec tamen, non Ne tamen, Col. et Oxon. 147. Est nobis, est lucis honos, tamquam ἐνεργητικώτερον, malebat Dausq.

Dumque ea permixtis inter se fletibus orant, Confisus pelago celsa de puppe magister Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito. Hærent intenti vultus, et litora servant, 155 Donec, iter liquidum volucri rapiente carina, Consumsit visus pontus, tellusque recessit.

156. iter liquidum, ὑγρὰ κέλευθα θαλάσσης. --rapiente vid. ad I, 569. 157. Consumsit pontus visus, forte ademit adspectum; consumere vocem dixit Tac. Hist. I, 42; vel finiit conspectum amantium, ut IX, 47; et XV, 411. Sed vid. V.L.

157. Ita scripti, quorum lectionem tuentur N. Heins., Gronov. Diatr. Stat. c. 40, et Draken. cujus verba sunt: Pontus visum consumit, quum in medium mare provecti nautæ nil nisi undas undique cernunt, postquam terra jam ex oculis evanuit: (conf. not. ad v. 538) recedere autem terra dicitur, a qua recedimus, ut ap. Virg. Æn. III, 72; Ovid. Metam. XI, 466; Val. Fl. II, 8; Stat. Th. I, 550. Sic et diffugere et discedere maria dixit Val. Fl. IV, 655: tellus transit, quam nos transimus, id. II, 431; V, 121; conf. Gronov. ad Senec. Med. 164. Ita Drak. qui ad XV, 215, observat, eodem modo passim dici rem adtolli et crescere, quo propius eam accedamus, et decrescere (v.c. ap. Claud. R. Pros. I, 190) quo quis longius decedat. Vulgo male h.l. legitur, C. visus, tellus pontusque r. quod misere torsit Barth. Adv. VI, 15; ubi postremo ad conj. tellus pone usque recessit, confugit.

At Pœnus belli curis avertere amorem Adparat, et repetit properato mœnia gressu. Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu, 160 Tandem sollicito cessit vis dura labori, Belligeramque datur somno componere mentem.

159. mœnia putant esse Carthaginem Novam; nec ignoro, eo Hannibalem, Sagunto capta, in hiberna concessisse, et, quum Gades profectus Herculi vota exsolvisset, rediisse, teste Liv. XXI, 21 et 22. Sed quoniam nulla hujus urbis ante mentio facta est, crediderim potius, eum a litore post discessum conjugis, mœnia Gadium repetiisse; cf. ad v. 3. 161. vis dura cessit labori, ab eo victa et fatigata est; Withof. coll. v. 549.

161. Sensum h.l. non perspexere N. Heins. et Drak. Itaque ille emend. solliciti cessit vix cura laboris; hic vero solliciti c. vis dura laboris, h.e. durus labor, qui sollicitudinem ei creabat, vel etiam solliciti c. vix cura sopori, ut ap. Stat. Th. VI, 237, seris vix cessit cura tenebris. Sed nulla mutatione opus. Sententia h.l. est: Hannibal (cujus singularis constantia in laboribus cujuscumque generis ferendis sup. I, 242, et al. laudatur) tandem curis ærumnisque belli defessus, somno obprimebatur. Vis dura, pertinax et indurata ad laborem (vid. not. ad I, 558) labori cessit, succubuit, ut εἴκειν μαργοσύνῃ dixit Apollon. III, 795: εἴκειν κακοῖς Æschyl. Prom. 320; cedere malis Virg. Æn. VI, 95, et alia, quæ vid. ap. Burm. ad Quintil. Declam. VI, 16; labori sollicito, curis belli, quæ animum ejus sollicitum, inquietum reddebant, eum vexabant, cruciabant, ut sollicitus metus dicitur Ovid. Trist. III, 11, 10; amor Virg. Ecl. X, 6 (ubi vid. Heyne); dolor Ovid. Fast. V, 372; opes Hor. Serm. II, vi, 79; curæ Stat. Th. IX, 603: Gr. μέρμερα ἔργα, μέρμερον κακὸν, vel ἔθνος, etc. conf. ad v. 132. Dura est et ab h.l. aliena Marsi ratio: vis dura, vehemens amoris affectus cessit post longam belli cogitationem et studium. Lefeb. hæc adnotat: durus, ut in Virg., h. infatigable, opiniâtre. 165. Vulgo inepte distinguunt labores Præcipitat, consulta viri, segnemque, etc.

Tum pater omnipotens gentem exercere periclis Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra Bellorum meditans, priscosque referre labores, 165 Præcipitat consulta viri; segnemque quietem Terret, et inmissa rumpit formidine somnos. Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram Aligero lapsu portabat jussa parentis.

163. Hoc H. somnium memorant etiam Liv. XXI, 22; Cic. de Div. I, 24; Val. Max. I, 7, ext. 1, et Zonaras: sed partes, quas omnes isti juveni cuidam divina specie tribuunt, Silius sapienter ad Mercurium, Jovis nuntium somniorumque præsidem, transtulit. Videtur etiam ante oculos habuisse Virg. Æn. IV, 222 sq., 258 sq. Conf. tamen Polyb. III, 48, ubi hanc aliasque fabulas, de Hannibalis itinere ejusque difficultate fictas ridet. --Drak. monet, ingeniose a poeta causam reddi, cur Romani, quibus imperium in Pœnos fatis deberetur, initio hujus belli adversissimam experti sint fortunam. Conf. v. 576; et IX, 348. 165. priscos referre labores, bellum Punicum reducere. Ita malim adcipere, quam cum Drak. de calamitate Gallica. 166. Præcipitat consulta viri, stimulat eum ad consilia belli gerendi et incepta strenue exsequenda. 167. formidine, nocturno visu, qui formidinem ei injiciebat. 168. Verba Jovis, quibus Mercurio hoc negotium ab eo injunctum, omittuntur, quæ narrandi brevitas poetam decet. --humentem noctis umbram cf. ad II, 469, in V.L.

Nec mora: mulcentem securo membra sopore 170 Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris: «Turpe duci totam somno consumere noctem, O rector Libyæ; vigili stant bella magistro. Jam maria effusas cernes turbare carinas, Et Latiam toto pubem volitare profundo, 175 Dum lentus cœpti terra cunctaris Ibera.

170. mulcentem sopore, θελγοντα ὑπνῳ. 172. Comparant Hom. Il. β, 24 et 61, Οὐ χρὴ παννύχιον εὕδειν βουληφόρον ἄνδρα. 173. stant, constant, vel nituntur, ut fama bella stant dixit Curt. III, viii, 7; regnum, vel resp. stat concordia, virtute, disciplina, etc. Liv. IV, 40; VIII, 7; XV, 19, al. conf. VII, 743; XVII, 401; Virg. Æn. II, 163; Valer. Flacc. III, 673. --stare omnino dicitur, quidquid durat, vel firmum, stabile, immobile, (ut VIII, 649), constans ac certum est, adeoque observatur, ut cadere, quod infirmum est et violatur v.c. fides VI, 472; Val. Fl. VIII, 249; vultus stans, h.e. constans et immotus, XV, 29; et Lucan. V, 214; voluptas stans (stabilis) et movens Cic. Fin. II, 10, coll. 23; pax Val. Fl. II, 84; ubi vid. Burm. et ad Petron. 3; et Quinctil. Decl. III, 13. Possis etiam τὸ stant exponere, dignitatem et auctoritatem obtinent, rebus prosperis opibusque florent, vigent, ut socio stant castra labore inf. v. 377; conf. Virg. Æn. I, 268; et II, 88; ubi vid. Heyne. --magistro, duce, imperatore, ut magister equitum etc. Cf. N. Heins. et Drak. ad h.l. ad VII, 47; et VIII, 389. 174. maria turbare ut ap. Virg. Æn. IV, 566. 176. lentus cœpti conf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 172.

171. ac monitis, non monitisque, scripti cum Parm. ac Med.

Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus, Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? En age, si quid inest animo par fortibus ausis, Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem: 180 Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum: Victorem ante altæ statuam te mœnia Romæ.»

178. Saguntos, una urbs. --Graia epithet. ornans, vid. ad I, 332. Drak. contra notat, Græca et Græcula Romanis plerumque per contemtum dici, ut XII, 41; et Petron. Sat. c. 46; (ubi vid. Burm.) unde sensus h.l. fit, nullum adhuc decus partum expugnatione Sagunti, urbis Græcæ et inbellis, sed id omne in obsidione Romæ positum esse. 181. Hæc de non respiciendo superstitio in sacris mortuorum inferorumque non ignota est, ut ἀμεταστρεπτεὶ aliquid fieri jubeant, et ad eam adludunt Hom. Od. κ, 527, 528; Virg. Ecl. VIII, 102 (ubi vid. Cerda); Theocr. XXIV, 91 sq. (unde Maronis locus originem cepit) Æschyl. Χοηφόροις v. 97; aptissime autem a Mercurio, qui νεκροπομπὸς est, hæc præsertim in somnis dicuntur; D. Heins. qui plura docte, sed intempestive, ut solebat, et parum apte disputavit. Ceterum idem memorant historici ad v. 163, laudati. ille cum emphasi hic et alibi poni monent Drak. ad. h.l. et ad Liv. I, 24; Heins. ad Virg. Æ. VII, 110; et ad Claud. Cons. Hon. IV, 284; Broukh. ad Tibull. I, 4, 23; ubi tamen vid. Heyne in Obss. --pater ipse Deorum non male conji. Livin. ad verba respexisse veto cf. etiam Ovid. Met. X, 51; et quæ de Loti uxore tradunt libri sacri; Ern. [182.] altæ mœnia Romæ ut ap. Virg. Æn. I, 7.

179. En age, si quid inest animi, par fortibus ausis Fer gressus corrig. Burm. Non male.

Jamque videbatur dextram injectare, graduque Lætantem trahere in Saturnia regna citato; Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras 185 Exterrent sævis a tergo sibila linguis; Ingentique metu Divum præcepta paventi Effluxere viro, et turbatus lumina flectit. Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto Contorta amplexu, tractasque per invia rupes, 190 Ater letifero stridebat turbine serpens.

183. dextram injectare, et trahere modo accusatoris, qui reum in jus rapit; quo Silius respexisse videtur. 184. Saturnia regna ut I, 70; fragor cæli. Conf. v. 196, 197; et Liv. XXI, 22. 188. Effluxere, vid. II, 628. 189. rapiens sc. evellens, evertens arbores. 191. Pulcher versus dilectu verborum. Alter cf. Bentl. ad Hor. Serm. II, 8; extr. stridere vid. ad II, 53; turbine, gyro, vel sonitu.

Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos, Et geminum lapsu sidus circumligat anguis: Inmani tantus fauces diducit hiatu, Adtollensque caput nimbosis montibus æquat. 195

192 sqq. Eadem comparatione ingentis serpentis cum cœlesti angue sc. dracone utuntur etiam, ab aliis jam laudati, Stat. Th. V., 529 seqq.; et Ovid. Met. III, 46 sq. --Arcti non æquæ, h. inæquales magnitudine, ut Arcti diversæ I, 198. Ursa major et minor, inter quas Serpens volvitur; cf. Virg. Ge. I, 244 sq. --perlustrat, vid. ad II, 266. 193. circumligat, alteram Arcton capite, alteram cauda amplectitur: quem poetarum errorem notat Drak. nam propr. non nisi Helices caput cauda tangit, et circa Cynosuram vertitur. --Rationem illam multi poetæ sequuti, v.c. Virg. Ge. I, 124; Ovid. Met. III, 45; et Manil. I, 305; qui adcommodate ad veritatem astronomicam utrasque Arctos a Dracone potius divisas et sejunctas retulerunt; Ern. coll. Ernesti ad Hom. Il. ς, 488. 194, 195. Quam ornate pro, tantus erat hic serpens!

192. non æquis malebat N. Heins. vel non siccas, ut hic serpens cælestem illum magnitudine etiam superare dicatur. Sed vid. not.

Congeminat sonitus rupti violentia cæli, Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit, 200 Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.

196. sonitus, tonitru, (sonitus ex adtritu orbium cælestium ortus) Drak. coll. Prop. II, xiii (al. xvi), 49; ubi vid. Broukh. Sed malim fere interpretari: auget sonitum, a serpente excitatum. --rupti vid. ad I, 135. 197. hiems, ut χειμὼν, tempestas. Cf. Noris. Cenot. Pis. Diss. II, p. 136. --torquet hiemem, ut ap. Virg. Æn. IX, 671; ubi vid. Heyne. 199. Virga, ῥάβδος, Mercurii satis nota vel ex Virg. Æn. IV, 242 sq. Cf. Cl. Hermann. Mythol. Hom. et Hes., p. 128; et Lyricorum, pag. 180. 200. somno, nocte, ut nox pro somno v. 216, et II, 563; ita D. Heins. et Drak. qui præterea monent, hæc verba ad fidem visis et prædictioni adstruendam pertinere, quum somnia matutina vulgo veriora crederentur vespertinis, quorum suspecta fides esset. Vid. quos Drak. laudat, Cic. de Div. I, 28; Horat. Sat. I, x, 33; Ovid. Epist. XIX, 196; Stat. Th. II, 120; et Quint. Cal. I, 133 sq. Adde Broukh. ad Tibull. III, iv, 1... 7; et Eustath. ad Homer. Od. δ, 841. Sed Mercurius soporem potius discussit et lucem somno miscuit, ita ut H. somniantium more cuncta cernere sibi videretur: nam alta nocte, h.e. alto somno obpressi nil vident. --Marsus bene: «quoniam videbat, quamvis esset nox.» Ernesti: «non crepusculum matutinum describitur, verum mihi parenthesis omnis huc redit, non verum et profundum soporem fuisse, in quo omnia obscura sint, sed Deum miscuisse lucem somno, h.e. effecisse, ut, quamvis oculis clausis, lucida omnia adparerent Hannibali, ut fit in somniis.» 201. urgentia, vexantia, infestantia.

196. rupti Col. Vulgo perperam rapti legitur et comma ponitur post æquat. 197. permixtam Col. et Tell. non improb. Drak. Sed permixta Ox. et Put. cum R. 3; Parm. Med. quod exquisitius est, et firmatur locis Virg. Æ. IV, 120, 161; cf. Bentl. ad Hor. Od. IV, i, 24, et Epod. IX, 5. 202. depascat conj. N. Heins. quem vid. ad Claud. Laud. Stil. II, 115. Vulgatum defendit Draken. coll. I, 677; II, 30, 44; confer ad XVI, 681. [“XVI, 681” recte 680]

Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris: «Bella vides optata tibi: te maxima bella, Te strages nemorum, te moto turbida cælo 205 Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur. Quantus per campos populatis montibus actas Contorquet silvas squalenti tergore serpens, Et late humectat terras spumante veneno: 210 Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro Involves bello Italiam, tantoque fragore Eruta convulsis prosternes oppida muris.»

203. Cf Virg. Æn. VIII, 138, 139. --Almum dicitur, quidquid vel alit, vel recreat, adeoque gratum, beneficum, bonum, sanctum et venerabile est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 306; et Tibull. I, x, 67. 207. Idæi generis, cf. ad I, 126. 211. Bellum atrum est horridum (vid. ad IV, 431), vel triste potius et infaustum, ut ater dies, atra cura, formido etc. niger metus Val. Fl. III, 404; ubi vid. Weitz. Cf. Burm. ad Petron. c. 82 et 89. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719. --perdomitis, superatis.

205. moto, non toto, scripti et R. 2, ut XV, 145; conf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 347. 211. decurrens... Involves, non decurres Involvens, Col. et Ox.

His ægrum stimulis liquere Deusque soporque: It membris gelidus sudor; lætoque pavore 215 Promissa evolvit somni, noctemque retractat. Jamque Deum regi Martique sub omine fausto Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro Placatus meritis monitor Cyllenius aris. Extemplo edicit convellere signa, repensque 220 Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.

214. ægrum animo, anxium et sollicitum. --stimulis, visis nocturnis, quibus ad bellum stimulabatur. 215. It membris, per membra, ut per artus ap. Virg. Æ. II, 173. --pavore, δεισιδαιμονίᾳ D. Heins. Sed. conf. Ovid. Metam. X, 287; inf. VI, 572; inpr. XVI, 432; ubi N. Heins. hæc notat: «Videtur pavor esse aliquid medium inter spem metumque: lætum horrorem dixit Stat. Th. I, 493; et lætum pudorem id. Silv. V, iii, 218; qui locus huic illustrando egregie facit: elegans autem descriptio læti hujus pavoris ap. Stat. Th. VI, 392 sq., 802 sq.» Pavebat adhuc propter horrendum visum (v. 198), et lætus erat, quoniam læta omnia eo portendi Deus dixerat. 217. omine, ostento, prodigio. 218. Instaurare honorem ut ap. Virg. Æ. V, 94, cf. Æ. III, 62; IV, 63; VII, 146. --honos, ut τιμὴ dicitur omne id, quo Dii placantur et quod in eorum honorem fit, sacrificium, libatio, etc. conf. Drak. ad VII, 90. Burm. ad Grat. v. 458; ad Petron. Fragm., p. 636; et ad Anthol. vet. lat. T. I, lib. I, Ep. lxiii, 8; Cuper. Obss. II, 3; Broukh. ad Tibull. IV, vi, 1. 221. permixtis dissona linguis propter variarum gentium copias, non quia Pœni bilingues et Migdilibyes, quod Dausq. in mentem venit.

218. Instauratus, non Instauratur, Ox. R. 2, 3; Parm. Med. Ald. 219. Placatus, non Placatur, scripti cum R. 3; Parm. Med.

Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta Excierint populos, tulerintque in regna Latini; Et quas indomitis urbes armarit Iberis, Quasque Parætonio glomerarit litore turmas 225 Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos, Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam Sævior it trucibus tempestas acta procellis; Nec bellum raptis tam dirum mille carinis Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem. 230

222. Catalogus copiarum Hannibalis manifestam prodit imitationem Virg. Æn. VII, 641 sqq.; ubi vid. not. ill. Heynii, quæ paucis mutatis ad h.l. transferri potest. Conf. Liv. XXI, 21 et 22. --Calliope princeps Musarum. 223. Prodere famæ, ut prodere memoriæ. 224. Iberis pro Iberorum, ut mox terris pro terrarum. 225. Parætonius, Παραιτόνιος ap. Strab. lib. ult. sed Παραιτόνιον apud Ptol. IV, 5; Plin. V, 6; al. Libyci Nomi urbs, Hammonia, inter Cyrenaicam et Ægyptum, cum magno portu: unde Parætonius est vel Ægyptius, ut ap. Lucan. X, 9; vel Lybicus, ut h.l. XVII, 450; et V, 356; ubi Syrtis major ita dicitur, etsi inter eam et Parætonium tota Cyrenaica jacet. 226. rerum freni vid. ad I, 144. 227. Conf. Virg. Æn. VII, 222 sqq., et inf. VIII, 618 sqq. --terris mutare jugum, imperium populorum, vel orbis terrarum; Romanis eripere et ad se transferre. 229. raptis in hostem, sc. Trojam, vel raptim collectis, vel denique raptim remorum ventorumque vi actis. --mille carinis ut VIII, 628; XV, 277; et ap. Virg. Æn. II, 198; (ubi vid. Cerda et Heyne), Ovid. Epist. VIII, 26; XIII, 97; et Metam. XII, 6; XIII, 93; Sen. Troad. 27; et Agam. 40; Petron. c., 89; Liv. XLV, 27; Drak. [“VIII, 628” recte VIII, 621]

222. Vulgg. Prodito, quod præter Dausq. tuetur Cell., qui forte non ita sensisset, nisi a Modio prodita præferri falso putasset. Prodite Col. et Ox. cum Med. et Junt., ad exemplum Virg. Æ. IX, 525. Nam poetæ aliique scriptores, quum verba ad collegium, aut plures conjunctos faciunt, unum adloqui, et addito plur. numero reliquos simul innuere et respicere solent: quæ vulgo enallage, vel syllepsis et synthesis numeri dicitur. Vid. Cerda ad Virg. l.c. Burm. ad Val. Fl. VIII, 178; Heins. ad Ovid. Rem. Am. v. 164, et ad h.l. ubi conf. inf. v. 288, 369; XII, 390 (Sed vos, Calliope, etc.); XVI, 212; quibus locis add. VI, 292, 562. 224. Hiberas Col. non improb. N. Heins. qui tamen malebat in domitis Hiberis, quod R. 2, exhibet. Idem tamen fatetur, pro vulgata facere v. 327; conf. etiam Horat. Od. IV, v, 27; 14, 50. 226. Libyæ Dausq. et alii. 228. Sævior hac volebat N. Heins. Sed vulgata doctior, et Silius tam imaginem, quam ipsa verba debet Maroni Æn. VII, 222 seqq. 229. ruptis Col. et Oxon. rapidis conj. D. Heins. raptis in Trojam mille e. Salmas. Epist. 85; raptis in Pergama mille c. N. Heins. ad marg. Silii. Mitior forte medicina: raptis Graiorum mille c. nisi malis Argivum, vel Actiacum refingere pro Acrius, ut verba tam dirum infremuit jungantur. Vulgatam defendit Drak. putans, non necessariam esse h.l. Trojæ mentionem, quum mille carinæ Trojanum bellum intelligi satis declarent; tam dirum autem bellum esse maximopere dirum, dirissimum: quod tamen loca Terent. Andr. III, v, 2; et Adelph. II, iv, 10; mihi certe non persuasere.

Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, Membra levis, celsique decus fraudata superbum Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque 235 Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.

Vss. 231 sqq. recensentur Libyæ, et 325... 405 Hispaniæ populi et civitates, ex quibus Hannibal exercitum conscripserat: sed de ordine, quo geographi progrediuntur, parum sollicitus est poeta. 232. Conf. VI, 304 sq. Numquam tarda nectere dolos, πλέκειν μηχανὰς, παλάμας, λόγους, προφάσεις, etc. h. δολοπλόκος. 234. Rudis parma vid. ad I, 629. 235. vestigia nuda, pedes non ocreati, ut ap. Virg. Æn. VII, 689. 236. sinus cingere inadsuetum vid. ad II, 56. --rubræ... cruorem, ob quam causam et terribilem præterea adspectam, puniceis quoque vestibus utebantur Iberes, teste Polyb. III, et Spartani, de quibus vid. Ælian. V. H. VI, 6; et Val. Max. ii, 2, ubi Vorstius idem de Persis notat. Conf. a Drak. laudati Cragius de republ. Laced. L. III, tab. 6, c. 6; et Meurs. Misc. Lacon. II, 19.

233. at, non ac, Col. et ed. Rapheleng. 234. his tum Put. vid. ad VI, 299; radiis tum R. 3; _rude sutum parma_, h.e. rudi opere suta, conj. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. X, 313. 235. at, non ac, Col.

His rector fulgens ostro super altior omnes Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis. 240

239. Grato Magoni tumultu, ut ἵππων καὶ σακέων ἁδομένα πατάγῳ ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 44, de Pallade; Drak. 240. fratrem spirat, ejus virtutem adfectat et præ se fert. Sic πνείειν μένεα dixit Hom. Il. β, 536; γ, 8; πνέειν Ἄρη Æschyl. Agam. 387; ἐμπνέειν ἀπειλῆς καὶ φόνου Act. XI, 1; φυσᾷν πόλεμον, πνεῖν δόρυ καὶ λόγχας (Aristoph. in Ran.), πνεῖν θυμὸν, seu φόνον, (Theocr. Id. XXII, 82.) πνεῖν et φυσᾷν μέγα, vel μεγάλα pro μέγα φρονεῖν etc., conf. Heins. ad Ovid. Met. V, 348; et Vulp. ad Prop. II, xv, 53.

238. Hos malebat N. Heins. et mox patrioque tumultu. Neutrum vulgatæ lect. præferendum: nam his nitet exquisite pro, his est, dicitur, et gratus tumultus, quod jam Drak. monuisse video, est strepitus Magoni gratus, quo delectabatur; quod viri fortis et bellicosi indicium est.

Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis, Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ. Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro, In clipei speciem curvatis turribus, Aspis. Sed dux in sese converterat ora Sychæus, 245 Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore Maternum inplebat genus, et resonare superbo Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.

241. Utica est effusa maniplis h. copiæ ejus effunduntur, effundunt se, vid. II, 151. --Sidonios manipulos Dausq. ad Uticenses refert, propter originem: nam Utica fuit colonia Tyria. Sed Drak. rectius connectit verba proxima Sidoniis maniplis h.e. Carthaginiensibus, ut voc. proxima (quod absolute etiam pro proxime positum videri potest) more Silii tertio casui jungatur. Secundæ post Carthaginem partes merito Uticæ tribuuntur, quia hæc urbs et dignitate et magnitudine secunda a Carthagine, et hac diruta caput totius Africæ, Romanorumque receptaculum et statio ad res Libyæ componendas fuit. 242. situ, vetustate, ut ap. Ovid. Met. VII, 303. --Byrsæ vid. ad I, 24. Utica a Tyriis (Plin. V, 9, Mel. I, 7. Justin. XVIII, 4); paucis post Gades annis, Codri, adeoque Saulli temporibus; teste Velleio I, ii, 9; et, si Aristot. de Mirabil. fides habenda, 287 annis ante Carthaginem condita est. 243. Sicanio muro, structo ab Agathocle, Siciliæ rege καθ᾽ ὃν καιρὸν ἐπέπλευσε τοῖς Καρχηδονίοις, Strab. XVII, p. 1191; Diodor. et Oros. monente Dausq. 244. Clupea, seu Clypea, Κλυπέα, Græcis Ἀσπὶς dicta, urbs maritima Africæ, in promont. Mercurii (nunc Cabo di Bona in regno Tunitano) sita, quæ a clipei forma numen adcepisse dicitur, et prima fuit ex urbibus Libyæ, quam romani b. Punico I, expugnarunt. Polyb. I, 29; Fl. II, 2. Κλυπέαν et Ἀσπίδα distinguit Ptol. IV, 3, quem errorem jam notavit a Drak. laudatus Salmas. Exerc. Plin., p. 227. --Turres pro ædificiis, et urbe in universum: collem etiam nomine Aspis ibidem situm Strabo XVII, p. 1191, docet; Ern. 246. Similis orationis color XIV, 94 sq.; et XV, 291 sq. --tumore vid. ad II, 288. 247. Maternum genus: nam ejus mater Hannibalis soror fuit.

243. Tunc Cell. Lefeb. et alii. 248. usquam alii.

Adfuit undosa cretus Berenicide miles, Nec tereti dextras in pugnam armata dolone 250 Destituit Barce sitientibus arida venis. Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis Battiadas pravos fidei stimulavit in arma. Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam, Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes. 255

249. Berenice, urbs Pentapoleos, seu Cyrenaicæ, unde Berenicis scil. regio, ut ap. Lucan. IX, 524; tractus Cyrenaicæ prope et circa eam, juxta mare mediterr., et Syrtim majorem; hinc Undosa, de quo voc. vid. Heyne ad Virg. Æ. III, 693. 250. dolon Dausq. Cell. et aliis est pugio, quibus favent Plut. in Graccho (ξιφίδιον λῃστρικὸν, ὁ δόλωνα καλοῦσιν), Hesychius (δόλωνες ξιφίδια ἐν ξύλοις ἀποκεκρυμμένα) et Serv. ad Virg. Æn. VII, 664, ubi vid. tamen Heyne. [251.] Barce arida vid. ad II, 62. 252. Cyrene, seu Cyrenæ, caput Cyrenaicæ et urbs quondam Carthaginis æmula, cujus conditor Aristoteles, seu Battus Theræus III, ortus ex posteris Theræ, quo duce colonia Spartanorum ex Peloponneso (unde h.l. Pelopei stirpe nepotis), deducta in Theram, Ægæi maris insulam, a Cadmo primum et Phœnicibus inhabitatam. vid. Herodot. IV, 150, 170; Pindar. Pyth. IV et V; Apollon. IV, 1750 seq. inpr. Spanh. ad Callim. Cyrenæi vatis H. in Apoll. v. 65... 75, 83 sq., et quos Cl. Schlichthorst, Collega conjunctiss., Geogr. Africæ Herodot., p. 139 seq. laudavit, Hardion, Mém. de l’Acad. des Inscrip., T. IV; et Bouhier, Recherches et Diss. sur Hérodote, c. 12 pag. 134 sq. Conf. inf. IV, 628; et VIII, 57 sq. 253. Battiadus vid. ad II, 61. --pravos fidei, perfidos vid. V.L. --De Cyrenes origine, de Theræis et Batto vid. Strab. XVII, p. 1194; valde durum et fere absurdum foret, si poeta perfidiæ notam, quæ ex Drakenb. rationibus ad solum Battum pertinebat, ad Cyrenaicos ideo transferre voluerit, quod ab illo Battiadæ dicti fuerint; Ern. 254. trahit, ducit. 255. consilio viridis, cui serus obponitur, est promtus ad consilia capienda, conf. ad I, 187. --serus belli, quia senex erat. --seri studiorum apud Hor. Sat. I, x, 20. Ed.

252. Vocis Cyrene prima syllaba producitur, ut IV, 628, et VIII, 57, alias corripitur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. 73. 253. parvas fidei Put. parvos f. Parm. et Med. Battiadæ proavos conj. D. Heins. gnavos fidei Barth. Adv. VI, 15; coll. VIII, 57 seqq. Drak. nihil mutandum censebat et suspicabatur, Silium his verbis vel ad perfidiam Batti, qui Annam, Didonis sororem, cui dextram, fidei signum, tetenderit, audito fratris ejus, Pygmalionis, adventu ejecerit (v. VIII, 62 seq.), respexisse; vel ad historiam, nunc nobis ignotam, adlusisse; vel denique duos Battos, alterum Laconem, Cyrenarum conditorem, alterum pastorem, quem ob perfidiam a Mercurio in lapidem indicem mutatum esse copiose memoret Ovid. Metam. II, 676 seq. confudisse, quales poetarum errores notaverint Heins. ad Sabin. Epist. I, 33; Broukh. ad Prop. III, xviii, 25; Gronov. Diatr. Stat. c. 55. Per eundem lapsus videtur poeta inf. VIII, 57; ubi multo juniorem Cyrenarum conditorem confundit cum Batto, Melites rege, cujus in eadem historia mentionem facit Ovid. Fastor. III, 567 sq. ubi vid. Burm. et Neapol. Conf. ad v. 423. Sed in illis Drak. conjecturis non facile adquiescas. [“ad v. 423”: in Not.] 255. belli non bello, scripti, prob. N. Heins. cui non Consilii quoque in mentem venisse mireris. Ilerces Col.

Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis, Œaque Trinacrios Afris permixta colonos, Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus.

256. Sabratha, Œa et Leptis magna, urbes Africæ propr. sic dictæ, ex quibus conflata Tripolis illa Africana, vel vetus, hod. Tripoli vecchio; vid. Solin. c. 27 et 40. Posterior propius Syrtim majorem, priores ad Syrtim minorem sitæ. --Sabratha (nunc Sabart) dicitur Sabrata Plin. IV, 3, Antonin. Itiner., p. 227, et aliis; sed Σαβάθρα Ptol. IV, 3; qui ab ea urbem mediterran. Σαβράταν distinguit. --Tyrium vulgus Sarranaque Leptis, nam Sabratha et Leptis Tyriorum coloniæ; vid. Sallust. b. Jug. c. 19 et 77. Cf. ad I, 72. Leptis magna, Phœnicibus Leptis h.e. statio dicta, (Lucan. IX, 948) Romanis vero Neapolis (Ptolem. IV, 3; Strab. XVII, p. 835); et hod. Lebeda. A Neapoli diversam putant Plin. V, 4; et Mela I, 7. Cave tamen eam confundas cum altera Neapoli in Zeugitana (Plin. V, 3), vel cum Lepti parva juxta Adrumetum et Syrtim minorem, nunc Lemta, vel, ut alii putant, Susa in regno Tunitano, de qua vid. Ptol. IV, 3; Plin. V, 4. 257. Œa, Ωἴα, aliis Œea Ωἴεα, hod. Tripoli; vide Wesseling. ad Antonin. Itin., p. 63; et VV. DD. ad Tac. Hist. IV, 50. --Œa colonia jam a veteribus dicta; unde Trinacrios colonos, ex Sicilia eo delatos; Ern. 258. Tingis et Lixus, nunc Tinja et l’Arais, vulgo Tanger et Larache, urbes Mauretaniæ, non Cæsariensis, sed Tingitanæ (Fez et Marocco), et coloniæ Romanorum, a Claudio Cæsare deductæ, quarum prior Traducta Julia est dicta, et parti Mauretaniæ cognomen dedit. Vid. Plin. V, 1, et ibi Harduin. --Lixus, aliis Lixum, Tinga, Linga, Linx, Λὶγξ, Strab. II, p. 68; XVII, p. 825; et Λίξα, Ptolem. IV, 1, dicitur. --rapido ab æquore quia oram Oceani adjacet. --mittebat Tingin, ejus forte imperio olim subjectam. Non defuerunt certe inter Romanarum rerum scriptores, qui Lixum prævalidam urbem ipsaque Carthagine majorem fuisse traderent, quos merito vituperat Plin. V, 1.

256. Sabratha scripti, probb. N. Heins. et Drak. quum vicina oppida sint Œa et Leptis magna. Rectius forte Sabrata Marsi Ven., Junt. et al. Vid. not. Sabraca Med. In ed. Basil. primum Drak. invenit vulgatam Tabraca, quæ est urbs maritima Numidiæ, et Ptol. IV, 3: Θάβρακα, Plin. V, 3, Tabracha dicitur. 257. Œaque Col. Oraque, Æaque, Eaque aberratt.

Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo, Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus, 260 Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. Ducit tot populos ingens et corpore et armis, Herculeam factis servans ac nomine famam, Antæus, celsumque caput super agmina tollit.

259. Vaga, Οὐάγα, Ptol. IV, 3; aliis Vacca, hod. Vegja, opp. Numidiæ prope Cirtam, notissimum ex Sallust. bell. Jug. c. 29, 47, 66 sq., ubi vid. Cort. et Cell. Aliam hujus nominis urbem in Byzacio memorat Plin. V, 4. --antiquis dilectus regibus Hippo, h.e. Hippo regius, nunc Bona, urbs Numidiæ, sedes olim regni (Strab. XVII, p. 832), et postea D. Augustini episcopi; a qua differt Hippo Zarytos, vel propr. διάῤῥυτος, h.e. irriguus, hod. Ben Zert, in Zeugitana, prope Uticam. 260. Ruspina, urbs Byzacii, inter Adrumetum et Leptin parvam, nunc forte Susa in regno Tunitano. --non æquos, exundatione noxios, ut ap. Virg. Ge. II, 225; III, 546; et inf. V, 477. Conf. ad I, 101; et II, 364. --procul, nam a portu II M.P. abest, Cell. coll. Hirt. bell. Afric. c. 10. 261. Zama, hod. Zamora, urbs Numidiæ mediterr., Jubæ regia, satis nota ex Liv. XXX, 29; Sallust. b. Jug. 57; Flor. III, 1; et Strab. XVII, p. 831. --Thapsus, nunc Demsas, oppid. marit. Byzacii, non procul a Syrti minore et Lepti parva. Dion. I, 43; Liv. XXIX, 30 al. --Rutulo, Romano, nunc sanguine uberior, h. pinguior et fecundior. Cf. XIV, 130; et Virg. Ge. I, 491. Non multo post pugnam Pharsalicam, Cæsar ibi copias Scipionis, Afranii et Jubæ, qui Pompeii partibus studebant, ingenti clade prostravit. Vid. Flor. IV, 2; et Hirt. b. Afric. c. 28, 44, et 79. 262, 264. Antæum ex posteris gigantis illius, de quo vid. ad v. 40, fuisse fingit.

259. Tam vaga Col. Tinuaga Put. et Med. 260. cavit, non cernit, Col. et Ox. spernit conj. N. Heins. 261. Rama R. 3; Rutulo nunc s. Col. Rutulamine s. Ox. et Put. Rutulonun Put. in marg. Rutulo de s. priscæ edd., Vulgg. Rutulorum s., quod per πρόληψιν intell. Dapsus Col. Vulgo Tapsus. Sed Thapsus recte emend. N. Heins. Θάψος dicitur Ptol. IV, 3; Strab. XVII, p. 572; al. 834; Plin. V, 4, et Liv. XXIX, 30; ubi vid. Sigon. 263. ac, non a, scripti.

Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo, 265 Qui magneta secant: solis honor ille metalli, Intactum chalybem vicino ducere saxo.

265. Æthiopes sunt vel occidentales et Hesperii, in Africa interiore et ad mare Atlanticum, vel orientales, supra Ægyptum, usque ad sinum Arabicum, habitantes: sed Æthiopia veteribus passim tota interior Libya dicitur. --Nilo, cujus fontes Mela, III, 9, in Æthiopia occident., Ptol. IV, 9, et alii in Æthiopia orient. et quidem in Lunæ montibus, alii vero alibi quæ rendos putarunt, quosque nuper Cl. Bruce invenisse creditur. 266. Vid. V.L. --metalli, lapidis. 267. chalybem ducere saxo, ex montium visceribus proferre, Schmid. Sed ducere est adtrahere, ut ducere ferrum apud Lucret. VI, 907, ubi plura de magnete disputat, ut de ejus vi v. 1098 sq. Cf. Plin. XXXIV, 14; XXXVI, 16; Claud. Epigr. XIV, de magnete, ubi vid. Barth. p. 998 sq.

266. In hoc versu, de quo Intpp. tacent, semper hæreo. Putaveritne poeta, solis Æthiopibus magneta esse? An potius legendum, soli est honor (vis) ille metallo (magneti), vel solis metallis scil. his, pro huic metallo soli? Hunc certe lapidem etiam in Magnesia, Thessaliæ parte, (quæ Plinio, Lucretio et aliis magnetis patria dicitur, unde nomen quoque adceperit) in Cantabria, India (vid. Ptol. VII, 2) alibique reperiri, docent Barth. et vett. auctt. quos in not. laudavi.

His simul, inmitem testantes corpore solem, Exusti venere Nubæ: non ærea cassis, Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus; 270 Tempora multiplici mos est defendere lino, Et lino munire latus, scelerataque succis Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.

268. simul pro cum, ut una, pariter, ὁμῶς, ὁμοῦ, et ἅμα, ap. Hom. Iliad. α, 226; Odyss. α, 331 al. Cf. Drak. ad VIII, 395; Burm. et Heins. ad Ovid. Fast. I, 567; et ad Val. Fl. IV, 88. 269. Nubæ populus Libyæ interioris, vel, teste Strab. XVII, p. 786. Æthiopiæ ad sinistrum, seu occident. flexum Nili. Contra Nubæ Plinii VI, 30, Agathem. et Ptol. IV, 8, non longe absunt ab Arabiæ latere, Nili ripa orient. et mari Rubro. 270. Galeæ et loricæ Nubarum non aheneæ, sed linteæ. Milites λινοθώρακες noti vel ex Corn. Nep. Iphicr. 1; Hom. Iliad. β, 529, 830; Plin. XXIX, 1; Xenoph. Cyrop. VI, iv, 2; Liv. IV, 20 et al., quos laudavit Dausq. Cf. IV, 291; et IX, 587, quibus tamen locis multiplex linum non galeam, ut h.l. sed, quod Drak. jam notavit, thoracem, ex variis linis invicem inpositis compactum, significat. Cf. Cuper. Obss. II, 12; Casaub. ad Sueton. Galb. c. 19; Lips. Mil. Rom. III, 6; Ferrar. rei vestiar. II, iv, 11; et inpr. Nicet. Choniat. hist. p. 247; in Script. Byzant. ed. Paris. 1647. --riget exquisite pro, est illis. 272, 273. Spicula scelerata, noxia, succis herbarum venenatarum, h.e. veneno imbuta. Cf. 219, 324. Sic sceleratum frigus, Virg. Ge. II, 256; sinapis, Plaut. Pseud. III, ii, 28; herba, Apul. de herbis, c. 8.

269. Exusti v. Nubæ Col. et Put. quod etiam conj. Ortel. et Dausq. Nube Oxon. Mibe plures antt. Vulgg. Exusto Mibæ. Pessime Mybæ R. 2. 270. non tenditur Col. unde recepi. Vulgo nec t. 273. inflammare ingeniose corrig. N. Heins. ad h.l. et ad Val. Fl. I, 108; idque recepit Lefeb.

Tum primum castris Phœnicum tendere ritu Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba 275 Ora viris, humerosque tegunt velamine capri Sætigero; panda manus est armata cateia.

274. Imitat. Virg. Ge. III, 311 sq., ubi vid. Heyne. --tendere, scil. tentoria, ut ap. Virg. Æ. II, 29 al. 275. Cinyphii Macæ, vid. ad II, 60. 276. Pro velamine capri pellem struthionum Macis tribuit Herodot. IV, 157, Drak. 277. cateia, ut ap. Virg. Æn. VII, 741, ubi vid. Heyne, et Lips. Poliorc. IV, 4. --panda, incurva, inflexa, ob longitudinem; vel cujus lignum est lentum.

276. velamine Sætigero scripti et priscæ edd. Vulgatum velamina Sætigeri in ed. Marsi, qui in Comment. velamine agnoscit, culpa typogr. irrepsisse, et hinc ad reliquas promanasse monet Drak.

Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure. Sed mensis asper populus, victuque maligno: 280 Nam calida tristes epulæ torrentur arena.

278. Etiam hæc petita ex Virg. Æn. VII, 732, ubi Servius monet, cætram esse scutum loreum, quo utantur Afri et Hispani. 279. Ἀδυρμαχίδαι, Ægyptiis confines, oram totius Nomi Libyci in Marmarica obtinebant. De eorum sedibus moribusque conf. IX, 223 sq.; Herod. IV, 168 seq., et Schlichth. Geogr. Afric. Herod. p. 119 sq. --tegmina, ocreæ, in sinistro pede. Conf. VIII, 419; et Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. pr. 280. asper mensis, ut asper victu, ap. Virg. Æn. VIII, 318; et contra facilis victu, Æn. I, 442, ubi vid. Heyne in V.L. et Exc. XIV. --victum proprie dici parva aridaque que alimenta, observat Burm. ad Val. Fl. IV, 459. --maligno, cui benignus obponitur, exili, parco, tenui, ut malignus aditus, ignis, lux, etc., apud Virg. Æ. VI, 270; XI, 525; Martial. X, 96.

278. cætra Col. h.l. et v. 548. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 732, et Drak. ad Liv. XXI, 21; XXVIII, 5. Vulgo cetra, quod defendit Pier. ad Virg. l.c. et h.l. Lefeb., cui voc. Punicum, et, si ad originem spectes, cethra potius scribendum videtur. falcatus in harpen emend. N. Heins. quod prob. Drak. et recepit Lefeb. qui verbis ab arte vix sensum inesse putat. Sed hæc lectio a vulgata nimis recedit et mihi potius languere videtur: nam inter ἅρπην et falcatum ensem nihil differt. Ab arte autem est artificiose, vel pro simpl. arte, ut ap. Tibull. I, v, 4 et ix, 66; ubi vid. Heyne. 279. Adyrmachidis Col. et Ox. quod et conj. Dausq. Achimaridis, vel Achimaradis in reliquis membrr. et priscis edd. Vulgo Adyrmachidæ.

Quin et Massyli fulgentia signa tulere, Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ. Præfuit intortos demissus vertice crines Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas, 285 Atque inter frondes revirescere viderat aurum.

282. Massyli, vid. ad I, 101. 283. De Hesperidibus earumque hortis ac pomis cf. IV, 636 sq.; VI, 184; Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 11; Hermann, Mythol. Hom. p. 402; Heyne ad Virg. Æ. IV, 480 sq.; ad Apollod. p. 406 sq.; et Comm. de Theog. Hes. pag. 141. --domus, alias stirps, familia, h.l. totus populus; quo sensu vix alibi reperitur. --ultima terræ, in extremo occidentali Africæ litore. --Bocchus Hesperidum hortos viderat, h. ex Mauretania advenerat. Conf. IV, 636 sq. 284. intortos, crispatos, ut apud Martial. VIII, xxxiii, 9. --demissus crines, comis promissis. 285. atrox, fortis (vid. ad I, 2); nisi forte poeta respexit ad Bocchum, Mauretaniæ regem, et vel generum, vel socerum Jugurthæ, quem L. Sullæ vivum tradidit. --sacratas, vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 485.

283. Vicini Hesperidum lucis, vel Hesperidum venam (argenti et auri) e lucis conj. N. Heins. forsan quia Hesperidum horti h.l. in Mauretania collocantur. Sed vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 484, et ad Apollod. p. 408 sq. Ego potius gens ultima terræ legendum crediderim.

Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum, Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras. Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva 290 Mos, atque errantes circumvectare penates. Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.

287 sq. Vid. ad II, 85, et 441 sq.; Sallust. b. Jug. c. 18 et inpr. Jani ad Horat. Od. III, xxiv, 9 sq. 289. Vid. ad I, 406. 293. doctus virgæ sonipes, conf. ad I, 215.

288. Gætulia sueta Col. Conf. V, 217; sup. ad v. 222, Heins. ad Ovid. Rem. Am. 164, et Fast. I, 393; Gætule adsuete f. emend. Gronov. de pecun. vet. II, 4, quod recepit Cell. Sic sup. v. 222, Gætuli adsueti gregibus miscere ferarum conj. Dausq. Gætula sueta Ox. et Put. cum R. 3; quod proxime ad veram lectionem accedit; Gætula adsueta Med. In vulgata gregibus, Gætuli, adsueta f. adquiescit Barth. Adv. VI, 15; ubi adsueta ad castra refert, quo non omnis difficultas removetur. 292. Hinc Col. et Ox. Vulgo His. 293. ruebant, non ruebat, scripti.

Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber 295 Nare sagax e calle feras, perterrita late Agmina præcipitant volucres formidine cervi. Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena, Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.

294. vagi proprie sunt ipsi canes. 295. Lacon et Umber, vid. ad I, 421; et II, 689. [296.] Spartanæ canes non minus erant nare sagaces, εὔρινες (vid. Sophocl. Ajac. v. 8; Grat. Cyneg. v. 171 sq.; et Voss. ad Val. Fl. VI, 420), quam pernices, θάσσονες αὐράων, Callim. H. in Dian. v. 94, ubi vid. Spanh. 297. formidine, ut ap. Virg. Ge. III, 372; et Æ. XII, 750, ad quæ II. vid. Cerda et Heyne. 298. haud læto, etc., ob mortem Asbytes, de qua vid. II, 56 sq., et 197, ut de morte Acherræ, X, 76, et Iarbæ, qui utriusque pater fuit, I, 414, Drak.

299. Acherras Colon. ut VII, 338, in omnibus libris. Vulgg. Acheras, ut in Col. inf. X, 76; ubi Acerram vulgo legitur et Acherram scribendum suspic. Drak. quia Acherres notus Ægypti rex.

Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis; 300 Ad quorum cantus serpens oblita veneni, Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ. Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus, Contenti parca durasse hastilia flamma, Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis. 305

300... 302. Marmaridæ, vid. ad II, 57. --medicum vulgus, qui ὀφιοδήκτοις medentur. Vid. de toto h.l. ad I, 412. 303. Banjuræ, Βανίουραι, populus Mauretaniæ Cæsar., ap. Ptol. IV, 1, et Plin. V, 2, ubi vid. Hard. --Bajuræ dicuntur Ammian. Marcell. XXIX, 5, aliis Βανιουροι et Βανιουρβαι. --cruda, vid. ad I, 405.

302. tactum revocavit N. Heins. e cod. Col., in quo tamen tactus invenere Modius Novant. Lect. Ep. 98, et Gronov. Obss. II, 1; tactū R. 2; tactus Put. Vulgatum cantus defendit Dausq. qui vel silices, opinor, concoquere maluisset, quam Modio suffragari. Cf. ad I, 412. [“ad I, 412”: in Not.] 303. Banjuræ Colon. Bamuræ, Bamure, Bamurre aberratt. Banjuræ et cruda j. corrig. N. Heins.

Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis, Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis; Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras. Spectati castris, quos succo nobilis arbor 310 Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.

306. Autololes, vid. ad II, 63; vagi, dicuntur Lucan. IV, 677. --ignea, ut VI, 209; et ap. Virg. Æn. XI, 718, ubi vid. Heyne. 308. certant pennæ, vid. ad I, 234. --pennæ, cum avibus, ut v. 344. --campum rapuere, vid. ad I, 569. --volatu, cursu. 309. pedum, etc., ut ap. Virg. Æ. VII, 808 sq. Plura exempla desideranti suppeditabit Drak. ad IV, 147. 310. Intell. Lotophagi, non longe a Syrti minore et Meninge ins. quæ inde Λωτοφαγῖτις dicitur Ptol. IV, 3; Strab. I, p. 25, al. 44; III, p. 157, al. 233; XVII, p. 834, al. 1191; Plin. V, 7; et ἡ τῶν Λωτοφάγων νῆσος, Polyb. I, 39. 311. lotos nimis hospita, tam dulcis, ut vescentes non nisi inviti discedant et patriæ obliviscantur. Cf. Virg. Culic. v. 123 sq. (Impia lotos... quæ hospita nimis tenuit dulcedine captos); et Plin. XIII, 17. Loca class. Hom. Odyss. ι, 84 seq.; et Herodot. IV, 177, 178. Conf. et Athenæus XIV, 18; et de loto, quæ Arab. Seedra vocatur et in Barbaria abundat, vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 728 sq.; Riccii Diss. Hom. T. III, p. 74. sq.; Spanh. de U. et P. N. VI, p. 301 sq.; Wesseling ad Diodor. T. I, p. 40; et Shaw Voyages, T. I, p. 292 seq., et n. 270 coll. Travels of M. Bruce in Præf.

310. quos scripti et antt. edd. quo ed. Junt. et quæ inde fluxerunt.

Quique atro rabidas effervescente veneno Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis. Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem; 315 Inde Medusæis terram exundasse chelydris. Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes, Neritia Meninge satus, cui tragula semper Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.

313. Dipsas, serpens, διψὰς, vel πρηστὴρ et καῦσος dicta, quoniam ejus morsu oritur tumor quidam solutus sitisque inexplebilis, unde indesinenter bibentes mox dissiliunt. Vid. Dioscor. VIII, 119; Cæl. XXV, c. ult. Ælian. H. A. VI, 51; Lucan. IX, 610, 718, 738 seq.; Plin. XXIII, 8; XXXV, 5. 314 sq. Fabula satis nota vel ex Ovid. Met. IV, 616 sq., et, quos alii laudant, Lucan. IX, 619 sq.; et Apollon. IV, 1513 sq. 318. Meninx, ins. maris mediterr. postea Girba, nunc Zerbi dicta. Cf. ad v. 310. --Neritia, Ulyssis ara et adventu inclita. Vid. Strabo XVII, p. 834; Eustath. ad Hom. Iliad. β, 632; et Odyss. ρ, 217; cf. ad II, 317.

312. rabidas, non rapidas, scripti et R. 2, quod et conj. Dausq. 315. Libyam, non Libya, Col. 317. Coaspes alii. Sed a Persiæ vel Indiæ fl. nomen ductum videtur. 319. libratum emend. N. Heins. liberandum c. Tell., unde librandum reposuit Lefeb. Vulgatum tuetur Drak. ut sit telum celebre, satis notum, propter ingentia, quæ inferebat, vulnera. Vid. Lips. Poliorc. IV, 4.

Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu 320 Audax naufragia, et prædas avellere ponto: Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha Invento primam Libyen perfudit olivo.

320. Cf. I, 408 seq. 321. naufragia, naufragas naves. 323. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 171; et ad Apollod. p. 40 et 747. Cf. inf. IX, 297; et ad II, 65. 324. De olivo a Minerva invento, vid. Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, vii, 7; et Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 26. Confusæ h.l. vulgari poetarum errore Pallas Libyca et Ἀθήνη Atheniensium.

320. Huic Col. in quo v. 322; Huc, quod bis scribendum putabat N. Heins. et recepit Lefeb. æquoreo fluctu malebat N. Heins. et N. Heins. et recepit Lefeb. --æquoreo fluctu malebat N. Heins. et vs. sq. averrere, coll. Horat. Sat. II, iv, 37; (ubi vid. Bend.), vel etiam avertere, coll. Virg. Æn. X, 78. Illud significat ita auferre, ut nihil relinquatur; hoc abigere, per fraudem inpr. auferre et in rem suam convertere, νοσφίζεσθαι. Posteris recte, puto, præferendum videtur Drak., qui laudat Gronov. Obss. IV, 5; Lindenbr. ad Ammian. Marcell. XIV, 2, et Muret. ad Catull. nupt. Pel. et Thet. v. 5. Add. Burm. ad Virg. Æn. I, 472.

Nec non totus adest vesper, populique reposti. 325 Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque Invictus, palmamque ex omni ferre labore. Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas, Inbelles jam dudum annos prævertere saxo, Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis 330 Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.

325. Recensentur populi Hispaniæ, et quidem 325... 377, Hisp. Tarrac., seu citerioris (mentione simul insularum v. 362... 365 inserta); 378... 383, Lusitaniæ; et 384... 405, Hisp. Bæticæ, vel hodiernæ Andalusiæ et Granadæ. --vesper populus Hesperiæ, h.e. Hispaniæ. 326. Cantaber invictus, cf. V, 195 sq.; et Jani ad Hor. Od. II, vi, 2; III, viii, 22. 328 seq. Cf. I, 225 sq.; et Lucan. II, 105. 329. prævertere, vid. ad IV, 804, in V.L. [recte 802] 331. damnatum vivere paci, dedecori est et contemtui, in pace vivere, ut VI, 448; vel nolunt, recusant, ut V, 60; vel inprobant, ut XI, 285. --vivere paci (dat comm.), ut pacis artes exerceant.

325. motus placebat N. Heins. 329. Forte leg. taxo, h.e. veneno. Taxi baccis in Hispania præcipue venenum letale inesse testatur Plin. XVI, 10.

Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem Diversum, patrias fugit quum devius oras, Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem, 335 Aut inconcusso glomerat vestigia dorso, Aut molli pacata celer rapit esseda collo. Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer Metiri, jaculove extendere prælia Mauro.

332. Venerunt et Astures, oriundi ab Astyre, Memnonis armigero, post domini mortem ex Oriente in Hispaniam profecto: quod poeta propter nominis similitudinem, ut solet, comminiscitur. 334. lacrimis, cf. Ovid. Met. XIII, 621, 622. --Auroræ lacrimis perfusus, vivens in extremis orientis partibus. --De Memnone, Tithoni et Auroræ f. Æthiopum duce, vid. Quint. Cal. lib. II; et Heyne ad Apollod. p. 756; et Exc. XIX, ad Virg. Æn. I, 489. 335. Plinius VIII, 42: «In Hispania, inquit, Gallaica gens et Asturica equini generis, quos Thieldones vocamus, minori forma adpellatos Asturcones, gignunt, quibus non vulgaris in cursu gradus, sed mollis alterno crurum explicatu glomeratio: unde equis tolutim (h.e. volutim, volubiliter, si fides habenda Nonio I, 12, nec potius volutim substituendum) carpere incursus traditur arte.» Ejusmodi Asturco, gradarius, seu tolutarius equus, βαδιστὴς, Gallis dicitur guilledin, vel haquenée, qui va l’amble, nobis Passgänger, Zelter. Cf. XVI, 349 sq., et 584; Martial. XIV, ep. 199, et, quos Drak. laudat, Ulit. ad Grat. v. 514; Gron. et Burm. ad Petron. c. 86. 336. inconcusso dorso, molli lenique incessu. --glomerat vestigia, ut ap. Plin. l.c., et Virg. Ge. III, 117, ubi vid. Intpp. --glomerat vestigia equus, quum passibus brevioribus incedit, ut faciunt parvi equi; Ern. 337. Conferenda et ex h.l. explicanda sunt verba Virg. Ge. III, 204. --pacatum, pacis usui inserviens, essedum, cujus contr. currus bellicus. 338. Cydnus Asturas agit, h.e. ducit, ut mox v. 354. --acer metiri, δεινὸς διοδεύειν, ut ap. Lucan. I, 146. --metiri juga, ut metiri æquor, Virg. Ge. IV, 389; et μετρεῖν πέλαγος, Hom. Odyss. γ, 179, dixit. 339. jaculo Mauro, vid. Heins. ad Ovid. Fast. V, 580; Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, xxii, 2. --extendere prælia, eminus pugnare; Schmid.

334. Astur R. 3. Sed Astyres quoque in antt. marmorr. reperiri monet N. Heins. 335. natus ex ingeniosa emend. N. Heins. recepit Lefeb. Sic gr. πεφυκὼς. Drak. laudat VI, 341; XV, 464; Intpp. ad Hor. Od. I, xxvii, 1; Broukh. ad Prop. II, ii, 93; Gronov. Obss. IV, 17; Heins. ad Ovid. Rem. Am. 220. 337. rapit, non trahit, Col. et Ox. 338. Cydnus Col. Κύδνος Ciliciæ fl. vid. ad I, 306; Erdnus Ox. Ervus Put. Erdus e R. 2 et 3 recepit Lefeb. quod plures hujus nominis fluvii olim apud Celtas fuerint, et hodie prope Nannetes sit fl. Erde. Alii Ardus, Arvus, Ergus, Herdus.

Venere et Celtæ sociati nomen Iberis. 340 His pugna cecidisse decus, corpusque cremari Tale nefas: cælo credunt Superisque referri, Inpastus carpat si membra jacentia vultur.

340. Celtiberos in parte australi Hispaniæ Tarrac., qui a Celtis, dextram Iberi fl. ripam occupantibus, nomen originemque habent, περιφράζει, ut Lucan. IV, 9, nam versus natura ipsum nomen non admittit. Celtas autem et Iberos, seu Hispanos post multas pugnas postremo in unum nomen populumque coaluisse, nota res est. V. quos laudant Appian. Hisp. c. 2 (ubi vid. Schweigh. V. Cl.); Strab. I, p. 33; Diodor. V, pag. 309. 341. Nefas iis videtur, corpus tale, h.e. ejus, qui pugna cecidit, cremari, Drak. coll. XIII, 471 seq. 342. cælo credunt referri, etc., in cælum redire putant animam, si, etc. Quare? forte quia aves cælo diisque adeo propiores esse fingebantur, ex qua rudi notione auguria quoque orta, et quod in apotheosi Cæsarum aquila animam defuncti in cælum portare credebatur. Caspii, teste Strab. XI, si mortuos ab avibus dilaniari viderent, prædicabant beatos, sin a feris aut canibus, non item. Stob. Ecl. 122, Diogenem dixisse testatur, si canes cadaver suum dilacerarent, Hyrcanam fore sepulturam; si vultures, Iberam. Barcæi Iberi, seu Hispani eos, qui in prælio ceciderant, ut summa virtute ornatos, vulturibus objiciebant, quod eas aves sacras putabant, de quo vid. Ælianus H. A. X, 22. Conf. Kirchman. de funer. Rom. Append. c. 2, p. 595 sq.

341. Vulgo post cremari διαστίζεται, ut sensus sit: cremant cadavera cæsorum, quia piaculum putant, a feris ea lacerari. Male, et repugnante usu loquendi. 342. Tabe nefas emend. N. Heins. quo indice excidit versus, qui innuerit corpus resolvi Tabe nefas. Vile pro Tale legendum esse non male opinabatur Withof. quem vide in Spec. ad Guntheri Ligurinum, p. 60 et 61. N. Heins. mox In pastus conj. Sed conf. VII, 129; Virg. Æn. IX, 339; X, 560.

Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem Flammarum misit dives Callæcia pubem, 345 Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, Nunc, pedis alterno percussa verbere terra, Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras.

344. pennæ, aves, ut ἀγαθαὶ πτέρυγες, ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 124. 345. dives Callæcia, vid. ad II, 397. Triplex divinandi genus jungitur, extispicium, vel haruspicina, augurium ex volatu, cantu ac tripudio avium, et auspicium ex tonitru et divinis flammis, h. fulmine. Drak. jam comparavit Virg. Æ. X, 179 sq.; Lucan. I, 587 sq.; Val. Fl. I, 231 sq., ubi vid. Burm. et Tibull. I, viii, 3, ubi vid. Broukh. Strabo, III, p. 232, de Lusitanis in genere similia habet; Ern. 346. Hæc, quod jam Drak. monuisse video, spectant ad morem barbarorum, quo saltantes et cætras percutientes virorum fortium, seu heroum laudes canunt, quum prælium ineunt, vel eo finito quiescunt et Diis sacra faciunt, vel sacras epulas festis diebus celebrant. Conf. VIII, 420 seq.; Liv. XXXVIII, 17; et Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. Heyne. Drak. ad X, 230, comparat Liv. XXI, 28; Val. Fl. VI, 92 sq.; Lucan. I, 447 sq.; Tac. Ann. II, 88, et Mor. Germ. 2; Ammian. Marcell. XV, 9. Observa autem h.l. dilectum verborum. 346. Cf. Lips. analect. ad mil. rom. III, 1; Opp. T. III, p. 430; ubi etiam similis Diodori locus de Hispanis laudatur: Ἐν δὲ τοῖς πολέμοις πρὸς ῥυθμοὺς ἐμβαίνουσι, καὶ παιᾶνας ᾄδουσιν, ὅταν ἐπίωσι τοῖς ἀντιτεταγμένοις. --carmina barbara, more barbarorum incondita ad celebrandum auctorem stirpis. 347. pedis alterno verbere, pede in numerum, alterne posito. 348. Ad numerum, πρὸς ῥυθμὸν, ut VI, 363; et ap. Virg. Ecl. VI, 27; et Ge. IV, 175: ἀμβολαδὶς τετύποντες, Cyclopes ferrum cudentes ap. Callim. H. in Dian. v. 61, ubi vid. Spanh. --cætras plaudere, saltare Pyrrhichen, τὴν ἐνόπλιον χορείαν, de qua vid. D. Heins. ad h.l. Ern. et Spanh. ad Callim. H. in Jov. v. 52, 53; in Dian. v. 241, 242; et in Del. v. 136, 137; Cf. inf. X, 230 sq.; et Lucret. II, 635 sq. Armati in numerum pulsarent æribus æra, etc.

345. Callæcia antt. membrr. Alii Gallæcia et Gallecia, vid. ad II, 397. [“ad II, 397”: in Not.]

Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas. Cetera femineus peragit labor: addere sulco 350 Semina, et inpresso tellurem vertere aratro Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum, Callaici conjux obit inrequieta mariti. Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis Extractum lustris; primo Viriathus in ævo, 355 Nomen Romanis factum mox nobile damnis.

349. ludus, παιδιὰ, animi relaxatio. --sacra, in sacris epulis et festis diebus. 350 sq. Idem de Scythis, Celtis, Thracibus et Artabris memorant Strab. III, p. 250, et alii quos laudat Dausq. 356. 354. Viriathus Lusitanus, qui serius cum Romanis bellum gessit, notus ex Liv. Epit. 52; Flor. II, 17; Cic. Off. II, 11 al. Vid. V.L. 356. Silius forte eo respexit, quod Viriathi nomen ignobile antea fuit, quia ex pastore venator, ex venatore latro, et mox justi exercitus dux factus est; Ern. Cf. X, 220 sq.

349. cara voluptas, vel sera, post bellum, maluerit N. Heins. Vid. not. 350. abdere Put. Sed addere pro simpl. dare, vel tradere centies occurrit. Vid. Ind. 352. gerendum, non gerendum est, scripti. 354. Viriathus Col. h.l. et X, 220; ubi Drak. monet, ita etiam esse in ant. marm. ap. Gruter. p. 871, n. 2, (quod tamen Scaligero spurium videbatur) et Οὐιρίαθος in excerptis Dion. p. 614; ed. Vales. probb. Fabric. ad Cic. Off. II, 11, et Schott. ad Aurel. Vict. de viris ill.c. 71. Vulgo Viriatus forte rectius ut ap. Gruter. p. IX, 4; XII, 11; et Gr. Οὐϊρίατος. Viriatthus quædam edd., ut Οὐρίατθος et Οὐιρίατθος apud Appian. Hisp. c. 60, 74; ed. Schweigh. (nam in aliis Οὐριάθος) et ap. Diodor., v.c. in excerptis p. 346, ed. Vales. et al. conf. Drak. ad Liv. Epit. 52; et quos Reimar. ad Dion. T. I, p. 32 sq. laudavit. 356. Omen R. 2.

Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati. Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores, Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem, 360 Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.

357. Cerretani et Vascones, populi Hisp. Tarrac. in hodierna Catalonia et Navarræo regno, ad Pyrenæi radices habitantes. Plin. III, 3. --Tirynthia castra, quod Hercules tradebatur per Cerretanos ad Pyrenæos versus iter fecisse; Ern. Coll. v. 421 sq. 358. insuetus galeæ Vasco, cf. V, 197; IX, 232. 359. Ilerda, urbs Hispaniæ Tarrac., hod. Lerida, ad Sicorim fl. (Segre) quæ mala belli civilis, a Cæsare et Pompeio gesti, experta est. Vid. Cæs. b. Civ. I, 43... 59; Lucan. IV, 11 sq.; Flor. IV, 2. 360, 361. Concani (vid. V.L.) imitantur morem Massagetarum vel Scytharum, qui sanguinem equinum bibunt, de quo vid. Dausq. ad h.l. VV. DD. ad Martial. spect. 3, 4; Barth. ad Claud. in Rufin. I, 311, et Stat. Achill. I, 307; Cerda ad Virg. Ge. III, 463, et Burm. ad Val. Fl. II, 157. Lætum equino sanguine Concanum, dixit Hor. Od. III, iv, 34, ubi vid. Jani. --parentem, conditores urbis, teste Tarapha, Dausq. --Massagetæ, inclita Scythiæ orientalis gens, Parthis vicina. Plin. VI, 19; Herodot. II, 201.

357. Cerretani Col. Κεῤῥητανοὶ Strab. III, p. 111, al. 162; Martial. XIII, 54, et Plin. III, 3; Terretani Ox. Put. R. 3; Vulgo Ceretani, ut in vet. marm. Κερήτανοι ap. Dion. l. 48; p. 382. Sed Κεῤῥοιτανοὶ Ptol. II, 6. 359. Non Col. Vulgo Nec. 361. Concane, non Concave, scripti. Κόγκανα Ptol. II, 6; (in cod. Palat. pro Κούκανα) urbs mediterr. Cantabrorum, hod. Cangas de Onis, Κωγκανοὶ ap. Strab. III, p. 107, al. 159, ubi ita pro Κωνιακοὶ legendum putabat a Drak. laudatus, Delrius ad Senec. Hippol. 110; cf. Jani ad Hor. Od. III, iv, 34.

Jamque Ebusus Phœnissa movet, movet Arbacus arma, Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto: Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo, Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo; 365 Et quos nunc Gravios violato nomine Graium Œneæ misere domus Ætolaque Tyde.

362. Pityusæ, Πιτυοῦσαι, insulæ maris Balearici prope Hispaniam, a piceis, quibus abundant, sic dictæ (nam πίτυς est pinus) quarum major Ebusus, minor Ὀφιοῦσα, hodie Iviça et Formentara. Posterior tam parva est, ut a quibusdam nulla ejus ratio habeatur. Livius XXVIII, 37, Pityusam sing. num. dixit, et Plin. III, 5, extr. Pityusæ a Græcis dictæ: nunc Ebusus vocatur utraque. Phœnissa, Phœnicum, vel Pœnorum colonia, quibus יבושה Jebuso, a siccatis ficubus, dictam suspicabatur Bochartus. --Ebusus Diodoro V, 16, Ἔρεσος, et Dioni Cass. XLIII, p. 258, Ἔβεσος dicitur; Ern. Ἄρταβροι, seu Ἄρταβραι, memorantur etiam Eunap. p. 99. Cf. d’Orville ad Chariton VI, 7, p. 549; ed. Lips. 363. Verutum, jaculi genus, de quo vid. Lips. Pol. IV, 4; Heyne ad Virg. Ge. II, 168; Æ. VII, 665. 364, 365. Moverunt arma Baliares, qui a Rhodiis originem ducunt. Nam τινὲς μετὰ τὴν ἐκ Τροίας ἔφοδον τὰς Γυμνησίας νήσους (h. Baliares, hod. Majorca et Minorca) ὑπὸ τῶν Ῥοδίων κτισθῆναι λέγουσιν, teste Strab. XIV, quocum consentiunt Timæus et alii. --Tlepolemus, Herculis f. qui, Licymnio Argis occiso, exsul venit Rhodum ins. ibique Lindum, Jalyssum et Camirum condidit, quæ loca in unam postea urbem, Rhodum, coaluere, vid. Hom. Iliad. β, 653... 671; Pind. Ol. VII, 49 sq.; Strab. XIV, p. 655, al. 749 sq.; Diodor. IV, 58... 60; V, 19, et Heyne ad Apollod. II, vii, 6, et II, viii, 2. Verba cui Tlepol. s. Dausq. et Cell. ad Rhodam, Ῥόδην, (nunc Roses) Hisp. Tarrac. urbem, ad Pyrenæum sitam, referunt; paulo durius, opinor, etsi hoc oppidum a Rhodiis conditum, et postea a Massiliensibus restitutum tradit Strabo l.c. 366, 367. Gravios dicit nomen et originem habere a Graiis s. Græcis, quorum dux Diomedes, Ætoliæ rex, Tydei f. et Œnei nepos, Hispaniam quoque adiit (cf. Dionys. Perieg. v. 483 sq.), Tydenque, Graviorum urbem, condidit et ex patris nomine vocavit; vid. ad I, 235, et cf. XVI, 369, ubi Tinde, quæ Diomedis Thracis regia fuit, pro Tyde reponebant Salmas. ad Solin. p.m. 631, al. 898, et Gronov. Diatr. Stat. c. 55, p. 364, ut Sil. Diomedem Ætolum cum Thracio confuderit. Refragantur Drak. et N. Heins. ad l.c. et Voss. ad Mel. p. 133. Cf. de Diomede Heyne ad Apollod. I, viii, 4... 6, et Exc. I, ad Virg. Æn. XI. Τοῦδαι urbs Γρουΐων in Hispania ap. Ptol. III, 6; Tyde eorum castellum Plin. IV, 20. Tude Antonin. hodie Tuy in Gallicia.

362. Ebosos, secunda correpta, malebat N. Heins. ut Ἐβοῦσος, Ἔβοσος et Ebosia ap. Stat. Silv. I, vi, 15. Vid. quos Drak. citavit, Gevart. Lectt. Papin. I, 41, et Gronov. Diatr. Stat. c. 14. Sed Ebusus dicitur Plin. III, 5, extr. Mel. II, 7; Livius XXII, 20, et, producta media, Avien. descr. orbis 621; Gr. Ἔβουσος, Ἔβυσος (Strab. III, p. 240 et 254) et Ptol. Ἔβυσσος. Mox Arbacus Col. prob. N. Heins. quoniam Ἀρβάκη ap. Steph. Byz. urbs Celtiberiæ, Arbachi, vel Arbaci ap. Aurel. Vict. de viris illustr. c. 61, et Arrebaci ap. Plin. III, 3; ubi tamen Harduin. recte edidit Arevaci, quibus Arevam fl. nunc Arlanzo nomen dedisse, Plinius ibid. extr. tradit. Ἀρεουάκοι Strab. III, p. 112 al. 162 et 246. Ἀρεουάκαι Ptol. II, 6; Arbatus Put. R. 3; Parm. Arbutus Ox. Vulgatum Artabrus respuit N. Heins. quoniam gentem Artabrum nullam esse manifeste prodat Plin. IV, 22, quem tamen refellit Resendius Antiq. Lusit. I, 22; Artabrus certe Lusitan. prom. (nunc Cap de Fineterre) memoratur Plin. II, 108; IV, 21, et Arrotrebæ atque Arrotrebarum vel Celticum prom. IV, 20, et bis c. 22. Hoc Strab. III, p. 106, al. 154 et Ptol. II, 6: Νέριον ἄκρον dicitur: sed ille adcolas ejus Ἀρτάβρους et Ἀροτρέβας (al. Ἀρετρέβας) sua ætate adpellatos tradit, hic juxta illud Ἀρταβρῶν λιμένα ponit. Præterea uterque cum Plin. IV, 22; consentiunt in eo, quod e regione hujus promont. fuerint insulæ, Græcis a stanno, κασσιτέρω, Cassiterides dictæ, ad quas Silius forte h.l. respexit, ubi de insulis Hispaniæ agit, quamvis eæ nusquam fuisse videntur. Conf. et Mela III, 1. 363. Aclyde, non Aclide, Col. ut VIII, 550; vid. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 730, et ad Val. Fl. VI, 99; Lips. Poliorc. IV, 4, et Salmas. ad Trebell. Claudium c. 14; tereti veruto emend. Cerda ad Virg. Æ. VII, 665. Sed differentiam forte inter veru Sabellum Maronis et verutum Arbacorum Silii fuisse, idemque tenue simul et teres esse posse, monet Drak. 364. Lyndus alii, etiam Drak. et Lefeb. Sed est Λίνδος; vid. not. 365. Funda, non Fervida, scripti; prob. etiam Dausq. propter copulum et; ferens, h.e. inferens, movens, ex c. Col. et priscis edd. restitui, idque non spernendum videbatur Drak., qui conf. I, 386; X, 68; Stat. Th. III, 665; VIII, 76; add. Ovid. Epist. VIII, 26. Sic et ferre tela IX, 545; vulnera forte V, 235; certe ap. Virg. Æn. XI, 749; f. plagam Æn. X, 797; XII, 299: φέρειν πόλεμον, φόνον, θάνατον, ἄρεα, πῆμα, etc. Vulgo gerens. Sed serens ex emendat. N. Heins. recepere Drak. et Lefeb. vid. ad I, 394; 235. Baliaris, non Balearis, Col. Βαλλιαρίδες certe Straboni esse et Βαλιαρίδες Steph. Byz. monet N. Heins. et Drak. laudat Tenull. ad Frontin. III, iii, 16, et Salmas. exerc. Plin. p. 199. 366. Gravidos ed. Ven. vid. ad I, 235.

Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto, Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo. 370

368. Carthago Nova, quæ, Polybio Καινόπολις Polyæno Phœnissa, et a sparti copia in vicinis campis Spartaria et ἡ Σπαρταγενὴς Plin. XXXI, 8; Anton. Itin. p. 396, ed. Wess. et Appian. Hisp. c. 12, nobis vero Cartagena dicitur, ab Hasdrubale paulo ante b. Punicum II condita; vid. Polyb. II, 13; Strab. III, p. 157 sq., Bochart. Chan. I, 35; Hard. ad Plin. XIX, 2, et Schweigh. V. Cl. ad Appian. t. III, p. 218 sq.; Silius vero h.l. et XV, 192, Teucrum urbis conditorem facit, ut Justin. XLIV, 3. Quosdam Teucri comites, non ipsum huc venisse tradit Strabo l.c. De Teucro ejusque exsilio vid. Heynii Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I, et Jani ad Hor. Od. I, vii, 21. De situ, dignitate, et interitu urbis vid. Livius XXVI, 42. 369. Emporiæ, Ἐμπορίαι Ptol. II, 6, nunc Ampurias, urbs Hisp. Tarrac. prope Pyrenæos et mare mediterr. sita. --Phocaicæ; cf. Liv. XXVI, 19. A Massiliensibus eam conditam memorant Strab. III, p. 110, al. 159; Scylax in Periplo p. 2; Steph. Byz. et alii: nam Massilia etiam Phocæensium colonia fuit. Cf. omnino Liv. XXXIV, 9, et Plin. III, 3, seu 4, ex quibus etiam intelligitur, cur Emporiæ in plur. dicantur et Ἐμπορεῖον Δίπολις Strab. l.c. --Tarraco, hod. Tarragona, in ora Cataloniæ, unde pars Hispaniæ olim Tarraconensis dicta: nam fuit quondam urbs in his oris maritimarum opulentissima, teste Mela II, 6, ævoque Strabonis numero civium ne ipsi quidem Carthagini cessit. 370. Cf. Plin. XIV, 6. --Tarraco Campano tantum cessura Lyæo iisdem fere verbis dixit Martial. XIII, 118. Lyæo Latio, vinis Latii, quæ olim generosa fuere, ut Falerna, Massica, etc.

369. dant T. R. 3, et Med. quod arridebat N. Heins. vid. ad v. 222 et 288. 370. Lyeo quidam. Sed est Λυαϊος, quoniam vinum λύει, solvit curas.

Hos inter clara thoracis luce nitebat Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce, Sætabis et telas Arabum sprevisse superba, Et Pelusiaco filum componere lino. 375 Mandonius populis, domitorque insignis equorum Inperitat Cæso, et socio stant castra labore.

371. Thoracis linei, Drak. ad IX, 587; cf. ad v. 270. 372. Sedetani prope Celtiberiam, cujus gentis caput Cæsaraugusta, nunc Saragossa. Plin. II, 3; Ptol. II, 6. --Sucro oppidum apud Antonin. et Liv. XXVIII, 24 (hod. Alzira), sed fluvius inter Saguntum et Carthaginem, nunc Xucar, ap. Plin. III, 3; Ptol. II, 6, et Strab. III, p. 159. --rigentibus undis, ut v. 671. 373. Sætabis, hod. forsan Xativa in regno Valentiæ, ad fluvium ejusdem nominis, qui in Sucronem influit. --altrix, vid. ad I, 218. --celsa arce, quia in colle sita. 374. A Sætabi tertia in Europa lino palma, etc. Plin. XIX, 1. Hinc sudaria Sætaba, ap. Catull. epigr. XXV, cf. Casaub. ad Strab. III, p. 99. --Cf. ad v. 24, 25, et Plin. l.c. 375. filum componere, vid. ad I, 39. 376. domitor equorum, ut apud Virg. Æ. VII, 651 et 691, ubi vid. Heyne. 377. socio stant castra labore, vid. ad v. 173.

372. Sedetana Col. et Put. probb. N. Heins. et Draken. Hedetana emend. Modius. Veteres auctt. admodum variant. Sedetani memorantur Livio XXVIII, 24; XXIX, 1, 2; XXXI, 49; XXXIV, 20: Σηδητανία Appian. Hisp. c. 77; Edetani, seu Hedetani, Ἠδητανοὶ Ptolem. II, 6, et Plin. III, 3; Σιδητανοὶ Strab. III, p. 112; Editani Gruter. p. 481. Vulgatum Sedentana tuentur J. Marca in Marc. Hispan. II, 6, et Dausq. Sed nemo Sedentanorum mentionem facit. 373. Sætabis Col. ut in marmorr., in numo ant. ap. Anton. Augustin. Dial. VII, et in vetustis codd. Grat. Cyneg. 41; Σαιταβὶς etiam Ptol. II, 6. Ita N. Heins. et Drak. Conf. Inscript. ap. Murator. p. 1077, n. 4. Vulgo Setabis, ut et XVI, 475; Σέταβις Strab. III, pag. 110 al. 160. Sic et ap. Plin. Præf. pr. et III, 3; XIX, 1; arte, pro arce, quidam. 374. sprevisse (ἀοριστῶς pro spernere) superba, scripti cum R. 3; Parm. Med. quod et Dausq. amplectabatur. Vulgo superbas. 375. linum c. lino, vel filum c. filo malebat Vlit. ad Grat. Cyn. 41.

At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto. Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit, Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum, 380 Et Venerem occultam genitali concipit aura. Sed non multa dies generi, properatque senectus, Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas.

378. Vettones populus Lusitaniæ circa Tagum, inter Durium et Anam. --probat, pro ducit, ut sup. agit, rapit, raptat, trahit; (nam poeta variat) propr. forte lustrat. Probare certe est examinare, inspicere v.c. opus, athletas, hostias apud Cic. Agr. II, 34; Verr. I, 54; Off. I, 40; p. villam publicam, ap. Liv. IV, 22, ubi vid. Drak. Schmidius interpretatur: re ipsa demonstrat, egregios esse in planis campis milites. 379. Cf. XVI, 365, 366. Constat, in Lusitania, circa Olisiponem opp. (Lisbonam) et Tagum amnem, equas Favonio flante obversas animalem concipere spiritum, idque partum fieri et gigni pernicissimum ita: sed triennium vitæ non excedere. Ita Plin. VIII, 42; cf. Varr. R. R. II, i, 9; Colum. VI, xxvii, 3 sq., et Solin. c. 23. Silius pro triennio septem annos habet exemplo Virg. Ge. III, 271 sqq., ubi vid. Cerda et Heyne. Verba Justini XLIV, 3, hæc sunt: «Fabula ex equarum fecunditate et gregum multitudine nata, qui tanti in Gallæcia et Lusitania, ac tam pernices visuntur, ut non immerito vento ipso concepti videantur.» 380. servans, observans, ut VI, 384... 563; VII, 442... 522; VIII, 351; N. Heins. Add. V, 45; XV, 217; XVI, 317. 383. stabulis, h. equis stabulantibus, vel qui stabulis quam bello aptiores sunt, ut naufragia, servitia, aucupia, etc. Ita Dausq. cujus altera ratio: his equis in stabulis, minus probanda.

378. Vectonum Col. h.l. et XVI, 366, ut in antt. exempl. Cæsaris; Livii et Plinii. Sed Vettonum reposui, quam scripturam etiam defendit N. Heins. ad h.l. et ad Prudent. περὶ στεφ. III, 187, etsi inf. XVI, 366, Dausq. carpit, qui idem sentiebat. Gr. Οὐέττονες, et sic quoque ap. Gruter. p. 383, n. 7, et p. 591; Vasconum Parm. Vulgo Vetonum. præit æquore conj. N. Heins. non invito metro. Præstiterit alis volat, vel potius alas rapit, ut ap. Virg. Æ. VII, 725; X, 178. Sed vid. not. 380. perstat (h.e. stat, ut ap. Virg. Ge. III, 273.) Col. prob. N. Heins. qui conf. v. 686, et VI, 385; sed ante hunc versum nonnihil excidisse putabat; præstat Ox. et Put. Vulgo prostat, quod retinuit Lefeb. prostrat quidam. 383. Tertiaque nonnulli, quos Modius refutat ad Justin. XLIV, 3; vid. not. in stabulis corrig. D. Heins. æstas, non ætas, Col. ut ap. Virg. Georg. III, 190; IV, 207; unde ne Dausq. quidem displicebat.

At non Sarmaticos adtollens Uxama muros Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma 385 Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore Asper frena pati, aut jussis parere magistris. Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt. 390

384. Quæ de vitæ genere et armis notantur, Sarmatica sunt; Ern. coll. Strab. VII, p. 480; ubi et equi Scythici ὀξεῖς καὶ δυσπειθεῖς adpellantur, unde h.l. crudus vigor, ferocitas et contumacia nondum arte domita. 385. Tam levibus, ad cursum agilibus; nam equi Ἴβηρες ἔασι θοοὶ πόδας ἠνεμόεντας teste Oppiano, quem laudat Dausq. cf. ad v. 379. --persultant proprie equi. 386. crudo, vid. ad I, 405. 387. Cf. Virg. Ge. III, 208. --jussis magistris, vid. ad I, 173, et Heins. ad Ovid. Epist. XV, 83. 388. sparus, ut VIII, 521, εἶδος ἀκοντιοῦ in Gloss. Labb. Drak., qui laudat Donat. ad Liv. XXXIV, 15, et Pontan. in Gloss. prisco Gall. h.v. cf. Heyne ad Virg. Æ. XI, 682. --ore ferarum, etc.; cf. II, 156. 390. rapta pascunt Sarmatas et Iberos, Dausq.

384. Suvana Put. Saunia Parm. Vulgo Susana, cujus nemo meminit. Suxama Col. unde Uxama emend. N. Heins. quod recepi cum Drak. et Lefeb. qui posterior Sarmaticam urbis originem, Heinsio ignotam, a Jaxamatis, gente Sarmatica, repetit. Uxama memoratur Plin. III, 3; duplex Οὔξαμα ἀργέλλαι, et Οὔξαμα Βάρκα Ptol. II, in Gallæciæ litore Marianæ III, 18, et Antonino in itinere ab Asturica Cæsaraugustam; nunc forte Osma ad Durium, in vet. Castilia. Sed si poeta non omnem prorsus ordinem neglexit, quod in urbibus quidem, non vero in partibus Hispaniæ describendis fecit, h.l. vel Lusitaniæ, vel Hisp. Bæt. urbem designare debebat. Forsan itaque leg. Sucrana, de qua v. Plin. III, 1; vel Cartama, cujus opp. pulcherrima monumenta præclare exposuit Carter. Reise von Gibraltar nach Malaga p. 204 sqq. 387. jussis magistri emend. Dausq. et recepit Cell. 388. Rhyndacus; non Rindacus, in priscis libris. Ῥύνδακος Mysiæ fl.

Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis, Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal, Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo. 395

391. Parnasia Castulo, vid. sup. ad v. 97. 392. Hispal, seu Hispalis, nunc Sevilla, Andalusiæ caput, urbs Hisp. Bæticæ, ad dextram ripam Bætis, qui non procul ab ea in sinum Gaditanum fluit, et hinc æstum marinum statis vicibus adcipit. --Hispalis ad Bætin fl. ubi sunt æstuaria ex oceano Gaditano confluentia, de quibus, vid. Strab. III, p. 206 sq., et Plin. II, 97; Ern. --celebre Oceano, h. magna, quam faciebat, mercatura. --alternis æstibus, ἀψοῤῥόῳ ὕδατι, ut ap. Prop. II, xxvi, 54; cf. XV, 226... 237. 393. Nebrissa, hodie Lebrixa, inter Hispalin et mare sita. Quæ de sacris, vel orgiis Bacchi, ibi agitatis, memorantur, ad lusum ingenii, ex similitudine voce. Nebrissa et nebris ortum, referenda videntur. cf. tamen ad v. 101 sq., et ad VII, 171. Res, vel loca conscia dicuntur eorum, quæ in ipsis fiunt, vel quæ in se continent. cf. mox v. 399; (ubi vid. Drak.) V, 23; VIII, 531; Heyne ad Tibull. I, vii, 48, et Burm. ad Val. Fl. I, 5. 394. Satyri leves, agiles et veloces, vel leviter saltantes ac salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι, vel etiam hilares, læti, jocosi, φιλοπαίγμονες, quibus graves, βαρεῖς, obponuntur. cf. Jani ad Hor. Od. I, i, 31; II, xi, 6, et Burm. ad Val. Fl. I, 389. 395. Nebris, νεβρίς, pellis hinnuli, νεβρου, quam Bacchus et Bacchæ gestabant, unde ille βασσαρεὺς, νεβρώδης, νεβριδόστολος, seu νεβριδόπεπλος, hæ βασσαρίδες dicuntur. vid. Cl. Hermann. Mythol. Lyricorum p. 261, 262, et Jani ad Hor. Od. I, xviii, 11. --Mænas nocturna Lyæo, sacra nocturna celebrans, νυκτελοῦσα τὰ Ὄργια, in honorem Bacchi, qui inde Νυκτέλιος, νύκτερος Orph. H. LI, 4, et Virg. Georg. IV, 521, nocturnus vocatur. Sed vid. V.L. --Lyæo arcano, ut ἄῤῥητος et κρύφιος apud Orph. H. XXIX, 3, cujus τελετὰς effari nefas est, vel cujus sacra secreto et noctu aguntur, cujusque orgiis et mysteriis secessus, a profanis remoti et phantasiæ incendendæ apti, conveniunt. Forte et poeta respexit ad λικνοφόρους, vel κανηφόρους, quæ vannum mysticam Iacchi pluresque cistas (λίκνα, seu κανᾶ) ferebant, in quibus τὰ μυστικα Bacchi, vel Cereris erant recondita, de quibus vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 127.

391. Fulgent ex. Put. recepi cum Drak. auctore N. Heins. Vulgo Fulget, quod non minus probum. Parsania Col. 393. Dei Nysæis conscia, vel etiam concita pro conscia, quod voc. mox sequitur, conj. N. Heins., quoniam secunda syll. in Dionysius corripi solet. Bacchus vero non tantum Διόνυσος, sed etiam Διώνυσος et Διώνυσσος poetis dicitur v.c. Hom. Il. η, 132, 135; Odyss. ω, 74, et H. in Bacch. I, pr. Hesiod. Theog. vss. 940, 946. Callim. II. in Cer. v. 71, et Fragm. 171. 395. arcano Col. et quidam alii, quod recepit Drak. non repugn. N. Heins. Quos secutus sum, etsi tertium casum cum nocturna junctum vix alibi reperias, unde non levis me suspicio tenet, pro arcano poetam acclan̅s, h.e. acclamans Lyæo, (clamans, io Bacche! Evoe!) vel orgia agens, vel simile quid scripsisse, et compendium scripturæ fraudi fuisse librariis; hortando R. 3, et Parm. Vulgatam lect. Hortano ab Horta urbe, prope Nebrissam sita, cujus tamen nemo mentionem facit, repetebat Marsus. Ortano, h.e. Oretano, conj. Rosweidus, laudatus a Dausq., qui ipse hortanti proponebat; Orthano, vel rectius Orthanæ h.e. Baccho, ingeniose tentabat N. Heins. et prius valde arridebat Drak. Ὀρθανὴς deus Atheniens. Priapo similis, et ab erecta, ὀρθῆ, ut putant, virilitate dictus: Priapus vero Bacchi comes, (B. rustica proles Tibull. I, iv, 7) qui cum eo a quibusdam confunditur. Vid. Meurs. Ath. Act. II, 14; quosque Heins. et Drak. citarunt. Strab. XIII, p. 404, al. 587; Hesych. v. Ὀρθανὴς (non Ὀρηθανὴς) Plat. in Phaone ap. Athen. Deipn. X, p. 441; Tzetz. ad Lycophr. Alex. v. 538 (ubi Ὀρθανὴν leg. pro Ὀρθάγην) Palmer. Exerc. in auctt. Gr. p. 783; Athen. I, 23, p. 30, et Voss. ad Mel. II, 11, p. 133. Sed non ipse Bacchus Ὀρθανὴς dicitur, et tum duo certe h.l. sum Bacchi nomina: Lyæus enim, etsi propr. adject. est, semper simpl. Bacchus vocatur. Orthana tamen exhibet ed. Genev. quod perperam ab editorr. Amstelod. in Hortano mutatum monebat Salvinius, a Drak. in fine Præfat. laudatus. Orthane, græca forma, scripsit Lefeb. qui male interpretatur: redimita s. n. et in O. Lyæo, h.e. cum orthane, phallo Ebræorum, quem gestat in extremo thyrso. Menas Dausq. Lefeb. et alii. Sed est Μαινὰς. 398. Ter quinos decies conj. Mariang. Accurs. ad Auson. Epist. X, 5, non improb. Lef.

Arganthoniacos armat Carteia nepotes. Rex proavis fuit humani ditissimus ævi, Ter denos decies emensus belliger annos. Armat Tartessos, stabulanti conscia Phœbo, Et Munda, Emathios Italis paritura labores: 400 Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ.

396. Carteia, ad Calpen promont. in ora oceani Gaditani (Liv. XXVIII, 30), urbs olim inclita, metallis abundans (Diodor. VI, 9), et primum a Phœnicibus inhabitata, deinde a Pœnis capta, quæ Græcis quondam Tartessos dicta, si fides habenda Plin. III, 1; Mell. II, 6; Pausan. Hellad. VI, p. 378, et Strab. III, p. 148, C, et 151, B; quia forte post Tartessi excidium ejus mereatura et nomen Carteiam translatum, quod suspicatur P. Flores in Espanna Sagrada P. IX. Silius omnino utramque urbem distinguit, et Arganthonium Carteiæ regem facit, non, ut alii, Gaditanum, et, ut plerique, Tartessiorum regem: nam Carteiæ, Tartessi et Gadium nomina a veteribus permisceri solent. Wessel. ad Antonin. Itin. p. 407, Carteiam putat esse, quæ nunc Rocadillo adpellatur. Carteiam vero Calpen esse, et, Tartessus quæ fuerit, non constare, monet Vales. ad Exc. Peiresc. pag. 72. Confer Schweigh. V.C. ad Appian. Hisp. c. 2, et inpr. Carteri Itin. (Reise von Gibraltar nach Malaga), pag. 30... 69, ubi copiose de fatis et situ Carteiæ disputat. 396... 398. Arganthonium CL annos vixisse tradunt Anacr. ap. Plin. VII, 48; Strab. III, p. 225; Phlegont. de longævis c. 4 (ubi vid. Meurs.), Censorin. et Lucian. in Macrobiis; sed CXX annos memorant Herodot. I, 163 (ubi vid. Wessel.); Lycophr. Schol. p. 94; Cic. de Sen. c. 19, et Asin. Pollio ap. Val. Max. VIII, 13, ext. 4. 399. Tartessus, portos Hispaniæ, Phœnicum navigationibus celeberrimus, inter duo Bætis ostia, cujus ne vestigium quidem ullum Strabonis ætate reliquum fuit. Sed jam Salomonis ævo hæc urbs, vel, quod Carter l.c. probabilius fecit, Carteia, tum תרשׁישׁ dicta, mercatura inclaruit; vid. Bochart. Geogr. S. III, 7, p. 160... 165; et Michaelis Spicileg. Georg. ext. hebr. post Bochartum P. I. p. 82 sq. --stabulanti conscia Phœbo, ubi sol equorum stabula habet, et ad hæc eos disjunctos ducit, h.e. occidit. Cf. VI, pr. X, 538, et Ovid. Met. XIV, 416. --conscia stabulanti Phœbo, quia ad Oceanum occiduum ultra Hispaniam sita est; Ern. coll. v. 411, et Virgil. Æneid. lib. XI, v. 913. --conscia, vid. ad vers. 393. 400. Munda ab hodierna ejusdem nominis urbe tertio Hispanorum milliario aberat. De priscis ejus monumm. vid. Carter. l.c. p. 190 sqq. Prope eam Cæsar atroci prœlio cum Pompeii M. filiis conflixit, vid. Strab. III; Dion. XLIII, p. 233; Liv. Epit. CXV; Flor. IV, 2; Hirt. b. Hisp. c. 29 seqq. --labores Emathios, calamitatem, qualem experti sunt in Emathia, h.e. Macedonia, ad Philippos et Pharsalum, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 489 sqq. 401. Corduba, nunc Cordova, Lucani et utriusque Senecæ patria. --auriferæ terræ, Hispaniæ. Cf. I, 155... 228 sqq., et inpr. a Drak. laud. Martial. IX, 61.

400. Hemathios scripsere Drak. et Lef. 401. æriferæ ex Plin. XXXVIII, 2, adfectate corrigi posse notabat Dausq.

Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys, Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris, Æquales ævi; genuit quos ubere ripa Palladio Bætis umbratus cornua ramo. 405

402. flaventi vertice, juvenis, vel pulcher. vid. ad I, 438. 403. Spiciferis oris, cultis terris agrisque, quibus Hispania maxime Bætica excelluit, gravis, noxius et timendus, ut I, 412; aves cultis graves dixit Ovid. Fast. I, 683; de Bæticæ regionis fertilitate vid. Plin. III, 1; ibid. XVII, 12, olea non alia major in Bætica arbor. Ern. 405. Palladio ramo, oliva (vid. ad v. 324, et I, 238.) qua utraque Bætis ripa consita est. Bene comparant Martial. XII, 100. --cornua, vid. ad I, 415.

402. Phorcys Col. nomen a Deo marino desumtum, qui Φόρκυς, seu Φόρκυν, sed et Φόρκος (ut Phorcus inf. X, 174) dicitur. Vulgo Phorcis. 403. Arauricus Col. ut V, 557. Ab Araurio, Galliæ Narbon. fl., qui aliis Rauraris vocatur, nomen deductum suspicabatur N. Heins. Aranticus, Aranthicus, Avaricus in reliquis libris. 405. Bætis, Βαῖτις, in membranis. Vulgg. Bethis, vel Bætes.

Talia Sidonius per campos agmina ductor Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis, Qua visu comprendere erat, fulgentia signa, Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat. Non aliter, quoties perlabitur æquora curru, 410 Extremamque petit, Phœbea cubilia, Tethyn Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris Nereidum chorus, et sueto certamine nandi Candida perspicuo connectunt brachia ponto.

407. raptat, raptim ducit, ut rapit ap. Virg. Æn. VII, 725, et X, 178. 408. erat, ἐξῆν. 409. Longe umbram, h.e. densam pulveris nubem excitat, exercitu iter faciente. 410. Comparatio ad ducem, et, quæ eum sequuntur, copias spectat. Conf. Virg. Æn. V, 816 sqq. --perlabitur æquora curru, ut ibid. I, 147, 155, 156. 411. Extremam Tethyn, occident. Oceanum, cf. v. 60. --Phœbea cubilia, cf. Ovid. Met. II, 68 seq. 412. antris, ut v. 49.

407. lustransque scripti; lustrasque R. 2. Vulgo lustratque. 410. curru Colon. et Ox. Vulgatum cursu male defendit Dausq. 414. connectunt e Col. restituendum censebat N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Epist. V, 48. Sed vulgata convertunt loco forte non movenda erat, judice etiam Drak., quia magis natantium, ut nectere, vel jungere brachia saltantium gestus exprimit.

At Pyrenæi frondosa cacumina montis 415 Turbata Pœnus terrarum pace petebat. Pyrene celsa nimbosi verticis arce Divisos Celtis late prospectat Iberos, Atque æterna tenet magnis divortia terris.

415 sq. De transitu H. per Pyrenæum saltum cf. Polyb. III, 35, 40, et Liv. XXI, 22. 418. Prospectare et spectare de situ urbium montiumque; vid. Burmann. ad Phædr. II, 5. --Montes Pyrenæi Hispaniam a Gallia dirimunt. 419. æterna divortia, δεινῶς de tantis montibus.

418. late scripti. Vulgatum alte tuetur Dausq., ut sit ὑψόθεν, ex alto.

Nomen Bebrycia duxere a virgine colles, 420 Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva, Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula Lugendam formæ sine virginitate reliquit Pyrenen, letique Deus, si credere fas est, 425 Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras, Confestim dulces liquit turbata penates.

420. Pyrenæi montes, quos Strabo III, fulminum ictu, et Diodor. V, 35 (ubi vid. Wessel.), ab igne pastorum, quo combusti sint, dictos tradit, nomen h.l. adcepisse finguntur a Pyrene, Bebrycis, in his montibus regnantis, filia, ab Hercule compressa, et a feris discerpta. «Quæ de Hercule ac Pyrene traduntur, fabulosa in primis arbitror,» Plin. III, 1. 422. Cf. I, 277 sq. --longa, longinqua, longo spatio remota, vid. Drak. ad IV, 374; V, 9; VI, 628, et ad Liv. IV, 18; Heins. ad Ovid. Rem. Am. vers. 595, et Broukh. ad Tibull. I, iv, 18. 423. Aula Bebrycis ultra Hispaniæ limitem in finibus Volcarum quærenda, cf. v. 443 sq., et XV, 497. Bebryces postea Narbonenses dicti, et diversi ab Asiaticis in Mysia. vid. Tzetz. ad Lycophr. Cassandr. v. 516, et 1305. --Possessus Baccho ebrius. Vox sæva vulgo refertur ad crudelitatem Amyci, Bebrycum ad Pontum Euxinum regis, de quo vid. Heyne ad Apollod. I, ix, 20, et II, v, 9. Tum poeta nomina fabulasque confudit, ut sup. v. 253, et forte mox v. 427. 424. formæ, ἕνεκα.

422. Geryonæ, ut XIII, 201, scripti cum priscis edd. Gerionis primus edidit Buschius in ed. Wolfii Basil. Gr. Γηρυόνης et Γηρυὼν. Vid. Heyne ad Apollod. p. 386, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Virg. Æn. VIII, 202; ad Ovid. Epist. VIII, 9; ad Vellei. Pat. I, 1; Gronov. ad Senec. Herc. fur. v. 1170, et Agamemn. v. 841; Serv. ad Virg. Æn. VII, 662. 426. Vulgatam distinct. miseræ, Deus edidit alvo. Namque, etc. mutavit N. Heins., qui et τὸ patriasque pro patrias ex scriptis et editis ante Marsum libris restituit. Tum Pyrene serpentem peperisse dicitur: quod quia offendit VV. DD., quum tamen hæc narratio, teste, quem Drak. excitavit, Plin. III, 1, et ipso quoque Silio v. 425, fabulosa inprimis fuerit; ex ingenio hunc locum sanare conati sunt. Davis. ad Cæs. b. G. III, 20, tentabat edit ut alvo, et Barth. miseræ Deus: edita ut alvus (Namque, ut serpentem, patrias e. i.) Confestim, etc. Dausq. Deus: edidit, vel dumque edidit alvo; (scil. Galaten f., ab Hercule ex Celtici regis filia genitum, teste Diodor. V, 25, p. 210) Confestim dulces l. t. penates: Namque, ut serpentem, p. e. i., ut alias, cane pejus et angue. Docte Salmas. Epist. 85, conj. edidit alvo Namque ut Cenchream; ut librarius serpentem, cujus genus quoddam, maculis sparsum, instar milii granorum, Κεγχρίης, Κεγχρίνης, seu Κεγχρίτης dicatur, ad oram notaverit, idque postea in contextum irrepserit. Quod si verum est, vel poeta Πυρήνην, Bebrycis regis f., ab Hercule compressam, cum Πειρηνῃ Acheloi quæ ex Neptuno Κεγχρείαν peperit, confudisse, vel Salmas. hunc errorem ei obtrudisse censendus est. Illud Lefeb., hoc Draken. nobisque probabilius videtur.

Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris, Et promissa viri silvis narrabat opacis; 430 Donec mœrentem ingratos raptoris amores, Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus, Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens Palluit invento dilectæ virginis ore. 435

429. noctem, concubitiun, ut II, 503; solis pro sola; nisi malis antra deserta ab incolis, ut desolata XII, 12, et οἰοπόλος passim ap. Hom. interpretari cum Drak. qui laudat. IV, 560; Ovid. Epist. X, 129; XI, 84; ej. Am. III, vi, 50, et Rem. Am. 579; Val. Fl. IV, 5; Sen. Hippol. 66, et Agam. 436; Gifan. Ind. Lucret. et VV. DD. ad Tibull. I, ii, 35, et ad Prop. I, ii, 11; II, xv, 7. 430. Cf. Virg. Ecl. II, 5. 434. Dum remeat victor, occiso Geryone. Cf. I, 276, 283. 435. virgo, ut puella et Gr. παρθένος, quæcumque in flore ætatis est, etsi vel nupta est, vel jam peperit. vid. Gesner in Thes. hh. vv. Jani ad Hor. Od. II, viii, 23; III, xi, 35, et xxii, 2; quique a Drak. laudatur Serv. ad Virg. Ecl. VI, 47, et Æn. XI, 687. Sic et νύμφη pro nupta. vid. Cl. Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 130, et Heyne Obss. ad Tibull. III, i, 21.

429. in auris R. 3, et Med. arvis quædam edd. antt. prob. N. Heins.

At voce Herculea percussa cacumina montis Intremuere jugis: mœsto clamore ciebat Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit, Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo, 440 Defletumque tenent montes per secula nomen.

436. percuti, feriri, quati, ici, pulsari, verberari dicuntur montes, vel loca clamore, voce, rumoribus, etc., vid. Drak. ad IV, 7, Burm. ad Val. Fl. I, 743; II, 91; V, 273, et ad Ovid. Fast. III, 741.

436. At, non Ac, Col. et Put. motis malebat N. Heins. summis Burm. ad Val. Fl. II, 91. 439. resonant scripti, et R. 2. Sed teste Lefeb. non nisi duo MSS. id exhibent, et duo alii (qui sint, ut solet, tacuit) reboant, quæ vulgata lectio tum omnino præferenda est, et placuit etiam Drak. ut firma et stentoria Herculis vox declaretur; memorant Parm. et Med. 440. intercidet duo scripti et R. 2; teste Lefeb. qui id recepit.

Jamque per et colles, et densos abjete lucos Bebryciæ Pœnus fines transcenderat aulæ. Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura Volcarum populatur iter, tumidique minaces 445 Adcedit Rhodani festino milite ripas. Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos, Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo. 450

444. Hannibal, peragrato Volcarum agro, Rhodanum trajicit, cf. Polyb. III, 41... 43, et Liv. XXI, 26... 28. Volcæ in Gallia Narbonensi sunt vel Tectosages, vel Aricomici, qui posteriores ad Rhodanum usque, teste Strab. IV, p. 129, vel ad utramque ejus ripam habitarunt, si fides habenda Liv. l.c. 445. iter populatur, hoc est, facit cum vastatione agrorum, ut apud Virg. Æn. XII, 525. Lenz. 447. Ex Alpibus caput proserit, oritur, ut extrahit amnem. Cf. Virg. Æn. VI, 831, et V.L.

448. Proserit Col. ut ap. Lucan. IV, 412; Plaut. Asin. IV, i, 50; Avien. descr. orb. 342; 702; exserere sup. I, 30; Sen. Herc. fur. 594, et Œdip. 532. Ita N. Heins. et Drak. Procidit Put. Vulgo Prosilit. 449. vortice coll. Virg. Ge. I, 481, conj. Lefeb. pro gurgite, quod voc. mox vss. 452 et 457, repetitur. Drak. v. 452, commendat Burm. emendat. vorticibus anhelis coll. Claud. R. P. I, 25, ubi tamen Heinsius ex MSS. et nostro loco gurgitibus anhelis reposuit.

Auget opes stanti similis, tacitoque liquore Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen. Invadunt alacres inimicum pontibus amnem: 455 Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur, Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.

451. Rhodanus præter alios fluvios Ararim ad Lugdunum, (vid. Liv. XXI, 31; Polyb. III, 49) et, propior ostiis, Druentiam (v. 468 sq.) excipit. --Auget opes, confer ad I, 606. 452. Arar, vel Araris, (nunc Saone) ex Vogeso monte ortus, tanta lenitate, ut cernere non possis, in utram partem labatur, (vid. Cæs. b. Gall. I, 12.) Rhodanus vero rapido cursu fluit. Cf. XV, 504; Plin. III, 4; Claud. Cons. Mall. Theod. vers. 53, in Rufin. II, 111, et in Eutrop. II, 267; Lucan. I, 433; VI, 475. 454. Arar Rhodani nomen adcipit. 455. Conf. Polyb. et Liv. II. cc. --inimicum pontibus, inpatientem pontis.

456. arma tuentur scilicet ab aquæ injuria, scripti et editi ante Nicandrum, qui primus tenentur edidit; quod servavit Lefeb. 457. undis Oxon. et Puteol. cum R. 3; Parm. Med.

Fluminea sonipes religatus ducitur alno, Bellua nec retinet tardante Libyssa timore: Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum 460 Connexas operire trabes, ac ducere in altum Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis.

458. Equorum pars magna nantes loris a puppibus trahebantur, Liv. l.l. --alno, scapha, ex trunco alni excavatæ, ut IV, 491, et XII, 522, ubi vid. Drak. 459. Bellua Libyssa, elephanti. --retinet, remoratur transitum. 460. vada, flumen, vid. ad I, 52. 461. trabes, naves, pontis in modum junctas, cf. Polyb. III, 46, et Liv. XXI, 28. --ducere in altum, alveum fluminis, aggere ripæ, ab rate, a terra in amnem porrecta, et parte superiore ripæ religata, resolutis vinculis, quibus altera ratis huic erat copulata; ita Liv. loc. laud. gregis fremebundo, fremebundi, inlapsu in fluvium (ut apud Liv. excidere sævientes quidam in flumen), vel potius in ratem, territus Rhodanus, stagnisque, etc., aquis e fundo fluvii erutis torquendo et agitando undas murmur emisit. Lenz.

460. ratibus vada edd. Paris. prob. Dausq. 461. operire rates, quod et nobis in mentem venit, emend. N. Heinsius qui et vers. 462, revolutis malebat. Sed conf. Liv. XXI, 28.

At gregis inlapsu fremebundo territus acris Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis Torsit arenoso minitantia murmura fundo. 465

463. Terror egregie ipsi fluvio tribuitur, cf. ad I, 48, et Virg. Æn. VIII, 240, et IX, 125. --gregis, ut gregem elephantorum dixit Plin. V, 1; equorum, Cic. Verr. II, 7; asinorum, Varr. R. R. II, 6; armentorum, Cic. Phil. III, 12; ducem gregis, taurum, Ovid. A. A. I, 326. Conf. Cerda ad Virg. Æn. I, 185. --acris Rhodanus, ut ferox IV, 61. --Tum acris est masc. gen. ut somnus acris dicitur Ennio ap. Priscian. Sed præstiterit jungere gregis acris, vel acris, h.e. acres, moles, fortes et magnos elephantos. 464. stagnis refusis, vid. N. Heins. ad XIV, 349; Burm. ad Val. Fl. V, 255; Heyne ad Virg. Georg. II, 163, et Æneid. I, 126. 465. murmura, fluctus sonantes.

463. inlapsu Col. et Ox. et lapsu Put. Vulgo allapsu. Mox atras Exp. moles conj. N. Heins. quod summopere blandiebatur Drak. qui conf. Sidon. Apollin. XXII, 58, nigrantes elephanti; Claud. laud. Stil. III, 351, nigra cervice; Lucan. VI, 208, squalenti tergo; Avien. descr. orb. v. 777, tætros elephantos; et Græv. ad Flor. II, 6; Add. inf. IV, 618, et IX, 240. Sed vid. not.

Jamque Tricastinis intendit finibus agmen, Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit. Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus, Avulsas ornos, et adesi fragmina montis 470 Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis, Ac vada translato mutat fallacia cursu, Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus: Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis Corpora multa virum spumanti vertice torquens, 475 Inmersit fundo laceris deformia membris.

466. Imitat. Liv. XXI, 31. --Tricastini et Vocontii inter Rhodanum et Druentiam, in Delphinatu, habitabant. 467. faciles campos, ubi iter facile est, nec montibus impeditur, ut facilem adiri planitiem XII, 163. Haud usquam impedita via, priusquam ad Druentiam fl. pervenit, Liv. l.c. --carpit, vid. ad I, 569. 468. Druentia (hod. Durance, cujus fons in Mont Genevre) non nisi ad Cabellionem (Cavaillon) navium patiens est. --Druentia hoc loco masculini generis, ut apud Strabonem ὁ Δρουεντίας. --lætum, hucusque prosperum et jucundum, iter vastavit, vastum, h.e. asperum et durum fecit, vel vexavit, turbavit, ut mentem vastare dixit Sallust. Cat. 15, ubi vid. Corte. Sed cf. V.L. 471. Fluctus et venti latrare, clamare, plangere, anhelare, gemitum edere dicuntur: κῦμα βοάα dixit Hom. Iliad. ξ, 394; μεγάλα βρέμει, Iliad. δ, 425; μεγάλ᾽ ἴαχε, Iliad. α, 482; Odyss. β, 428; στόνῳ βρέμουσιν ἀντιπλῆγες ἀκταὶ Sophocl. Antig. v. 603, cf. I, 592; V, 397, 398, IX, 516; Drak. ad hunc locum, et IV, 524; Burmann. ad Valer. Flacc. lib. I, vers. 590; Virgil. Georg. lib. III, vers. 261, et Æneid. lib. VII, vers. 588. 473. æquus, ut apud Virg. Georg. lib. III, v. 546. 474. Verba petita e Virg. Æn. I, 100 sq., et 116 sq. --sub armis, armata. 475. vertice, id. qd. vortice, quæ antiqua scriptura est, ut vorsus, vortere, etc. Drak. adscripsit verba Quintil. Inst. Or. VIII, ii, 7: «Vertex est contorta in se aqua, vel quidquid aliud similiter vertitur: inde propter flexum capillorum pars est summa capitis; et ex hoc, quod est in montibus eminentissimum.» Cf. eund. I, vii, 25; Var. L. ad II, 631; IV, 230; V, 513; VV. DD. ad Virg. Æn. I, 117; VII, 31; Cellar. Orthogr. lat. T. II, p. 85; ed. III. Harles. Drak. ad. h.l. et Heins. ad Val. Flacc. VIII, 332.

466. intendit Put. h.e. tendit, contendit, ut in eadem narratione tetendit ap. Liv. XXI, 31, vel intendit se, seu iter, ut ap. Liv. IV, 19; X, 43; XXI, 29, 30; Cic. Mur. 9; extr. Terent. And. II, ii, 6, et al. Conf. Heins. et Burm. ad Val. Fl. VI, 540, 600; VII, 114; incendit Ox. Vulgo incedit. 467. Vocontia alii. Οὐοκόντιοι dicuntur Strab. IV, p. 128, sed Οὐοκούντιοι p. 140. 469. tardavit conj. N. Heins. vexavit, h.e. impedivit, Burm. ut ap. XXXVI, 30; XLIII, 21. Id recepit Lefeb. coll. Gell. II, 6. Withof. conj. ductoris tristavit, vel lassavit, ut apud Ovid. Met. XI, 730; vel stitit acris iter.

Sed jam præteritos ultra meminisse labores Conspectæ propius demsere paventibus Alpes. Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis 480 Ætherei facies, surgentique obvia Phœbo, Duratas nescit flammis mollire pruinas. Quantum Tartareus regni pallentis hiatus Ad manes imos atque atræ stagna paludis A supera tellure patet: tam longa per auras 485 Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra.

477. Memoriam priorum calamitatum delevit majus periculum novusque terror, conspectis Alpibus incussus, de quarum transitu cf. Liv. XXI, 32... 38, et Polyb. III, 49... 56. 479 sqq. Imago Alpium earumque altitudinis, quam pluribus, et nimiis fere passimque obviis, coloribus poeticis exornavit, commode præmittitur descriptioni periculosissimi et memoria dignissimi itineris, quod Hann. primus hominum ingressus est. 480. glaciem ævi, æternam, perpetuam. 481. surgenti obvia Phœbo, præclare ad summam altitudinem declarandam. Sol quam primum exoritur, et antequam adscendit, adspicit jam Alpes occidentales, nec tamen radiis suis, qui montem per totum diem feriunt, æternam glaciem liquefacit. Lenz. 483. Cf. Hom. Iliad. θ, 13 seq. Virg. Ge. II, 291, et Æn. VI, 577 seq. 486. cælum, lucis radios.

480. Æquam ævi glaciem tentabat Barth. Adv. VI, 15; et Æquævam g., scil. cum grandine, Dausq. et, qui præterea tectæ, ut græcismus esset, malebat N. Heins. Atque cui Ox. Pæne ævi glaciem conj. Withof. 481. Ætheriæ in ed. Paris. 1531, irrepsit errore typogr. quem D. Heins., Dausq., Cell. et alii temere descripserunt.

Nullum ver usquam, nullique æstatis honores: Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos. 490 Jam cuncti flatus ventique furentia regna Alpina posuere domo: caligat in altis Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.

487. honores, munera, fruges ac proventus, ut ap. Virg. Ge. II, 404; Cf. Burm. ad Grat. 376; Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 16. Τῶν Ἄλπεων τὰ μὲν ἄκρα καὶ τὰ πρὸς τὰς ὑπερβολὰς ἀνήκοντα, τελέως ἄδενδρα καὶ ψιλὰ πάντ᾽ ἐστὶ, διὰ τὸ συνεχῶς ἐπιμένειν τὴν χιόνα καὶ θέρους καὶ χειμῶνος· τὰ δ᾽ ὑπὸ μέσην τὴν παρώρειαν ἐξ ἀμφοῖν τοῖν μεροῖν, ὑλοφόρα καὶ δενδροφόρα, καὶ τὸ ὅλον οἰκήσιμά ἐστιν. Polyb. III, 55 extr. 492. Iterum poeta in altitudine Alpium exprimenda ingenio suo indulget. --caligat obtutus, ut fere caligans fenestra, quæ tam alta est, ut despici vix sine oculorum vertigine possit, ap. Juvenal. VI, 31.

Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti, Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys. 495 Primus inexpertas adiit Tirynthius arces: Scindentem nubes, frangentemque ardua montis Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis Intemerata gradu magna vi saxa domantem.

494. Mimas altissimus Ioniæ mons, prope Chium ins. vid. Hom. Odyss. γ, 172; Strab. XIII, pag. 645; Plin. V, 29; Ptol. V, 2, et inpr. Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 67. 495. cesserit Alpibus altitudine. 496. Vid. ad II, 356. Verba scindentem, frangentem et domantem ad operosum ornatum spectant. 499. Intemerata gradu, nullis vestigiis humanis profanata, Drak. coll. XV, 532, et XVII, 501 seq. Perseus temeravit nubila volatu dixit Stat. Th. III, 463, et oculis temerare profanis Claud. b. Get. v. 102; temerato litore Lucan. III, 194; conf. ad I, 11, et II, 472. Intemerata, quoniam sacri sunt fines, v. 501. Sacra autem dicuntur maria, fontes, fluvii, arbores, et inpr. montes alti cæloque propiores, propter numina, quæ in iis habitare credebantur: homines enim, subtiliore quadam naturæ scientia destituti, totum hoc universum, sidera, aerem, flumina, etc. dæmonibus, seu numinibus, tanquam motus et agitationis auctoribus, plenum putant, cf. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 112, et inf. IV, 70.

494. Mimanti pro Minanti e Col. revocavit N. Heins. coll. Ovid. Met. II, 222, et Lucan. VII, 450; v. not. 495. Phlegeo e Col. recepit Lef. et. ad gallicum edit. suæ indicem, qui mihi ad manus non est, provocat. Pholoe conj. N. Heins. coll. Stat. Achill. I, 238, et al. Add. inpr. Lucan. VII, 449. Pindo volebat Dausq. ex Ovid. Met. II, 225, et Plin. IV, 8; quod recepit Cell. putans vulgatam lect. Pelio legibus metricis repugnare. Vocatur quidem Πήλιον, sc. ὄρος; sed δισσύλλαβος vox per συνίζησιν occurrit ap. Catull. a Dausq. laud. et Virg. Ge. I, 281; Conf. Bentl. ad Hor. Serm. II, viii, 1; et Gronov. ad Senec. Thyest. v. 233. Similiter sinuatis inf. VI, 226; VII, 503; X, 182. Conf. sup. ad v. 16. An leg. Phiceo, vel Phicio? Τὸ Φίκειον, vel Φίκιον ὄρος in Bœotia, sedes Sphingis; vid. Heyne ad Apollod. p. 601; Æmo pro Hæmo substituebat Spanhem. ad Callim. H. in Cer. 87.

At miles dubio tardat vestigia gressu, 500 Inpia ceu sacros in fines arma per orbem, Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent. Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo Turbatus terrore loci; sed languida monstris Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem): 505

501. Sacros fines Barth. Adv. X, 24, exponit, remotos ab usu hominum; Cell. in quos non liceat hominibus penetrare. Sic vetitas vias adcipio IV, 788, et inlicitas tentare vias, ap. Val. Fl. I, 197; vel inlicitas temerare undas, ib. v. 627, ubi vid. Intpp. 502. Natura prohibente, ipsa invita, quse hanc ob causam arduos montes esse jussit, ne pedibus humanis calcarentur. Lenz. 505. fovet, incendit, excitat, ut θάλπειν ἔρωτα, etc.

«Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis, Post belli decus atque acies, dare terga nivosis Montibus, et segnes submittere rupibus arma? Nunc, o! nunc, socii, dominantis mœnia Romæ Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen. 510 Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.»

506 sq. Cf. Liv. XXI, 30. --obsequio Superum, etc., favore deorum perpetuaque rerum fortuna fessos, emollitos, ut f. luxu XII, 83. 507. dare terga, ut XII, 329, et ap. Prop. III, ix, 6, forma loquendi, a bellica re petita, ut mox submittere arma. 509 sq. Cf. Liv. XXI, 35; Polyb. III, 54, et inf. IX, 213 sqq. 510. Jovis culmen, arcem, Capitolium. --mœnia Romæ summumque Jovis culmen etiam ipsas Alpes dici posse existimat Lenz. coll. Polyb. III, 54, ἀκροπόλεως φαίνεσθαι διάθεσιν ἔχειν τὰς Ἄλπεις τῆς ὅλης Ἰταλίας. Sed Jovis culmen non bene Alpes dixeris, et sublimior est sensus ille, quem et Liv. XXI, 35, similiter expressit: mœnia eos jam (ita pro tum legendum crediderim) transcendere non Italiæ modo, sed etiam urbis romanæ: uno, aut summum altero prælio arcem et caput Italiæ in manu ac potestate habituros.

504. mæstus e scriptis recepit Drak. Sed tum H. simul mœstus et nullo terrore turbatus fingitur, et vulgatum monstris, quod multo aptius et concinnius est, indoctis librariis deberi, quis sibi persuadeat? conf. Virg Æn. III, 307; V, 659; VII, 376, et Heyne ad h.l. Hinc illud servavi ei parenthesin induxi; quod et tacite Lefeb. fecisse video. 511. et dabit hic Colon.

Nec mora: commotum promissis ditibus agmen Erigit in collem, et vestigia linquere nota Herculis edicit magni, crudisque locorum Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle. 515 Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.

514. Adroganter jubet, asperis locis inferri pedem, et propriam a quovis sibi viam muniri. --crudis locorum græce pro, cr. locis, h. non perviis, seu nondum calcatis, cf. ad I, 405: cruda loca, nondum trita, ut rudis Amphitrite Catullo LXIII, 11, mare navibus intactum. 515. proprio, quem primus ipse aperuit; N. Heins. 516. Rumpit aditus, vid. ad I, 54. Graviter ita et prima et difficilis rei molitio exprimitur. 517. Summa rupes, non summum cacumen Alpium, sed primum, quod Hannibal adscenderat, montis jugum. Lenz.

512. quum motum emend. N. Heins. et vers. 515, prono calle, quia agmen jam in collem erectum. Sed in Alpium cacumen nondum evasisse, monet Draken.

Tum, qua durati concreto frigore collis Lubrica frustratur canenti semita clivo, Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu 520 Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps Humenti turmas operit delapsa ruina.

518 seq. Bene comparant Petron. 123. «Sed postquam turmæ nimbos fregere ligatos, Et pavidus quadrupes undarum vincula rupit, Incaluere nives; mox flumina montibus altis Undabant modo nata; sed hæc quoque justa putares. Tum vero malefida prius vestigia lusit, Decepitque pedes: passim turmæque virique Armaque congesta strue deplorata jacebant.» Cf. et Liv. XXI, 35 et 36. --concreto frigore, ut ap. Virg. Ge. II, 376. --qua lubrica semita frustratur sc. pedem (nisi malis Hannibalem), certum vestigium terræ imponere non sinebat canens clivus, nive obductus, Hannibal premit glaciem sc. pedibus, incedit cum exercitu super glaciem, luctantem ferro, quæ armis et militibus resistebat, eos quasi subplantabat et prosternebat, etc., quas ærumnas Pœni in descensu potius passi sunt teste Liv. XXI, 36. Lenz.

521. e culmine, non a c. scripti. 522. Umenti Col. vid. ad II, 125. Viventi Oxon. Viventis Put. Hinc Uventi legendum putabant N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Amor. III, v, 6, et Gronov. Diatr. Stat. c. 24. Sed vid. ad II, 469. Undanti audacter reposuit Lefeb. qui male provocat ad Petron. v. 122. Vulgatum Viventes turmas mordicus tenebat Dausq. quia viventes efficacius, quam si mortuos operiri dicas.

Interdum adverso glomeratas turbine Corus In media ora nives fuscis agit horridus alis: Aut rursum inmani stridens avulsa procella 525 Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem Contorto rotat in nubes sublimia flatu.

524. fuscis alis, ut XII, 617, quæ atras nubes adducunt, unde et venti dicuntur nigri, picei, etc. Cf. Val. Fl. VI, 494, et quos ibi Ill. Harles. laudat, Broukh. ad Tibull. II, i, 89, et Stanley ad Æschyli Prom. v. 88. 525. Invertit Maroniana Æn. I, 102. 527. Contorta flatu, turbine.

523. glomeratas, non glomeratus, Colon. 525. sursum rapit conj. N. Heins. 526. Nudatis viris, non Audacis viri, Col.

Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi, Erexere gradum, crescit labor: ardua supra Sese aperit fessis, et nascitur altera moles, 530 Unde nec edomitos exsudatosque labores Respexisse libet; tanta formidine plana Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ Canentis, quacumque datur permittere visus, Ingeritur facies. Medio sic navita ponto, 535 Quum dulces liquit terras, et inania nullos Inveniunt ventos securo carbasa malo, Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo.

Spotted a typo or a problem in this chapter? Tell us

Punicorum Libri Septemdecim (part 1 of 7)

Cite this passage

MLA

APA

Chicago

Punicorum Libri Septemdecim