Punicorum Libri Septemdecim (part 4 of 7)

Punicorum Libri Septemdecim (part 4 of 7)

605. Hæc fere omnia, sed apte et probabiliter, poeta comminiscitur. Livium certe non nisi obiter adventus Varronis ad urbem mentionem facere lib. XXII, 61 extr. jam monuit Ern. --acuit; v. ad I, 113. --lapsas mentes, ut supra v. 309; IV, 745.

605. lassas Put. R, 1, 3; Parm. Mediol. quassas opinabatur N. Heins. ut XII, 7.

Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ Litoribus solus vacuis ex æquore sospes Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve 610 Jactato dextras, ipsamque odere salutem Unius amissa superantis puppe magistri. Quam restare viro labem, qui adcedere portis Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!

608 seq. Comparatio apta rei præsenti, cujus vestigia jam sup. v. 269 sq. vidimus, et quæ tota eo redit, ut varii animorum motus significentur, quibus Varronem adventantem exceperint; Ern. Potissimum tamen indignatio popularis adumbratur, ut et v. 613 sq. quos idem V. Cl. ita interpretatur: quænam satis digna infamiæ nota inuri potest viro, qui post res tam male gestas ad urbem adcedere audet? Sed linguæ forte convenientior est hæc sententia: secum animo reputant, quanta infamia maneat virum, qui, etc. ut ap. Virg. Æneid. VII, 271; al. nisi malis: quanta sit ignominia, vel calamitas superstitem esse tali viro, nec potius in acie cum reliquis cecidisse.

610. tendantve negentve Col. Tendantve vagentve Ox. tenduntve negentve Put. tendantne negentve R. 1, et Med. Vulgo tendantne negentve. Vulg. tendantne non spernendum, judice etiam Withof. 611. Luctato Put.

Hos mulcens questus Fabius deforme docebat 615 Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira. Adversis etenim ferri non esse virorum, Qui Martem inscribant genti, non posse dolores Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.

617 seq. Præclara et ad animos sedandos aptissima sententia. --Adversis ferri, moveri, se iis dare ac permittere, ut ferri avaritia, libidine, crudelitate ap. Cic. Quint. II; Cluent. 5, 71; Tusc. Qu. III, 2; aura populari non consilio ferri apud Liv. VI, 11, et agi secundis inf. XI, 391; N. Heins. et Drak. Conf. Ern. Clav. Cic. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XV, 140. 618 sq. Qui Martem inscribant genti, qui genus Martis esse glorientur; Barth. Adv. II, 13. --Condere dolores, dissimulare, coercere iram, et ex pœna solatia poscere luctus, aliorum pœnis et suppliciis iram sedare et solatia quærere; Ern.

617. ferri Col. prob. N. Heins. Id recepi cum Lefeb., qui recte, opinor, suspicatur, vulgatum frangi glossam esse. 618. generi et nec pro non malebat N. Heins.

Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum 620 Inluxisse diem, quo castris viderit ire Varronem, quam quo videat remeare sine armis. His dictis sedere minæ, et conversa repente Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno Consulibus reputant cæsis erepta duobus. 625 Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus Gratantum, magnaque actum se credere mente Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis, Laomedontiadum non desperaverit urbi.

620. Callide Fabius culpæ partem ad ipsos cives transfert, quorum suffragiis et favore Varro consul et dux belli creatus esset: at modeste et occulte loquitur, ne exprobratione commoveat, quos modo hortatu sedaverat animos; Ern. 621. ire castris, ad castra, ut ire sorori XV, 327; Drak. 623. sedere, sedatæ sunt. 624. Cf. Liv. XXII, 61 extr., et Frontin. Strateg. IV, v, 6, et Æn. II, 73. 626. effundit se; v. ad II, 151. 628. avis sceptrisque superbis, priscis Romanis, et potenti ac claro illorum imperio; Mars. coll. v. 645. 629. Laomedont. Trojanorum, et hinc Romanorum.

626. effundi longo jamjam et v. 628, Testantum conj. idem.

Nec minus infelix culpæ, grandique pudore 630 Turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum, Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat. Quod vero reduci tum se populusque Patresque Obferrent, non gratari; sed poscere natos 635 Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes Ire videbantur laceranda ad consulis ora. Sic igitur muto lictore invectus in urbem, Damnatum Superis adspernabatur honorem.

630 sqq. Ingeniose Varro, culpæ sibi conscius, dejectis oculis incedere, et iram populi pœnamque metuere fingitur. Cf. IX, 651 sqq.; conf. sup. v. 393... 399. 634 seq. se Obferrent, obviam irent. 638. Lictores, Varronem præcedentes, non audebant obviam plebem solemni formula, date viam consuli, submovere, sed taciti ibant; Dausq. et Cell. 639. Damnatum Superis, quoniam diis iratis factum erat, ut Varro vinceretur; Ern.

633. renovare Colon. ut et Liv. XXII, 61. Vulgo revocare. 636. miserique primæ edd. 638. multo scripti et primæ edd. Sic amoto igitur lictore emend. N. Heins. sed ad Ovid. Art. Am. III, 702; Sic igitur moto lictore hoc est sine lictore. Eodem sensu nullo lictore scripsit Lefeb. nullo conj. Withof.

At Patres Fabiusque, procul mærore remoto, 640 Præcipitant curas: raptim delecta juventa Servitia armantur; nec claudit castra saluti Postpositus pudor: infixum est Æneia regna Parcarum in leges quacumque reducere dextra,

640. Cf. Liv. XXII, 57 extr., et Justin. V, 6. 641. delecta juventa, delecti juvenes, et quidem servitia, h.e. servi armantur, ut ap. Liv. l.c. octo millia juvenum validorum ex servitiis. Cf. V.L. et ad III, 383. 642. Non puduit Romanos armare servos pro salute patriæ; Mars. Servi enim, nisi summa necessitate cogente, ad militiam arcessebantur, quod vel tironibus notum est. 643 sq. infixum, decretum, est, Æneia regna, remp. Rom. quacumque dextra, quibuscumque militibus, in leges Parcarum reducere, ita tueri, ut ad imperium orbis terrarum, fato constitutum (sceptra, v. 645 et sup. v. 630), pervenire posset. Cf. IX, 475 et al.

640. simul pro procul Marsus, et post eum alii. 641. Ita scripti et antt. edd. et raptim d. i. Junt. et al. raptim et delecta j. ed. Colin. et inde aliæ, raptim d. j. et Servitia a. conj. Barth. Adv. II, 13; raptim delecta jubentur S. a. Burmann. delecta juventæ S. N. Heins. vel potius juventas h.e. juventus, de quo vid. ipse ad Virg. Æn. V, 398; ad Claud. Epithal. Hon. et Mar. v. 84; ad Ovid. Met. IV, 17; Brouckh. ad Tibull. I, iv, 33, et Harles. ad Ovid. ex P. I, x, 12, juventus edidit Lefeb. frustra. Si quid mutandum, reponerem deleta juventa Servitia armantur, ut ap. Flor. II, vi, 23, deerat juventus; in sacramentum militiæ liberata servitia: et ap. Val. Max. VII, vi, 1, aliquot adversis præliis secundo Punico bello exhausta militari juventute Romana, senatus censuit, uti publice servi emerentur. 642. claudit claustra Oxon. quod ad ergastula referendum suspicari possis: sed alii tradunt, servos illos emtos prius, postea in militiam adscitos esse; Barth. Adv. II, 13.

Proque arce, et sceptris, et libertatis honore 645 Vel famulas armare manus. Primæva suorum Corpora prætexto spoliant velamine, et armis Insolitis cingunt: puerilis casside vultus Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur. Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro 650 Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum Millia), miranti durarunt prodere Pœno.

646 sq. «Juniores ab annis septemdecim, et quosdam prætextatos scribunt» Liv. l.l. --Primæva Corpora, juvenes. Cf. v. 493. --prætexto velamine, prætexta, qua præter magistratus et sacerdotes etiam pueri puellæque ingenuæ utebantur, unde prætextati et pueri dicuntur. 648 sq. Cf. II, 318 seq. --hostis cæde, in castris et media bellorum cæde. 650 sqq. cf. Liv. XXII, 58 sqq. et Cic. Off. III, 32. --Iidem Patres Fabiusque (v. 640) legatos captivorum, obsecrantes ut redimerentur, Hannibali, Romanorum constantiam animique magnitudinem miranti, prodere durarunt, tradendos pervicacius censuerunt. 652 sq. nec pauca Millia, octo ap. Liv. XXII, 59, med. --durarunt; cf. ad II, 463.

650. Vulg. Iidem.

Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem, Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse Damnatis Siculas longe meritare per oras 655 Inpositum, donec Latio decederet hostis. Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.

653. Nihil turpius, imo scelestius videbatur, quam cives armatos capi potuisse. Cf. Liv. XXII, 59 pr.; Eutrop. III, 6, et Cic. l.l. 654... 656. Iis, qui damnati erant, quod fugerant, inpositum, ut in Sicilia meritarent, vel mererent, sc. stipendia, donec in Italia bellum esset. Cf. Liv. XXIII, 25. 657. Talis et tanta tum fuit Romanorum virtus et animi magnitudo! cui respicit Romam: post tuum, o Carthago, excidium, si fatis placuit, Romæ mores mutare in deterius (quod omnino contigisse satis notum est) potius vellem, ut tu, Carthago, maneres; Cell.

Hic operæ pretium mihi visum est pauca transcribere ex maximo inter Gallos scriptore, Montesquieu, Grand. et décad. des Romains, cap. IV: «Rome fut un prodige de constance..... Elle fut sauvée par la force de son institution. Après la bataille de Cannes, il ne fut pas permis aux femmes même de verser des larmes: le sénat refusa de racheter les prisonniers, et envoya les misérables restes de l’armée faire la guerre en Sicile, sans récompense ni aucun honneur militaire, jusqu’à ce qu’Annibal fût chassé d’Italie... Ce n’est pas ordinairement la perte réelle que l’on fait dans une bataille, c’est-à-dire, celle de quelques milliers d’hommes, qui est funeste à un état, mais la perte imaginaire et le découragement, qui le privent des forces que la fortune lui avait laissées.» Ed.

* * * * * * * * *

Errata: Liber X

1v. [2] 13, 14n. Conf. VIII, 663 sqq. [VIII, 693] 94n. [93] 243v. ... fremebundus [fremebuns dus] 248n. --status [sic scriptum] 282v. [283] 480n. [477]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER UNDECIMUS.

ARGUMENTUM.

Post Cannensem pugnam a Romanis ad Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii, Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora, Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.

Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut Roma, originem habuit; 28-32.

Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem, peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a Patribus dissentiebat; 33-54.

Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.

Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.

Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui, qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.

Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata acerbioribus verbis perstringit; 88-97.

Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter ferat; 97-108.

Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se fœdus cum Hannibale facturos esse edicunt; 109-113.

Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens, conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi serius Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.

Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt, resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.

Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.

Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis, restituant se Romanis; 189-200.

Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.

Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas injici jubet; 225-241.

Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius extra portam in castra Pœnorum rapitur; 242-258.

Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, cujus splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione relaxatur; 259-287.

Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ, in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.

Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias Hannibali molitur; 303-311.

Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.

Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus, eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat, neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum tot convivis, par sit; 329-350.

Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.

Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; 361-368.

Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.

Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post moritur; 377-384.

Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.

Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus exsatiari possunt, 410-430.

Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit; 431-482.

Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.

Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.

Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma, hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento, pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.

Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.

Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit, quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.

Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.

Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra, Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam, Fortuna titubante, fides: adjungere dextras Certavere palam rumpenti fœdera Pœno, 5 Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus: Sævior ante alios iras servasse repostas, Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.

1. Nunc recensebo populos, qui post cladem Cannensem ad Pœnos defecere. Conf. Liv. XXII, 61. --Iapyge campo; v. ad I, 51. 2. Sarrana castra; cf. ad I, 72. 3, 4. Comparant Virg. Æn. X, 861. Sed magis huc spectant loca, quæ de inconstantia amicorum in fortuna adversa agunt. Cf. VV. DD. ad Petron. c. 80; Ill. Harles. ad Ovid. Trist. I, iii, 16, et ej. Ind. v. Amici. 6. faciles læsis, adflictis, adversis, diffidere rebus, proni ad metum. 7, 8. Cf. VIII, 562, 563, et ibi not. --in tempore, ἐν καιρῷ, data occasione, tempore opportuno, ut passim ap. Liv. et alios, quos laudarunt Drak. ad h.l. et VV. DD. ad Frontin. Strat. I, 1 ex. 1.

7. Sævior ante oculos alios servasse, vel alios iras servasse r. Oxon. unde Sævior ante oculos animos (iras, adfectus) servasse repostos conj. Barth. Adv. III, 10. 8. revocare Put.

Mox levis et sero pressurus fata pudore Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis. 10 Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti, Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes Manarent populos fœdi contagia morbi.

9. pressurus fata, adgravaturus sortem. 10. Bruttii ultimi cum Romanis in gratiam rediere sero pudore defectionis; Dausq. Iidem primi ad Hannibalem descivere, (levis) et inde, æque ac Picentes et Lucani, a Romanis ignominiæ causa non pro sociis habiti sunt, et ad servilia miserrimaque, magistratibus Rom. præstanda, ministeria dejecti, de quo vid. Gell. X, 3, et Strab. V extr. --ambiguis armis, propter fidem ambiguam. 12. indigna rupisse fidem, indigne, inhoneste, turpiter rumpens fidem; qua indignum, cui turpe est, rumpere fidem.

9. fata Col. Vulgo facta. 10. Bruttius, non Brutius, Col. vid. ad VI, 15; Apulus Col. Conf. Dausq. Orth. P. II. 11. Irpini Col. prob. N. Heins. propter verba Festi: Irpini adpellati lupi nomine, quem Irpum Samnites dicunt. Sed conf. Dausq. l.c. Sigon. ad Liv. XXIII, 1, et de lupo, fabuloso Hirpinorum, coloniæ Samnitium, deductore Strab. V, extr. ubi ἵρπος legitur, ut hirpus ap. Serv. ad Virg. Æn. XI, 785; Irpinum Parm. et Med. indocilisque quieti (h.e. inquieti) Col. ut I, 237, et Juvenal. XIV, 40; quietis frustra reposuit Lefeb. coll. XII, 726. Vulgo quietem. 12. Erupisse Ox. dura Put. et priscæ edd. præter R. 2.

Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit, Fas superante metu, Pœnorum in castra cohortes. 15

14. Poeta et in his exornavit verba Liv. XXII, 61. --Atella, vetus Oscorum opp. in Campania, unde Atella, seu Atellana fabula dicta. --Calatia; cf. VIII, 542. 15. Fas, fidem Romanis jure præstandam.

14. Calatia scripti, adegit scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med. Vulgo Gallatia abegit.

Inde Phalanteo levitas animosa Tarento, Ausonium laxare jugum: patefecit amicas Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa Thespiadum docuit submittere colla nepotes.

16. Phalanteo Tarento; v. ad VII, 665. Etiam huic urbi tanta fuit levitas animosa, h.e. inconstantia et audacia, ut jugum Ausonium, a Romanis sibi inpositum, excuteret. 18 seq. Croton Alta dicitur, propter montes, Latymnum et Physcum, de quibus v. Schol. ad Theocrit. IV, 19, 23, vel potius propter arcem, de qua v. Liv. XXIV, 3. --Thespiadæ, Herculis e Thestii L filiabus filii, eorumque posteri, quorum pars in Beotiam missa, pars duce Iolao in Sardiniam, unde in Italiam venerunt, et unus eorum, Myscelus, jussu Herculis; eo loco, quo is Crotonem, hospitem suum, incaute a se occisum, sepeliverat, in hujus memoriam Crotonem condidit; unde Crotoniates h.l. Thesp. nepotes dicuntur. Conf. Ovid. Met. XV, 12... 60; Strab. VI, p. 252 sq.; Diodor. IV, 29; V, 15; Heyne ad Apollodor. p. 331 sq., 467 et 486 sq. --Afris submittere colla; conf. ad VI, 414.

Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi 20 Litoris, Argivos major qua Græcia muros Servat, et Ionio luitur curvata profundo, Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta, Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.

20 sqq. Coloniæ græcæ, modo memoratæ et aliæ, in ora Ionii maris, Tyrio marti, Pœnis, jurarunt sua prælia, se pro iis arma capturos esse, illis sacramentum dixere, ad eos descivere. [21.] Græcia major, h.e. magna, quo nomine maxime dictus est tractus oræ maritimæ a Tarento usque ad Locrorum sedes pertinens, in quo plurimæ Græcorum coloniæ fuerunt; Ernesti. [22.] luitur pro vulg. adluitur. [23.] e more, ut fieri solet; Barth. et N. Heins. coll. v. 3. Possis etiam interpretari: fortunam suam e more, more suo, ut solebant, secuta.

22. lavitur (a voc. lavere pro lavare) conjicit Burmann. 23. in Marte quatuor scripti et priscæ edd. sed Marti mox denuo sequitur, in morte Mars. et plerique eum sequuti, errore Basil. Dausq. Cellar. et alii; e more emend. Barth. Adv. III, 10.

Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ 25 Incubuere malis Italum, veteresque doloris Tota se socios properarunt jungere mole.

25. Celtæ, ut mox Boii et Senones, Galli Cisalpini. 26. Incubuere malis, ea adcelerarunt et auxerunt. Cf. ad IV, 731. --veteres doloris, vetere ira, odio et dolore perciti. Vid. ad IV, 530.

26. Italum omnes scripti. Vulgo iterum, prob. Dausq. Sed duarum inimicissimarum gentium nomina jungi, plus energiæ habet, judice Barth. Adv. III, 10, veteresque doloris Puteol. et Tell. veteresque dolores R. 1, Med. al. Vulgo veterisque doloris.

Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem, Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu 30 Mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?

28 seq. Hæc defectio in Celtis forte excusanda, tamquam in peregrino populo, cui injustum olim bellum Romani intulerunt, jure gentium violato: (de quo v. Liv. V, 36) sed Capuam, quæ eamdem, quam Roma, originem habuit, ad Pœnos, feros populos, descituram esse quis umquam credidisset? cf. inf. v. 177... 184. --bella referre: iterare, resumere, ut XVI, 77; N. Heins. --referre, ulcisci, Lenz. et Ern. 30. Dardana ab ortu mœnia: nam Capuam a Capye, Trojano rege, qui a Dardano, Jovis filio, genus ducebat, adpellatam, veteres tantum non omnes credebant. Cf. v. 177 sq.; 299 sq.; Suet. Jul. 81; Cluver. Ital. ant. IV, 1; Heyne Exc. VI ad Virg. Æn. III, et Exc. VII ad Æn. VII, p. 129; Strabo L. V. p. 248, hanc urbem a capite, quod caput esset XII oppidorum, sed alii, v.c. Plin. III, 5, seu 9; Liv. IV, 37, et Diodorus, a campestri agro, quod propius vero est, dictam putabant. 31. barbarico Nomadum tyranno, Hannibali. 32. Vid. V.L.

28. fas sit R. 1, Parm. Mediol. Idem conj. N. Heins. vel fas, Di, Celtis. 31. Nomadum est ex emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 9; jam tum Marsi Ven. In aliis libris numquam, vel tandem, sed in plerisque nondum legitur sine sensu; demum corrig. Barth. l.c. 32. mutatos emend. Dausq. perperam. Gronovius l.l. versum hunc, inquit, qui languor et sopor est ipse, atque enervem reddit iratam admirationem, si persuadere possim ὑποβολιμαῖον esse, cancellaverim libens. Sic tota oratio, quod Drak. monuit, est admirantis, quæ per verbum infinitivum proferri solet; quod genus constructionis quum librarii non intelligerent, explendo, ut putabant, sensui addiderunt versum subditicium, de quo vid. idem Gronov. Obss. II, 14. Ipse quoque non dissimulo, hunc versum, quem Ernesti et reliqui interpp., præter Drak., silentio quod mireris, prætermittunt, semper me obfendisse; quod tamen non poetæ, sed librariorum culpa factum videtur. Vix enim dubito, quin legendum sit: Quis, nisi mutato tantum nunc tempore, credat? h.e. quisnam hoc credat, nisi nunc, quo tempora tantopere mutata sunt, vel, nisi tantum nunc tempora mutata essent? Ita hæc vel ad tempora poetæ, vel ad ea, quibus Capua a Romanis defecit, spectant, et optime cohærent cum verbis sqq., quibus ratio continetur, cur tanta rerum morumque mutatio facta sit.

Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris, Consumtusque pudor peccando, unisque relictus Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem 35 Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.

33. De luxu perditisque Capuæ moribus, cf. Liv. XXIII, 2 et 4. Quantopere vero etiam in his sermo poetæ a narratione historici discrepet, non est quod moneam. --insana lustra dici longum tempus luxuria exercenda consumtum putat Ernesti. Sed lustra sunt ganeæ. 34. Consumtus, omissus, cessavit, pudor peccando, diuturna peccandi consuetudine. --unis, unice, relictus Divitiis probrosus honor, quatenus eam tantum ob causam pretium habere creduntur, quod flagitiis et voluptatibus facultatem dant et materiam. 35. hiantem, oscitantem (gähnend) desidia, luxu, qui ignaviam, languorem et oscitantiam gignit, ut forte XII, 75; Gr. χάσκοντας, D. Heins.; cf. Gron. Diatr. Stat. c. 27. 36. resolutam legibus, liberam exsolutamque legum vinculis ac metu.

Insuper exitio truculenta superbia agebat. Nec vitiis deerant vires: non largior ulli Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat) Aurique argentique modus: madefacta veneno 40 Assyrio manibus vestis, medioque dierum Regales epulæ, atque ortu convivia solis Deprensa, et nulla macula non inlita vita.

40 seq. Assyrio veneno ut apud Virgil. Ge. II, 465, ubi v. Heyne. --venenum, ut φάρμακον, quilibet succus, inpr. acrior. De purpura Assyria v. Heins. ad Claud. in Rufin. I, 208. --madefacta, infecta, tincta, vel veneno Assyrio manibus, est vestis, h.e. induunt tunicas manicatas, seu manuleatas, χειριδωτοὺς, seu καρπωτοὺς, cultum mulierum molliumque virorum, de quibus v. loc. class. Gell. VII, 12; Virg. Æn. IX, 616; Cic. or. Catil. II, 10; Barth. ad Stat. Th. VII, 657; Casaub. ad Sueton. Cæs. 45, et Ernesti clav. Cic.; v. manicatus. Hæc vulgaris interpretandi ratio contextui aptissima est: sed vellem minus contorta esset et inpedita. Cf. V.L. [41.] medio dierum: nam homines frugi Romæ (loquitur autem poeta Romanus) hora demum nona vel decima, luxuriosi contra jam de die, immo de medio die cœnare, vel convivia in multam noctem et ad ortum adeo solis (quem morem Silius vs. sq. perstringit) producere solehant. Vid. Jani ad Hor. Od. I, i, 20, et Bentl. ad Hor. Epist. I, 18, 91.

41. madidis, hoc est, viris ebriis, pro manibus legendum putabat Barth. Adv. III, 10. Sed vox madefacta proxime præcessit; madefacta veneno Assyrio jam bis vestis tentabat N. Heins. ut vestis murice bis tincta, seu dibapha innuatur, et τὸ jam eleganter atque adposite hic positum sit, ut passim apud Silium, v.c. XIV, 23, 661; maribus, quod minus a vulg. scriptura recedit, conj. Gronov. ut poeta Campanos traducat, apud quos ipsi etiam viri purpureis vestibus usi sint, quæ vix feminis concedendæ essent. Id probavit Drak. et recepit Lefeb. coll. XIII, 353, et XV, 116, 117. Sed veste purpurea et dibapha non tam molles, quam summi viri solent esse ornati. Forte legendum madefacta veneno A. (κατὰ) manicas vestis, et hæc non differt a lato clavo, ad manus fimbriato, quo Cæsarem, delicatorum hominum more. usum tradit Sueton. Jul. c. 45, conf. not. 43. inclita Col. et Oxon. nulli maculam non i. v. emend. N. Heins. ut sit græcismus, nec sonus quatuor vocum similiter desinentium aures obfendat; nulli maculis corrig. Withof.

Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus Invidia læta, et conlidens dissona corda 45 Seditio. Sed enim interea temeraria pubis Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.

44 sq. Hæc spectant ad seditionem Capuæ inter Patres plebemque ortam, de qua v. Liv. XXIII, 2, qui etiam lib. XXIV, cap. 2, monet, «unum velut morbum invasisse omnes Italiæ civitates, ut plebes ab optimatibus dissentirent; senatus Romanis faveret, plebs ad Pœnos rem traheret.» --sævi, irati, infensi. --læta plebes Senatus Invidia, libenter et cupide invidiam Patribus concitare solebat. Cf. I, 170; II, 481; III, 575; VI, 482, et al. [45.] conlidens, inter se committens.

44. Lef. huic versui præposuit v. 51... 55; Quin etiam... mensis, quod suaserant Barth. Ad. III, 10, et Drak. ut Silius Campanorum luxuriæ et conviviis adjungat crudelitatem cædesque in iisdem usitatas, et inde transeat ad causas defectionis a Romanis, quæ eos in perniciem conjecerit, ad juvenum senumque crimina, ad ægrum statum ipsius reipubl. et denique ad occasionem adgrediundi dominii, ab Hannibale captam. Non male: sed poeta non semper hanc ordinis subtilitatem curat, quod jam monuit Ern. populo aversi, vel potius populo servi Patres (quos plebi et Pacuvio obnoxios fuisse, non uno loco testatur Livius) malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Amor. I, vi, 74. 45. læta Col. Vulgo lacera. Sed elata, h.e. adrogans et potens facta, conj. N. Heins. coll. v. 493. Invida lautitiæ corrig. Withof. 46. pubis pro pubes ex emend. Barthii; sed enim teneris, vel in teneris temeraria ephebis (ut ap. Martial. IX, 9, et Stat. Th. I, 423) legendum putabat N. Heins. Si quid mutandum, teneræ reponerem pro interea.

Nec, quos vile genus despectaque lucis origo Fœdabat, sperare sibi et deposcere primi Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas. 50 Quin etiam exhilarare viris convivia cæde Mos olim, et miscere epulis spectacula dira Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum Pocula, respersis non parco sanguine mensis.

48. despecta lucis origo, humile genus. 50. Deerant; cf. ad VII, 498. 51... 54. Campani olim, ut et Romani, cædibus gladiatorum in ipsis conviviis oblectabantur: de quo barbaro more vide, quos laudant, Liv. IX, 40; Athen. IV, 13; Lips. Saturn. I, 6, et Strab. V, p. 175, ubi conf. Casaub.

48. dispectaque Col. 50. imperio primus edidit Marsus et post eum alii. 52. diro præstiterit judice etiam N. Heins.

Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras 55 Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat, (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen) Hortatur summi partem deposcere juris, Atque alternatos sociato consule fasces: 60

55. Silius, quod jam alii observarunt, prætermissis iis, quæ Livius XXIII, 2... 6 de Pacuvio et de legatione, ad Varronem cos. missa, (quæ ad capiendum defectionis consilium plurimum contulit) memoravit, ea tantum exornat, de quorum veritate ipse Livius dubitat lib. XXIII, 6 extr. Romam scil. «legatos missos esse a Campanis, postulantes, ut alter consul Campanus fieret, si rem Rom. adjuvari vellent; et indignatione orta, submoveri a curia jussos esse.» Id Pacuvii consilio factum poeta fingit. --Has, juventutem et senectutem, Lef. Immo has mentes junge. 56. nulla sorte, nullo modo. 57. Pacuvius petebat, quæ certus erat, numquam Romanos daturos, quæque etiam impetrare nolebat, ut hoc prætextu ad Pœnos desciscere posset; Drak. 58. Eadem constructio est X, 93; XIII, 32; XIV, 149 apud Liv. XXII, 6; XXXII, 2; XLI, 4 et al. Draken.

55. Hac (qua patebat resp. Capuana, per viros nimirum humili stirpe et pravis moribus) corrig. Barth. loco citato. Sed vid. Gron. Obss. IV, 4. Versum 58, huic versui præposuit Lefeb. Male! 56. que priscæ edd. quæ Put. Tell. Mars. quod recte forsan revocavit Lefeb. 57. Verba neque e. i. volebat et fuit haud o. c. nomen parenthesibus inclusit Barth. temperata pro impetrata contra metri leges edidere Mars. et Mart. Herbip. ut sensus sit: excedebat modum in votis et petitione. 58. Pacuvio Marsi ed. Ven. Conf. Gronov. l.c. Paculo Col. Vulgo Pactulo.

Et, si partita renuant sedisse curuli, Æquatumque decus geminasque videre secures, Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ. Ergo electa manus gressu fert dicta citato. Antistat cunctis præcellens Virrius ore; 65 Sed genus obscurum, nullique furore secundus.

62. geminas, similes; Withof. Vid. V.L. 65. Antistat, princeps legationis Vibius Virrius, de quo conf. Liv. XXIII, 6.

62. gemino fascique securique, vel fasci geminæque securi conj. N. Heins. Sed per solas secures hic consulatum innui, ut per solos fasces inf. v. 152, et XIII, 269, nec opus esse, ut simul et fasces et secures memorentur, jam monuit Drak. Præterea fascium modo mentio facta. Ego totum potius versum ejiciendum putarem, ne eadem res et notio quinque modis varietur, nisi in poeta luxuriantis ingenii versaror. 65. Virrius Col. ut et inf. passim Virrhius Med. Virruis R. 1. Vulgo Virius. In marmm. et inscriptt. nunc Virrius, nunc Virius legitur; confer Gron. et Drakenb. ad Liv. XXIII, 6.

Qui postquam cœtu Patrum ingentique Senatu Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit Consulta, et tumidis incendit vocibus aures; Concordi fremitu renuentum effunditur asper 70 Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat Increpitans, vocumque tremit certamine templum.

67. Senatu ingenti, ut Senatu magno, XVII, 9 et ap. Stat. Silv. I, i, 101; Drak. 69. tumidis; conf. ad II, 288. --incendit ira aures, audientes. Lefeb. confert Virg. Æn. IX, 500; X, 895. 71. Quisque fatigat, scil. templum clamore, Ern. Possis etiam ad concilium referre. Cf. ad II, 74. Sed v. V.L. 72. templum, curia. Vid. ad I, 617. Cf. ad v. 55.

67. Hunc versum primus ejecit Marsus, quem plerique editores perperam sequuti sunt. 68. ac Col. Vulgo et. Neutrum legitur in Put. R. 1. Med. et Marsi edd. 71. concilio scripti. Vulgo consilio. Forte h.l. legendum: Toto e concilio clamor, quem quisque fatigat I., vel quod (scilicet concilium) quisque fatigat I. (clamore, seu increpatione) vel denique quo quisque fatigat, scilicet concilium, vid. de his formulis not. ad I, 63, 675, et II, 75. In vulgata certe lectione constructio verborum paulo inpeditior est, et vox tum minus apta, quoniam nihil novi traditur, sed idem aliis verbis enunciatur.

Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta Romuleis durastis, ait, subcedere muris? 75

73. Silius non modo historiæ, ex Liv. VIII, 5, et 6 notissimæ, mentionem facit vers. 77 seq., sed eamdem quoque rem iterum hoc tempore contigisse comminiscitur. --avum non proprio sensu capio. De severitate Manlii Torquati Cos. v. Liv. VIII, 7. --æquavisse Nobilis; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. 75. durastis, passi estis.

74. Capuæ dicta malebat N. Heins. Sed junge: ex Capua portantes. 75. Romuleos muros scribendum suspicor; vid. ad X, 596.

Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures It vestras, in Tarpeia quum sede Latini Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri Propulsum dextra, qui tum mandata superbo 80 Ore adportabat, tanto per limina templi Turbine præcipitem revoluti corporis actum, Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?

77. Post Cannas, post pugnam et victoriam Cannensem. Cf. Ernesti ad Tac. Hist. III, 49 pr. 78. in Tarpeia sede, in Capitolio, ubi tum senatus legatis datus. Vid. Liv. VIII, 5 pr. 80. Intell. Annius, cujus oratio exstat ap. Liv. l.c. --Propulsum dextra: in his, et v. 85... 87, Silium discrepare a Livio VIII, 5 et 6, jam monuere Cell. et alii. 83 sq. spectante Jove, cujus numen spreverat, quum Torquatus ad ejus simulacrum conversus auxilium Dei implorasset.

77. offerre Tell. efferre R. 2. 81. apportabat Col. Tell. R. 1, Parm. Med. quod etiam ex conj. reposuit Cell. quoniam vulg. lectio asportabat auferendi vim habet.

En ego progenies ejus, qui sede Tonantis 85 Expulit orantem, et nuda Capitolia consul Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum Intentantem oculis, proavitaque facta parantem Ut vidit majore adeo crudescere motu, Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi! 90

87... 89. Silium in his iterum τραγῳδεῖν et a Livio lib. XXIII, 6 extr. omnia moderatiora narrari, observat Ernesti. Sed poeta hunc Torquatum inducit parantem proavita facta, h.e. imitantem ferociam proavi, qui, teste Liv. VIII, 5, «adeo non tenuit iram, ut gladio cinctum in senatum venturum se esse palam diceret,» etc. [89.] crudescere; v. ad IV, 449. --motu animi, ira. 90. Pro cuncta pudendi, o homines plane probrosi, et omni ex parte famosi, quos jam luxuriæ, crudelitatis ac superbiæ vestræ pudere debet; Draken. Græcismus et dura formula obfendit Ernest. et alios. Vid. V.L.

87. Rabidum, Ald. Vulgo Rapidum, quod perperam restituit Lef. hinc, non hunc, Col. 90. Pro, non proh, Col. et R. 2, ut semper in optimis libris, prope juncta conj. N. Heins., et Burm. pro monstra! pudendi, etc. ut pudendum bellum sit, quod tam male gesserit Varro, cujusque culpa interemtus sit Paulus, ac sedes consularis vacet.

Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella: Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis? Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, Prima atque ante alios sors, concedente Senatu, Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis? 95 I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis, Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem, Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:

91. Sedes belli, consulis imperium, viduata morte Pauli. 95. Tune primus eris Consul e Campanis, ut Brutus e Romanis? 96. i, quo tendis, adspira ad consulatum apud Pœnos. 98 sq. Inducitur præter Torquatum et Fabium, etiam Marcellus, cujus acerbam ad Varronem orationem nemo nunc desideraverit: non enim ad rem præsentem pertinet; Ernesti. Recte: sed poeta quamvis occasionem Varronis perstringendi captat. [99.] Fulminea ira; vid. ad I, 421. --ab ira; cf. ad II, 139. --torvum exclamat, ut apud Virg. Æn. VII, 399.

94. ante alias, scilicet sortes, e Col. recepit Lefeb.

«Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem, 100 O confuse nimis Gradivi turbine Varro, Ut perferre queas furibunda insomnia consul? Nonne exturbatos jam dudum limine templi Præcipites agis ad portas? et discere cogis Semiviros, quod sit nostro de more creati 105 Consulis imperium? non unquam sobria pubes Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.

101. confusus, συγχυθεῖς, perturbatus. --Gradivi turbine, ut II, 4. 102. furibunda, insana. --insomnia id. qd. somnia, (v. sup. ad X, 357) h.e. vana res, opinio et persuasio, (ut nostrum Träume) stulta illa Campanorum petitio et postulatio. 105. Semiviros, Campanos luxu effeminatos, ut mox non umquam sobria pubes.

100. Quo conj. N. Heins. tam pro quam e duobus scriptis, nescio quibus, reposuit Lefeb. 102. perferre, non præferre, libri vetusti; furibunda examina suspicabatur N. Heins. ut legati Capuani ita dicantur; furibundi somnia conj. Burm. Ego leviori mutatione furibundi insomnia legendum arbitror.

Muros ante tuos (ut par est) debita ductor Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant. 110 Nec non et foribus propere Campana juventus Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.

113. Hannibalem, fœdus cum eo a Campanis faciendum. Cf. v. 133, et verba Virii ap. Liv. XXIII, 6.

111. e foribus tacite edidit Lefeb. 112. ipsa Col. cum priscis edd. illa Put. Vulgo acta, quod servavit Lefeb. tantoque Parm. tacitoque conj. Livin.

Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago 115 Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit, Ductorem vestris devinctum colla catenis Romam victor agis, posthac intrare Quirini Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro, Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati 120 Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.

114. Fulvio tribuit poeta has partes, quia is mox cum Claudio collega Capuam obsedit; Cell. 115. Venturum decus, futuram expugnatæ Capuæ gloriam. 117. Cf. ad VIII, 276 sq. 118. agis, adducis. 119. Sacratos sedes; cf. ad III, 501, et X, 367.

114. nam, non jam, Col. 117. nostris Oxon. et vett. edd. devictum Marsi Ven. sec. et inde plures. 118. agis Col. Vulgo agas: sed illud concinnius, judice N. Heins. qui v. 119, hortor maluerit pro oro.

Tantane, omnipotens, caligine mersa latere Fata placet? veniet quondam felicior ætas, Quum pia Campano gaudebit consule Roma, Et per bella diu fasces perque arma negatos 125 Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.

122 sq. Quis tum temporis cogitasset, Campanos cunctosque Italos aliquando (finito scil. bello Marsico, seu Sociali, legibusque a. L. Julio Cæsare, et a Carbone Silvanoque latis) civitatem Rom., quæ nunc tanto animorum impetu ipsis negabatur, consecuturos, et ita aditum sibi ad summos Rom. honores ipsumque consulatum comparaturos esse? 124. pia Roma; cf. ad V, 255. 126. magnanimos; v. ad I, 29. --nepotes, posteros horum Campanorum adrogantia tam pervulgata fuit, ut Campanum supercilium et Campana superbia etiam proverbii loco diceretur. Cf. Gell. I, 24; Ausonii Capua, et inpr. Cic. Or. II, de lege agrar. c. 33... 37.

125. et per arma R. 1, Parm. Mediol. sed ad marg. R. 1, per et arma quod etiam N. Heinsio in mentem venit. 126. referet Colon. referret Tell. et R. 1. Vulgo referat.

Pœna superborum tamen hæc durabit avorum, Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus, Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem 130 Virrius admiscens cecinit fatale cruenti Turbatis signum belli. Furiata juventus Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,

128. suos ad suffragia, ferenda mittet Romam: nam civitas præcipue continebatur jure suffragiorum. 129. Carthago, colonia Rom. deducta. Dausq. putabat innui Gaditanos, Pœnorum olim imperio obnoxios, et quidem Corn. Balbum majorem, Gaditanum, qui primus externorum, gratia Cæsaris, ad consulatum pervenit, teste Plinio lib. VII, 43. 129. Postquam, etc. Conf. Liv. XXIII, 6. 131 sq. signum cecinit belli, defectionem a Romanis suasit. --fatale, quod Capuæ fuit exitio. [132.] Turbatis; v. ad I, 477. 133. Hannibalem, ut sup. v. 113.

130. fata primum legitur in Marsi Ven. 2. 132. Turbatis, non Turbati, R. 1. Parm. et Med. 133. Ita scripti cum R. 1, Parm. et Med. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 377. Alterum arma perperam omissum est in edd. Marsi, Nicandri, R. 2, et al. Arma sibi ed. Gryph. et al.

Et Pœnos in tecta vocant: ingentia facta Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes 135 Herculei socius decoris, Divisque propinquas Transierit cursu rupes: ut cæde referta Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem Lydia Romano turbarit stagna cruore: Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ 140 Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.

135 sq. Cf. II, 356; III, 90 sq., et IV, 4. 137 sq. Clauserit vada cæde, cadaveribus ita fluvium repleverit, ut stagnaret, et cursus aquarum præcluderetur. Cf. inf. v. 519 et sup. ad IV, 621. [138.] Eridani, Ticini fl., qui Eridano, seu Pado miscetur, ut passim. --vada; v. ad I, 52. 139. Lydia stagna, Trasymenum. Cf. ad IV, 719. 140 sq. famæ Tradiderit; cf. ad IV, 73. 142. demiserit umbris, ut I, 439.

135. ut vicerit Put. R. 2, edd. Mars. et inde al. prob. Lefeb. qui Alpes pro incolis Alpium adcipit. 137. refecta edd. Marsi reverta et a m. sec. cruenta in R. 1. 140. Ut, non Et, R. 1, 2, Parm. Med. Gryph. Asul. 142. dimiserit scripti, vid. ad I, 439.

His super excisam primori Marte Saguntum, Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis, Juratumque viro bellum puerilibus annis 145 Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis, Tot fusis acie, stare inter prælia nullis Adtactum telis. Superum quum munere detur Huic sociare viro dextras et fœdere jungi;

143. His super, ut I, 60, ubi v. V.L. --primori Marte pro vulg. primoribus annis, ut I, 511. 144. juga Pyrenes, quæ transgressus sit. Cf. III, 415 seq. --Iberum v. ad I, 480. --sacra parentis; cf. I, 77 sqq. 146. Adcumulant, laudibus ejus addunt. Nimis laudatur Hannibal. v. I, 522... 555; Liv. XXI, 6 et 57.

Fastus exsanguis populi vanumque tumorem 150 Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis, Ceu famulis fasces æquataque jura negantis? Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.

150. populi exsanguis, populi Romani, cladibus continuis ad internecionem prope redacti. Cf. II, 230, et XII, 318, 319. Dausq. bene laudavit locum Valer. Max. V, iii, 2. «Africanus superior non solum contusam et confractam belli Punici armis rempubl., sed pæne jam exsanguem atque morientem, Africæ dominam reddidit.» --tumorem; v. ad II, 288, ubi de flatibus arrogantiæ et elato spiritu. 153 sq. Vim sarcasmi facile sentiet lector. --tanto nomine scil. consulis.

150. Ita Col. Vulgo Fastus et exsanguis, contra leges metri, et fœdere jungi Fas sit, ut exsanguis, etc., vel Fastum an ut exsanguis conj. N. Heins. et Fastum et exsanguis Lefeb. 151. urbi Col. 154. ut fugit, hoc est quoniam, seu a quo tempore fugit, etc. Tell. recepit Lefeb.

Talia jactantes jam lectam sorte parabant 155 Mittere, quæ Tyrios adjungat fœdere, pubem. Sed non invictum ponebat pectore robur Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus In medios cœtus, neque enim differre dabatur; «Itis, ait, cives violanda ad jura parentum? 160

155. jactantes, dicentes, et quidem tam gloriose de se, quam acerbe de Romanis. 157 sq. De Decio Magio; v. omnino Liv. XXIII, 7.

Damnatumque caput temerati fœderis aris Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti, Sacram atque in magnis positam populisque virisque Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere, 165 Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:

161. Hannibalem, diis invisum, propter rupta fœdera; Cell. 162 sq. Quæ tanta oblivio recti, quomodo justi et æqui tam inmemores esse potestis, ut fidem sacram (v. ad I, 481 et in V.L. II, 479) atque in magnis positam, quæ magni æstimatur, vel venerabilis est populis et viris, singulis hominibus, adeoque et publice et privatim sanctissime summaque religione colitur, adversam Romanis ostentetis, vel simpl. violetis?

163. Magnam atque in magnis positam populisque virisque Adversam ostentare fidem non male edidit Lefeb., qui tamen post fidem non punctum, sed exclamandi signum posuit, (ut ostentare fidem! sit pro, quasi an ostendetis, etc.) et interrogationis notam, quæ v. 162, post recti in cunctis libris reperitur, servavit. Ita legitur in omnibus codd. et scriptis et editis ante Basil. Wolfii, nisi quod Magna in Colon. R. 2, Marsi ed. Paris., Magnum in Oxon., Magnum in magnis positum in Marsi ed. Ven., in magnas in Puteol. in magnis rebus in Ald. et Paris. ed. Marsi, et ostendere in Ox.--Magnum utique in magnis rebus p. v. Adversis servare fidem Wolfii ed. Basil. quam scripturam, etsi non uno mendo inquinatam, præter Dausq. et Cell., retinuit Drak. qui, judice Lefeb., ineptit hic ineptissime, (hæc sunt lepidi viri verba) et, fas sit dixisse, ignarissime cum Heinsio, dum a veteribus omnibus discedit. Qua gravi tamen censura non deterritus est Ernesti, quo minus Draken. sequeretur. Ipsi enim in tanto librorum vett. dissensu, non vituperanda videtur modestia ejus, qui vulgatam scripturam servet, cujus hic sensus sit, quamvis moleste verbis expressus: in magnis rebus adversis magnum h.e. egregium, præclarum est, fidem servare. Sed inter veteres profecto libros parum discrepat, et, quamvis modestia criticus magnopere commendatur, tamen ab animo meo inpetrare non potui, ut, spreta fere omnium codicum auctoritate, adquiesceret in ea lectione, quæ non nisi in una alteraque, et quidem recent. editione exstat, adeoque ne pro vulgata quidem habenda, et præterea ex inepti omnino interpolatoris ingenio profecta est: quis enim umquam in magnis rebus adversis, vel magnum est, in magnis rebus, etc. dixit? Neque tamen mihi prorsus satis faciunt N. Heins. et Burm. conjecturæ. Hic legendum putbat Dignum atque in magnis positum, p. v. Adversis servare fidem, vel Haud versam ostentare fidem: ille vero Magnam, agite, inque manu positam p. v. Adversi ostentate fidem, vel Magnum atque in manibus positum (ut VII, 35; XII, 197, Val. Fl. VI, 460; Stat. Th. X, 29, et Lucan. VII, 253; IX, 388) p. v. Adversam ostentare fidem, vel denique, quod verum ei videbatur, Magnum a. in magnis positum p. v. Adversa ostentare fidem. Mea qualicumque sententia interrogationis nota, post voc. recti, v. 162, in omnibus libris posita, fraudi fuit viris doctis; qua sublata et in locum puncti post fidem substituta, non video, quid in lectione cod. Col., quocum reliqui, si librariorum errores exceperis, conspirant, displicere possit, præter voc. Magna, vel Magnam fidem, pro quibus Sacram fidem reposui, nisi Sanctam f., et pro Adversam forte Aversam, vel Inversam malis. Vox sacram facile in magnam mutari, vel hæc illam extrudere potuit, quum mox sequatur: neque etiam inprobabili judicio suspicari mihi videor, τὸ magnam esse interpretamentum verborum, in magnis positam, et e margine in contextum inrepsisse; Conf. not. Magnum atque hinc magnis solitum p. v. emend. Withof.

Is locus officio, quum cessant prospera, quumque Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere, Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste. Novi Dîs animas similes et pectora magnis 170 Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas, Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.

170 sq. Cf. II, 315... 324. 170 sq. Dis similes, θεοειδέας, θεοεικήλους, Dausq. --pectora angusta, animum humilem et timidum. [171.] capiunt Cannas etc. non fracti sunt cladibus ad Cannas etc., sed his adversis ferendis pares sunt Romani. Conf. ad VI, 617, et Gronov. Obss. I, 17.

167. Sit, vel Fit, vel Est locus o. conj. N. Heins. coll. Stat. Th. XII, 302. 169. huc, non hic, scripti et primæ edd. 171. Cannas Col. Vulgo Cannæ.

Hi sunt, qui vestris infixum mœnibus hostem Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere 175 Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.

173 sq. Decius commemorat beneficia Romanorum, quæ nunc remunerari deceat. 174. Cf. Liv. VII, 29 sqq. Flor. I, 16. 175. jura dedere, vobis leges et libertatem reddidere. 176. Terrore, hoste. --Sidicina bella remorunt, propulsarunt bellum, quod Samnites intulerant propter Sidicinos, qui ad opem Campanorum confugerant; Cell. Cf. ad V, 551.

173. nostris Oxon. R. 1; Parm. Med. 176. Verbis Terrore expulso ne mendum subesset metuebat N. Heins.

Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo; Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter 180 Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum, Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?

177 sq. fuqitis sc. Romanos. --additis, Pœnos. Conf. ad III, 350 in V.L. Novum argumentum, a cognatione Campanorum cum Romanis petitum. Cf. sup. ad v. 30. De progenie Dardani, filii Jovis, v. Ovid. Fast. IV, 31 sqq. et Heyne Exc. VI ad Virgil. Æn. III. 179. Capys, filius Assaraci et pater Anchisæ, cujus filius Æneas et nepos Iulus fuit. --magno Iulo; cf. Virg. Æn. I, 267 et 288. 180 sqq. Acerbe in Pœnos, seu Afros, populos barbaros et sævos. Conf. VI, 531.

177. Ita scripti et priscæ edd. nisi quod auditis in Col. et odistisve pro quosve additis in Put. et R. 2; Quos f. socios odiis? quosve additis? ille Dardanius ed. Marsi et inde al. Quos fugietis? eho! sanguis vos edidit ille D. conj. Barth. Adv. III, 10. Male! 181. rictum pro ritus, et v. 186; vos pro nos primus edidit Marsus. Ibid. vivida conj. non nemo teste Dausq. qui tamen probat τὸ invida, noverca licet natura.

Ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes? Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque 185 Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto Armavit Natura bono, quam janua mortis Quod patet, et vita non æqua exire potestas.» Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures.

183 seq. Conf. ad I, 58, et II, 504. [recte II, 503] 185. Non ita, ut ap. Virg. Æn. II, 583, ubi v. Heyne. --Decio, δεινῶς pro, mihi. --permixtum fas nefasque, ut apud Virgilium Georgic. I, 505; Horat. Od. I, xviii, 10, et alios. 186. Nihil mihi præstantius natura dedit, quam arbitrium et potestatem vitæ meæ finiendæ: sententia tenuiter et argute expressa; Ern. Cf. ad II, 576. 187 sq. janua mortis patet, ut ap. Virg. Æn. II, 661: at quanto ibi aptius, quantoque cum adfectu elatum! Ern. --vita non æqua, iniqua infelici. 189. vana, frustra.

187. morti suspicari possis coll. Virgil. Æn. II, 661, vel Mortis, ut persona sit. 188. e vita ed. Mars. et inde al. ac Lefeb. vitam non æquam, vel vitæ non æqua (ut angusta loci V, 174, et alia) exire p. malebat N. Heins. non inprob. Drakenb. ut verbum exire cum quarto casu construatur, ut XIV, 455; Lucret. VI, 1217; Virg. Æneid, V, 438, et Tac. Ann. VI, 49.

Ast delecta manus jungebant fœdera Pœno. 190 Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno Festinata citus per campos signa movebat. Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste, Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex 195 Molitur facinus; procumbat barbara pubes. Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire Si parat, obstructas replete cadavere portas, Et ferro purgate nefas: hic denique solus Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.» 200

190. Cf. Liv. XXIII, 7. 197. rapite; vid. ad I, 570. --decus hoc, ut scil. arceatis Pœnos ab urbe. 198. obstructas replete cadavere, cadaveribus; cf. ad IX, 99. 199 seq. Decius apud Liv. l.c. «primo, ne reciperetur præsidium (Autololes, v. 192, definite, poetarum more), vociferatus est: deinde, ut receptum aut ejiceretur, aut, si malum facinus, quod a vetustissimis sociis consanguineisque defecissent, forti ac memorabili facinore purgare vellent, ut, interfecto punico præsidio, restituerent se Romanis.»

190. jungebant, et mox aderant, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo jungebat et aderat, prob. Lefeb. 198. replete Puteol. R. 1, Parm. Mediol. Vulgo præbete. 199. Aut sine Vel pro Et legendum crediderim; vid. not.

Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur, Audita asperitate viri cœptoque feroci, Multa feta gerens ira præcordia, Pœnus Adstabat muris, propereque arcessere lectos Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus, 205 Armatumque fide pectus, rectique cupido, Et major Capua mens inperterrita mole Invicta stabat, torvoque minacia vultu Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.

201 sq. Cf. omnino Liv. XXIII, 7 seq. 203. feta ira præecordia; cf. ad X, 14 in V.L. 204 seq. arcessere castris, in castra sua, non procul ab urbe posita. [205.] Horrida virtus; v. ad I, 58. 207 sq. Cf. Virg. Æn. X, 770 sq. ubi v. Heyne. --major Capua, mente, seu animo civium.

204. arcessere, non accersere, Putean. R. 1, Parm. Mediol. Conf. ad lib. I, v. 264. 208. minacia Colon. Vulgo minantia, vulgari errore. Vide, quos Drakenborch. laudavit, Heins. ad Claud. b. Gild. v. 39; Broukh. ad Propert. III, vii, 47, et Bentl. ad Horat. Od. II, xii, 12.

Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis 210 Spernentem increpitans magno clamore profatur: «Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!

212. componimur; vid. ad I, 39.

210. ductor R. 1, et Med. ferentes ed. Gryph. et sic conj. Barth. Adv. III, 10, h.e. omnem Hannibalis exercitum. Sed ferentis ἀρχαϊκῶς scriptum tantumdem est. 212. eheu, non heu, heu, Col. Conf. Pier. et Burm. ad Virgil. Ecl. II, 58; Broukh. ad Prop. II, xix, 22, et VV. DD. ad Horat. Epod. XV, 23.

Vecordi Decio, mecum certasse volenti In decus et famam leti: rapite, ite citati, Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante 215 Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum, Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.

214. In decus et famam leti, ut mors, a tanto viro, quantus ego sum, ipsi inlata, gloriosior sit. Cf. ad II, 705, et III, 123. 217. saxa cælum inpellentia, tangentia, in illud adsurgentia, ut cælum pulsantes scopulos XII, 71. Cf. ad v. 136; XV, 167; IV, 2, 742, et Jani ad Horat. Od. I, i, 36. 218 sq. uni calcata Deo, ab Hercule. Cf. ad II, 356; IV, 4 al. Sed Galli quoque ante Hannibal. transiverant (v. Liv. XXI, 30): hi colebant Herculem, cui aram, (v. Petron. de bello civ.) transgredientes montem, dicarunt, unde nata fabula de transitu Herculis; Lefeb. --Subfuderat ora Sanguis; cf. ad V, 275; IX, 459 seq. [219.] surgebant flammæ, ira Hannibalis. Cf. ad IV, 262, et V, 105 in V.L.

214. ite scripti, R. 2, Mars. et Mart. Herbip, Vulgo inde. 215. pateatne, non pateatque, Col., vel, teste Lefeb., duo scripti. 218. diffuderat Oxon. 219. fulgebant Put.

Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta 220 Versabant penitus dirum suspiria murmur. Sic urbem invectus, toto comitante Senatu, Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.

--Majorem ornatum, qui in v. 220 et 221 inest, nemo facile desideraverit. Moderatius poeta iram H. sup. V, 603 sq. descripserat: rictus vero et fauces indigne de homine, quamvis furente et irato; Ern. --rictus quidem et fauces hominibus, etiam non furore et ira concitatis, æque ac bestiis tribuuntur. Sed ira turpior est spumante rictu, qualem Sueton. in Claud. c. 30 notavit. 221. suspiria, iræ, ut gemitus apud Virg. Æn. III, 664; VII, 15; Ern. Proprie tamen non sunt iræ, sed iis tribuuntur. 222 sqq. Cf. Liv. XXIII, 7.

220. rictus spumans, quatuor scripti, rictu spumans R. 1, Parm. Med. rictu spumante ed. Marsi Ven. Vulgo rictu spumas. 221. Versabat Parm. ad suspiria R. 1. Parm. Med. 222. invectus, non ingreditur, Col. Oxon. R. 2, Mars. et Mart. Herb. toto, non tanto, scripti.

Nec non et Decio propiora pericula mentem 225 Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, Quo laudes ducis invicti superaret inermis. Non illum fuga, non clausi occuluere penates; Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem Hannibal, intrepido servaverat otia vultu: 230 Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte Incessens victor dictis, «Solusne ruentem Fulcire, et revocare paras a funere, Romam? 235

225. Etiam in his comparandus omnino Liv. l.l. et c. 10. Orationem Hannibalis v. 233 sq., ut sup. v. 212 sqq. poeta ipse, nec inepte, commentus est. 232 sq. pedibus Ductoris sistunt, apud Liv. lib. cit. c. 10. «Decium ante pedes destitutum causam dicere jussit.» --sublime sedentis; v. ad III, 9.

232. Invadunt, non Invadit, Col. 233. sistunt ex emend. N. Heins. Vulgo sistit.

O demens! en, qui Divum mihi munera tanta Eripiat. Decio prorsus servabar inerti Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla, Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris, Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?) 240 Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»

236. Divum munera, victorias, quas diis debeo. Quod fere abhorret a persona Hannibalis, qui res feliciter a se gestas non diis, sed gladio et virtuti suæ tribuere solet, cujus poeta inmemor fuisse videtur. 238 sq. Cf. ad II, 361. 239. Agenoreis; v. ad I, 15. 241. Magnanime o miles, vide Var. Lect. et ad lib. I, 29.

240. huc Put. 241. Magnanime o miles Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. Magnanime miles Ox. et Put. Vulgo magnanimo miles, ut poeta inridens magnanimum dicat, quem modo inertem et inbellem vocaverit; Magnanime, i, miles malebat N. Heins. Magnanimo, miles, meritas, i, necte catenas conj. Bentl. ad Hor. Epod. XVII, 72, ubi docet, bonos scriptores numquam dixisse innectere alicui catenas, sed innectere aliquem catenis, vel nectere alicui catenas. Possis itaque et reponere hunc agedum, Magnanime o, vel i miles, meritis innecte catenis.

Dixerat hæc: necdum finem convicia norant. Inlatus velut armentis super ardua colla Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit, 245 Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.

243 seq. Præclara et graphica comparatio, qualis fere ap. Virg. Æn. X, 723 sqq. Homer. Iliad. γ, 23 seq. inpr. λ, 172 seq., et ρ, 61 seq. Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 458 sq., ubi gemmæ ex Gorlæi Dactyl. P. II, n. CXIX et nummo ex Morell. Specim. rei num. tab. XXVI, quibus Draken. ad h.l. imaginem leonis, tum tauri, tum cervi tergo inhærentis, oculis proposuerat, addit alteram Gorlæi gemmam T. I, n. 528; v. et V.L. 245. hæsit ut ap. Virg. Æn. X, 726.

242. hæc in et primus Nicander, et nec dum in nondum Marsus mutavit. Hunc versum in vulg. edd. excipiunt duo alii, ab eodem Nicandro profecti, Quum fera gens Decii constanti pectore corpus Invadit, vincitque manus post terga catenis. Eos tamquam spurios ejeci, auctoribus N. Heins. et Draken., exemploque Lefeb. sed refrag. Ernesti, quo judice non commode possunt abesse, quum sequens ab iis pendeat comparatio. Eam ob causam quatuor, qui sequuntur, versus, Inlatus... juvencum, post v. 231, inseruit Lefeb. At verba hæc loco, quem in omnibus libris occupant, aptiora videntur, illa vero ratione admissa, constructio eorum inpeditior fit, et vox quum bis posita languet. Omnia forsan bene inter se cohærent, modo voc. Inlatus non ad leonem, sed ad militem (v. 241), vel ad ipsum adeo Hannibalem retuleris, ut sensus sit: Inlatus est, h.e. intulit se, inruit in Decium, velut leo, quum sese inposuit armentis, etc. Possis etiam lacunam, quam extrusis Nicandri versibus oriri putant, levi mutatione explere, si pro Illatus scripseris Illi (milites v. 241) tum, scilicet sese inposuere Decio, velut leo quum sese inposuit armentis, etc. 244. victorque inmanis ab ira non male opinabatur N. Heins. nec inprob. Drak. Cf. not. ad II, 139. 246. prendens ex Put. recepit Lefeb. Sic λαβὼν κρατεροῖσιν ὀδοῦσι Hom. Iliad. ρ, 63. Præstiterit frangens, quod proprium in hac re verbum est, ut ἐξ αὐχέν᾽ ἔαξε ap. Hom. Iliad. λ, 175, et ρ, 63; conf. Heins. ad Claud. Stilic. II, 21, et Burm. ad Val. Fl. II, 459. Sed vulgata quoque lectio bene se habet.

At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit, (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas, Fœderis infausti pretium: sic victima prorsus Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum 250 Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.

247. Cf. Liv. XXIII, 10, ubi tamen Decius cives, non Hannibalem, neque tam acerbis conviciis lacessit. 250 sq. sanguine lætum Humano, sævum, inmanem, sanguinis sitientem militem Pœnum dicit (nisi forte ipsum Hannibalem, ut I, 59); nec opus est, cum Marso cogitare de ritu punico humanas victimas cædendi, quamvis non plane aliena foret ab ira Decii acerba illa adlusio; Ern.

249. præsul pro prorsus Put. pressus R. 1, Parm. Med. Pœnis emend. N. Heins. 250. cadit scripti et Ven. Marsi.

En dextra! en fœdus! nondum tibi Curia, necdum Templorum intrati postes; jam panditur acri Imperio carcer: perge, ac primordia tanta Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras 255 Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.» Nec plura effari concessum: obnubitur atra Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.

252. «Unum esse exsortem Punicæ amicitiæ fœderisque secum facti» etc. Liv. l.c. 254. primordia etc. ut XV, 654. [255.] mihi fama sub umbras foret; conf. V.L. et ad I, 398. 256. Hoc est, quod Marcellus ap. Liv. XXIII, 45, dixit, Capuam Hannibali Cannas fuisse; Cell. 258. Hæc «vociferanti obvolutum caput est, ociusque rapi extra portam jussus,» Liv. XXIII, 10. Reliqua Decii fata memorantur inf. v. 377 sq.

253. intranti a Marso innectum. 255. sub umbras Col. ut fere ap. Virg. Æn. IV, 387; conf. ad VI, 150. Vulgo umbris. 257. arte Veste conj. Drak.

Exin victor ovans sedato pectore tandem Spectandis urbis tectis templisque serenos 260 Lætus circumfert oculos, et singula discit: Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, Quot bello pateant argenti ærisque talenta:

259 seq. Silius exornavit verba Livii XXIII, 7 extr. 261. discit, cognoscit a Campanis, ut XII, 568, ubi v. not. 263. bello, in usum belli, pateant, parata et in promtu sint.

262. muri Med. Qui ed. Lef. pator, vel, quoniam hæc vox non nisi inferioris ævi scriptoribus in usu fuit, positor (ut ap. Ovid. Fast. II, 63) emend. Burm. auctor e Virg. Æn. VIII, 134, reposuit Lefeb. qui neminem id vidisse miratur, et Burm. ineptire dicit; conf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui et structor legi posse putabat. Ego potius miror, viros doctos non vidisse, omnibus his conjecturis metri leges adversari. Si quid mutandum, pater rescriberem; conf. Virg. l.l., Ovid. Metam. XV, 861; Prop. IV, x, 17, et sup. II, 654; ubi tamen Drak. monet, τὸ sator tantumdem esse, et æternûm mœrûm sator Pacuv. in Peribœa ap. Nonium Marcell. cap. de Numeris et Casibus dici ex emend. Gulielm. Verisim. I, 17; conf. Bentl. l.c. 263. Ita Col. et Ox. cum R. 1, (nisi quod in hac ed. errore typogr. argentique æris t.) unde cum Lefeb. recepi, etsi poetam aurique pro ærisque scripsisse suspicor: Quot b. p. auri argentique talenta Put. Parm. Med. forte rectius; conf. Virg. Æneid. X, 531; Quotque auri pateant bello argentique t. ed. Marsi, quem sequuti sunt alii, etiam Draken. armisque pro ærisque conj. N. Heins. et lateant, scilicet in ærario Burm.

Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa, 265 Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.

264. frenata acies, equitatus. 265. Capitolia, arcem Capuæ (cf. ad I, 541), ut apud Sueton. Tiber. 40, et Calig. 57. Sic et aliarum urbium arces ac templa magnifica, primoribus diis dicata Capitolioque Rom. similia, dicuntur. Cf. VV. DD. ad Plaut. Curc. II, ii, 19; Suet. Gramm. 9, quosque Drak. laudavit, Savaro ad Sidon. Apoll. XXIII, 40 seq. et Gothofr. ad l. 34 cod.; Theod. de Annon. et Tribut. --Campus Stellatis, fertilissimus, in mediterranea Campania, de quo v. Cic. Agrar. I, 7; II, 31; Sueton. Jul. 20; Liv. IX, 44; X, 31; XXII, 13; Cluver. Ital. Ant. IV, 5, p. 1172, et inpr. Camillus Campan. Fel. Diss. II, c. 33 sq. 266. Cererem benignam, agrum fertilem Campaniæ, de quo v. Cluver. l.l. p. 1090.

266. Stellantisque, vel Stallentesque (quos Voss. Inst. Or. IV, vi, 3, floriferos exponit) in scriptis et priscis edd.

Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra Paullatim infusa properantem ad litora currum. Instituunt de more epulas, festamque per urbem 270 Regifice exstructis celebrant convivia mensis.

267 seqq. Silius expressit Liv. XXIII, 8, variumque ornatum petiit ex descriptione convivii Didonis Virg. Æneid. I, 699... 747. --Phœbus defessis equis inpellebat ab Olympo, cælo, diem, lucem, quam Phœbus spargebat ad metas, Hesperio positas in litore, et Hesperus, vesper, etc. Lenz.; coll. XII, 647; XVI, 38 sq.; Ovid. Met. II, 142. 271. Cat. 63, 305, large multiplici constructæ sunt dape mensæ; Lenz.

268. Hesperos, enuntiatione Græca, Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Non opus erat tot exemplis, quot congessit Drak. 269. obfusa conj. Draken. Vid. ad V, 678.

Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore, Præcipuis multoque procul splendentibus ostro Adcipitur sublime toris: non una ministri Turba gregis: posuisse dapes his addita cura, 275 His adolere focos, his ordine pocula ferre. Nec non et certis struitur penus: aspera mensa Pondera cælati fulgent antiquitus auri.

272. Imitat Virg. Æn. I, 699... 708. --dignatus passive, divino honore cultus; Lenz. 273 sqq. splendentibus ostro toris, ut strato ostro et pictis toris ap. Virg. l.c. [274.] sublime; v. ad III, 9. --Grex minister; cf. ad I, 173. [275.] addita, data. 276. adolere focos, ut adolere penates ap. Virg. l.l. ubi vid. Heyne. --ordine longo servorum, ut apud Virg. l.l., vel convivarum, ut ap. Hom. Iliad. α, 470... 597. Lenz. 277. certis, ab aliis servis penus struitur, coquuntur et adornantur, vel parantur cibi, ut apud Virg. aspera pondera auri antiquitus cælati, vasa aurea, et quidem tam aspera, h.e. anaglypha (v. ad II, 432), quam antiquo artificio facta, quo pretium eorum magnopere augebatur. Cf. Virgil. Æn. IX, 266, quosque Drak. laudavit, poeta noster XIV, 653; Cic. in Verr. I, 5; Val. Fl. I, 143; Suet. Cæs. 47; Ovid. Met. XII, 235 seq.; XIII, 700.

273. Præcipuus R. 2, quod recepit Lefeb. coll. Virg. Æneid. VIII, 177. Non male, judice quoque Ern. 277. Nec non certatim, vel nec non et Cereri emend. N. Heins.

Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ 280 Sidonius mensæ miles, faciemque superbi Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.

279. Conf. Virg. Æn. I, 725... 727, et V.L. 280. Stupet etc., ut mirantur apud Virg. Æn. I, 709 sq. 281. faciem, ut IV, 591. 282. oculis mirantibus haurit; vid. ad VIII, 135.

279. Pro moventum, scilicet se (vid. ad I, 539), legendum crediderim vocantum, ut de sermonibus clamoribusque inter vina ortis agatur, quemadmodum ap. Virg. Æn. I, 725; strepitusque moventum Murmure tecta sonant conj. Withof. [“ad I, 539”: in Not.]

Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas: Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram 285 Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum Lætitia, et positæ graviores pectore curæ.

283. ipse, Hannibal. damnat, inprobat, tam splendide parari epulas. 284. agmine, continuo motu et strepitu, ut XIV, 442, et ap. Virg. Æn. II, 782, ubi v. Cerda et Heyne. Poeta forte servorum quoque multitudinem respexit. --mensas faciles paratu, cibos facile parvoque sumtu parabiles, scil. ei, qui convenienter vivit naturæ, quæ paucis contenta est. Cf. ad I, 615. 285. Bacchi munera; v. ad VII, 748. --duram, severam.

285. At cum pro Donec refinxit Nicander, quem alii sequuti sunt. 286. Tum frontis Col. Oxon. R. 1, Parm. Ben. Lefeb. Cum frontis Put. fronte R. 2; Cum fronti primus edidit Marsus; dedita Put. et R. 2.

Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ Inter bella tubæ permulcet cantibus aures. 290 Namque Jovem et lætos per furta canebat amores, Electræque toros Atlantidos: unde creatus, Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem. Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo 295 Assaracus, nulloque minor famave manuve Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.

288 seq. Teuthras ad citharam canit, ut ἀοιδοὶ in conviviis heroum; (conf. Hom. Odyss. θ, 99, 267; Athen. XIV, 6, et Virg. Æn. I, 740 sq.) unde lyra δαιτὸς ἑταίρη, dicitur Hom. H. in Merc. 31. Idem poetæ transtulerunt ad Deorum epulas, in quibus Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt. Nomen Teuthrantis ab ignobili fluvio, vel euripo, vel piscina quadam agri Campani, non nihil a litore Baiano remota, deductum esse, suspicabatur Broukh. ad Prop. I, ii, 11. --Euboica testudine, quod Cumæ, seu Cyme ab incolis Chalcidis Euboicæ condita est; Drak. Conf. ad VIII, 531, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 2. --Personat, cithara canit, ut ap. Virg. Æn. I, 741. --Cymes; v. ad VIII, 531. 291... 297. Aptum carminis argumentum est genus Capyis, conditoris Capuæ, a Jove, ejusque filio, Dardano ductum. Cf. sup. ad v. 30, et 177 sq. --furta; v. ad VII, 487.

288. Theucras Oxon. Teutras Med. 291. Namque (ut inf. v. 453, et ap. Virg. Ecl. VI, 31) ex scriptis recepi, auctore N. Heins. Vulgo Jamque, prob. Lefeb. quoniam hic incipiat Musicus. 297. primus Marsi ed. et inde aliæ; confer ad lib. II, v. 235.

Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes, Campanæque manus: ante omnes ductor honori Nominis augusto libat carchesia ritu; 300 Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo.

298. Cf. Virg. Æn. I, 747. 299. ductor, Hannibal, honori nominis, in honorem Capyis. Cf. ad IV, 729, et V, 161. 300. libat, non προπίνει, sed σπένδει, libatione effundit, ut mox inrorat mensis. Conf. ad VII, 750; Virg. Æn. I, 736; V, 77, et VIII, 279. --carchesia; v. Macrob. Sat. V, 21; Tristan. Comment. hist. T. II, p. 604 seq., et Heyne ad Virg. Ge. IV, 380. --ritu augusto, sancto. Cf. Var. Lect.

300. Nummis (Dianæ, numinis tutelaris Campanorum) emendat. Dausq. coll. XIII, 124, et Eustath. ad Homer. Iliad. λ, Καὶ φασὶν ἐν Καπύῃ πόλει Καμπανῶν ἀνακεῖσθαι Αρτέμιδι ποτήριον ἐν τοιούτῳ σχήματι, ὅ λέγεται εἶναι τοῦ Νέστορος. Non male; nec tamen necesse. Idem honori augusto jungebat. Præstiterit forte: honori Nominis augusti (ut in cod. Tell. nisi augusto doctius pro augusti positum censeas) libat carchesia rite, ut ap. Virg. Æn. V, 77. 301. e pro vulg. ex recepi ex scriptis et priscis edd.

Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri, Transmittam tua cœpta libens, famamque negabo 305 Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis) Mens una inviolata mero, nullisque venenis Potando exarmata, decus pugnæque, necisque Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.

303. De Pacuvio Calavio et Perolla, ejus filio Deciique Magii amico, vitæ Hannibalis insidiante, conf. Liv. lib. XXIII, cap. 8 et 9, qui, judice quoque Ernesti, majori cum elegantia atque adfectu rem narravit, et sententias ornavit, non, ut Silius, sola verba. --gaudia resoluta, dissoluta, inmodica. Proprie, sed sensu paulum diverso, frons et mens gaudio dissolvi, vel, ut inf. XIV, 681, in gaudia resolvi, ut contra tristitia contrahi, dicuntur. Cf. quos Drak. laudavit, Barth. ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 248, et Burm. ad Petron. Sat. c. 131. 306. Similiter Ovid. Met. II, 328. Conf. inf. v. 363 sq. 307 sqq. nullis venenis Potando exarmata, molesto ornatu variata sententia proxime antecedens: nempe vinum largius sumtum, ceu venenum, vires animi frangit; Ern. [308.] necis Sidoniæ Hannibalis molem, quia et magnus et difficilis conatus.

307. uni recte, puto, corrig. N. Heins. nec male mox venenis Potanti (confer ad III, 580), et pœnæque pro pugnæque. In ed. Parm. τὸ decus conjungitur τῷ exarmata, noto græecismo. [“ad III, 580”: in Not.]

Quoque esset miranda magis tam sacra libido, 310 Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.

310 sq. Quod maxime mireris, Hannibali necem parabat filius ejus, qui in primis auctor defectionis ab Romanis fuerat. De malis artibus, quibus Pacuvius ad dominatum adspirabat, v. Liv. XXIII, 2 sq. --sacra libido; v. ad VII, 9.

310. tam R. 1, Med. et Ben. Vulgo tum. 311. Facunio Put. Parm. Ven. Marsi et Ben. Pacullo Col. Vulgo Pactulo; conf. sup. ad v. 58.

Is variis oneratum epulis atque atria tardo Linquentem gressu comitatus pone parentem, Postquam posse datum meditata aperire, novosque Pandere conatus, et liber parte relicta 315 Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille, 320 Qui polluta dolis jam fœdera sanciet, ensis.

312. atria, atrium, in quo veteres epulabantur; Drak. qui laudavit Serv. ad Virg. Æn. I, 726. 313... 316. «Patrem, ex convivio egressum, sequutus filius, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) pervenerunt» etc. Liv. XXIII, 8. [314.] datum, data ei occasio est consilii cum patre communicandi. 319. Tonanti, Δΐι ὁρκίῳ, cujus nomen rupto fœdere H. violavit, vel, tamquam spolia opima, Jovi Feretrio. 321. «Jam ego sanguine Hannibalis sanciam rom. fœdus,» Liv. l.l.

Si perferre nequit spectacula tanta senectus, Et tremit inceptis lasso majoribus ævo, At tu securis concede penatibus, et me Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas 325 Hannibalem Superis, o quantum nomine major Jam Pœno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;

323. tremit inceptis, ad incepta majoribus lasso, debili, ævo, senectute, h.e. quam ut a senibus perfici possint. --lassum ævum, ut fessa ætas ap. Tac. Ann. XIV, 33. Cf. VV. DD. ad Plin. Ep. VI, 21. 324. securis penatibus, qui nihil ab Hannibale metuebant, Drak. in ædes, ubi tutus latere potes, rectius Dausq. et Ern. Sed forte vera verborum sententia est hæc: concede, recede, ex his ædibus, ubi Hannibal et reliqui convivæ securi sibi videntur, neque insidias a me vel quoquam alio metuunt. «Te id prius scire volui, si forte abesse, dum facinus patratur, malles,» Liv. l.c. me linque meæ menti, patere me consilium meum perficere. 325. quod, quoniam; Drak. et Cuper. ad Petron. c. 104, sed pro quamvis positum putabant Heins. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XVII, 51, et Gron. ad Liv. XLII, 26 in additis.

323. lapso e c. Tell. reposuit Lefeb. coll. XVII, 427, et ævo pro in ævo positum putat. Sed vid. not. 324. At non Et, Col. et Ven. Marsi securus, vel secretis conj. N. Heins. En tu securis confide emend. Lefeb. quia jam fuerit in penetralibus domus sive penatibus; quasi illuc iterum concedere non potuerit. 325. tu pro quod primus substituit Marsus.

Quum senior, tanti pondus conaminis ægra Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem 330 Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens, «Per si quid superest vitæ, per jura parentis, Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento 335 Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas.

329. Cf. Liv. XXIII, 9, ubi pater graviter duobus verbis amens metu dicitur, nec prius ad pedum amplexum et oscula descendit, quam filium precibus commotum et lacrimantem vidit, quod ad dignitatem adfectumque patris tuendum multo adcommodatius est. Ita Ernesti. At contra præclare poeta v. 351 seq. inducit filium, virtute Hannibalis ad facinus illud magis incensum, quam ab eo deterritum, nec tam suo, quam patris periculo commotum: nec minus graviter parens h.l. dicitur tremebundus sc. metu, et pavida oscula figens; et vers. 353... 360, oratio vehementioribus gravioribusque adfectibus insurgit, quam ap. Liv. l.c. Virtus quoque Hannibalis periculique magnitudo v. 337 sq. vividioribus imaginibus adumbratur. Nec tamen dissimulo, in vss. 337 sq. et inpr. 344 sq. paterni adfectus dolorisque vim rhetorum argutiis aliquantum infringi. 334 sq. ne sanguine cernam Polluta hospitia, quod apud Romanos (immo apud omnes antiquitatis populos) dirissimum et maxime exsecrandum scelus habebatur; Drak.

Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit, Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense 340 Diram, qua vertit per campos agmina, vocem? Fallit te, mensas inter quod credis inermem. Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat Majestas æterna ducem: si admoveris ora, Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta, 345 Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.

337 sq. «Vultum ipsius H., quem armati exercitus sustinere nequeunt, quem horret populus Romanus, tu sustinebis?» Ita Liv. l.l. Cf. sup. I, 496 sq. 339 seq. Fulmina, quæ vertice fundit, splendorem cassidis, terrorem incutientis; Ern. Ad cristarum quoque fulgorem hæc referenda sunt. Cf. I, 460 sq. et ad I, 421. 343 sq. Drak. comparavit Lucan. II, 75 sq. 346. Pauli ingentem umbram; conf. ad I, 97; VIII, 146, et X, 288. [“VIII, 146” recte VIII, 145]

337. non mœnia R. 1, 3; Parm. Med. nec m. scripti Mars. et Mart. Herb. neque m. Nicander et deinde alii. 343. virûm tot cædibus, vel ultro t. c. armat, scilicet inermem, (h.e. quantumvis, ut inf. v. 516.) scribendum videbatur N. Heins. quonium viri præcessit: sed interjectis demum tribus versibus.

Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle, Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla Et Decius non erudiunt componere mentem?» 350

347. in casu, periculo, vel fortuna adversa, vel nece, tanto, tanti viri; nisi malis, in tam gravi re. --juxta, prope eum, jacentum, ad mensam adcumbentium. 348 seq. Torpebunt dextræ; cf. Liv. l.l. --desine velle aliquid, Cui nequeas victor superesse, quod si tibi ex voto successerit, perniciosum tibi et causa interitus erit; Ern. 349 sq. vincla et Decius; v. Decio indita. [350.] erudiunt, docent, commovent. --componere mentem, sedare animi æstum, et a proposito declinare.

347. tanta in rabie suspicari possis, coll. Liv. XXIII, 9, quid tot dextræ? torpescentne in amentia illa? 348. desine belli (ut X, 84, ubi vid. not.) conj. N. Heins. et Quum nequeas Dausq.

Talia commemorans, famæ majoris amore Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori: «Nil ultra posco, refer in convivia gressum; Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis Sidoniæ fodienda manu tutantia regem. 355 Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum, Si Pœnum invasisse paras, per viscera ferrum Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.

352. surdum timori, non deterritum periculo ejusque metu. Cf. ad I, 692. 356. Hoc jugulo, et hæc per viscera δεικτικῶς dicta.

352. timoris malebat N. Heins. coll. I, 692, et X, 553. 356. hæc, non hoc, Col. Oxon. R. 2, huc putabat N. Heins. 357. lenta pro ferrum substituit Nicander, læta conj. Dausq. Conf. not. ad II, 26.

Obponam membra, atque ensem extorquere negatum Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ, 360 Et magna Superum cura servatus in arma Scipiadæ Pœnus; nec tantum fata dederunt Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ, Et dignus fieri compos memorabilis ausi, Amisit quantam posito conamine laudem, 365 Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese Festinant epulis, et tristia fronte serenant; Donec læta virum solvit convivia somnus.

361. Dii vitam H. servarunt, ut a Scipione vinci posset. 362. Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. --tantum facinus, peragi, perfici: nisi malis, tantum virum vinci et occidi, ut peragit ap. Val. Fl. I, 146, ubi v. Burm. 363... 366. dextra Externa, Campani hominis. Hæc sententia exiguam vim habet, sed argutas verborum antitheses, poetæ delicias; Ern. 367. tristia fronte serenant, tristitiam serena fronte dissimulant. Cf. Virg. Æn. IV, 477, et ibi Heyne. Ceterum Silius h.l. discrepat a Livio, (XXIII, 8 et 9 extr.) quo teste solus pater convivio se reddidit, non filius, qui in eo haud interfuerat: nam «unus nec dominorum invitatione, nec ipsius interdum Hannibalis, vinci potuit; ipse valetudinem excusans, patre animi quoque ejus haud mirabilem interturbationem causante.»

366. tanta maluerit N. Heins.

Postera lux Phaethontis equos proferre parabat, Jam rapido summis curru splendente sub undis; 370 Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento 375 Exuviæ, fausti Superis libamina belli.

372 sq. Cf. Liv. XXIII, 11. Propriæ curæ nos exercent, fatigant. Vid. ad I, 260 et 675. --Jam dudum de tempore non longe præterito; Drak. coll. inf. v. 489. Plaut. Amphitr. II, ii, 59 seq. et Tibull. III, vi, 63, ubi vid. Broukh. 374 seq. Spolia jam postridie ejus diei, quo pugna fuerat, lecta. Vid. Liv. XXII, 51, 52. Nunc exquisitiora tantum eliguntur, ut Mago ea secum Carthaginem avehat, et exuviæ inpr. sunt annuli equitum. 376. fausti Superis libamina belli; cf. ad X, 551.

370. Ita Col. rapidos undis Parm. rapidos omnis Oxon. Put. R. 1, et Med. rapidos omni Marsi ed. et inde plures, _parabat Jam rapidos, imis curru_ ad marg. R. 1. a manu docta emend. 371. En tacite scripsit Lefeb. ut passim. At et crudas pro duras legendum videbatur N. Heins. 375. dereptæque, non direptæque, Col. cf. ad IX, 29.

Altera curarum Libycis demittitur oris Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras; Ni pœnæ juvenem indignæ miseratus ab alto Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem. 380

377. Cf. Liv. XXIII, 10. --Libycis demittitur oris, Carthaginem mittitur. 378. reduci, Hannibali, confecto bello in patriam redeunti. --lentas servatus ad iras, sero ei pœnas daturus. 380. Batti urbem, Cyrenas. Vid. ad II, 61, et III, 252 sq. Illuc navem detulerat tempestas, quod poeta Jovi tribuit. Inde eum Alexandriam deportatum Pellæa Ptolemæi sceptra, h.e. Ptolemæus, rex Ægypti, eripuit minis vehentum, eorum manibus et vinculis liberavit.

379. indignum conj. N. Heins. qui tamen vulgatam scripturam non damnabat: cf. Heins. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 332, et inpr. X, 686, et Gron. ad Minuc. Fel. in Octav. c. 28.

Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum Eripuere minis, resolutaque vincula collo. Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.

381. sceptra Ptolemæi, Ptolemæus rex. Cf. ad III, 383, et IV, 599. --Pellæa, Macedonica (a Pella, urbe et regia Maced. ubi Alexander natus), et, quoniam Alexander Ægyptum expugnavit, ibique Alexandriam condidit, vel Ægyptiaca, ut ap. Virg. Ge. IV, 287 (ubi v. Heyne), et Lucan. VIII, 475, 607; IX, 1016, vel Alexandrina, ut apud Lucan. IX, 153; X, 511. De Ptolemæis, sub quorum imperio Cyrenaica fuit, postquam Macedones Ægypto potiti, v. a Drakenb. jam laudatum Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 68. 383 seq. Decius deinde Alexandriæ, vel in Ægypto certe, in regno ejus, quem vitæ libertatisque vindicem habuit, et vixit et mortuus est. Conf. Liv. XXIII, 10 extr. ubi tamen non mox deinde obiisse traditur.

381. Pellæa pro Pellea scripsi.

Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus 385 Pœnorum mentes cæco per læta premendi Exitio, et luxu corda inportuna domandi.

385. Capuæ Pœnorum animi et corpora luxu deliciisque ita enervabantur, ut Capuam Hannibali Cannas fuisse veteres jam scriptores recte judicaverint. Tam gravi itaque rei paullo diutius poeta inmoratus est, et exornavit narrationem Liv. XXIII, 18. Veneris ministerio commode usus est propter odium ejus in Pœnos ipsamque rei indolem. In tota vero hujus deæ machinatione Silio ante oculos fuisse Virg. Æneid. I, 657 sqq. (qui locus tamen non prorsus cum nostro congruit) jam observavit Marsus. Ceterum poeta more suo ordinis historici minus, quam epici ornatus rationem habuit. Res enim, ab Hannibale, priusquam in hiberna Capuam concesserat, genioque indulserat per hiemem, gestæ, quas Livius lib. XXIII, 14... 18, ordine exposuit, a Silio demum lib. XII, 1... 425, memorantur. 386 sqq. cæco Exitio, dum libidinem luxumque mentibus insinuat, atque veluti ex insidiis obpugnat animos; Ern. qui eodem pertinere monet v. 388 sq. tela fallentia et tacitas flammas; v. 396, tacita tela; v. 423, occultam sagittam, et ap. Virg. Æn. I, 688, et IV, 2, occultum atque cæcum ignem. Cf. Virg. Æn. IV, 67, et Heins. ad Ovid. Amor. I, ii, 6. [387.] inportuna, dura et violenta, vel fera et inmansueta. Livius XXIII, 18. Hannibalis «exercitum adversus omnia humana mala sæpe ac diu duratum, bonis inexpertum atque insuetum» vocavit. Nati Veneris Ἔρως, et Ἀντέ-Ἔρως, vel ρως et Ἵμερος, a quibus distinguuntur multi Ἔρωτες, ὀπαδοὶ Αφροδίτης, Νυμφῶν παῖδες. Vid. ad VII, 446. Sed a Silio confunduntur, unde v. 395 turba Veneris, et v. 411 exercitus Cupidinum.

Spargere tela manu passim fallentia natis Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas. Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno, 390 Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis: Parvula nos arcu puerili spicula sensim Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.

[388.] Spargere tela; cf. ad I, 267; V, 19, et VII, 443 seq. 389. flammas; v. ad V, 19. 390. dulce adridens; cf. ad VII, 467. --Eat inproba Juno, σαρκαστικῶς, ut et cetera. Cf. VV. DD. ad Petron. Sat. c. 115. 391. quid enim sumus? quam imbecilli, si Junoni comparamur? --acta secundis, inpulsa et elata rebus prosperis; Cell. Cf. ad X, 617. 393. Parvula spicula; cf. VII, 443. 394. nullus sanguis: ergo cæcum, seu tacitum vulnus est, tantoque periculosius; Ernest. Sed contemtim potius et ironice Venus de se ipsa et de natis suis loquitur, ut contra superbe Hector καὶ ἐμὸν βέλος ὀξὺ πάροιθεν ap. Hom. Iliad. υ, 437, et Turnus nostro sequitur de vulnere sanguis ap. Virg. Æn. XII, 51, ex quo loco Silius orationis colorem petiit. --nostro, quod nos infligimus.

389. tantas Oxon. tectas conj. Drakenborch. 391. aucta secundis corrig. D. Heins. et sic primæ edd. 394. it nullus ex. emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drakenb. Conf. not. ad IV, 205.

Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste, 395 Et Tyriam pubem tacitis exurite telis. Amplexu multoque mero, somnoque virorum Profliganda acies, quam non perfregerit ensis, Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.

395. mea turba; vid. ad VII, 446. 396. exurite telis; vid. ad V, 19. 397 sq. Cf. Liv. XXIII, 18. --amplexus, honestum voc., quo res turpes, res Venereæ et incliti amores exprimuntur; Drak. coll. XIII, 639, et aliis locis. 399. inmissis Gradivus habenis, pugna acerrima. Conf. ad IV, 681; Virg. Æn. V, 662 (ubi v. Heyne); VI, 1; XI, 889; Val. Fl. VIII, 139.

396. tædis maluerit N. Heins. Sed vid. not. ad V, 19. 399. immissis Put. R. 1, Parm. Med. et Marsi edd. in missis Tell. et R. 2; admissis etiam legi posse, ut apud Val. Fl. VI, 303, monuit N. Heins. Vulgo emissis.

Combibat inlapsos ductor per viscera luxus, 400 Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili, Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.

400. Combibat luxus, inbibat, quasi longo haustu et ore pleno, ut ap. Virg. Æn. I, 749; πίνειν αὔρας, ἔρωτα et similia apud Anacr. XIX et al. Conf. ad V, 274. Pœnos «nimia bona ac voluptates inmodicæ eo inpensius perdidere, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. l.l. 402. pugnet, repugnet, recuset. --amomum, frutex, et deinde unguentum inde paratum. Optimum est Armenium, teste Dioscor. I, 14, unde Assyrio h.l. pro Armenio positum. Conf. Plin. XII, 13; XVI, 32; Heyne et Martin. ad Virg. Ecl. III, 89; IV, 25, et inpr. Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. XV, 76.

400. elapsos Tell. 402. nitet pro pugnet R. 1, et Med. vitet emendat. ad marg. R. 1. Sed glossa esse videtur.

Ille sub hiberno somnos educere cælo Jactator tectis malit consumere noctes; Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato 405 Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo Inbellem donare diem: tum deinde madenti Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas, Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.»

403 sq. Cf. V.L. et XII, 20. --educere somnos, ut v. 409, ducere noctes; cf. Bentl. ad Hor. Epist. I, ii, 31, et Burm. ad Val. Fl. I, 251. 405 sq. Dediscat ex equo vesci: quæ est severissima ratio vivendi, omnes delicias excludens; Ernest. 407. Inbellem, otiosum, (quo non pugnatur, h.e. otiose,) _diem Lyæo donare_, compotationi addicere. Cf. XII, 103 seq. --Verecundius loquitur Venus. --madenti, βεβρεγμένῳ, ebrio. Cf. V.L. ad XII, 18. 408. chelys, χέλυς, testudo, cithara, lyra. 409. nostro sub numine, amore.

403. abducere Tell. se ducere recte, opinor, emend. Barth. Adv. III, 10. Litera s facile excidere potuit, quoniam proxime præcedit. Vile sub h. s. et ducere cælo Jure ratus emend. Withof. 404. Jactato Putean. Jactatus (h.e. qui vulgo fertur, dicitur) e cod. Tell. recepit Lefeb. et ita conj. Burmann. Non male! Lætatus corrig. N. Heins. ut sensus sit: Hannibal, qui olim tempore hiberno sub Jove frigido somnos capere gaudebat, etc. Sed τὸ jactator educere græcissantem et duriorem formulam esse pro gaudens et glorians existimat Ern. telis pro tectis Oxon. de.... Col. tædis conj. Barth. et dapibus N. Heins. qui et unum alterumque versum excidisse suspicabatur. Sed vulgata lectio commode se habet.

Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto 410 Mittit se cælo niveis exercitus alis. Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, Et pariter fusis tepuerunt pectora telis. Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus Pieria liquefacta lyra: non acer aperto 415 Desudat campo sonipes: non ulla per auras Lancea nudatos exercet torta lacertos.

410. lascivus exercitus, Amores. Vide ad VII, 446. 411. niveæ alæ, ornate, ut in re læta; Ern. 412. flammiferas pennas; v. ad V, 19. 413. fusis telis tepuerunt pectora; cf. ad I, 267, et V, 19. 414 seq. Memorantur plura genera luxuriæ, cujus desiderio Pœni telis amorum incenduntur. --Bacchi dona; vid. ad VII, 748. --carmina liquefacta lyra, h.e. pura, suavia, canora, λιγεῖα, quæ ad lyram canebantur, λιγαινόμενα, ut carmina liquida, et fluens cantus, quibus rauca, rava, torrida et arida vox obponitur, ap. Lucret. IV, 982; V, 1386; Virg. Ge. I, 410; Val. Fl. III, 158 et alios, quos Drak. laudavit. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxiv, 3. --Pieria, epith. orn. a monte Macedoniæ Musis sacro. --rursus; nam musica Teuthrantis adeo grata fuit Pœnis, ut subinde iterum atque iterum illum cantantem audire cuperent; Drak.

414. carmina pulsu Pieriæ liquefacta lyræ malebat N. Heins. et 417. nodatos, ut ad amentum referatur, quod Silius frequenter nodum adpellet. Sed in omnibus fere exercitiis, et inprimis jaculatoribus, brachia olim fuisse nudata, quis ignorat?

Mollitæ flammis lymphæ languentia somno Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus. Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor 420 Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum Hospitia, et patrias paullatim decolor artes Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.

418. Mollitæ flammis, tepidæ, lymphæ Membra fovent, post prandium aut cœnam se lavant, quod Gr. ἀπονίψασθαι et ἰαίνεσθαι dicitur; D. Heins. 419. miseris bonis, abundantia omnium rerum et deliciis, quæ miseros reddunt homines. --horrida virtus; v. ad I, 58. 420. Cf. Virg. Æn. I, 688. 421. volentum; cf. ad v. 443, et V, 16. --Instaurat mensas dapibus, repetitis conviviis exstruit (v. Heyne ad Virg. Æn. IV, 63), repetitque hospitia volentum, frequentat convivia civium se invitantium. 422. patrias artes, morum severitatem virtutemque, exuit, v. ad VII, 496. Inde decolor, degener, deterior, sibi dissimilis. Cf. Heins. ad Ovid. Ep. Her. IX, 4, et Virg. Æn. VIII, 326. 423. occulta sagitta; confer ad XI, vers. 386.

418. nymphæ Putean. 419. obruta virtus conj. N. Heins. et 423. sagina.

Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur Altera Carthago Capua, intactumque secundæ 425 Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant.

424 seqq. Ita et Florus II, 6, ubi vide Freinshemium, «Quos nulla mali vicerat vis, perdidere nimia bona ac voluptates inmodicæ; et eo inpensius, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. XXIII, 18. [425.] intactum secundæ Fortunæ, ut ap. Liv. l.c. «exercitum bonis inexpertum atque insuetum.» [426.] vitia adlatrantia, cum impetu animum inpugnantia, vel, ut al. latrantia, inpetuosa, turbulenta, sæva. Conf. Barth. ad Stat. Th. II, 338, VV. DD. ad Petron. Sat. c. 119.

425. intectumque quædam edd. hoc est contra blanditias voluptatum non munitum: nam τὸ fortunæ casus dandi. Ita Cellar. 426. adlatrantia, non ad latrantia, priscæ edd.

Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ Campanis modus: adcumulant, variasque per artes Scenarum certant epulas distinguere ludo; Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton 430 Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo.

428 sq. artes Scenarum sunt mimi, qui antiquissimis jam temporibus in usu erant in Italia infer. 430 seq. Convivia Campanorum strepunt cantu et saltationibus lascivis, ut Canopus, urbs Ægypti, ad Canopicum Nili ostium, non longe ab Alexandria, sita, quæ luxu et libidinibus infamis fuit: de quo v. Strab. XVII, p. 800 seq.; Senec. Epist. LI; Juven. VI, 84; XV, 46; Prop. III, ii, 39; Ammian. Marcell. XXII, 16; Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 43, et inpr. Heins. ad Ovid. Amor. II, xiii, 7. --Nilotica Memphis, celeberrima Ægypti urbs, sedes regni, in sinistra Nili ripa, h.l. pro tota Ægypto posita. --Phrygiam loton; v. ad VIII, 504. Tibia vero est, non sistrum, cujus in lascivia Ægyptiorum frequentem usum quomodo ex h.l. probare potuerit Heyne ad Virg. Æn. VIII, 696, non adsequor. --lasciva strepit ad Phr. lot. lascive saltant ad numeros tibiæ Phrygiæ; Lenz. [431.] Amyclæo Canopo, ut ὁ Αμυκλαίος Κάνωβος apud Dionys. Perieg. v. 13, et Therapnæus Canopo ap. Stat. Silv. III, ii, 111. Nam Spartani hoc oppidum, propter sepultum ibi Canopum, Menelai gubernatorem, condidisse credebantur, quod notum ex Tac. Ann. II, 60; Strab. l.c. et Serv. ad Virgil. Ge. IV, 287. Sed v. Heyne Opusc. Acad. T. I, p. 397. --passim lasciva; v. V.L.

430. ad Phrygiam Nilotica loton emend. N. Heins. et Phrygiæ ad Nilotida loton Dausq. male. Nilotida ed. Basil. 431. Verba explicatu difficillima passim lasciva silentio prætermittunt interpretes, exceptis Burm. et Draken., qui certe non dissimulant, se ad τὸ passim hæsisse, sed ipsum nodum non expediunt. Suspicari possis, poetam scripsisse, Memphis, h.e. Ægyptus, Amyclæi in fossa, vel ad fossam lasciva (h.e. lasciviens) Canopi; nisi malis, Amyclæo fossæ sive fossam insultante (vel simile quid pro lasciva, quod voc. ex margine in contextum inrepsisse videri potest) Canopo, h.e. incolis Canopi. Quam emendationem h.l. aptissimam esse, intelligitur ex loco classico Strabonis, qui de Canopo agit, lib. XVII, p. 801. A. Ἀντὶ πάντων δ᾽ ἐστὶν ὁ τῶν πανηγυριστῶν ὄχλος τῶν ἐκ τῆς Ἀλεξανδρείας κατίοντων τῇ διώρυγι. (in fossa) Πᾶσα γὰρ ἡμέρα καὶ νὺξ (adsidue) πληθύει τῶν ἐν τοῖς πλοιαρίοις καταυλουμένων (strepit) καὶ κατορχουμένων (insultante) ἀναίδην (lasciva) μετὰ τῆς ἐσχάτης ἀκολασίας καὶ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν.

Inprimis dulcem, Pœno lætante, per aures Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. Isque ubi mirantem resonantia pollice fila Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas 435 Aoniæ laudes sensim testudinis orsus, Concordem citharæ movit per carmina linguam, Vincere linquentes vitam quæ possit olores. Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ.

433. Cf. sup. v. 288 sq. 436. Aoniæ Bœotiæ, et deinde Musis sacræ, propter Heliconem montem et Aganippen fontem, in Bœotia, ab Aonibus olim habitata, Musis dicatos; unde Aonia lyra, vertex, vates, sorores, etc. 438. Cycnos suavissime canere, potissimum morientes, olim credidere non solum poetæ, qui vulgares opiniones fabulasque sequi et solent et possunt, sed et alii, v.c. Plato de Rep. X, et in Phædone p.m. 397. Aristot. H. Anim. IX, 12 et 16; Ælian. H. A. II, 32; V, 34; X, 36; Cic. Tusc. Qu. I, at in dubium jam vocarunt idem Ælian. Hist. Var. I, 14; Plin. X, 23 (ubi v. Hard.), et Lucian. in dial. de electro, seu cycnis. Cf. Spanhem. aliique VV. DD. ad Callim. H. in Apoll. v. 5, et in Del. v. 249 sq. Jani ad Hor. Od. I, vi, 2; ii, 20; IV, ii, 25, et inpr. Herman. Mythol. T. III, p. 353 seq. 439. e multis, quæ canere poterat, hæc carpsit, elegit. --mollissima mensæ, jucundissima et ad convivas exhilarandos maxime idonea; Cell.

439. mollissima Musæ conj. N. Heins. Post hunc versum in recentt. edd. alius legitur, a Nicandro profectus, Facta antiqua virûm, placidas quîs mulceat aures, quem ejeci exemplo Cellar. et Lefeb.

«Argolicis quondam populis (mirabile dictu!) 440 Exaudita chelys, lapidem testudine felix Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.

440. Recensentur miracula (superbæ laudes, v. 435), ab Amphione (v. 440... 445), Arione (vers. 446... 448); Chirone (449... 458), et Orpheo (v. 459 sq.), per lyram edita. Cf. sup. ad I, 96; Prop. III, ii, 1 seq.; Hor. Od. III, 11 et al. Vides autem, quanto studio poeta ornatum sectetur. Aliud carminis argumentum fuit sup. v. 291 seq. --Argolicis populis, a Græcis. 441. chelys, ἡ χέλυς, testudo, et hinc lyra: unde verba, chelys, testudine felix ducere, etc.; si non plane inepta sunt, certe languent, ut taceam, voc. testudinis modo præcessisse. --felix, peritus, οἷος, ἰκανὸς, δυνατὸς, qui potest; ut ap. Virg. Æn. IX, 772, et al. felix lapidem ducere, ut apud Hor. A. P. 394 sq. Fabula de Amphione, lyræ sono muros Thebarum struente, vel tironibus nota. 442. volentia saxa, ut vers. 421; VII, 174; XV, 473; XVI, 142, 219. N. Heins. Alia exempla congessere Drak. ad h.l. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. II, 128, ad Virg. Georg. II, 41, et Æn. V, 219. Ita mox dicitur silice per se scandente, h.e. sponte, ut apud Prop. I, ii, 13 (ubi v. intpp.). Cic. pro Rosc. Com. c. 7 (ubi v. Græv.); Ovid. Met. I, 102; VIII, 680; Drak.

441. Pro testudine forte legendum, vel (adeo) pectine, vid. not. felix Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo promta D. Heins. conj. lapidem promtum, ut mox saxa volentia. Præstiterit blanda Ducere, h.e. blando cantu ducens, ut apud Hor. Od. I, xii, 11. Sed τὸ felix etiam bene se habet, et promta glossam redolet. 442. in muris e c. Tell. R. 1. et Ben. recepit Lefeb. volentia saxa, non volantia, Col.

Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas, Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis, Jussit in inmensum cantatas surgere turres: 445 Altera, turbatum plectro moderata profundum, Et tenuit phocas, et in omni Protea forma Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso.

443. vallavit, muro (aggeribus, v. seq.) cinxit. [444.] vocatis, et mox cantatas, v. ad I, 96. 446 seq. Fabula Arionis nota ex Herodot. I, 23, 24; Ovid. Fast. II, 83 seq., et Hygin. Fab. 194, ubi v. Munker. --Altera chelys, seu lyra. --moderata, sedans, compescens, turbatum plectro, maris æstum. 447. Protea in omni, quam induit, forma traxit, adtraxit, delinivit. Cf. VII, 420 sq. 448. dorso æquoreo, in superficie maris, ut ἐπ᾽ εὐρέα νῶτα θαλάσσης ap. Homer. Iliad. β, 159, et quidem ope delphini, in cujus dorso sedebat: nisi æquoreo dorso adcipere malis pro dorso belluæ æquoreæ, delphini.

444. locatis suspicabatur N. Heins. et. 447. Detinuit, ut ap. Prop. III, i, 41, (al. III, ii, 2) ubi vid. Brouckh. Sed tenere pro detinere dicitur I, 640; XII, 474; Ovid. Fast. II, 84; Val. Fl. II, 406, et al. Drakenb.

Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo Heroum mentes et magni pectora Achillis, 450 Centauro dilecta chelys compesceret iras, Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni. Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.

449 sq. Agitur de lyra Chironis, Centauri, qui Pelium montem, eoque a Lapithis pulsus Maleam, inhabitasse, et Achillem, Æsculapium, Jasonem, Actæonem aliosque heroas instituisse dicitur. Cf. Orph. Argon. 375 seq.; Heyne ad Apollod. p. 353, 355, 565; Hermanni Mythol. T. I, p. 195; T. II, p. 346. --formabat; v. ad I, 441. 451 sq. dilecta Centauro chelys, ut I, 167, ubi v. V.L. --iras pelagi; conf. ad I, 101, et IV, 299. [452.] fide, fidibus lyræ. 453. Chiron originem rerum, a priscis poetis philosophisque traditam, canit, ut Orpheus, cum Chirone decertans, ap. personatum Orph. Argon. v. 419 sq. et inter Argonautas ap. Apollon. I, 496 seq. quæ loca jam laudavit Drak. Inde suspicari possis, hos versus post v. 461, inserendos esse. Sed idem carminis argumentum, ex physicis et cosmogonia desumtum, tribuitur etiam Iopæ et Sileno ap. Virg. Æn. I, 742 sq. et Ecl. VI, 31 seq. ad quæ loca v. Heyne, et in Argum. Ecl. VI. --sine sidere ut non surgente die et sine luce: quæ luxuriantis ingenii indicia sunt.

449. Jam ex emend. Dausq. et Burm. recte, opinor. edidit Lefeb. refrag. N. Heins. Nam de alia, et quidem tertia, lyra agitur, ut taceam τὸ Nam mox sequi. Possis etiam Tum reponere, ut sup. v. 295 et 297, formabat Col. Oxon. R. 1, Parm. Med. Ven. Marsi et Ben. firmabat Put. Vulgo frenabat. 453. Jamque corrig. Dausq. Sed conf. ad v. 291.

Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi, 455 Tellurisque globum media compage locasset: Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum, Castaque Saturni monstrabat secula patris.

455. discisset, pro discidisset. Cf. XII, 118; XIV, 16; Ovid. Met. I, 22; Heins. ad Claud. B. Gildon. vers. 297, et ad Val. Fl. I, 827; Bentl. ad Hor. Od. I, iii, 33. 456. Tellurisque globum media compage locasset; cf. Ovid. Fast. VI, 269... 276, et ej. Met. I, 12, 13. --compage, ut congeries ap. Ovid. Met. I, 33. 457. habitare, habitandum, dedisset. Cf. ad IV, 716, et V, 324. 458. Casta, aurea, secula, in quibus homines erant casti, h.e. pii et sancti. Vid. ad I, 481, et II, 698. --patris, ut I, 606, ubi vid. not. vel proprie, quoniam Chiron Saturni et Philyræ filius fuit. --monstrabat, ut refert ap. Virg. Ecl. VI, 42.

455. discisset Col. discusset (pro discussisset) Put. R. 1, Parm. Med. Ben. quod et in mentem venerat Gron. Diatr. Stat. p. 112. dissepsset, vel discresset emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. I, 69, disclusit conj. Cerda ad Virg. Ecl. VI, 35; sed sequitur locasset et dedisset. Vulgo discuissit; male, eamdem ob causam. 456. locasset, non ligasset, scripti.

«Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi, Auditus Superis, auditus manibus Orpheus, 460 Emerito fulgent clara inter sidera cælo.

459. Conf. Ovid. Met. X, tot. et XI, 1... 66; Virgil. Ge. IV, 454... 527, quæ loca Silio ante oculos fuere. «Nervi, quos pulsabat Orpheus, fulgent inter sidera,» quo summa corum præstantia declaratur. Lyram Orphei Jupiter, precibus Musarum motus, inter astra collocasse fingebatur. Vid. Eratosth. Cataster. 24. Alii v.c. Lucianus (adv. indoct. T. II, Opp. p. 385, ed. Græv. Amst. 1687) memorant, eam in Lesbo ins. et quidem in templo Apollinis pependisse, donec Neanthus, Pittaci tyranni filius, eam abstulerit. --Rhipæi Scythiæ montes; Strymon fluvius Thraciæ in Macedoniæ limite: supra Thraciam vero Scythia, unde laxior hæc geographia, et Rhipæus id. qd. Threicius; Cell. Poetæ omnino quosvis fere septemtrionales montes Rhipæos, vel Hyperboreos adpellant. Cf. Virg. Ge. IV, 508 et 518. An legendum Rhodopeum, h.e. Thracium? 460. auditus, manibus; conf. mox. v. 472 sq. 461. Emerito cælo; v. ad VII, 19 in V.L.

459. quîs corrig. Scaliger ad oram ed. Raphel. Male! nervis Col. verbis Put. nervos rescripsit Cell. cui vulgaris vocum trajectio nimis dura videbatur. Rhipheum, Riphæum, Rhiphæum, Ryphæum multi h.l. scribunt, et XII, 7. Sed τὰ Ῥίπαια, vel Ῥιπαῖα ὄπη dicuntur. 461. cælo scripti et R. 2, seclo R. 1, Parm. Med. Vulgo Emerito Plectro, quod Dausq. ad cantum feriatum referebat, quo sensu dicuntur emerita stipendia, anni, etc.

Hunc etiam mater, tota comitante sororum Aonidum turba, mater mirata canentem. Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus, Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace: 465 Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes.

462. mater, Calliope: sec. nonnullos Polyhymnia. Vid. Schol. Apollon. I, 23. 463. Aonides, seu Aoniæ sorores, Musæ. Cf. sup. ad v. 436. 464. Conf. Hor. Od. I, xii, 7 seq. --Pangæa juga et Hæmus, montes Thraciæ, quæ propria Martis sedes fuit, unde Mavortius Hæmus; vid. ad II, 73, et I, 433. 465. Non stetit, eum sequuta est, cantus suavitate perlecta.

465. moderante Put.

«Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu Non mota volucris captiva pependit in æthra. Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent, 470 Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ Adductum cantu venit mare: pallida regna Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.

467. Argute vis cantus exprimitur. 468. captiva, cantus dulcedine capta. --pependit in æthra ut ap. Ovid. Met. I, 12. 469 sq. Orpheus inter Argonautas fuit, adscitus a Jasone consilio Chironis, ut Sirenas feliciter præterveherentur. Vid. Heyne ad Apollod. p. 212, et Schol. Apollon. I, 24 et 31. In navi celeusma cecinit, ferosque heroum animos cantu et mansuefecit et delinivit. --Pagasæa ratis, Argo, navis non procul a Pelio monte constructa in navalibus Pagasarum, opp. Thessaliæ, quod inde (a παγῆσαι, compingere sc. navam.) nomen adcepisse Strabo et alii putarunt. --cærula; v. ad I, 21. --nondum Cognita terrigenis; cf. Lucan. III, 193... 197, et VI, 400 seq. [470.] terrigenis, hominibus, ut ap. Lucret. V, 1410, 1426. Sed δεινῶς adhibita vox, et h.l. significat homines, quorum sit, in terra vivere, non per mare vehi, ut fere terrenum equitem, dixit Horat. Od. IV, ii, 27. Conf. Lucan. III, 195 sq. --ponto intrare; v. ad VI, 498 in V.L. --negarent cf. ad IX, 534. 471. Ita et ap. Stat. Theb. V, 340 seq., sed in Orphei Argon. 231... 275, navis, quum nimio pondere depressa arenæ inhæreret, et ab Argonautis in pontum deduci non posset, ad cantum Orphei sponte in mare desiluisse dicitur: quod jam monuit Draken. Conf. V.L. sacræ carinæ, ut sacra Argo, Ovid. Ep. Her. VI, 65, et diva ratis, Val. Fl. IV, 336, quoniam Minerva, cujus maxime consilio et auctoritate hæc navigatio quum suscepta tum perfecta est, et in construenda navi Argum adjuvisse (v. Apollon. I, 19, et Apollod. I, 9, 16), et in puppi (sed sec. Apollod. l.c. κατὰ τὴν πρώραν) lignum, ex Dodonide silva excisum, quod vocale (φωνῆεν φηγοῦ τῆς Δωδωνίδος ξύλον ap. Apollod. l.l.) et oraculi loco fuit, fingitur, unde fatidicam ratem, Val. Fl. I, 2, et λάληθρον κίσσαν, Lycophr. v. 1379; dixit. Cf. Æschyl. ap. Hygin. Astron. Poet. II, 37; Val. Fl. I, 301... 305 (ubi vid. Burm. et Carr.) et Claud. B. Get. 14 sq. Quod hi de ligno illo memorant, alii de carina, et alii denique de malo navis tradunt. Vid. Apollon. IV, 582; Meurs. et Tzetz. ad Lycophr. 1313 et 1319. 472. Orphei descensus ad inferos notissimus, vel ex Virg. Ge. IV, 467. sqq., et Ovid. Met. X, 11 sqq. 473. Bistonius, Thracius, vates, Orpheus, filius Œagri, regis Thraciæ. 474. fixit revolubile saxum, vi cantus effecit, ut Sisyphus, eo captus, saxum in montem volvere paululum desisteret. Conf. Ovid. Met. I, 41 sq.; Virg. Ge. IV, 481... 484; Prop. IV, ii, 23; Claud. R. P. II, 335 sq. --revolubile saxum, ut revolubile pondus apud Ovid. in Ibin, V. 191.

469. Pegasea Parm. Pangea R. 1, et Med. 470. terrenæ scripti, terrene R. 2; Tyrrhenæ R. 1, et Med. Cognitum iter terris, vel, quod propius ad lectionem MSS. adcedit, Cognita terrenis (ut loco simil. Lucan. VI, 400, 401 et al.) conj. N. Heins. negarent, scripti R. 1, 3, Parm. Med. negaret in vulg. Quin etiam, Pagasæa ratis quum cærula n. C. t. pontumque intrare (vid. ad VI, 498) negaret, Ad puppim... venit mare, corrig. Drak. cui inconcinnius videbatur, cærula et pontum jungi, sed a Silii stylo non alienum. P. ratis, quum c. n. C. t. pontumque i. negaret, Ad puppim... Adductum cantu vidit mare emend. Burm. Verbum vidit recepere Lefeb. et Ernesti, vetat pro venit, R. 2. Ego levissima mutatione verrit scribendum arbitror, ut nautæ dicuntur verrere cærula et vada, Virg. Æn. III, 208; V, 778; VI, 320, vel delphines æquora Æn. VIII, 674, et venti mare, vel nubila Lucan. V, 572; Lucret. I, 280. Vulgata lectione admissa, sermo erit ἀνακόλουθος, quoniam nihil est, ad quod τὸ Pagasæa ratis referri possit, ut adeo Silius, dum hanc periodum inciperet, aliter scribere in animo habuerit, aliter vero scripserit, de quibus locutionibus, vel potius vitiis et solœcismis, vid. Græv. et Ern. ad Cic. in Verr. I, 9, §. 25; Gronov. Obss. I, 12; Davis. ad Hirt. B. Afric. c. 25, et ad Cæs. B. G. I, 18. Ita Drak. 473. Bistonius scripti et vetustæ edd. Vulgo Bistonios.

O diræ Ciconum matres, Geticique furores, 475 Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.

475 seq. De Orpheo, a Bacchis discerpto, conf. Virg. Ge. IV, 520 seq.; Ovid. Met. XI, 1 sqq.; Pausan. Bœot. c. 30, et Heyne ad Apollod. pag. 34. --Ciconum matres, Geticique furores; v. ad II, 75. 476 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 523 sq., et Ovid. Met. XI, 50 sq. qui nescio an minus in hac re ludant, quam Silius, quem insanæ subtilitatis insimulat Ernesti. Præter lusum tamen ingenii displicet etiam h.l. uxuria in oratione. --damnata Deis, exsecrabilis.

477. utraque (scilicet parte) eleganter, judice N. Heinsio, scripti et R. 2, unde recepit Lefeb. ripis querentibus olim conji. Drak. coll. Ovid. Met. XI, 50 sq. sed postea prætulit vulg. lect., cujus sententia sit, ripas, sive arbores et feras in ripis, sequutas esse decisum Orphei caput, secundo flumine in mare labens.

Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum Portarent fluctus, subito emicuere per undas Ad murmur cete toto exsultantia ponto.» 480 Sic tum Pierius bellis durata virorum Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.

479. emicuere præ gaudio, dulcedine sonorum capta. 480. Ad murmur, ad nenias flebilesque sonos a capite editos. Apud Ovid. l.c. flebili lingua Murmurat exanimis, etc. Conf. et Virg. l.l. 481 sq. Pierius, ἀοιδὸς Cf. ad v. 415. --bellis durata virorum Pectora; v. ad I, 558, et VI, 308. --Castalium carmen, a Castalio fonte Parnassi, Apollini (Παρνασῶ τε κράναν Κασταλίαν φιλέοντι, Pind. Pyth. α, 75), et Musis sacro. --Pectora durata frangebat, exquisite pro emolliebat. Cf. ad I, 262; Dausq. comparat τὰ ὦτα κατεαγότας ap. Phot. c. 242, et D. Heinsius τὰ κατεκλασμένα μέλη, molles effeminatosque modos, et τὴν κατεαγυῖαν μουσικὴν obpositam τῇ ἀνδρώδει ap. Plutarchum de Musica pag. med. 1136, et 1138.

Interea placida adtulerant jam flamina terris Magonem Libycis: lauro redimita subibat Optatos puppis portus, pelagoque micabant 485 Captiva arma procul celsa fulgentia prora.

483 seq. Cf. sup. v. 372 sq., et Liv. XXIII, 11, med. cujus narrationem poeta exornavit. [484.] laurus victoriæ signum, unde fasces victoriam nuntiantes et lancea nuntii victoriæ laureata apud Romanos; Cell. Navium laureatarum meminit etiam Vitruv. II, 8 a Drak. laudatus.

483. adpulerant legendum putabat N. Heins. forte etiam placita flamina, quod probavit Drak. quia placida flamina sint lenia, quæ etiam adversa esse potuerint, placita autem secunda, quæ Magoni placuerint properanti.

At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late Nauticus inplebat resonantia litora clamor, Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis, Centeno fractus spumabat verbere pontus. 490

487. jam dudum; cf. supra ad v. 372. 488. Nauticus clamor, celeusma, nec tamen proprie ita dictum (de quo vid. ad loc. simil. VI, 360 sq.), sed clamores, quibus nautæ vel remiges se invicem hortantur, et quidem h.l. ut ocius navis ad litus adpellatur. Ita ap. Virg. Æneid. III, 128; Val. Fl. I, 186 (ubi v. Voss. et Barm.) et Lucan. II, 688. 489 sq. simul adductis... pontus, ut fere supra VI, 362 sq., ubi v. not. [490.] Centeno verbere, centenis remis, ut centena arbore ap. Virg. Æn. X, 207, ubi v. Cerda et Heyne. --fractus pontus remis, ut ap. Val. Fl. I, 363, ubi v. Burm.

487. ex scripti et ed. Gryph. Vulgo et, otiose et contra leges metricas, unde et in edidit D. Heins.

Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus Procurrit fluctus, elataque turba favore Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu. Æquatur rector Divis: illum undique matres, Illum turba minor moniti gaudere nepotes, 495 Et senior manus, et juxta populusque, Patresque, Mactatis Superum dignantur honore juvencis.

491. rapere gaudia, raptim ea percipere. Cf. ad I, 570. Vox gaudia mox perperam repetitur, ut et τὸ turba, nisi hæc vulnera librarii poetæ inflixerunt. 492. elata favore, ut efferri studio, lætitia, dolore, etc., de quavis animi commotione, et de his, quæ inde oriuntur. Conf. Ernesti Clav. Cicer. 495. moniti gaudere, quia causam gaudii ignorant, adeoque ejus sensu destituuntur. Conf. quos N. Heins. et Draken. laudant, Lucan. VII, 38, 39 (ubi tantus omnium luctus fuisse dicitur, ut etiam pueri injussi, h.e. ultra ploraverint, non moniti et inpulsi a parentibus nutricibusve), Mart. I, xxxiv, 2; Stat. Th. X, 562 seq., et Senec. Troad. v. 716 sq.

493. celebrat Col. et Oxon. 495. laudare ed. Bas. et inde al.

Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus, Et multo Patrum stipatur curia cœtu. 500 Tum, Divos veneratus avum de more vetusto, «Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum, Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.

499. fama, nuntius. 501. Oratio Magonis, qui apud Liv. XXIII, 11, omnes res a fratre adhuc in Italia gestas exponit, non, ut h.l., solam pugnam Cannensem. --Divos veneratus, postquam gratias egerat diis et sacra fecerat. 502. Martem egregium, victoriam. 503. pars ipse haud parva laborum, ut fere ap. Virg. Æn. II, 6; Drak.

502. agit Colin. et Dausq.

«Est locus, Ætoli signat quem gloria regis, 505 Possessus quondam prisca inter secula Dauno: Humentes rapido circumdat gurgite campos Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis; Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum. 510

505. Ætoli regis; v. ad I, 125. 506. Dauno; conf. ad I, 291. 507... 510. Ornate pro, Aufidus in mare Hadriaticum fluit. Cf. I, 52 sqq.

507. Umentes Col. Viventes Oxon. Uventes malebat N. Heins. vid. ad II, 469, et III, 522. 510. retrorsus scripti. Vulgo retrorsum, quod in leges metricas peccat.

Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas, Vix dum depulsa nigræ caligine noctis, Invadunt campum, et late fulgentibus armis Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi. 515

[511.] Nomen magnum; cf. ad IV, 729, et V, 77. 515. Adcendunt, geminant, augent (ut adcendere sitim, curam, vitia, vel incendere annonam, luctus, vires) lucem Eoi, Luciferi vel auroræ, ex qua resplendent arma; nisi malis, efficiunt fulgore armorum, ut clarius luceat aurora (qua ratione sensus non mutatur), vel eliciunt quasi et late spargunt lucem auroræ. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 370. Heyne ex Virg. Ge. I, 251 (ubi operarum incuria adscendit pro adcendit legitur), hunc Silii versum putat expressum: sed ille locus nostro parum respondere videtur. --ultro; vid. ad VI, 678 in V.L.

511. magnum Latio e c. Tell. edidit Lefeb. et perperam illustravit. 512. Lumen conj. N. Heins. Sed in his repetitionibus frequenter ludere poetas, Drak. probavit ex Ovid. Fast. VI, 26, ej. Met. II, 604; XV, 30; Senec. Troad. 732, et al. Conf. inf. XII, 221; XIII, 116, et Harles. ad Ovid. Trist. V, x, 11.

Nos contra (nam germanum furor acer agebat Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus. Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.

518. pulsus, pulsatus clamore (v. ad III, 436), mugit Olympus, ut ap. Virg. Æneid. IX, 504, Sequitur clamor, cælumque remugit.

518. Intremit et scripti. Vulgo Intremuit. Sed tacite et sine librorum auctoritate, ut solet, Intremit en tellus pulsusque inmugit O. reposuit Lef. qui tamen τὸ inmugit in c. Tell. legi testatur.

«Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt 520 Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros Uni terga daret: vidi, quum Varro citato Auferretur equo, projectis degener armis. Quin et magnanimum, perfosso corpore telis, 525 Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.

519. cæde, cadaveribus, strage cæsorum, abscondit, obplevit, obtexit, ut inf. XVII, 49. Cf. sup. v. 137 sq.; IV, 621, et VI, 708. 521. turbine, impetu. 522. sonitu armorum, h.e. armis sonantibus. 523. Cf. IX, 644 seq. 524. degener, ut X, 68; XII, 287; XV, 76. 525. Cf. X, 234, 303 seq. --magnanimum; vid. ad I, 29.

519. accendit priscæ edd. strage pro cæde primus substituit Nicand. 522. tonitru bellantis, vel bellanti maluerit N. Heins. Cf. ad I, 436, et Klotz. ad Tyrt. p. 126. 526. Strage pro Stare est ex emend. Dausq. Barth. et N. Heins. Conf. ad X, 587.

Ægates ille et servilia fœdera larga Ultus cæde dies: non plus optasse liberet, Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux Si talis redeat, populis sis omnibus una 530 Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.

527. Ægates; ut I, 61. --servilia, inhonesta, turpia, dedecus parentum, sup. I, 62. 529. Deus dexter, propitius.

529. Quam tum Col. Vulgo Quantum. 530. Ita Col. et Tell. In reliquis libris Si redeat, populis certe sis Withof. opinabatur: Si talis redeat, populis eris omnibus una tum, C., caput, populosque (cur non terras?) colere per omnes. 531. colare ed. Ald. et Gryph. Vulgo colere, non inprob. Lefeb. quum haec mutatio modi frequens sit.

Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante Ora admirantum præfulgens annulus auro; Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo. 535 Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma.

532... 535. Cf. Liv. XXIII, 12, et sup. ad VIII, 675, ubi descriptio annulorum minus apta quam h.l. his enim, ad quos Mago nunc verba facit, certe plerisque, tam dignitas equestris, quam mos ille ignotus erat, et inde tamen potissimum magnitudo gravitasque cladis Romanæ intelligi poterat. Hinc et Livius loc. cit. tradit, Magonem «adjecisse deinde verbis, quo majoris cladis indicium esset, neminem, nisi equitem, atque eorum ipsorum primores, id gerere insigne.» Vereor itaque, ut jure h.l. verborum inpendium reprehenderit Ernesti. 536. Conf. Magonis oratio apud Liv. lib. XXIII, 12. 537. subruta, quassata quasi et labefactata. Imago petita a muro, qui ab imo subruitur; quo facto exitium urbis inminet.

534. perfulgens ed. Parm. 536. restetne Put.

Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas Casibus, et pateant non parca æraria dextris, Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis 540 Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.»

539 seq. pateant, eorum usus nobis pateat et permittatur dextris, quas emimus bello, ad milites emendos vel mercede conducendos. Sic patere fere sup. v. 263, et omnia Ciceronis patere Treboniano, vel res familiaris patuit fortunæ meæ ap. Cic. ad Div. VI, 10, et XIII, 29. --Dextras emere, ut dextras mercari et legere inf. XV, 495, 564. Cf. et I, 500; V, 501, et Gronov. Diatr. Stat. c. XL. [540.] bellua, elephanti. --tristis, acer, vehemens, dirus, vel sævus, funestus, exitiabilis, ut tellus tristis cælo inf. XII, 371, vel tristis fragor XII, 603. --tristis ira, ursa, tristia bella, etc. ap. Hor. Od. I, xvi, 9, et Art. Poet. v. 73; Stat. Achill. II, 409, et al. Conf. V.L. 541. alimenta fatigant sc. nos penuria, Lef. ægre comparantur; Ern. Cf. V.L.

538. refovere Parm. Vulgo refovete. 539. ut Col. et sic Drak. Ego vulg. lect. retinui cum Lefeb. 540. bello, non bellis, Col. Oxon. R. 2. 540. desit Oxon. castris pro tristis conj. N. Heins. et cristis, h.e. cristatis militibus, Burm. qui acute id dictum putabat, quia cristæ ad terrorem incutiendum galeæ olim inpositæ sint. Sed vid. not. 541. fatiscunt, h.e. deficiunt, recte, opinor, emend. Burm.

Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo: «Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? 545 Jam fas Dardanio me non servire colono?

542. Conf. Liv. XXIII, 12, ubi tamen non Mago, sed Himilco, vir factionis Barcinæ, hanc occasionem Hannonis increpandi amplectitur. De Hannone et factione Barcina cf. ad II, 276 seq. 543, 544. Verba quem gliscens... acerbo expressa ex Virg. Æn. XI, 336 sq.

544. Ductori e Col. edidit Lefeb. et exponit, in, adversus ductorem. 545. Jamne, non Jamque, Col. et ad marg. R. 1.

Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno Invidiæ nigroque undantia pectora felle, Tandem tot titulis totque exorata tropæis, Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu 550 Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes, Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.» Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.

547 seq. iterum: nam idem jam olim censuerat. Vid. sup. II, 377. --Invidiæ veneno, cf. Ovid. Met. II, 777 et 801. --undantia pectora felle; cf. ad VIII, 288. 549. tropæis, victoriis, et titulis, gloria victoriis parta. 550. Infelix, ut σχέτλιε ap. Hom. 551. lacerare dabas; v. ad V, 324. --dabas, actus pro conatu, ut reseravit I, 14, vel recludis XIII, 523 et al. 553. animos, animum, ferociam, iram, θυμὸν, favor Patrum alebat, ut al. nutrire et angere.

549. Hunc versum D. Heins. post v. 551, ponendum putabat, quod recte jam inprobavit Dausq. exorata Col. exoraata Tell. exornate R. 1, et Ben. Vulgo exornata. 550. dextra en, non d. hæc, Col. Ox. R. 2; conf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 677. 552. Latios conj. N. Heins. 553. alebat, non habebat, scripti et R. 2. Pro haud in R. 2, a, unde originem falsæ lectionis An pro Haud sup. II, 299, patere monet Lefeb.

Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno: «Talia vesani juvenis convicia miror 555 Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda Non tarde adnoscas et virus futile linguæ. Quin, ne mutatum vanis absistere credat, Nunc pacem orandum, nunc inproba fœdere rupto Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum 560 Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso, Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.

554. Cf. oratio Hannonis apud Liv. XXIII, 12. 556. Conf. sup. II, 288, et ibi not. 557. Non tarde, facile. 562. Quid ferat, præ se ferat, vel proferat, dicat, ut ap. Virg. Æn. II, 161, et al. --haud aliud, etc., acerbe hæc dicta sunt, ut pleraque in hac oratione.

558. Quin ed. Ven. Marsi, prob. N. Heins. Nec tamen spernenda videtur vulg. lectio, Qui ne... credat, quam revocavit Lefeb. credat Col. Vulgo credas: non male, si τὸ Quin genuinum est. 559. orandum Col. et mox. reponendum R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgo orandam et reponenda; vid. ad VIII, 36.

«Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur, Belligeramque feram: victus non plura dedissem. Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros, 565 Et jacet in campis Latium: deponere curas Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere In patria; liceat non exhaurire rapacis Inpensis belli vacuatos sæpe penates.

564. Ap. Liv. l.l. Quid aliud rogares, si esses victus? Hostium, etc. 565 sq. Cf. ad X, 264 sq. 567. bone victor; v. ad II, 240. --sedere, quiete et pace frui, ut III, 561 et al. 569. penates, patriam et cives. --vacuatos, exhaustos.

563. classes scripti et R. 2. Vulgo classis, quæ antiqua scriptura esse potest, modo post hanc vocem comma ponatur, quod in plerisque edd. omittitur.

564. victo ed. Raphel. prob. Barth. Adv. IV, 10, victis dedissem, vel victus, vel victis, vel victo num plura petisset, (hoc est Hannibali Mago) opinabatur N. Heins. Withof. malebat victis, scilicet Hannibali et Magoni, fratribus. 567. Hunc versum perperam omittunt R. 1, Parm. Med.

Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra 570 Sint, oro, mensque augurio ludatur inani) Haud procul est funesta dies: atrocia novi Corda, ac prospicio natas e cladibus iras. Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa, Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem. 575

573. Mente prospicio, iram Romanorum ipsa hac clade atrociorem futuram, et gravius exarsuram esse. 574. submittite signa, ut submittere vexilla fortunæ suæ dixit, Stat. Silv. IV, ii, 43.

Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus Exitium adcepto: citiusque hæc fœdera victor, Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis 580 Ille tuus par Gradivo, per secula tellus Cui similem nunquam ductorem in bella creavit, Mœnia Romuleæ cur nondum viderit urbis?

577. Hanc pacem facilius olim a victoribus, quam nunc a victis Romanis, impetrabitis. Gravis sententia et vera: nam Romanos numquam pacem, nisi victis hostibus, fecisse, nec umquam a victoribus eam petiisse constat. 580... 583. Perstringuntur verba Magonis sup. v. 520 sq.

583. vicerit conj. N. Heins. Sed multo acerbius Hannon dicit, Hannibalem ne tantum quidem animi habuisse, ut Romam obpugnatum proficisceretur.

«Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem Nondum portandis habiles gravioribus armis? 585 Æratas jussi texamus mille carinas, Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris? Ut longa imperia, atque armatos proroget annos Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?

584. Hannibalis consilia ad dominatum spectare arguit Hanno, ut in invidiam eum adducat. --Scilicet; v. ad V, 114. 585. Pueros dicit mittendos, quo innuit, nihil jam virorum superesse, qui conscribi possint et in cæsorum substitui locum. 587. bellua, elephanti. 588. armatos proroget annos, bellum trahat, summumque in eo imperium diu teneat. Cf. V.L. 589. fati, mortis, unde fatifer.

584. e, non a Col. 586. jussit Put. jussu primus edidit Marsus. Ceratas carinas etiam legi posse putabat N. Heins. Sed aptiores h.l. sunt naves æratæ, h.e. bellicæ et rostratæ vel ære præfixæ: nam rostra ex ære, et hoc olim ferri loco fuisse nota res est. 588. armatos annos scripti, ut ap. Iscan. bell. Troj. IV, 435, armatos in pacem reddidit annos, et sup. v. 405, inbellis dies, vel inf. XII, 104, inertes atque actos sine Marte dies; Drak. Vulgo armatus.

Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu) 590 Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum Atque opibus sancite modum: pax optima rerum, Quas homini novisse datum est: pax una triumphis Innumeris potior: pax, custodire salutem Et cives æquare potens, revocetur in arces 595 Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe Perfidiæ, Phœnissa, tua. Si tanta libido Armorum tenet, atque enses non reddere perstat Poscenti patriæ; nil suppeditare furori Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.» 600

591. castrisque potentum, etc., desistite Hannibalem et Magonem, qui jam nimis potentes sunt, militibus, pecunia et commeatu adjuvare. 592... 595. Verba præclara! 596 seq. fama perfidiæ; cf. ad I, 5. [597.] Phœnissa, Dido, ut apud Virg. 598. tenet, scilicet Hannibalem. 599. nil suppeditare furori, furenti nec milites, nec pecuniam, vel commeatum dare, non ita quasi alimenta furori ejus subministrare.

597. tuæ Col. Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Ben.

Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras Dicendo) clamor turbat diversa volentum. «Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis, Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas Victorem metas? nec opum adjumenta feremus? 605

601. Cf. Liv. XXIII, 13. 602. turbat, interpellat. 603. Verba senatorum, diversa volentum, qui ab Hannone dissidebant. 604. iræ est, odio est, ut ap. Virg. Æn. X, 714: justæ quibus est Mezentius iræ, ubi v. Heyne. --destituemus, num eam ob causam opera nostra deerimus victori ad ipsas metas, bello fere feliciter confecto.

603. ullis Tell. et Put. Sic, Libyæ... est iræ tibi? conj. Drakenb. Withof. ita interpungebat: Si, Libyæ decus, haud ulli s. armis H. est, iræ tibi d., etc., vel, Si, Libyæ decus haud ulli s. armis H. est iræ, tibi d., etc. Illud præcedentibus iræque Hannonis convenientius ipsi videbatur. 604. curæ, vel oneri pro iræ reponendum videbatur N. Heins. superabilis ira perperam tentabat Lefeb. coll. Val. Fl. III, 510, 648. Sed recte prætulit vulg. lect. vid. not. 605. opem Put.

Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?» Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus; Absentique suum jactant sub teste favorem. Mox eadem terris placitum traducere Hiberis, Dum malus obtrectat facta inmortalia livor, 610 Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.

606. sceptra, victoriam, et imperium orbis terrarum, de quo cum Romanis contendimus. 608. sub teste, præsente Magone declarant, quantopere absenti ejus fratri faveant. 609. eadem, quæ belli usus posceret, ex Hispania ad exercitum Hannibalis in Italia, vel terris Hiberis, h.e. in Hispaniam et ad exercitum, qui ibi esset, traducenda censuerunt (conf. Liv. XXIII, 13 extr.): nisi forte sensus est, eadem, quæ in favorem honoremque Hannibalis decreverant, jusserunt etiam traducere, nota facere, indicare Hispanis, ut traducere carmina, secreta, poemata ap. Martial. I, liv, 3; Petron. 17 et 41. 610. livor, invidia. 611. laudes adjutas, consensu plurimorum firmatas.

608. Assentique R. 1, et Assensique a m. sec. sub corde Put. 611. aduitas Put. et R. 2, adtritas ductoris, vel ad justas ductorem c. l. putabat N. Heins. Possis et ad metas. Sed vid. not.

FINIS VOLUMINIS PRIMI.

* * * * * * * * *

Erratum: Liber XI

507... 510n. [509... 511.]

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DUODECIMUS.

ARGUMENTUM.

Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis trepidationem injicit, 1-14.

Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26.

Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa esset, primum Neapolim petit, quæ urbs Græca, doctorum virorum secessu illa ætate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab eo, famæ suæ timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu obpugnatur; 27-59.

Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a Dædalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio Graccho repellitur; 60-103.

Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et, dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem, vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia ignibusque subterraneis æstuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium, Misenum promontorium, Baulos et æstum maris, quæ omnia ei a primoribus Capuæ monstrantur; 104-160.

A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium exercitu, eruptionem facit, et, Pœnis fugatis, ducem eorum ad singulare certamen provocat; 161-198.

Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviæ increpatione fœdam suorum fugam sistit; 199-211.

Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps, formosissimus Pœnorum galeaque Æmilii Pauli consulis, qui in prælio Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252.

Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265.

Quo adtonitus periculo Pœnus ad castra trepide refugit, et vehementer in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat, Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage prædaque ingenti facta, Nolam se recipit, et ad cælum tollitur laudibus; 266-294.

Primo tandem victoriæ nuntio recreatis Romæ civibus, non minore animo res domi, quam militiæ, geritur, et censores notant eos, qui post Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia inierant, quique, quum a Pœnis, ut de captivis redimendis agerent, frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando; 295-305.

Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniæ inopia matronæ aurum ornamentaque sua in ærarium deferunt: quæ voluntaria conlatio et certamen adjuvandæ rei publicæ excitat ad æmulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquæ plebis; 306-319.

Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore, eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quæ res divinæ subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341.

Dum hæc Romæ atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius Hostus in Sardinia (cujus insulæ situs, forma, nomina, origo, bona et indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao, duce Thespiadarum, et Aristæo illuc deductis describuntur) a T. Manlio Torquato prætore fugantur, et silvarum latebras quærunt; 342-375.

Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis decertant prælio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Pœnorumque cædem facit; 376-402.

In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi consciscit; 403-419. Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum exurit; 420-433.

Inde Tarentum expugnat præter arcem, a Romanis occupatam, et naves Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare transvehit; 434-448.

Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuæ, obsidione arcis Tarentinæ absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462.

Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius prætor, præsunt, quique ad internecionem cæduntur; nec quidquam iter victoris moratur nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in insidias præcipitati, exsequiæ, quas ipse celebrat, ut famam conligat humanitatis; 463-478.

Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem huic urbi inminentem considet; 479-488. Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse, multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi; 489-506.

Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem, et spe Romæ potiundæ ad maturandum iter incendit; 507-523.

Tum præter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde præter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad Anienem fluvium castra admovet, et Iliæ Nymphisque adventu suo terrorem incutit; 524-544.

Nec minor trepidatio est Romæ, ubi matronæ, in publicum effusæ, passim discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, et præsidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557.

Inter hæc Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis mœnia situmque urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur, atque in castra redigitur; 558-573.

Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum; 574-586.

Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602.

At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente cælo obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem jaculatur; 602-626. Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in Capitolio; 627-645.

Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam eadem excipit serenitas; 646-667.

Pœnus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat; 668-685.

Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites sub vexillis in subplementum Hispaniæ profecti sint, ira incensus urbem obpugnare statuit; 686-690.

Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam ejus, sed potius coerceat; 691-700.

Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut Deos cernere possit, qui colles Romæ campumque Martium tueantur; 701-725.

Quo adspectu perculsus Pœnus castra ab urbe refert, minitans se mox rediturum esse; 726-730.

Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, læti sacra Diis faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra posuerant Pœni; 731-752.

Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem Inmitis condebat hiems, blandisque salubre Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.

1... 3. Poeta exornavit Liviana (lib. XXIII, 19), mitescente jam hieme, eductus, ex hibernis miles. Notio hiemis, cujus, ut personæ, et caput et tempora et vertex adumbrantur, ac veris adventus luxuriantius exprimitur, quam a Virg. Ge. I, 43 seq.; II, 330 seq.; IV, 51 seq.; Lucr. I, 10, 11; Hor. Od. I, iv, 1, 2 et al. hiems glaciale caput condit terra, docte pro, frigus terram subit, terra clausa vel adstricta glacie mulcetur, h.e. solvitur. 4. sereno; v. ad V, 58.

2. astrifero R. 1.

Prorumpit Capua Pœnus, vicinaque late 5 Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma, Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem Evolvit serpens arcano membra cubili, Et splendente die novus emicat, atque coruscum Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat. 10

5. vicina loca terrore quatit, ἐκπλήττει, percellit. 6... 8. Commoda et præclara comparatio, quam poeta debet Maroni Æn. II, 471 sqq. (ubi v. Heyne) et minus apte inf. XVII, 448 seq. repetiit. Serpentes vere ineunte exuvias ponunt, et e latibulis prolabuntur. Cf. Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. IV, 95 seq. Denotatur simul novus militum vigor (cf. mox v. 15), longa quiete conlectus, forte et furor, quo certe serpens maxime ardet exuviis positis. Cf. Virg. Ge. III, 435 seq. serpens condita bruma, hiberno tempore, sub terra, glacie constricta. --Rhipæa, pro quovis monte et quidem præalto. Cf. ad IV, 363, et XI, 459. [8.] arcano cubili, in quo per hiemem delituerat. 10. sublatis faucibus, erecto capite ac collo, ut apud Virg. Ge. III, 426 (ubi v. Cerda) et Æn. II, 474; V, 277, ubi v. Heyne. --saniem sublatis faucibus efflat, conf. supra VI, 185 sqq. Hoc duriuscule dictum videbatur Barthio Adv. IV, 10. Sed locutionem illam multis poetarum locis firmarunt N. Heins. et Drak.

7. Riphæa, Rhiphæa, Rhiphea, Ryphæea alii. Sed vid. ad XI, 459, flamina, scilicet κατὰ; sed flamine poetam scripsisse crediderim. 9. spondente die Col. Tell. et R. 2, quod recepit Lefeb. putans diem esse tempus, sive tempus anni, ὥραν. Sed Silius expressit Maroniana in lucem et arduus ad solem Æn. II, 471, 475, et Ge. III, 439, ubi vid. Ill. Voss. Nova cutis maxime micat, coruscat, repercussis radiis solis, ad quem caput extollit serpens. 10. afflat Ox. et Put.

At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, Desolata metu cuncta, et, suadente pavore, Vallo se clausere simul, trepidique salutis Exspectant ipsis metuentes mœnibus hostem.

12. Desolata; v. ad III, 429, et Gron. Obss. IV, 21. 13. trepidi salutis; conf. ad II, 234.

Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma 15 Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus, Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,

15 sq. Poeta expressit Liv. XVIII, 18 extr., sed inpr. verba Marcelli ipsiusque Hannibalis ibid. cap. 45. --ruptis Alpibus arma Intulerat, scil. Alpinis gentibus, de quo vid. sup. III, 540 sqq., vel Alpes potius docte pro his gentibus positæ. 17. Mæonios fluctus, Trasymenum lacum. Cf. ad IV, 719 seq., 738; V, 9 sq. --sceleravit, δεινῶς pro infecit, quia sacer quasi sanguis Romanorum, et atrox cædes illa fuit. 18 sq. Vid. Var. Lect.

16. Inpulerat conj. N. Heins. coll. Lucan. I, 69; VII, 16, et aliis locis, quæ laudavit ad epist. Ulixis Sabiniani v. 68. Sed vid. not. 18. Molli luxu labefacta meroque, Et somni illecebris t. m. f. opinabatur N. Heins. coll. I, 256; III, 557; Virg. Æneid. IV, 395; VIII, 390; Lucret. IV, 1112; Val. Fl. VII, 175 et al. Sed Drak. bene monet, τὸ madefacta apprime convenire ac conjungi et τῷ fluebant, (quum luxu fluere dicatur homo eo enervatus Liv. VII, 29 et 32) et voci mero. Sic et fluere mollitia, vel diffluere luxuria dixit Cic. et poetæ passim vino madere, madidum esse, inrigari, dilui, tingui, proluere se; βρέχεσθαι, τέγγεσθαι, quin et madet mens Lucret. III, 477, quem Drak. præter alios laudavit. Madefacta et madida etiam dicuntur vel omnino repleta, plena, propr. vino, (ut madere, seu madidum esse vitiis, artibus, jocis, Socraticis sermonibus apud Gell. XIII, 8; Martial. I, xl, 3; IV, xiv, 12; Hor. Od. III, xxi, 9, ubi vid. Jani) vel quæ madida sunt aqua, et hinc mollia, effeminata. Utraque notio h.l. apta. Ceterum possis etiam distinguere post madefacta, et jungere mero torpentia m. f. Membra, largiore meri usu in somnum delapsa, torpent; unde merum poeta egregie per adpositionem vocavit somni inlecebras. Sed præstiterit hæc verba tam ad luxum, quam ad merum referre. N. Heinsius luxum de Venere tantum adcipit, et Ernesti inlecebras somni verecunde pro Venere poni putat. Neutrum defendere ausim.

Inlecebris somni torpentia membra fluebant, Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis 20 Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,

20. Cf. I, 242... 267. 21. trahere, exigere, traducere, noctes, quæ gelidæ; hibernæ, et hinc longæ sunt. --Sub Jove, aere, seu cælo, sub dio, ὑπὸ Διὸς, non æquo, iniquo, sævo, aspero, turbulento, seu tempestuoso et frigido. Conf. Horat. Od. I, i, 25; xxii, 19, 20.

Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti, Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere; Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa 25 Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ.

24. pro membris arma fuere, arma tam militi, quam membra necessaria; Cell. Commentarii instar est locus Cic. Quæst. Tusc. II, 16, quem Dausq. jam laudavit et poeta haud dubie imitatus est: «Qui labor et quantus agminis? ferre plus dimidiati mensis cibaria; ferre, si quid ad usum velint; ferre vallum. Nam scutum, gladium, galeam, in onere nostri milites non plus numerant, quam humeros, lacertos, manus. Arma enim membra militus esse dicunt: quæ quidem ita geruntur apte, ut, si usus ferat, abjectis oneribus, expeditis armis, ut membris, pugnare possint.» Conf. Lips. de Mil. Rom. V, 11; Opp. T. III, p. 321 seq. 26. fusæ hastæ; v. ad I, 267. --nullis stridoribus, adeoque sine vi. Conf. ad I, 334; IV, 576.

23. clipeive Put. et Tell. Vulgo clipei, claudicante versu: quam tamen licentiam non insolentem forte in poeta esse, monet Lefeb. 24. arma fovere haud dubitanter emend. N. Heins. coll. VIII, 92, 128; IX, 43; Lucan. IV, 152, et al. Sed vid. not.

Prima instaurantem sensit certamina mitis Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris: Sed portus traxere ducem secura volentem Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis. 30

27. In his et reliquis, quæ ad finem fere hujus libri traduntur, poeta maxime recessit ab ἀκριβείᾳ historica, solumque sequutus impetum suum ex iis, quæ Livius lib. XXIII, XXIV, XXV, et XXVI, adcurate ac copiose narravit, illa tantum selegit, nullaque ordinis temporumque ratione habita, memoravit, quæ graviora viderentur ornatumve epicum admitterent, et in Italia, non extra eam, in Hispania, gestæ essent. De hoc poetæ more disserui in Comm. de vita et carm. Sil. sect. II, fin. Hannibal «ad mare, proxime Neapolim descendit, cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa esset;» Liv. XXIII, 15. Cf. et cap. 14. 28. Parthenope vetus nomen Neapolis. Vid. ad VIII, 534. Neapolim, non quod dives esset, nec quod incolarum virtutem sperneret, potissimum ac præ aliis tentare statuit Hannibal, sed ut portum haberet, in quem secure naves, quæ commeatum ac subsidia Carthagine subveherent, adpellere possent. Ita Draken. et jam ante eum Dausq.

28. Verba non spreta vigoris corrupta videbantur Barthio Adv. IV, 10; ubi hanc putabat poetæ mentem esse, non propter opes, nec quod gloriam ex victoria quæreret, Hann. ad Neapolin movisse, sed portus gratia. Negandi vero particula contrarium infert. Hinc et tum spreta vigoris corrig. N. Heins. non læta, vel non feta vigoris Burm. non aspra (pro aspera) vigoris Marcil. ad Hor. Epod. V. Sed omnibus his non opus; neque ea forte in mentem venissent viris doctis, nisi de urbe otio ac mollitie diffluente cogitassent. Sed poeta ipse memorat v. 41 seq. et 53 seq. Neapolitanos fortiter olim Hannibali repugnasse, nunc vero (v. 31, 32.) in otio vivere; cf. not. 30. quos peteret suspic. N. Heins. ut ad portus referretur. Sed doctior forte vulgata.

Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis Otia, et exemtum curis gravioribus ævum.

31, 32. Neapolim inde a Sullæ temporibus summi doctique viri secedebant, ut ibi otio Musarum fruerentur, et levioribus studiis, in Græcis gymnasiis, theatris, agonibus, etc., operam darent: unde et supra v. 27, mitis Parthenope; conf. Ovid. Met. XV, 711; Martial. V, 78; Petron. Sat. c. 5; Virg. Georg. IV, 564; Stat. Silv. III, v, 85; Gesner. ad Horat. Epod. V, v. 43 inpr.; Strab. V, pag. 378, et Camilli peregrini Campan. felic. Diss. II, §. 21. Withof. monet, veram verborum constructionem esse hanc: Non Parthenope, dives opum, dives vigoris, spreta fuit ab Hannibale ideoque invasa, sed portus traxere ducem; ut sensus sit: Hannibalem invasisse eam urbem, non ob contemtum virium ejus, sed ob situm portus. 32. Otia hospita, familiaria, grata, Musis, viris doctis. Ea esse Virgilio amata, et ad hujus monimentum (de quo vid. infra in hoc vol. Commentationem de Silii vita et carmine Sect. I, fin.) poetam respexisse suspicabantur Dausq. et Cellarius.

31. Nunc Col. Ox. et Tell. cum edd. Marsi, quod recte probavit N. Heins. coll. v. 396 sq. et Virgil. Æn. II, 21, (quibus locis add. sup. I, 293) ut poeta agat de suo tempore, quo studia maxime Neapoli exculta sint. Idem et Jam molles legi posse arbitrabatur; cf. ad XI, 41. Huc Put. Hinc Parm. Vulgo Nam. Male!

Sirenum dedit una suum memorabile nomen Parthenope muris Acheloias; æquore cujus Regnavere diu cantus, quum dulce per undas 35 Exitium miseris caneret non prospera nautis.

33 sqq. Cf. ad VIII, 534. --Sirenes Acheloiades, h.e. Acheloi filiæ; nam matris nomen non idem ab omnibus editur, de quo v. Heyne ad Apollod. I, iii, 4, p. 37, et I, vii, 10, pag. 113; Muncker. ad Hygin. p. 10, 13, 187 et 210. De earum nominibus, forma, cantu, et tribus petris, non longe a Capreis, Surrentino prom. objectis ac propter naufragia olim infamibus, v. sup. ad VIII, 534; Eustath. et Didym. ad Hom. Odyss. μ, 39 sq. Muncker. ll. cc. Heyne l.l. nec non ad Virg. Æneid. V, 864 sq. et Tibull. IV, i, 69. [34.] muris, urbi, Neapoli. [35.] diu, jam inde ab Argonautarum et Ulyssis temporibus: quod notum ex Apollon. IV, 891 sq.; Hom. Od. μ, 39 sq. et al. [36.] Exitium dulce, dulci Sirenum cantu genitum.

33. et ante memorabile inseruit Nicander: in scriptis certe et omnibus ante Juntinam edd. non legitur, sacrum et memorabile nomen conj. Withof. suis... muris castigandum opinabatur N. Heins. non inprob. Drak. ut vel τὸ suis positum sit pro ejus, scilicet Neapolis, (quem reciproci usum vindicari dicit a Perizon. ad Sanctii Minerv. II, 11; Victor. ad Cic. Ep. ad Att. XII, 28; Rittersh. ad Gunth. Ligur. I, 452; Gifan. in Ind. Lucret. voc. dispansus, Barth. Adv. XII, 13; ad Rutil. I, 292, et Muncker. ad Hygin. fab. CXXI) vel Neapolis dicatur urbs Parthenopes Sirenis, quæ suis muris, seu suæ urbi, ex se nomen inposuerit, ut Sirenum domus Petron. Sat. c. 5.

Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor) Mœnia, non ullas valuit perfringere Pœnus Tota mole vias, frustraque inglorius ausi Pulsavit quatiens obstructas ariete portas. 40

39. Tota mole, omni conatu ac molimine, totis viribus, ut inf. vers. 143, et XI, 27; Drak. Conf. ad III, 46, et IV, 449. --inglorius ausi, qui frustra aliquid conatur, et ignominiose incepto desistere cogitur.

38. Non ulla valuit p. P. Tutas mole vias, vel non ullas Tuta mole vias corrig. N. Heins. coll. vss. 70 et 108, ut moles tuta sint mœnia oppidi. At vid. not.

Stabat Cannarum Graia ad munimina victor Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat Eventu, qui post Dauni stagnantia regna Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.

41. Graia munimina, Græca urbs, Neapolis. Vid. ad VIII, 533, 534. Sed. h.l. contemtim ita dicitur, ut Graia manus et Graiæ urbes, v. 49 et 69. Cf. ad III, 178. --Cannarum victor, tantus vir, qui prælio Romanos ad Cannas vicerat; quo rei indignitas augetur. --Stabat, hærebat, ut inf. v. 69 et 105, vel ut passim sedere adhibetur. Vid. ad X, 597. 42 sq. Eventu infelici hujus rei, irrita obpugnatione Græci et inbellis oppidi, et sibi et militibus probabat cautionem ac prudentiam, qua olim consilium Romæ obpugnandæ repudiaverit, de quo v. X, 330 sq., 337 sq., 375 sq. Eodem argumento mox in concione ad milites habita v. 45 seq. utitur ad eamdem ignaviam, quam ipsi antea exprobrassent, increpandam. [43.] qui docte pro conj. quod, ut passim, et Gr. ὅς. --post Dauni stagnantia regna Sanguine, post victoriam Cannensem, in Apulia. Cf. ad I, 291. [44.] Tarpeias arces Romam dicit, designans simul difficultatem gravitatemque conatus. Vid. ad I, 7, 541; VI, 604.

«En, qui nos segnes, et nescire addere cursum 45 Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper Non acie ex ipsa concessum mœnia Romæ; Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.»

45 seq. Singula acerbe dicta, inpr. v. 48. --addere cursum fatis, prospera fortuna victoriaque uti. Conf. ad I, 268; IV, 731, et VII, 241. 48. epulas promissas sede Tonantis, in Capitolio. Vid. ad X, 375 sq. 49. Cf. ad v. 41.

48. æde Tonantis maluerit N. Heins. Sed sedem T. etiam eadem Jovis dici posse, vel Tarpeium montem, in quo ejus templum fuerit, jam monuit Drak. coll. X, 432; XI, 85; XII, 517 al. Add. XIII, 55.

Talia jactabat, famæque pudore futuræ, 50 Inritus incepta primus si absisteret urbe, Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.

50. pudore, sollicitus et metuens famæ futuræ, vel de fam. fut. 51. Vid. V.L. 52. acuebat enses, vim armorum augebat, fraudibus, stratagemate; quia noctu clam tentavit scalis admotis in urbem transilire; Mars. quem tacite sequutus est Ernesti. Sed ita certe admodum obscure loquutus est poeta, quum in toto h.l. nihil occurrat præterea, unde suspicari possis, tale consilium a Pœno captum esse. Præstiterit fraudes adcipere de veneno. Conf. ad I, 219, 323, et inpr., 325. Alibi fraudes dicuntur insidiæ (v. ad VII, 134), quæ tamen ab h.l. alienæ.

51. primis Col. et Ox. incepti Mars. in not. Vulgata lectio haud dubie corrupta. Irritus inceptus prima si a. u. conj. Barth. Adv. IV, 10; Irritus incepti, vel insessa, vel obsepta primus si a. u. Dausq. Irritus incepti (ut VII, 131, et similia passim millies) primi, vel prima si a. urbe N. Heins. Posterius et mihi in mentem venit, idque ed. Lefeb. et prob. Drak. ut sensus sit, Neapolin primam in Italia urbem fuisse, quam obpugnaverit Hannibal.

Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.

53. Neapolitani flammis et telis muros defenderunt, instar aquilæ serpentem a nido coercentis; Ernesti V.C. qui etiam recte jam monuit, comparationem satis quidem aptam esse, aliisque multis usurpatam (quos vellem nominasset vir doctiss. nam imagines quidem ab aquila petitas passim reperire memini, non vero eamdem comparationem), sed illud vanum et tumidum videri, quod ungues dicantur fulmina ferre adsueti, quasi nunc de illo phantasmate poetico, nec potius de vera aquila sermo esset; neque excusari poetam, eo quod antea alitem Jovis dixerit, quæ poetica sit aquilæ descriptio. Cf. sup. X, 108, 109, ubi poeta similiter, nimio ornatus sectandi studio ductus, peccavit. Ceterum h.l. etiam notarida est nimia historiam turbandi licentia, quam poeta, ut passim, sibi sumsit: nam quæ Livius XXIII, 37 de Cumarum obpugnatione tradit, huc transtulisse videtur.

53. e muris conj. N. Heins. et mox pluebant, quod recepit Lefeb. qui illud a Petrarcha lib. VI, ex h.l. petitum putat; conf. Stat. Theb. VIII, 417, et sup. ad I, 311. Nec tamen video, quid sit, quod vulg. displiceat, vid. not. ad II, 131, et inpr. Heyne Obss. in Tibull. I, x, 68. [“ad I, 311”: in Not.]

Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus 55 Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu Evasit serpens, terretque propinquus hiatu; Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.

56. Ales fulva Jovis, ut ap. Virg. Æn. XII, 247; Draken. coll. Ælian. H. A. IX, 10, notat, non omnem aquilam Jovis alitem dictam esse, sed herbis, non carne, vescentem. 58 sq. Ælian. H. A. II, 40. Ζηλοτυπώτατον δέ ἦν ζῶον αἰετὸς περὶ τὰ νεόττια· ἐὰν γοῦν θεάσηταί τινα προσιόντα, ἀπελθεῖν ἀτιμώρητον οὐκ ἐπιτρέπει· παίει γὰρ τοῖς πτεροῖς αὐτὸν, καὶ τοῖς ὄνυξι λυμαίνεται, καὶ ἐπιτίθησιν οἱ πεφεισμένως τὴν δίκην· οὐ γὰρ χρῆται τῶ στόματι. Quæ ultima verba aperte contra Silium esse monet Draken. Si vero poeta per errorem labsus est, debet illum Maroni Æn. XI, 756, quem locum habuit ante oculos, sed variavit. At bene Ernesti: talia, inquit, in poeta non sunt urgenda, ne dicam Ælianum in his et similibus fabulas sæpe pro naturæ veritate vendere.

55. quæ pro quos reponendum putabat N. Heins. et quum Dausq. In utramque conjecturam ego quoque incidi, et posterior præferenda videtur, quia sequitur illa, et antiqua scriptura quom facilius vitiosam lectionem quos gignere potuit.

Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus 60 Defessos subiit, varioque lacessere motu Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ.

60. Cf. Liv. XXIII, 36, 37. Quæ in Livio inde a cap. 15, leguntur, poeta vel plane silentio prætermisit, vel infra demum, confusis temporibus, memoravit, v.c. obpugnationem Nolæ v. 161 sqq. --Cumarum portus, conf. Var. Lect. ad v. 65. 61. Vid. Var. Lect. --lacessere, movere, et hinc tentare, experiri, fortunam, incertum ejus eventum. Cf. inf. XV, 36 et supra ad I, 268; IV, 731; Heyne ad Virg. Æneid. X, 10, et Cl. Doering. ad Eclog. vett. poett. latt. p. 259, ubi monet, eum dici fatum lacessere, qui quasi ὑπὲρ μόρον temere aliquid tentet; de qua locutione Homer. Vid. Koppen ad Iliad. β, 155, et Ernesti ad Odyss. α, 34, 35. 62. turbando, vario impetu et motu, quo hostes conturbaret, ut si uno in loco male res cessisset, in altero tamen forte felicior esset, Ern.

61. Vulgo legitur Defessus subigit, quod Ernesti servavit et ita interpretatur: cogit, imperat militibus ad Cumas se vertere. Quam rationem, etsi valde contortam, concoquerem tamen, modo militum vel in his vel in præcedd. verbis mentio fieret. Quæ difficultas tollitur, si levi mutatione Defessos reposueris auctore Barth. Adv. IV, 10; subiit Col. unde Defesso subiit (h.e. succurrit, in mentem venit) conj. N. Heins. prob. Drak. Defessum subiit ed. Lefeb. Sed neutra emendatione nodus ille solvitur. Hinc scripsi Defessos subiit, qua lectione admissa nihil superest, quod displicere et lectorem obfendere possit. Defessos milites ad Cumas vertere, ducere, subiit, cœpit, conatus est Hannibal. Sic subisti pellere tela, et torquere carinam, dixere Stat. Silv. V, ii, 105, et Claudian. de cons. Mall. Theod. 46.

Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis Certior arcebat muris, iterumque sedere Portis, atque aditus iterum sperare vetabat. 65

63. Ti. Sempronius Gracchus, Cos. anno urbis, 538 (cf. ad IV, 495), tutela vel ipsis muris certior, firmius præsidium, propter insignem virtutem, quæ nota est ex Liv. XXII, 57; XXIII, 19, 24 sq., 30, 37; XXIV, 10, 14 seq., 43; XXV, 1, 3, 15 seq. --De v. 64 et 65, vid. Var. Lect.

64, 65. Reduxi vulgatam, etsi suspectam, lectionem, quoniam nulla VV. DD. conjectura mihi satisfacit. Sedere pro adsidere, vel obsidere positum existimabat Cell. quod non plane repudiandum videtur: nam verba simplicia centies pro compositis, et hæc pro illis occurrunt, inpr. in scriptoribus posterioris ævi. Portus Col. quod etiam conjecerat Dausq. idque adridere potest coll. v. 29, et verbis Liv. XXIII, 36: Hannibal, quia Neapolim non potuerat, Cumas saltem, maritimam urbem, habere cupibat; conf. not. ad v. 27 seq. Sed eamdem notionem poeta jam v. 60, expresserat, et hinc consilium urbis obpugnandæ declaraverat voce portus nomini ejus adjecta. Itaque voc. iterum ejusque repetitio ad ea, quæ v. 37, 40, traduntur, spectare videtur, et ut sup. mœnia, viæ ac portus Neapolis, sic h.l. muri, aditus et portus Cumarum memorantur. Præterea de obpugnatione urbis sermo est, quam Hannibal frustra tentabat, a Graccho repulsus, de qua plura vid. ap. Liv. XXIII, 37; iterumque sedere Ad portas, vel potius portus, (ut sedere ad Suessulam, Trebiam, Ticinum, mœnia Romæ et similia apud Liv. VII, 37; XXII, XXIII, XXVI, 11; Virg. Æn. V, 440 et al.) scribendum putabat N. Heins. qui tamen suspicabatur, aliquid forte apud Silium excidisse, quoniam vetabat ad sedere referri non posset. Portarumque aditus malebat Withof. iterumque tenere Portus, atque, etc. conj. Burm. non inprob. Drak. qui tamen eamdem difficultatem hac distinctione removisse sibi videbatur: iterumque sedere, Portus atque a. i. s. vetabat; si modo sedere exponeretur, nihil agendo tempus sine fructu perdere, (vid. not. ad X, 598) et ad hoc verbum intelligeretur jubebat, vel cogebat, quum dudum notaverint eruditi, veteres interdum duabus pluribusve vocibus unum verbum addidisse, quod uni tantum responderet, omisso, quod alteri conveniret. Distinctionem illam, a Dausq. jam propositam, præter Drak. recepere Lefeb. et Ernesti, qui hanc quoque interpretationem adscivit, et eumdem contulit Phædri locum Fab. IV, 17, 31, non veto dimitti, verum cruciari fame, scilicet jubeo. Neque etiam ignoro vel diffiteor, a scriptoribus tam Græcis quam Latinis sæpe duobus pluribusve membris unum jungi verbum, cujus plenus significatus ad unum modo membrum referri possit: sed tum ex hoc verbo generalis vel cognata notio, non vero contraria, petenda et ad reliqua membra transferenda est, nisi hæc durities additis vocc. verum, sed et similibus mitigetur, ut ap. Phædr. l.l. vel ap. Liv. III, 55, negant quemquam sacrosanctum esse, sed eum, qui eorum cuiquam nocuerit, sacrum sancire; conf. Liv. III, 48, pr. XXII, 12; Cic. ad Div. VIII, 10 (de quo negant Cæsarem laborare, sed Pompeium valde nolle) Vetare est id. qd. jubere non, et negare id. qd. dicere non, eaque notio generalis vel pars tantum pleni significatus ad alterum membrum referenda: at tum semper adjectis conj. sed, verum al. contraria designatur sententia; conf. sup. ad VI, 179; Faber et Burm. ad Phædr. l.c. Gron. Obss. IV, 2; Manut. ad Cic. pro Quintio c. 26, et ad Div. IV, 5; Janii A. P. p. 270, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 48, 55 et 67, ubi multa exempla, quum Græca tum latina, congessit. Neque tamen in vulgata lectione adquiesco. Poeta forte scripsit iterumque nocere Portis, scilicet pulsando et quatiendo, ut sup. v. 40, vel iterum quassare Portas, vel, quod his præstiterit quodque minus a vulgata scriptura recedit, iterumque ferire Portas, h.e. pulsare, quatere, (cf. sup. v. 40) ut ferire murum arietibus ap. Sallust. Jug. 76 al. 79, et similia passim obvia. [“not. ad X, 598” recte X, 597]

Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit, Ante urbes standi Graias, oblite tuorum Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat 70 Nimirum major moles, et scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur Si similis tellus, aliæque repente sub astra Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem 75 Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?

69. Standi, v. 41. 69. urbes Graias, v. ibid. 70 sq. Acerbe et εἰρωνικῶς objurgat milites, minora pericula pertimescentes, superatis majoribus. 71. Nimirum, ut al. scilicet; vid. ad V, 114. --scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos, quod nunc vobis injungo oneris non minus grave est, quam quod olim tulistis, quum scanderetis Alpes. [72.] scopulos pulsantes cælum, Alpes. Cf. ad XI, 136 et 217. 75. hiantem, oscitantem, h.e. ignavum (v. ad XI, 35): sed præstiterit, opinor, hiantem præ stupore, quasi tam arduus sit conatus et urbs inexpugnabilis. Conf. Virg. Ge. II, 508. 76. Verborum h.l. delectum gravitatemque poeticam desiderari, jam monuit Ern. [77.] parvo in discrimine, quasi nihil periculosi conatus sit, eruptione facta. Cf. Var. Lect.

66. rimaturque scripti; rimatur omnia priscæ edd. errore operarum, unde Nicander, ut laboranti versui mederetur, primus rimatur et omnia edidit in Juntina, et inde alii, 68. qui legitur in Oxon. et priscis edd. quas Drak. consuluit, forte et in aliis libris et scriptis et editis, quorum lectionis varietatem h.l. non adtentisse videtur N. Heins. quis primum exstat in Junt. Ego restitui qui, tum ob auctoritatem codd. tum propter ea, quæ dixi ad II, 645. 75. tene, heu! Col. Vulgo tenet heu! quod revocavit Lefeb. ut per emphasin iteretur tenet, et pronomen more Silii omissum sit. 76. Gracchusque Paris. nescio quæ, teste Dausq. 77. Vox Non semper me obfendit; nam Gracchus eruptione ex oppido simul duabus portis facta, stationes hostium fudit fugavitque in castra, vid. Liv. XXIII, 37. Id vero novum est argumentum, quo Hannibal utitur ad ignaviam militum increpandam; conf. not. Nunc video, eamdem difficultatem sensisse Lefeb. qui reposuit Nunc. Non male, nisi præstiterit En, quod sarcasmo adfectuique irati H. aptius, et Silio in deliciis est.

An vobis gentes, quæcumque labore parastis, Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti 80 Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra, Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.»

78. An pro nihilo habetis, gentibus exteris, si fama ad eas pervenerit de re male a vobis gesta vestraque ignavia, quæcumque labore, virtute, parastis, casu, fortuna cœptis adspirante, gesta videri? --labor, ærumnæ, inpr. bellicæ, res fortiter gestæ, etiam bellum et pugna, ut πόνος et μόχθος, vid. Cort. ad Sallust. Cat. vii, 4, p. 50. Musgrav. ad Eurip. Hecub. 1292. 79 seq. Cf. I, 658 seq., et V, 82 sq. 79 seq. Tyrrhena Stagna, Trasymenus, lacus Etruriæ: stagna Deorum faventum pro Dei. Cf. IV, 725... 738, 828; V, 4... 23. 82. Quam trahitis, fama, v. Var. Lect.

78. A vobis quidam. 79. Casu ut gesta putent malebat N. Heins. Vos per Tyrrhena, etc. primus edidit Nicander apud Juntam. Sed vid. ad I, 658. 81. vestræ Col. unde dignos vestræ famæ scribendum putabat N. Heins. Conf. not. ad VIII, 383. Mihi potius pron. vestra languere videtur, quoniam jungitur verbis quam trahitis, et vosmet modo præcessit. Neque etiam facile expedias formulam loquendi famam trahere; utrum sit possidere, an secum quasi ducere, an, quo sensu Ern. adcepit, huc usque comparasse. Nihil horum satisfacit, et crediderim potius legendum esse, dignos jam vosmet reddite, gestis (h.e. ex vel a rebus gestis) Quam trahitis, fama. Sic famam trahere a censu dixit Juvenal. XI, 23; nomen e causis t. Plin. XV, 14, et similia alii, ut et ducere nomen, etc. ex vel ab aliqua re. 82. in pectore primus edidit Marsus. Male. Conf. Heins. ad Claudian. in Rufin. II, 79.

Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis Erigere, et verbis tentabat sistere mentes. Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit 85 Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit.

83. fessas luxu adtritasque secundis; conf. ad III, 506. 84. sistere mentes, firmare, confirmare animum, ut fere apud Virgilium Æn. VI, 859, et forte Livium III, 20 extr. Sed v. Stroth. ad Liv. II, 29, et III, 16. 85. Hæc ornatus sectandi studio efficta a Silio ad ductum Maronis, Æn. VI, 9... 19: ad quem locum, a poeta nostro majore verborum copia expressum, v. Heyne in not. et Excursu III. --fulgentia, apud Virg. aurea tecta. 86 sq. templa, templum Apollinis, in jugo arcis, montis (v. ad I, 7) ad Cumas; de quo v. Heyne l.l. --Virrius Inmitis, inmitia minatus Romanis, et ductor Capuæ, princeps Campanorum, vel dux olim et caput, seu princeps legationis. Conf. XI, 65 sq., et Liv. XXIII, 6.

84. Arrigere tacite et contra librorum fidem scripsit Lefeb. mentes, non mentem, scripti.

85. hinc perlustrans, postquam nempe militum animos adhortando erexerat, conj. N. Heins. coll. III, 45, 46. 86. Vulgo Virius, ut et v. 104; conf. ad XI, 65. 87. Inmeritus, vel Ante omnes ductor, (ut inf. v. 299) vel Intuitus ductor opinabatur N. Heins. Infidus ductor Burm. Sed vid. not.

«Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi: Majores fecere manus. Quum bella timeret Dictæi regis, sic fama est, linquere terras 90 Dædalus invenit, nec toto signa sequenti Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.

89 seq. Cf. Virgil. Æn. VI, 14... 19, ubi v. Heyne, et ad Apollod. pag. 890 sq.; Mém. de l’Acad. des Inscr., T. XIII; Juvenal. Sat. III, 25, et Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 183 sqq. 90. Dictæi regis, Minois Cretensis; nam Dicte mons Cretæ; unde Jupiter Dictæus. Ed. 91. signa, vestigia fugæ, dare sequenti, Minoi ipsum persequenti. 92 sq. aliena penna, pennis, avibus, non homini, propriis, pennis non homini datis, Horat. Od. I, iii, 35. Sic alieno et contra suo Marte pugnare de equitibus dixit Liv. III, 62 extr. et alienis mensibus, Virg. Ge. II, 149.

89. bella timeret Col. timeret scripti et R. 2; cum aliis vetustis edd. teste N. Heins. Sed priscæ edd., quas Drak. consuluit, in vulgatum regna teneret conspirant, nisi quod tenerent legitur in ed. Benes. et in marg. R. 1. Vox regna e Virg. Æn. VI, 14, margini adscripta, et deinde recepta videtur; bella in cod. Col. legi solus notavit N. Heins. non, quod mireris, Modius. Sed recte, opinor, monuit Withof. vulgatum regna retinendum esse, quod et loco citato Virg. firmetur, et aptissimum sit h.l. quod Minos non opus habuerit, Dædalo in regno suo adhuc commoranti bellum inferre, adeoque Dædalus timuerit regna, non bella Minois, ideoque fugerit.

Suspensum hic librans media inter nubila corpus Enavit, Superosque novus conterruit ales. 95 Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis Pennarum remis, et non felicibus alis Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori Indulget subito, motis ad pectora palmis, 100 Nescius heu! planctu duxit moderante volatus. Hic pro nubivago gratus pia templa meatu Instituit Phœbo, atque audaces exuit alas.»

94. librans; v. ad I, 317. 95. Enavit, ut mox Pennarum remi; v. ad III, 682. Sic etiam ταρσοὶ et πτερὰ; v. Dorville ad Charit. pag. 104. 96. Natum, Icarum; qui mythus vel tironibus notus. 97. solutis, solis ardore liquefactis. 99 sqq. plaudentem, lapsu percutientem, freta, mare Icarium. Commentum luxuriantis ingenii, nec tamen inlepidum. [101.] planctu moderante duxit, produxit, volatus, volandi vires aluit, dum manibus ad pectus admotis, etiam alas movebat; Ern. Recte, puto, si sensum, respexeris; sed Silianæ verborum ubertati convenientius forte est, verba moderante duxit simpl. adcipere pro moderatus est, direxit, et hinc adjuvit. 102. meatu, volatu, ut ap. Petron. 122. Cf. Heins. ad Claud. R. P. II, 74.

Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat. 105

104. Hannibal inrita tecta, h.e. Cumas, quas frustra obpugnabat, relinquit, respectans, adeoque invitus (v. inf. ad v. 594), et Puteolos exercitum admovet. De vero profectionis tempore et causa v. Liv. XXIV, 12, 13. Quæ præterea ibi memorantur, poeta silentio præterit, eorumque loco ea substituit, quæ a poetis fabulose traduntur de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis, Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus; quos mythos peperit antiqua tractus Cumani, Baiani ac Puteolani natura, ubi passim colles vel silvis inadcessis continuisque consiti, vel variis specubus perfossi erant, totusque ager inter Cumas et Baias bitumine, sulphure calidisque aquis scatebat; de quo vid. Heyne Excurs. II ad Virg. Æn. VI, et Strab. V, p. 244, 245. 105. stare; vide supra ad vers. 41.

105. atros pro actos Put.

Ingemit adversis, respectansque inrita tecta Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem. Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles Obficit audenti, defensantumque labores. Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum 110 Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua Stagnorum terræque simul miracula lustrat.

107. De urbe Dicarchæa; v. ad VIII, 533.

106. invia tecta conj. N. Heins. vel irrita cœpta, quod recepit Lefeb. Sed exquisitior et doctior est vulgata lectio, vid. not.

Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat. 115

113... 115. Conf. ad VIII, 539. --Dulichiæ puppis, Ulyssis, qui præter Ithacam vicinas quoque Ionii maris insulas, et in his Dulichium, seu Dulichiam, imperio tenebat. Cf. ad I, 379.

Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti Herculeum commendat iter, qua discidit æquor Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.

116 sq. Silius Cocytum in Lucrino, et v. 120 sq. Stygem in Averno quærit, viam autem ad inferos v. 126 sq. per Acherusiam paludem, in quo discrepat a Marone, quod jam monuit Heyne in Exc. IX ad Virg. Æn. VI, ubi docet, quantopere poetæ in fluminibus inferorum varient seu turbent. --Lucrinus lacus, prope Baias, inclytus ostreis et portu Julio, quo Augustus eum cum lacu Averno et ipso mari conjunxit; de quo v. Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq., et Cluver. Ital. ant. IV, 2, p. 1121. 119. Cf. I, 276 sq. Hercules inter Lucrinum lacum et mare aggerem, vel viam muniisse fingitur, qua Geryonis boves traduceret, et qua arceret lacum, ne in mare influeret. Vid. Strabon. V, p. 169 al., 236 al., 375; Diodor. IV, 22; Cic. Agrar. II, 14; Propert. I, ii, 2; III, xviii, 4; Lycophr. V, 697; Cluver. l.l. p. 1122. Hunc aggerem Agrippa refecit et exornavit, de quo v. Plut. vit. Marcell. pag. 215 sq., commendat, ostendit cum laude Herculis.

118. Vulg. dispulit æquor, quod primus edidit Nicander, et Dausq. etiam inprobavit. 119. victor Col. Vulgo vector. N. Heins. emendabat abductor, vel rector, vel ductor.

Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso 120 Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum; Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens, Et formidatus volucri, letale vomebat Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes Relligione sacer sævum retinebat honorem. 125

120. Ille, alius e primoribus Capuæ. Cf. Virg. Æn. VI, 237 sq. (ubi v. Heyne in Exc. II); Strab. V, p. 169 al., 235 sq. al., 244 al., 374; Cluver. l.l. p. 1126 et sup. not. ad VI, 154. 121. Avernum nunc celebrem et mitia stagna, dicit poeta, quoniam Agrippa inmensam, quæ lacum cingebat, silvam excidendam curaverat, et lætiorem tristi loco dederat faciem. Vid. Strab. l.l. 124 sq. Stygia Religione sacer, propter νεκυομαντεῖον his locis institutum, et sævum honorem, sacra, quibus et evocari Manes et placari solebant. Conf. Strab. et Heyne ll.ll. --Stygia, magica. Vid. ad I, 94.

121. Verbum monstrat suspectum videri potest vel in h. versu vel sup. v. 115. Sed hujus incuriæ; culpa in ipso forte poeta residet.

Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus, Interdumque novo perturbat lumine manes.

126 sq. palus Acherusia, Cumis vicina (Plin. III, 6), ubi iter ad undas Acherontis, aditus ad inferos. Cf. XIII, 397 sq., et Heyne l.c. --Hinc palus laxat, etc., pro, hinc Hannibali a primoribus Capuæ monstratur palus, quæ laxat, etc. 129. Cf. Ovid. Met. II, 261, et Burm. ad Petron. c. 120.

127. voramine Col. a vorare, judice Lefeb.

At juxta caligantes, longumque per ævum 130 Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra Cimmerias jacuisse domos, noctemque profundam Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni Semper anhelantes coctoque bitumine campos Ostentant: tellus, atro exundante vapore 135 Suspirans, ustisque diu calefacta medullis, Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus.

130 sqq. Cimmerii, in convalle inter Baias et Cumas, et in litore circa Misenum, ubi cautes passim excavatæ et cavernæ, quæ priscis hominibus pro domibus erant, unde nata fabula de Cimmeriis perpetuisque, quibus eorum terra prematur, tenebris; quod jam monuere Ephorus apud Strab. l.c. et Heyne l.l. quem. vid. etiam cum Broukh. ad Tibull. IV, i, 64 seq. Cimmerium oppidum quondam juxta lacum Avernum, Plin. III, 5, seu 9. [132.] jacuisse sitas fuisse in convalle, vel depressa valle inter montes. Jacere et sedere dicuntur loca depressa et profunda. Cf. sup. ad VI, 645; Broukh. ad Tibull. I, iii, 67, et Drak. ad Liv. XXXIII, 17, et ad h.l. ubi laudavit Ovid. Fast. II, 392, et Lucan. II, 416; IV, 52. 133. narrant et mox ostentant scil. primores Capuæ Hannibali. Vid. sup. v. 113 sq. Cf. sup. ad v. 104 sq.; Cluver. Ital. ant. p. 1144; Vitruv. II, 6. 134. anhelantes campos, exæstuantes cum sonitu et veluti gemitu quodam, ut mox tellus suspirans; Ern. 135 seq. Conf. VI, 146 seq. 136. Suspirans; v. ad IV, 777.

130. At juxta caligantes, longumque Col. et R. 2, nisi quod in hac justa legitur errore typ. Vulg. Ac juxta caligante situ, quod quum metri legibus repugnaret, D. Heinsius τὸ Ac sustulit, quem sequutus est Rapheleng. prob. Richter. Specim. Obss. Crit. p. 74. Illud ac etiam omissum in ed. Basil., at juxta post situ positum. Juxta ac caligante situ Cell. caligante, omisso τῷ situ, Put. teste N. Heins, sed, si Lefeb. fides habenda, At mixta caligantis locumque. 135. Ostentant Tell. quam veram lectionem, quod mireris, primus Nicander revocavit in ed. Junt. Obstentant Put. Ostentat Col. et Oxon. cum priscis edd. At proxime præccssisse narrant, et mox sequi tradunt, jam monuit Draken.

Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris: Interdumque cavas luctatus rumpere sedes, Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci 140 Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ Mandit, et exesos labefactat murmure montes.

141. Cf. ad IV, 275 sq., et VIII, 537... 541; Heyne ad Virg. Æn. III, 571... 582, ex quo loco etiam orationis colores potissimum petiisse videtur Silius.

138. τὸ Parturit mendosum videbatur Barth. Adv. IV, 10 (ubi leves has adtulit rationes: «illud exsibilat minime de igni capere potes, nec ad id, quod sequitur, intelligendum, quum ibi inmugit legatur, neque tellurem exsibilare dicere licet; quare necesse est, ad τὸ flatus referas») et N. Heins. Ille emendabat Pars ruit, pars flatuum intus conceptorum exhalatur, cum furore et magno impetu; hic Par furit, vel Perfurit, ut hæc verba referri possint ad illa de Vulcano, quæ sequuntur, Mulciber inmugit, et prius agatur de flamma ac vapore hic locorum exundante, nunc de fremitu, qui sub terris audiatur, ut ap. Petron. c. 120: Est locus, exciso penitus demersus hiatu Parthenopen inter magnæque Dicarchidos arva, Cocyta perfusus aqua, nam spiritus, extra Qui furit effusus, funesto spargitur æstu. Hæc conjectura non inprobanda videtur, nisi potius vel hic vel præc. versus ejiciendus est et glossam redolet: sensu certe parum differunt, et æstuat respondet τῷ parturit, ut exhalat τῷ exsibilat. Non ignoro quidem, me in poeta luxuriantis ingenii versari; at vix crediderim, eum tam abrupte dixisse, tellus æstuat et exhalat, parturit et exsibilat. Lefeb. monet, Barthium et Heins. mirum quantum ineptire, et Ernesti, eorum conjecturis non opus esse: sed neuter rationes adjecit. Verbum parturit τῷ rumpere obponi et ad Vulcanum referendum, adeoque minorem distinctionem in fine versus ponendam esse, existimabat Withof. 140. fretis Col. Ox. R. 2, fletis Put. et Tell. Vulgo foras.

Tradunt Herculea prostratos mole gigantas Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo Torreri late campos, quotiesque minantur 145 Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum. Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta: Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli Ore ejectantem, et, si quando evadere detur, 150 Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.

143. Herculea mole, vi ac virtute (v. ad IV, 599) Herculis, cujus præcipuæ in Gigantomachia partes fuere. Vid. Apollod. I, vi, 1, 2, et II, vii, 1, ibique Heyne. 146. compagem terræ, h.e. terram. --cælum, deos. 149. Iapetus ab aliis in Titanas, ab aliis in Gigantas refertur: hi enim a poetis confundi solent.

143. gigantas pro gigantes primus edidit Drak. ex emendat N. Heins. vid. ad IX, 309. 145. minatur primus reposuit Aldus, errore forsan operarum. 147. Munanto Ox. Numanton Put. Numanta priscæ edd. solemni varietate vid. ad III, 494, et IV, 276. Veram scripturam primus restituit Wolf. in ed. Basil. et defendit Delr. ad Senec. Herc. Fur. v. 980. 150. eructantem conjicere possis. Sed vid. Burmann. ad Valer. Flacc. lib. II, vers. 30, et Heins. ad Ovid. Metam. lib. V, v. 353.

Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo Depasti flammis scopuli, stratusque ruina Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa.

152. Vesvina juga; v. ad VIII, 654. Incendium Vesuvii sub Tito, quo Plinius major periit, non primum, sed maximum fuit. Eum sæpius ac diu ante conflagrasse, Strabo, Vitruvius aliique memorant. Infra, XVII, 593, «Evomuit pastos per secula Vesbius ignes.» 153 sq. Vid. Var. Lect.

152. Vesvina Put. quod reduxit N. Heins. pro vulg. Veseva, cujus voc. prima syllaba a poetis corripitur. Besvina Col. vid. not. ad VIII, 654. Vesuvina tamen in Put. legi testatur Lefeb. 153. stratusque ruina, h.e. obstratus saxis exesis et late ejectis, ex probabili conj. N. Heins. statusque Put. Vulgo fractusque. 154. Ætnæ saxis certantia saxa, hoc est inmensæ altitudinis, conj. Dausq. et Dorleans ad Tac. Ann. IV, p. 499, ubi tamen vulgatum quoque non prorsus respuit, et recte ita explicat, ut Vesuvius eadem fata, quæ Ætna habere dicatur, globos scilicet saxaque ignea eodem modo volvens.

Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro 155 Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos: Miratur pelagique minas terræque labores.

155. Misenum, vid. ad VIII, 538. --servantem Idæa Nomina, Trojanum nomen, quod adcepisse dicitur a Miseno, tubicine Æneæ, ibi sepulto. Vid. Virg. Æn. VI, 212... 235. [156.] videt, Hannibal. --Bauli, nobilis villa, inter Baius lacucumque Lucrinum (v. Martial. IV, 63; Tac. Ann. XIV, 4, et Dio Cass. LIX, p. 652), ubi Hercules caulas bubus Geryonis fecisse dicitur, unde h.l. Herculei, et Bauli quasi Boaulia, a βοῦς et αὐλὴ. Vid. Serv. ad Virg. Æn. VII, 662; Symmach. Epist. I, 1; Lips. ad Tac. l.c.; Cluver. Ital. ant. IV, 2, pag. 1124; Holsten. ad Cluver, p. 236. Tirynthiam aulam dixit Stat. Silv. II, ii, 109. 157. pelagi minas, fluctus cum impetu ingruentes, et terræ labores, litus adpulsu maris labefactatum, et ruinam minans, cautes excavatas et prominentes; Ern. Ego potius crediderim, terræ labores dici loca bitumine, sulphure calidisque aquis scatentia et subterraneis ignibus æstuantia. Cf. sup. v. 112, et III, 46 sq.

Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos Inde Pherecyadum muros, frondentia læto Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri: 160 Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.

158. Hannibal rediit Puteolos. Cf. v. 110 seq. 159. Pherecyadum contr. pro Pherecyadarum. Ingeniosa est h.l. Drakeub. conjectura: «Puteolanos, inquit, ita dictos esse crediderim a Pherecyde Pythagoræ præceptore: is enim, quamvis Syrius (immo Scyrius) fuerit, tamen per aliquod tempus in insula Samo habitavit (v. Diog. Laert. I, 116), et Puteoli a Samiis conditi sunt (v. Stephan. Byz. v. Ποτίολοι et Euseb. Chron. Olymp. LXIV); neque hæc cuiquam nimis longe petita videri debent.» Cf. ad I, 5, 6. Marsus ita dictos putabat Cumanos Neapolitanosque a Pherecyde, quo duce in Italiam navigassent Hujus autem nemo, quod sciam, mentionem fecit. 160. De Gauro; v. ad VIII, 532 in not. et Var. Lect. ubi docui, locum illam non cum nostro pugnare. Neque opus est ratione Capaccii (antiq. Puteol. c. 22) ab Ernesti probata, qua tres montes in Campaniæ finibus Gauri nomine adpellati censentur, primus prope Massicum et Minturnas, alter circa Nuceriam et Surrentum, in quo navalis materia sit cæsa, tertius prope Avernum et Lucrinum. --Nysæa, vitifera. Conf. ad VII, 198. 161. De obpugnatione Nolæ et Marcelli virtute. Conf. Liv. XXIII, 14... 16, et de Chalcidica Nota sup. ad VIII, 534.

159. Phereciadum Col. prob. N. Heins. At vellem, rationes adjecisset, et post muros perperam additur in priscis edd. non in scriptis libris, et bene illud extrusere D. Heins. Raphel. et Cellar.

Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem Turribus, et celso facilem tutatur adiri Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma Defendenda daret, verum ultro mœnia dextra 165 Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor, Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque.

162. sedet in campo, planitie, ad montium radices prope Vesuvium. Cf. ad v. 132, et VI, 645, 647. 167 seq. Cf. IV, 94 sq. --Agenoream nubem, Pœnorum copias. Vid. ad I, 15, et 311. --æquor, campos.

168. ferri scripti et R. 2, quod etiam conj. Dausq. fere R. 1. Vulg. ferre, et sic quoque ed. Lefeb. sed errore typ. pubem Rapheleng. ed. 169. capite scripti et R. 2. Vulg. rapite; at sequitur capitque.

Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi 170 Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes Ad lævam patrias et Larinatia signa, Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso, 175 Per tacitum ruptis subita vi fundite portis Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa In medios, equitumque traham certamina, porta.»

170 sq. Cf. V, 131, et ad V, 165 seq. De acie a Marcello instructa conf. Liv. XXIII, 16. Poeta vero alios substituit duces, et diversas Nolæ expugnationes confudit, in quarum tertia Neronis partes fuere, teste Liv. XXIV, 17, quod jam monuit Ern. De Nerone et Tullio; cf. VIII, 404 seq., 412 sq. 174. Larinatia signa, auxilia Frentana. Vid. ad VIII, 402. 175. Conf. ad VIII, 404 sq. --jusso pro jussero, ut ap. Virg. Æn. XI, 467 (ubi vid. Heyne) et dixis ap. Plaut. Mil. glor. III, ii, 29; Drak. 176. Per tacitum; v. ad VII, 527. 177. Telorum nimbum; v. ad I, 311.

170. Circumdant rapide malebat N. Heins. et v. 171; volat pro sonat. Sed sonat Marcellus, i.e. clara voce, ita ut audiri possit, dicit, quæ a Nerone et Tullio fieri velit; Drak. 174. Larinantia Oxon. et ed. Dausq.

Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Pœni, Et scalis spretos tentabant rumpere muros. 180

180. spretos muros, quia intra muros Romani se receperant (v. Liv. XXIII, 16), adeoque nullus armatus in iis conspiciebatur; Ernest.

179. revellere Col. et R. 2, quod tamen, quia modo præcessit, corruptum et e glossa ortum videri potest. Vulg. evellere. 180. tentare irrumpere emend. Lefeb. Sed rumpere poetis etiam est id. qd. inrumpere, intrare, ut ap. Val. Fl. II, 37; Virg. Æn. XII, 683, et al. Conf. not. ad I, 54.

Insonuere tubæ passim, clamorque virorum, Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu Cornua, et in membris concussa furentibus arma.

181 sq. Cf. V, 188 sq. 183. concussa arma, clipei percussi. De armis cum impetu quodam adprehensis a militibus, prælium inituris, intelligit Ern. quo sensu Virgil. Æn. VIII, 3 (quem locum Silius imitatus sit), dixerit inpellere arma. Vid. ibi Heyne.

182. Hinnitusque (equorum) Col. Invitusque Oxon. Vulgo Tinnitusque simul litui, quod ipsum quoque recte dicitur et apte, vid. not. ad XIII, 146. [in V.L.]

Fertur acerba lues disjectis incita portis, Effusæque ruunt inopino flumine turmæ; 185 Inprobus ut fractis exundat molibus amnis, Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor, Ut rupto terras invadunt carcere venti.

184. Fertur lues portis; id. qd. mox effusæ ruunt turbæ Romanorum. --Fertur; v. ad I, 261, lues; cf. ad I, 174, et X, 603. 185. Effusæ ruunt flumine, ut mox v. 189, torrente. Vid. ad II, 151, et III, 159. 186... 188. Triplex comparatio parum grata, et luxuriantis ingenii indicium. Singulas exornavit Silius sup. IV, 520 seq.; V, 395 sq., et VII, 569 sq. [188.] rupto carcere; conf. Virg. Æneid. I, 54.

184. undique pro incita Puteol. unde recepere Drak. et Ern. suadente N. Heins. Sed quomodo hoc ex illo oriri potuerit, difficile dictu est, et τὸ undique glossam potius redolet vel emendationem; disjectis portis (ut VII, 523 et 568) Put. Tell. et R. 2, recte, quoniam de erumpentibus sermo est, d. turmis Col. perperam e v. seq. Vulgo d. telis. 185. flumine scripi, si fides habenda N. Heins. Sed Lefeb. contendit, in omnibus et scriptis et editis libris legi turbine, quod idcirco reduxit. Verba certe turbine turmæ auribus ingrata sunt, et τὸ flumine tum elegantius est, tum aptius τῷ effusæ, vid. not. et Heins. ad Claud in Rufin. II, 427, ubi etiam turbæ e scriptis recipiendum putavit. Eum sequuti sunt Cell. Drakenb. et Ern. Ego vulgatum turmæ revocavi cum Lefeb. et vers præc. ad pedites, hunc vero ad equites refero. Silius expressit Liv. XXIII, 16; Patefacta repente porta, Marcellus signa canere, clamoremque tolli, ac pedites primum, deinde equites, quanto maximo possent impetu, in hostem erumpere jubet. 187. aut Borea malebat N. Heins. Tum vero vs. sq. etiam Aut, vel Et rupto scribendum erit. Silium contra in illo ter repetito ut elegantiam captasse putabat Drak.

Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat 190 Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:

189 seq. Vid. Var. Lect. [190.] dux Dardanus, Marcellus. Vid. ad I, 14. 192. voce fatigat socios, auxilia. Conf. ad I, 63.

189. terrente R. 2, et hinc alii, viso Put. quod recepit Drak. ut sensus sit: Hannibal, viso militum in se ingruentium torrente dejectus, victoriam sperare non audet, visu Ox. R. 1, Med. et recent. edd. Vulgatam lect. terrente visu non inprob. Drak. si exponatur: Hannibal non sperare potest, se truci vultu (qualis describitur sup. XI, 337 sq.) arma ei viros dejecturum, seu repulsurum esse. Ita quoque Ernesti verba armorum v. dejectus sperare valet interpretatur, ut dejectus sit vox substant. non participium, ne sperare nude ponatur et dura efficiatur sententia, torrente nisu Col. et ex eo Lefeb. qui coll. XVI, 248, et Virgil. Æn. XI, 852, hanc putat esse h.l. sententiam, eleganter et graphice expressam; Hann. dejectus vehementissimo impetu Romanorum, non valet sperare. Nihil horum satisfacit, et poetam scripsisse crediderim: Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque Dejectus spe, (ut ap. Cæs. B. G. I, 8) stare valet, cf. mox v. 195, 196. Si quis tamen nostram lectionem retinere malit, ea sic videtur explicanda: viso torrente, multitudine armorum virumque, Romanorum, cum impetu inruentium, (vid. not. ad v. 185) dejectus animo (ut ap. Virg. Æn. X, 858) non bene sperare valet. 190. Dejectum Mars. et inde alii. 191. prægressus Col. ut prævectus V, 170, ubi vid. Var. Lect. Vulg. progressus. Quidam jungunt adtonito equo, et Drak. malebat legere dux D. instat Adtonitis, militibus Punicis. Sed τὸ Adtonito referendum ad præc. Libys, 192. asta Med. et Rom. 1, ad cujus marginem docta manu emendatum est astat.

«Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est. Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum, 195 Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma, Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes; Spectemur soli: Marcellus prælia posco.» Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam Barcæo suadebat honor pretiumque pericli. 200

193. dexter Deus, ut I, 514, et V, 227. --hora nostra est; v. ad I, 118. 195 sq. Verba Marcelli, quibus Hannibalem ad singulare certamen provocat. 198. Marcellus; v. ad II, 29. 199 sq. invadere pugnam; cf. ad IX, 12. --Barcæo juveni; v. ad I, 72.

193. fert h.e. regit gressus dexter Deus corrig. N. Heins. Sed fer gressus eodem sensu dici, quo XV, 559, monuit Drak. 194. ad muros, non in muros, scripti. 196. sta scripti et R. 2, stat campus in vulg. stet campus emend. Dausq. non inprob. Barth. Adv. IV, 10, qui tamen malebat stent et Mars his manibus. Sed τὸ sta δεινῶς repetitur, et in manibus dicitur, ut apud Val. VI, 460, Stat. Thebaid. X, 29; Lucan. VII, 253, et al. vid. not. ad VII, 35. 197. τὸ a abest a Col. et hinc ab ed. Lefeb. e cæde Put. dimitte conj. N. Heins. et v. 205, summo Dedecori. Idem v. 208, pro sævo, quod mox sequitur, reponendum putabat lævo, quod recepit Lefeb., vel fœdo, vel sævo.

Sed non hæc placido cernebat pectore Juno, Cœptoque avertit suprema in fata ruentem. Sistere perculsos ille et revocare laborat.

201 sq. Ministerio deorum uti Silium more poetarum epicorum, sæpe jam vidimus. Vid. infra Commentationem de Silii vita et carmine, sect. II fin. 203. perculsos, trepidos milites suos.

«Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa 205 Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis, Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.»

204. Imitat. Liv. XXIII, 45, ubi tamen de altera Nolæ obpugnatione agitur: nam diversas hujus urbis obpugnationes poeta confundit. Simili quoque acerbitate fugientes et ignavi milites increpantur sup. v. 68 sqq. et alibi passim, ut pudore et memoria pristinæ virtutis ad eam acuantur. Non video itaque, cur ducem haud deceat increpare milites, sed potius conqueri aliisque modis fortituidinem in pectora revocare, curque absurda sit v. 204, Hannibalis interrogatio, quod putat Ernesti. Non ignorabat ille, Capuam virtutis bellicæ scholam non fuisse, sed miratur, tantopere milites ibi degenerasse a pristina virtute, et interrogationi magna vis inest exprobratioque acerba. --e gremio Capuæ; v. ad II, 574, et III, 678. 205. quîs gloria summa, rebus præclare olim gestis parta, dedecori est, quoniam nunc labem ei æternam adspergitis; quibus minori dedecori ac pudori fuisset, gloriam non cepisse, quam perdidisse et ignavia fœdasse. Magna est vis et gravitas verborum, nec minor v. 207 seq. --meruistis, digni estis, quibus nunc arma inferat omnis Italia deposito timore, quo adhuc torpebat: nisi meruistis est id. qd. parastis, ut sensus h.l. sit: sævo Mavorte, ærumnis bellicis et cruentis, quas de populis Italiæ reportastis, victoriis nihil aliud consequuti estis, quam ut hi omnes nunc metu vacui arina capiant, et ne pacis quidem vitæque, nedum belli feliciter perficiendi, spes vobis reliqua sit.

Vincebat clamore tubas, vocisque vigore 210 Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures.

211. obstructas, tumultu bellico vel clangore tubarum; et sævus, cum summo nisu et contentione clamans; Ern.

Polydamanteis juvenis Pedianus in armis Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus, Atque Antenorea sese de stirpe ferebat, Haud levior generis fama sacroque Timavo 215 Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.

212. Episodium, nimia verborum ubertate passim expressum, et, ut similia aliis locis, intextum haud dubie a poeta in gratiam amici sui, Q. Asconii Pediani Patavini, cujus patria, mores et ingenium adumbrantur. Cf. Fabricii Biblioth. lat. L. II, c. 6, T. II, p. 65, ed. Ern. et Voss. de histor. lat. pag. 143. Pedianus genus duxisse fingitur a Polydamante (de quo v. Hom. Iliad. μ, 60 sq., 210 sq.; ο, 522, ξ, 449, 518, ς, 260, χ, 100) et Antenore Trojano, Patavii conditore, de quo et de Euganeis; vid. ad VIII, 602 sq. Polydamanteis autem simpl. pro Trojanis dictum videtur. 213. Bella agitabat, ut I, 394, et X, 307. Verba semina et ortus et stirpe languent. Luxurianter etiam Patavina regio designatur, memoratis quinque gentibus ac fluviis. 215. sacri dicuntur fluvii et fontes ob numina, quæ in iis habitare putabantur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 112. --De Timavo, fl. Patavio et Antenore, vid. Heyne Exc. VII ad Virgil. Æneid. I, 244.

212. Pulydamanteis præter alios scribendum censebat Heins. ad Ovid. Met. XII, 547, quod in Πολύδαμας prima corripiatur. Sed idem recte monet ad Ovid. Epist. Her. V, 94, membranas veteres in locis Ovidii, Silii, Propert. III, i, 29, et Pers. I, 4, constanter pro vulgata stare scriptura, ei Græcis non modo Πολύδαμας et Ion. Πουλύδαμας, sed etiam dialeclo Dor. et. Eol. Πωλύδαμας dici, ut Κοράλλον, Κουράλλον et Κωράλλον. Ὄλυμπος, Οὔλυμπος aliaquæ similia. Idem jam animadvertit Dausq.

Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes, Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret, Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ Mallet, et Aonio plectro mulcere labores, 220 Non ullum dixere parem; nec notior alter Gradivo juvenis, nec Phœbo notior alter.

217. pater Eridanus; vid. ad I, 606. [218.] Aponus fons prope Patavium, de quo v. Sueton. Tib. 14; Cassiodor. II, 39, et Claudian. Epigr. VIII. Pedianus ille et belli artibus, et literarum studio excellebat: quæ sententia argute et luxurianter ornatur; Ern. 219. doctæ silentia vitæ, otium literatum. Cf. ad III, 145. 220. Aonio plectro; vid. ad VIII, 594, et Jani ad Horat. Od. I, xxvi, 11. --mulcere labores; v. ad IV, 748, et VI, 386. 222. Phœbo, Apollini, Musarum poetarumque præsidi et chorago, auctori carminis et tutelæ ingeniorum, cui ars vaticinandi et enthusiasmus tribuitur.

220. Aonio plectro Col. Recte. Vulgo Aonios, et sic quoque ed. Drak. errore typ. 221. duxere parem suspicabatur N. Heins. prob. Drak. 222. Hunc versum, qui a vulgatis libris abest, revocavit Modius e cod. Col. in quo tamen natior invenit N. Heins. qui conj. gratior, vel carior. At vid. ad XI, 512.

Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis Pœnorum, juxta galeam atque insigne peremti Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat, 225 Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps, Dilectus Pœno Cinyps, quo gratior ora Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;

224. insigne Æmilii Pauli Cos. --peremti in pugna Cannensi. Hoc insigne potest esse sagum aliaque Æmilii arma, ut insignia, v. 241. At ex v. 232, 237, 251, 253, intelligitur, non aliud præter galeam insigne consulis designari. 226. ductoris, Hannibalis, munere; vid. ad V, 321 sqq. 227 sqq. Imitat. Virg. Æneid. I, 588... 593 et inpr. X, 132... 138, ad quæ loca vid. Heyne.

225. Vulgo post Pauli, et decoris v. 228; et undis v. 231, puncta ponuntur. Sed apodosis sequitur demum v. 234 sq. et verba puer illa gerebat... advectus ab undis pro parenthesi habenda sunt; quæ quoniam longa est, memoriæ juvandæ causa protasis v. 232 et 233, repetitur; conf. inf. ad v. 441. Hinc distinctionem mutavi. 227. ora, Col. R. 1, Parm. Med. Marsi et Martini Herbip. edd. hora cum adspirat. Ox. Conf. Heins. ad Claud. de laud. Stilic. II, 136, ore Put. et vulg. edd.

Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore 230 Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.

229. Ebur Tiburtino aere et vi auræ e calidis sulphureisque Albulis ipsoque Aniene (qui per Tiburtinum agrum fluit, et quidem sulfureis undis, inf. v. 539), surgentis, candidius fieri, semperque candidum colorem retinere; numquam pallescere, vel luteum fieri et flavescere dicitur. Cf. Martial. IV, 62; VII, 12, al. 13; VIII, 28, Propert. IV, vii, 81, ubi v. Broukh. 231. lapis, unio, margarita (ut ap. Catull. 70; Claud. Cons. Hon. IV, 598, et Tibull. I, ix, 39, ubi v. Brouhk.), qui lucet in aure (de quo aures margaritis ornandi more v. Intpp. ad Petron. Sat. c. 55), advectus ab undis rubris, a mari Indico, quod rubrum et erythræum dicitur, et unde optimi uniones (v. Relandi Diss. de mari rubro §. 5) extrahebantur; Drak. Cf. Martial. V, 37 al.; xxxix, 4; VIII, xxviii, 14; Stat. Silv. IV, vi, 18.

231. ab Indis primæ edd.

Quem postquam, egregium cristis et casside nota Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit, Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago Sedibus infernis, amissaque posceret arma, 235 Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri Portabis capitis, quæ non sine crimine vester Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor? En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes, Et fugientis agit costis penetrabile telum. 240

236. Tune, etc., ut ap. Virg. Æn. XII, 947; Lef. 239. En Paulus, en me tamquam alterum Æmilium ejusque vindicem. --Vocat viri, Pauli, manes, ut læti spectarent vindictam, et quasi inferias, quibus Manes adesse putabantur. 240. penetrabile telum; v. ad VII, 649.

234. Ceu, non Cum, Col. Ox. Parm.

Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem. Solvitur omne decus leto, niveosque per artus It Stygius color, et formæ populatur honores.

241. delapsus, desultans; impetum et celeritatem desilientis ex equo expressit; Ern. 242. spoliat videntem, adhuc viventem, unde vers. 276 vivis avulsa tegmina bellantum, Drak. 243. Nimium et luxuriantem in formæ laudibus se præstitit poeta, præsertim quum vs. 227 sq. subficere possent, et Venerem moribundam, an militem pingat, ægre distinguas; ita colores undique adreptos in una hac imagine consumsit, ita v. 243 sq. omnia ludens variat vertitque dicendo, et v. 247 seq. ad absolvendam luxuriem ornandi etiam comparationem addit; Ernest. 244. color Stygius, mortis, pallidus, qualis est umbris; immo lividus, quod τῷ niveos obponatur. Ed. --formæ honores; v. ad IV, 755, et Heyne ad Virg. Æn. I, 591, qui locus Silii animo oculisque obversatus videtur.

242. spoliatque jacentem conj. Burm. At vid. not. 244. honoræ Parm. unde et formæ populator honoræ corrig. N. Heins. quod legitur in R. 1, et Med. Verius tamen putabat esse et formæ populatur honorem, ut ap. Iscan. de bell. Troj. IV, 70, At honores doctius dixit Silius pro honore, ut Virgil. Æneid. I, 591.

Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix 245 Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.

245. Ambrosiæ comæ, divinæ et pulcherrimæ, vel unguentis optimis delibutæ, ut XV, 24. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. I, 403, ubi tamen proprie, de dea, epith. adhibetur. --violata cervix, vulnerata, læsa vulnere, et quidem altero forte, quum Pedianus saucio galeam detraheret (nam per costas, non per cervicem telum adegerat); aut, quæ colorem amisit, Draken. Sic et Ern. deformatam intelligit, colore in morte mutato. Idem mihi in mentem venit: at nunc, re adcuratius perpensa, exspecto potius ac desidero epithet. ornans, ut nivei artus, ambrosiæ comæ, Marmoreum jugulum. Suspicor itaque, violatam cervicem esse violaceam, vel, ut Horatii verbis utar Od. III, x, 14, tinctam viola, h.e. quæ colorem violaceum, adeoque flavum, vel candidum, vel purpureum, habeat, cui sit color candidus violam sentiens, Plin. XXXIV, 13, extr. Cf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 67, et Intpp. Horat. Epist. II, i, 207. Perperam Lefeb. «cervix, pars pro toto, de capite labanti.» Nota miram hic palilogiam, cervix labente collo in jugulum recumbit, Drak. 246. Marmoreum jugulum, candidum, ut λύγδινος τράχηλος (Anacr. XXVIII, 27), Δειρὴ λυγδινέη καὶ στήθεα μαρμαίροντα (Anthol Gr. VII, epigr. 201), Δάκτυλα μαρμαίροντα (Nonn. Dionys. XV, 331) Drak. qui et multa e Rom. poetis exempla congessit post Dausq. Conf. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. IV, 523.

245. tum lactea cervix emend. N. Heins. nostra verba nihili esse putans: et dubius hærebat Drakenb. Si quid mutandum, reponerem et violacea cervix. At vid. not.

Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis, Quum sese Veneri jactat splendore refecto, Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris Decrescens tenebris, languentia lumina condit. 250 Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.

247 sq. Cf. VII, 639, 640, et ibi not. --Cythereius ignis, Lucifer, Veneris stella. 248. sese jactat, superbiens quasi splendore ac pulchritudine; vel placet, ut sup. VII, 640. Laudatur Veneri. Cf. Ernesti Clav. Cic. v. jactare. 251 sq. Cf. VII, 470 sq.

248. sacrat, vel saccat pro jactat Col. 251. rapta casside maluerit N. Heins. coll. vers. 258.

Tum, galeam magno socium clamore reportans, Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis 255 Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu: Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ, Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus, Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens Terrificis sævam fundit stridoribus hastam. 260

254 sq. Inmitem... morsu, ἵππον θυμοειδῆ, λυκοσπάδα, D. Heins. --Inmitem, ferocem, indomitum. --spumantia... morsu, ut ap. Virgil. Ge. III, 203, et Æneid. IV, 135. --turbidus; conf. ad I, 477. 257. Decus macte, etc., ut X, 278, et IV, 475, ubi v. not. 258. Antenoride; cf. v. 214. 259. tegmina capitis, galeam, ut I, 402 et al. nam galeam Cinypi abstulerat Pedianus. 260. stridoribus; vid. ad I, 334, et IV, 567. --fundit hastam, v. ad I, 267.

253. ad socios primus edidit Nicander apud Juntam. 258. Antenorida tacite edidit Lef. ex emendat. N. Heins. Cf. ad III, 650, et Serv. ad Virg. Æn. III, 475.

Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis Gestaris obposito tenuisset corpore telum. Qui dum vicinis ductorem protegit armis, Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem, Ingentesque minas mutata morte peregit. 265

261 sq. non foret, fuisset, vanus voti, ut inritus incepti, VII, 131. --vis Gestaris, fortis Gestar. Vid. ad IV, 599. Nota Homeri et inde poetarum consuetudo, heroum armigeros, vel vicinos milites alios substituendi, qui tela excipiant, divinitus quidem, ne heros ipse feriatur; Ern. 264. Transabiit, ut ap. Virgil. Æn. IX, 432. --sitiens cruorem hasta; vid. ad V, 274. --non hunc sitiens gravis hasta cruorem; cf. VII, 630. 265. Telum et ictus Marcelli mortem, quam minitabatur, intulit quidem, sed Gestari, non, cui destinata erat, Hannibali.

Avehitur raptim ductor, discrimine leti Turbatus, cursumque furens ad castra capessit. Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum Præcipitem versis Pœnorum exercitus armis. Adsequitur telis hostis, longasque viritim 270 Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses.

266. discrimine leti, ut mutata morte. Cf. Var. Lect. 268. certamine, ὁρμῇ, ut VI, 327 (cf. XVI, 494), vel potius certatim ut I, 184, et apud Virg. Georg. III, 103. Certatim veluti agmine facto fugiunt, vel certantes inter se de fuga et cursu; Ern. --tendit gressum, ut v. 512; XVI, 494, 629; Virg. Æn. I, 410, 656. 270 sq. longas iras cladum, iram, quam diu gesserant Romani, propter clades, a Pœnis sibi inlatas. In his verbis et iis, quæ mox sequuntur, magna vis inest.

266. Suspicor legendum esse discrimine vitæ, (quæ lectionis varietas et vocc. leti ac vitæ permutatio passim reperitur v.c. ap. Virg. Æn. X, 511) vel Avehitur parvo ductor discrimine leti Turbatus; cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 143; X, 511, et Heins. ad Ovid. Met. VII, 426. 267. furens, quod conjecerat Dausq., est in scriptis, teste N. Heins. cui et fremens in mentem venit. At Lefeb. reduxit vulgatum ferens, et hæc notat: «In nullo cod. vidi furens, et ferens parum tute mutatur in furens: idiotismus est solentissimus auctori.»

Ille dies primus docuit, quod credere nemo Auderet Superis, Martis certamine sisti Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque, 275 Massylamque feram; et vivis avulsa reportant Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant Marcellum decori: graditur comitante triumpho Major, quam ferret quum victor opima Tonanti. 280

273 seq. «Ingens eo die res, ac nescio, an maxima illo bello gesta sit: non vinci enim ab Hannibale vincentibus difficilius fuit, quam postea vincere,» Liv. XXIII, 16, extr. «Marcellus primus et Syracusas capi posse docuit,» Valer. Max. IV, i, 7. Cf. et Claudian. B. Get. v. 138 sq. 273 sqq. quod, vel superis adfirmantibus credere nemo auderet, de eo, quod incredibile est, et nimis lætum fortunatumque, quam ut aliquis illud exspectare ac sperare potuisset, adeoque, ubi nuntiatur, credere queat. Comparant Virg. Æneid. V, 17; IX, 6; Ovid. Trist. IV, viii, 43 sq., et Stat. Theb. V, 724, ubi vid. Barth. et Lutat. --ducem Lybyæ, ejus impetum continuamque fortunam. --sisti, cursum fortunæ et victoriarum ejus inhiberi posse. 276 sqq. Massylam feram, elephantos. Cf. ad I, 101; III, 459; IV, 611. --vivis avulsa Tegmina. bellantum; cf. sup. v. 242. [277.] sub cuspide, ut sub ictu IV, 42, ubi v. not. --vidisse terga ducis, fugientem Hannibalem ac terga vertentem, ut v. 283; Valer. Max. II, 7, ex. 2, et Petron. Sat. c. 123; Drak. 280. Vid. ad I, 133.

273. primus, non primo, Col. et Put. Cf. ad II, 235. 277. sub casside conj. Dausq.

Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem, Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore Hostili labem eluerim? mea terga videre Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum, Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? 285

282. Hæc oratio et personæ temporique adcommodatissima est, et plenissima gravitatis atque adfectus. Silio præivit Virgilius in loco præclaro Æn. X, 668 sq. cujus tamen vim et pathos non prorsus adsequutus est. 285. Trebiam, victoriam ad Tr. --funere, morte Cinypi inlata; de quo cf. v. 225 sq. Vid. et Var. Lect.

285. mene... statui, scilicet decet, vel æquum, seu par est, emend. N. Heins. Recte puto: nam elliptica talis oratio, quod jam monuit Drak. qui tamen vulgatam lect. sine necessitate non repudiandam putabat, iratis et indignantibus, quique turbato sunt animo, maxime convenit; cf. Virg. Æn. I, 37; Gron. ad Stat. Theb. IX, 65; Lambin. ad Horat. Epod. VIII, i, et Sat. II, iv, 83; jam pro tam R. 1, 2; Ben. et Marsi sec. ed. quod edidit Lefeb. turpi pro vulg. tristi e scriptis et R. 2; recepi cum eodem, probb. N. Heins. et Drak. tam turpi crimine dignum suspicari possis coll. simili loco Virg. Æn. X, 668 et 681, ubi Heyne monet, fugæ flagitium a viro forti crimen adpellari.

Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus Debellata bonis Capuæ, non degener ipse Gestorum Ausoniis verti victricia signa, Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem, Non secus atque Italo fugere a ductore paventes. 290 Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga Me revocante potes?» Fundebat talia Pœnus; Et Latiæ sese Nolana ad mœnia turmæ, Portantes spolium insigni clamore, ferebant.

286. Heus tu, juventus debellata, victa et debilitata bonis Capuæ, luxu Campano, non ego Ausonios fugi, veluti degener gestorum, et pristinæ virtutis meæ oblitus, immo vero vobis, propter vestram ignaviam, qua me deseruistis, et ad fugam quasi coegistis, terga dedi, acerba increpatio Hannibalis, cum qua callide suæ virtutis defensionem conjungit; Ern. --sine Marte, inbellis. Mars pro virtute, ut v. 291. 292. Fundebat talia verba, ut IV, 526; X, 231; XIII, 539. 293 sq. sese ferebant, vid. ad IV, 261.

289. ad abest a Put. unde quum bella vocarent (de qua locutione vid. ad X, 112, et not. ad IV, 508) conj. N. Heins. cui tamen vulgata scriptura videbatur verior, quam Draken. firmavit coll. II, 452; VII, 103; IX, 647; XII, 345; XVI, 53.

294. spolium (scilicet galeam Pauli v. 224 sq.) e Col. recepi suadente N. Heins. Vulgg. spolia.

At, consueta graves per longum audire suorum 295 Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis, Adlato tandem faustæ certamine pugnæ, Erigitur, primoque Deum se munere tollit.

298. «Post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam prælio populus se Rom. erexit,» Cic. Brut. c. 3. --primo Deum munere, prima victoria, Deorum favori debita.

295. At jam sueta non male conj. Withof. 296. recreata, non recreare, Col. Tell. Rom. 2.

Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum, Dum bellum tonat, et sese furata juventus 300 Dat pœnas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ Invenere dolos, jurataque fœdera Pœno Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.

299. Silii errores et turbas jam notavit Ernesti his verbis: «Duplex hominum ignavorum, qui pœnas dare Romanis debebant, genus indicatur, primum ii, qui auctore Metello post pugnam Cannensem ex Italia migrare parabant, deinde illi, qui jurejurando adacti, ut negata captivorum permutatione in castra Pœnorum redirent, id jusjurandum violassent. De illo genere Silius memoravit sup. X, 415 sqq., et Liv. XXII, 53, de hoc Liv. XXII, 61; Cic. Off. III, 32; Gell. VII, 18. At Silius varias Nolæ obpugnationes commiscuit, veluti una tantum facta fuisset. Nam quæ de pœna transfugarum et perjurorum narrat a Romanis sumta, ea Livius demum lib. XXIV, 18 memorat, quum tertia Nolæ expugnatio facta esset.» 300. bellum tonat; v. ad IV, 436 in Var. Lect. --sese furata, v. ad X, 74. 303. notant, h.l. proprie dicitur de nota censoria. Vid. Liv. XXIV, 18. --notant scil. Romani, et quidem Censores, eos, qui dulcedine, etc.

Punitur patriam meditati linquere terram Consilium infelix scelerataque culpa Metelli. 305 Talia corda virum: sed enim nec femina cessat Mente æquare viros, et laudis poscere partem.

305. Cf. X, 423. 306. Eadem memorant Liv. lib. XXVI, 36, et Flor. II, vi, 23, sed diu post Nolæ obpugnationem facta sunt; unde poetam iterum non adcurate tempora distinxisse, monet Ern. Similia tamen jam prius variisque temporibus facta refert Livius v.c. lib. XXIII, 48, 49, quin eodem tempore lib. XXIV, 18, et de matronis lib. V, 25, 50.

304. meditati... Metelli Col. et Ox. meditari Put. et Med. meditatum R. 1, meditantum Marsus et alii eum sequuti. 305. Concilium emend. Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 325, in marg. Male! Eidem τὸ scelerata mendosum videbatur: at Drak. monet, poetam, quum Metelli consilium mitiori, quam par esset, vocabulo culpam vocasset, ingravasse insuper, culpam sceleratam dicendo; mitius enim esse culpam, quam scelus, et has idcirco voces ubique ab Ovidio, inpr. Trist. IV, i, 24, distingui. 306. cessat, non cessit, scripti, R. 1, 2, Med.

Omnis, præ sese portans capitisque manusque Antiquum decus ac derepta monilia collo, Certatim matrona ruit, belloque ministrant. 310 Haud tanta cessisse viros in tempore tali Laudis sorte piget; factoque in secula ituro Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus Subsequitur turba: in medium certamine magno Privatæ cumulantur opes: nudare penates, 315 Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus. Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus.

311. in tempore tali; v. ad VII, 227. 312. facto in secula ituro; vid. ad II, 511. 317. sine nomine; vid. ad VIII, 508, et IX, 373. 319. Exsangues, v. ad XI, 150.

309. derepta, non direpta, scripti; conf. ad IX, 29; X, 318. 310. ruunt tacite scripsit Lefeb. Leviori mutatione ministrat reponi potest. Sed nec ea forte opus est. 311. tantæ malebat N. Heins.

Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha 320 Portantes responsa viri: nam læta ferebant Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret Antrum, et mugiret Phœbo jam intrata sacerdos.

320. Poeta exornavit, quæ ap. Liv. XXII, 56, et XXIII, 11 leguntur, et jam paulo post Cannensem cladem facta sunt; adeoque et in his tempora turbavit. 321. Portantes, adferentes a Cirrha, Delphis (propr. navali Delphorum), responsa Parnasia, oraculi Delphici. Cf. ad III, 97. 323. Antrum in Parnaso, cui tripos inponebatur, et ex quo Pythia dei adflatum excipiebat, χάσμα, de quo v. Diodor. XVI. --mugiret, ut apud Virg. Æn. VI, 99, ubi vide absolutissimam bacchantis sibyllæ descriptionem. Ed. --Phœbo intrata sacerdos; v. ad I, 124, et III, 697.

320. Cirrha non est in Colon. Parnaside Cirrha (ut apud Ovid. Metam. XI, 165, et similiter Argolis, Tænaris, Cecropis et alia) corrig. N. Heins. qui conf. ad Ovid. Epist. Her. VI, 81; VIII, 72, ej. Art. Am. I, 172 et al. Id. prob. Drak. cui Parnasia responsa languere videbantur. Vulgg. Parnassia: at in codd. melioris notæ scribitur Parnasus et Parnasius, vid. Perizon. ad Ælian. V. H. VIII, 11; Pier. et Heins. ad Virg. Ecl. X, 11; Casaub. ad Pers. Prol. v. 2. Græcis tamen tam Παρνασσὸς, quam Παρνασὸς et Παρνησὸς dicitur. 323. intacta Put. unde instincta (ut ap. Lucan. V. 150) conj. Lefeb.

«Solvite, gens Veneris, graviores corde timores: Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat, 325 Exhaustum est vobis: restant leviora laborum, Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque Ferte modo, et tepidos aris libate cruores. Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse Delius avertet propiora pericula vates, 330 Trojanos notus semper minuisse labores.

324. gens Veneris, Romani, a Trojanis et Ænea, Veneris filio, oriundi. 327 sq. Dis vota precesque Ferte; conf. ad VIII, 264 in V.L. 329. Neu date terga malis; vid. ad III, 507. 330 seq. Imitat. Virg. Æn. VI, 56. Apollo semper Trojanos juvit, quod ex Homero notum. --Delius vates, ut ap. Virg. Æn. VI, 12. Cf. ad v. 222, et Jani ad Horat. Od. III, iv, 64.

325. Adversi et q. duro sub M. m. Put. Adversi en quidquid duro s. M. m. vel Adverso en q. duri s. M. m. (ut ap. Ovid. Fast. I, 60) suspicab. N. Heins. 331. meminisse Puteol. R. 1, Mediol. miserasse conj. N. Heins. coll. Virgil. Æneid. lib. VI, vers. 56. Sed cur poetam non deceat, variare verba?

Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.

332 sq. Sed vero sed enim, v. ad I, 33. --ante omnes deos. --Centum altaria fument Jovi; conf. Virg. Ecl. I, 44; Æn. I, 416 seq., et sup. ad I, 91. --centum, multa; numerus definitus pro infinito. De ἑκατόμβῃ adcipiunt alii: at tum centum cultros paulo argutius dixisse poetam, quia non opus sit, ut hi victimarum numerum exæquent, monet Ernesti. D. Heinsius hæc notavit: «Ego de ἑκατόμβῃ sumo: nam per cultros centum centum hostias αἰνίττεται. Erat autem numerus ille mirum in modum receptus, præsertim in sacris antiquorum et religionibus. Sic dii ἑκατομπέδους ναοὺς, βωμοὺς et ἀνδρῶνας, vel παρθενῶνα ἑκατόμπεδον habebant (vid. Harpocrat.), et Jupiter ægida ἑκατονθύσανον. Neque tamen me fallit, τὸ ἕκατον et ἑκατόμβη et hic ἀοριστίαν optime et τὸ πολὺ designare posse. Ab Lacedæmoniis autem profectum videtur, qui, centum urbes quum haberent, ἑκατόμβαια celebrabant; cujus auctorem Cononem quemdam fuisse reperio.»

Ille trucem belli nubem sævasque procellas In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi 335 Ægida turbato quatientem in prælia mundo.»

334 seq. Hannibal ex Italia in Libyam revocabitur et bellum transferet. --belli nubem; vid. ad I, 311. --procellas, ut VI, 105, et XI, 91. 336. turbato mundo, commoto cælo, vel turbatis ipsis Superis, ut terræ pro hominibus ponuntur; Dausq. et Drak. Cf. ad. III, 611; Gron. Obss. I, 9; Castal. ad Rutil. Itin. I, 117; Taubman. ad Virg. Georg. I, 5; Heins. ad Ovid. Met. II, 157. Sic et κόσμος, de quo v. Wesseling. ad Diodor. T. I, p. 225, et Photius c. 249. Turbas bellicas, ab H. in Hispania motas, simpl. intelligit Ern. coll. v. 62. Imago Jovis qualis Martis sup. I, 433 seq.; IV, 430 seq., et Palladis IX, 442 sq., ubi vid. not.

335. violentus Col. Tell. et R. 2, quod recepi cum Lefeb. pro vulg. violenter, quod glossam redolet. Illud doctius est: violentis Oxon.

Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures, In Capitolinas certatim scanditur arces, Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant. 340 Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur.

337. clamata, per oraculum edita: ut tonare, et mugire sup. vers. 322 seq. 338. Adlatum, ut I, 456. --Deus, responsum oraculi. 340. Sternuntur, prosternunt se, προσκυνοῦσι et supplicant Jovi. --honorant delubrum, propr. Jovem, in cujus honorem sacra fiunt. 341. Pæana canunt, hymnum in honorem Apollinis. Cf. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. 21 et 98.

337. Atque, non Ast, Col. Parnasi, non Parnassi, omnes antiqui; conf. ad v. 320.

Interea adsuetis senior Torquatus in armis, Sardoas patrio quatiebat milite terras.

342 seq. Memorantur res a T. Manlio Torquato in Sardinia gestæ, præeunte Liv. XXIII, 32, 34, et inpr, 40 et 41. De Hampsagora, principe Sardiniæ, defectionem moliente, ejusque filio, Hosto, seu Hiosto v. Liv. ibid. Ernesti et nunc emblema historicum adnoscit, et, qui rerum gestarum ex causis suis nexum quemdam argumentique unitatem requirant, eos hoc transitu poetæ, quo in medias res easque diversissimas abripiat lectores, obfendi arbitratur. Silius tamen h.l. minus tempora et res tum gestas turbat quam supra, et voce interea transitus satis apte designatur, ut apud Liv. quoque passim. --adsuetis in armis; nam ante b. Punicum II, in consulatu jam subegerat Sardos et de iis triumphaverat. Vide Liv. XXIII, 34; Eutrop. III, 1. [343.] patrio, Romano, Italico.

343. Sardoas p. quatiebat m. turres, ut XIII, 36, 107, 267; Hor. Od. IV, 6, et Lucan. VI, 136, maluerit N. Heins. qui tamen terras quoque et campos quati exemplis sup. I, 297, probaverat.

Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen, In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat. 345

344. Poeta, qui doctrinam ubivis ostentare solet, respexisse videtur Ilienses, Ἰλιεῖς (Teucros; v. 362), antiquissimos celeberrimosque Sardiniæ populos, qui Ilio diruto huc confugisse traduntur. Οἵ τε Τρῶες ἐς τῆς νήσου τὰ ὑψηλὰ ἀναφεύγουσι.-- Ἰλιεῖς μὲν ὄνομα καὶ ἐς ἐμὲ ἔτι ἔχουσι, Pausan. X, 17. Cf. Diodor. V, pag. 296; Mela II, 7; Liv. XL, 19; XLI, 10, 16; Polyb. V, 78 et 111; XXIII, 3; Plin. III, 7, ubi v. Harduin.

345. Hampsicora, seu Hampsicoras in membranis legitur Liv. XXIII, 32, 40 et 41: in vulgatis Harsicoras; vid. ibi Drak. qui scriptorum fidem sequutus est: Hypsagoras, vel Hapsagoras scribendum putabat Dausq.

Proles pulchra viro, nec tali digna parente, Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa, Ipse asper paci, crudos sine viribus annos, Barbarici studio ritus, refovebat in armis.

348. asper, alienus, infestus, ut apud Virg. Æn. VIII, 365. --crudos sine viribus annos; v. ad I, 405.

347. Hostus erat, cujus Col. Ortus erat Cumis Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo Oscus erat, cujus; conf. v. 403, 413, et sup. ad I, 437. 348. Asper pacis, ut lenis belli in vet. exemplari Stat. Theb. VII, 26; Rom. 1; Ben. ei inde Lefeb.

Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem 350 Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras, Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens, Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.

351. Vid. Var. Lect. 352. Conf. ad v. 376 seq. 353. compendia fugæ, ut contra dispendia fugæ, apud Stat. Theb. I, 320; Lef. carpens, v. ad I, 570. 354. Virgulta valle; v. V.L. --umbris, ut IV, 679, ubi v. not.

351. accendere, h.e. adhortari, Put. R. 1, Parm. Med. Cf. IV, 169; IX, 244, (ubi vid. Var. Lect.) Claud. in Rufin. II, 173, et 296; ad quæ loca vid. Barth. et Heins. Vulgatum accedere reduxit Lefeb. non inprob. Drak. modo jungas pugnæ avidas dextras, h.e. milites pugnandi cupidos. Sic dextræ sup. XI, 539, inf. XVI, 18, et al. vid. Gron. Diatr. Stat. c. 40, p. 263. 352. tenebrosa Col. unde recepi: nemorosa invia inf. v. 376; salebrosa conj. N. Heins. Vulgo latebrosa. 353. profusa primus edidit Marsus, et perperam defendit Dausq. ut sit longa semita; fuga Oxon. captans Modius e Col. 354. Virgulta,... valle, h.e. virgultis obsita, (ut ap. Sallust. in Fragm. p. 1009, ed. Cort.) Ox. vel potius, si Lefeb. fides habenda, tres scripti et R. 2, vid. not. ad I, 173. Vulgo Occulta valle, ut VII, 133, et ap. Liv. X, 14; XXVI, 5; XXVIII, 11. Sed τὸ virgulta, quod elegantius est et doctius, quam ut ab indoctis librariis excogitari potuerit, præferunt Barth. (Adv. IV, 10,) Heins. Draken. Lefeb. et Ern.

Insula, fluctisono circumvallata profundo, 355 Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ.

355. descriptio venusta Sardiniæ, de qua locus class. est Pausan. X, seu Phocic. c. 17, unde poetam profecisse haud dubitat Ern. Cf. etiam Claud. B. Gild. 507 sq.; Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et Cluver. Sardin. ant. c. 1, p. 481 sqq. 356. Insula non lata, sed longa est. Cf. Var. Lect. 357 seq. Sardinia olim a specie plantæ pedis, quam præbet, ὰπὸ τοῦ ἴχνου, dicta Ἰχνοῦσα et Σανδαλιῶτις. «Sardiniam ipsam Timæus Sandaliōtin adpellavit ab effigie soleæ, Myrsilus Ichnusam a similitudine vestigii,» Plin. III, 7, seu 13. Ὄνομα τὸ ἀρχαῖον, ὅτι μὲν ὑπὸ τῶν ἐπιχωρίων ἐγένετο, οὐκ οἶδα. Ἑλλήνων δὲ οἱ κατ’ ἐμπορίαν ἐσπλέοντες Ἰχνοῦσαν ἐκάλεσαν, ὅτι τὸ σχῆμα τῃ νήσῳ κατ’ ἴχνος μάλιστα ἐστιν ἀνθρώπου, Pausan. l.l. Cf. Strab. V, p. 155, ibique Casaub. Scalig. ad Manil. IV, 629; Claudian. loc. cit. et Auctor libri mirab. auscultat. p. 1159.

356. Fastigatur Col. unde recepi cum Lefeb. qui exponit, ex aquis earumque verticibus altissimis eminet. Sed vid. not. ad V, 50. Sensim fastigans compressa cacumina nectit. Ibi Drak. laudavit Cæs. B. G. II, 8; IV, 17; B. Civ. II, 10; Plin. XXIV, 19; Elmenh. ad Appulei. Florid. p. 346, et Savaro. ad Sidon. Apollin. Epist. III, 6. Vulgo Castigatur, h.e. comprimitur, coercetur, constringitur et nonnullibi coartatur, ne continua sit, aut procurrat latius in pontum. Ita bene Barth. Adv. XXII, 14, et Draken. qui lectores remisit ad Gron. Diatr. Stat. c. 24; Dresem. ad Iscan. bell. Troi. I, 157; Barth. ad Stat. Theb. IX, 687, et Burm. ad Petron. Sat. c. 47: Homer. ἱμάσσειν Iliad. β, 782: contulit D. Heins. 357. sub margine Marsus edidit errore librariorum, et hinc alii.

Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis, Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens Herculis, ex sese mutavit nomina terræ. 360 Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.

359. Pausan. l.c. Πρῶτοι διαβῆναι λέγονται ναῦσιν ἐς τὴν νῆσον Λίβυες. ἡγεμὼν δὲ τοῖς Λίβυσιν ἦν Σάρδος ὁ Μακήριδος ἩΡΑΚΛΕΟΥΣ ἐπονομασθέντος ὑπὸ Αἰγυπτίων τε καὶ Λιβύων.... Καὶ τὸ ὄνομα ἀπὸ τοῦ Σάρδου τούτου μετέβαλεν ἡ νῆσος. Οὐ μέντοι τοὺς γε αὐτόχθονας ἐξέβαλεν ὁ τῶν Λιβύων στόλος· σύνοικοι δὲ ὑπ’ αὐτῶν οἱ ἐπελθόντες ἀνάγκῃ μᾶλλον, ἢ ὑπὸ εὐνοίας ἐδέχθησαν. «Sardinia a Sardo filio Herculis adpellata,» Martian. Capella lib. VI.

361 seq. Vid. ad v. 344. --Adfluxere; conf. ad VIII, 604, in Var. Lect.

Nec parvum decus, advecto cum classe paterna Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.

363 sq. Thespius (al. Thestius) Thespiarum in Bœotia conditor et rex, cujus L filias Hercules gravidas reddidit, et ex quibus L suscepti filii, quorum Thespiadarum pars in Bœotia remansit, pars in Sardiniam missa est, duce Iolao, filio Iphiclis (qui Amphitruonis et Alcmenæ filius Herculisque frater fuit) ac perpetuo Herculis comite. De hac colonia v. Diodor. IV, 29; Strab. V, p. 155 (ubi cf. Casaub.) et Pausan. lib. X, 17: de Thespio, Thespiadis, Iphicle et Iolao Heyne ad Apollod. pag. 123, 324, 331, 439, 467, 486, 487, 490, 498; de Iolao Diodor. IV, 24, 29, 30, 40. Pausan. Arcad. c. 14; Eliac. c. 8; Phoc. 29; Bœot. 23, et Att. c. ult. Hinc Ἰολαεῖς, vel Ἰολάειοι dicti, Iolaenses (Strab. l.c. et Diodor. V, p. 296), diversi ab Iliensibus, quod ignorabat, vel negabat Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et ad Solin. p. 29 et 99.

Fama est, quum laceris Actæon flebile membris 365 Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ, Adtonitum novitate mali fugisse parentem Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus: Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.

365 sqq. Ultimam coloniam in Sardiniam deduxit Aristacus, Apollinis et Cyrenes filius, qui, quum Actæon filius, ab irata Diana, quam nudam vidisset, in cervum mutatus esset et a canibus laceratus, doloris inpatiens patria exsulavit et Thebis migravit Ceam, deinde in Libyam, Sardiniam, ubi diu commoratus est, et Thraciam, Vid. Diodor. IV, 83 seq.; Solin c. 10, et Sallust. Fragm. De tristi Actæonis fato et fabula varie a poetis relata v. Spanhem. ad Callim. H. in Lavacr. Pall. vers. 108... 113; Muncker. ad Hygin. f. 180, 181, et Heyne ad Apollod. p. 564 seq. de Aristæo Heyne ibid. p. 558, et ad Virg. Ge. I, 14; IV, 283 sq., 317... 558. --De aliis autem coloniis in Sardiniam deductis, v.c. Hispanorum, duce Norace, conditore Noræ, Locrensium, Pœnorum, etc. Vid. Pausan. Strab. et Diodor.

366. in deest in Oxon. et Put.

Serpentum tellus pura, ac viduata venenis; 370 Sed tristis cælo, et multa vitiata palude.

370. Cf. Strab. V, p. 155, ibique Casaub. «Venenum ibi non nascitur, nisi herba per scriptores plurimos et poetas memorata,» Isidor. Orig. XIV, 7. Hæc est herba Sardonia, de qua v. Solin. 4 (10), Plin. XX, 11; Martin. et Heyne ad Virgil. Ecl. VII, 41. Præterea ibi solifugæ, seu solipugæ, seu solpugæ, venenatum genus formicarum, de quo v. Solin. 1. c. et Plin. XXII, 25; XXIX, 4. --viduata venenis, expers veneni, et quidem omnis, non serpentini tantum. 371. cælum Sardiniæ est triste, h.e. aer noxius et gravis propter paludes et salinas, violentos austros montesque altissimos (unde quidam Insani dicuntur), qui salubrem Boreæ flatum avertunt. Cf. ad XI, 540. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλα διὰ μέσης αὐτῆς ὅρη χθαμαλώτερα· ὁ δε ἀὴρ ὁ ἐνταῦθα θολερός τε ὡς ἐπίπαν ἐστὶ καὶ νοσώδης, Pausan. l.c. Cf. Mela II, 7; Tac. Ann. II, 85 extr.; Martial. IV, lx, 6 (ubi pestilens Sardinia Tiburi obponitur), et Strab. l.c.

370. inviduata Ox. prob. Barth. qui exponit, prorsus viduata, et viduata Put. viduata veneni emend. N. Heins. coll. II, 247. Sed v. exempla ibi laudata, et Bentl. ad Hor. A. P. 60. 371. tristi cælo scribendum censebat N. Heins. Sed vulgata doctior est.

Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso Exercet scopulis late freta, pallidaque intus Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. Cetera propensæ Cereris nutrita favore. 375

372... 374. Pars insulæ, quæ Italiam et septemtr. spectat (in quo tractu sunt Insani Montes), montosa et aspera. Τῆς νήσου τὰ πρὸς τῆς ἄρκτου καὶ ἠπείρου τῆς κατὰ Ἰταλίαν ἔστιν ὅρη δύσβατα, τὰ πέρατα συνάπτοντα ἀλλήλοις. Pausan. loc. cit. «quæ respicit Arcton, Inmitis, scopulosa, procax, subitisque sonora Flatibus: Insanos infamat navita montes. Hinc hominum pecudumque lues, hinc pestifer aer Sævit, et exclusis regnant aquilonibus austri», Claud. b. Gild. 511 sq. 373 sq. Vid. Var. Lect. --Exercet scopulis freta, ut fatigare et lassare. V. ad I, 208 et 363. 375. Reliqua Sardiniæ pars fertilissima: unde etiam in horreis Romæ Italiæque refertur. Cf. Pausan. l.c.; Mela II, 7; Polyb. I, 79 et 82. Cic. pro l. Manil. c. 12; Valer. Max. VII, vi, 1.

373. Squalidaque intus Arva corrig. idem Heins. prob. Drak. qui pallida Arva quæ sint, non satis se intelligere fatetur; cf. not. ad I, 211. Sed exquisitior est vulgata lectio, et pallida arva sunt, quæ nimio solis ardore nimiaque siccitate torrida, pallent, quorum seges, frondes, gramina, etc. pallescunt, h.e. nativum perdidere colorem. Sic vitio cæli pallet ægra seges, dixit Ovid. Fast. I, 688, et Ceres non sic pallet adusta gelu, Quantum, si culmos Titan incalfacit udos ibid. IV, 918; pallescunt frondes Ovid. Art. III, 704; cf. Senec. Œdip. 45; Rutil. I, 479, et Passerat. ad Prop. I, xv, 39: Ernesti monet «ad naturam factum epitheton pallida, hoc est exusta nimio sole, quo sensu pallorem anni dixit Plin. II, 30.» Hunc locum jam contulerat Lefeb. qui non mirum esse dicit, si pallida illic arva, ubi triste est cælum quia ἄηρ δολερὸς, et ubi sol vix puro splendet lumine. Plinius tamen de pallore solis deficientis loquitur. 374. nimio cancro atque humentibus, vel uventibus Austris emend. N. Heins. Id vero a vulgata scriptura nimis recedit, et humentes Austri h.l. non conveniunt. Drak. hanc poetæ mentem esse putahat, Sardiniam tam inclementi sole tamque torrido cancro infestari, ut omnem humiditatem omnesque nubes, quas Auster secum advehere soleat, siccet, et in fumum ire cogat. Ernesti vero ita vulgatam lectionem interpretatur: «venti ardentes nimio sole, calidissimi: fumus enim ignem consequitur; unde fumantia saxa de monte ignivomo Virg. Æn. VIII, 417.» Neutra ratio ita comparata est, ut in ea adquiescere possis, et fumus a vento alienus esse videtur. Silius forte scripsit Cancro candentibus Austris; conf. I, 193, 194, 256, 258. 375. favoris Put. propenso favore, et v. 376 creber maluerit N. Heins.

Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.

376 sq. «Hostus temere prælio inito fusus fugatusque... Alius exercitus primo per agros silvasque fuga palatus... (cf. sup. v. 352 sq.) debellatumque eo prælio in Sardinia esset, ni classis Punica cum duce Hasdrubale in tempore ad spem rebellandi advenisset,» Liv. XXIII, 40, ubi etiam verba, quæ sequuntur, sunt conferenda.

377. Hostus, et 378 Vela, et 379 Cui postquam emend. idem.

Qui postquam adpulsis animos auxere carinis; Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late 380 Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur; Et conferre gradum: media intervalla patentis Conripiunt campi properatis eminus hastis.

381. Agmina inhorrescunt armis, conf. VIII, 570, et ad I, 423. Longum militibus videtur tempus eundi in hostes, quos ideo eminus jam telis lacessunt; Drak. Ardor pugnandi describitur, quem saltem simulacro pugnæ explent; et singula cum delectu, at luxuriantius expressa, Ern. 383. Corripiunt; v. ad I, 570. --properatis, properanter missis. Sic ap. Liv. II, 46: «Pilis inter primam trepidationem abjectis temere magis quam emissis, pugna jam in manus, jam ad gladios, ubi Mars est atrocissimus, venerat.» Cf. ad IX, 314 in Var. Lect.

381. videntum Put. videntur, vel jubentur, et v. 383 campi ut properatis conj. N. Heins.

Donec ad expertos enses, fidissima tela, Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque, 385 Alternique animas sævo in mucrone relinquunt.

384. expertos enses, ut expertam clementiam, dixit Liv. III, et similia alii: experientia vero hæc causa est, cur enses a poeta dicantur fidissima tela; Dausq. Cf. tamen Var. Lect. 386. Cf. Virg. Ge. IV, 238.

384. exsertos enses idem et jam ante Livineius recte, opinor, scribendum putavit. Id recepere Cellar. ac Lefeb., et probavit Draken. coll. Stat. Theb. X, 450, et XI, 377; vid. sup. ad IX, 314, et h.l. not. Heins. ad Val. Fl. III, 246, et Claud. in Rufin. II, 400, ubi præterea Deventum, sed memoriæ haud dubie vitio, scripsit, quod nolim in locum τοῦ Perventum a Cell. substitutum esse. 385. dira inde lues, cæduntque caduntque Col. et R. 2; conf. V, 623; Lucan. IV, 558; Heins. ad Valer. Fl. III, 246; IV, 426. Vulgo dura inde lues, ceduntque c.

Non equidem innumeras cædes totque horrida facta Sperarim tanto digne pro nomine rerum Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem. Sed vos, Calliope, nostro donate labori, 390 Nota parum magni longo tradantur ut ævo Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.

387 sq. Cf. IV, 525 seq., et IX, 340 sqq. 388. tanto pro nomine rerum, tantis rebus. Cf. ad V, 161. 390. vos, Calliope; vid. V.L. et not. ad III, 222. 391. Fac, o Musa, ut laudes Ennii, magni viri, meis carminibus ad memoriam posteritatis tradantur.

387. fata opinabatur N. Heins. quoniam facta mox sequuntur; sed quatuor demum versibus interjectis. 391. ut, non in, scripti et R. 2.

Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, Miscebat primas acies, Latiæque superbum Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus 395 Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ: Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno.

393 sqq. Elogium Q. Ennii poetæ, quem Silius fortiter pugnantem inducit. Ennius obiit anno ætatis LXXII, U.C. 585, et XXXIII post confectum b. Punicum II. Natus est Rudiis prope Tarentum (unde Tarentinum eum prodit Hieron. Chron. Euseb. Olymp. 135) in Calabria (quæ Messapia Græcis et Iapygia vulgo dicitur) et a Messapo rege originem duxisse perhibetur. Vid. Fabric. Bibl. Lat. lib. IV, cap. 1, et Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æneid. VII, 691. --Rudiæ, hodie Ruia, seu Musciagna in Terra d’ Otranto. --Miscebat acies; vid. ad I, 69. --Latiæ superbum Vitis decus; vid. ad VI, 43. Ennius poeta centurionis olim munere fungebatur in Sardinia. 397. conf. sup. ad vers. 31 in V.L.

393. Mesapi, Mersapi, Mesappi alii. Sed Messapi Col. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 691; Gruter. Insc. p. 297; Turneb. Adv. XXII, 3. 395. dextram est ex emendat. Gron. in Diatr. Stat. Vulgo dextra.

Is prima in pugna (vates ut Thracius olim, Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo, Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) 400 Spectandum sese non parva strage virorum Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor.

398 seq. Cf. Claud. de laud. Stilic. lib. III; Præf. v. 11 sqq. --prima in pugna, inter προμάχους, vel ἀριστεῖς vates Thracius, Orpheus, Argonautarum comes, cui apte comparatur Ennius. 399. Cyzicus rex Dolionum in insula Propontidis, quæ olim Dolionis, et ab eo Cyzicus dicta est (Plin. lib. V, cap. 32; Strab. XII, pag. 575; Apollon. II, 767; Flor. III, 5), Argo navem h.e. Argonautas, qui, quum hospitio benigne ab eo excepti discessissent, noctu tempestate orta ad eamdem insulam rejecti erant, bello quassit, h.e. adortus est putans eos hostes esse (unde h.l. infestam, h.e. quos infestos, vel hostes esse arbitrabatur), et quidem Macrienses, vel Macrones, Pelasgicæ stirpis: ipse vero a Jasone, ignaro quis esset, occisus est et postero die sepultus. Cf. Var. Lect. Apollon. I, 948 sqq.; Orph. Argon. v. 499... 593; Hygin. f. 16 et 273; Conon. Narr. 41; Apollod. I, ix, 18; Euphorion ap. Parthen. Erot. c. 28; Valer. Fl. lib. II et III; Mela I, 19. 400. Rhodopeia, Thracia, epith. orn. --pectine, lyra, ut V, 205 et al.

399. Infaustam Argo male corrig. Dausq. Infaustus potius Cyzicus fuit, non Argonautæ, nisi quod inprudentes et ignari illum, hospitem suum, obtruncarunt. Infectam Merula in vita Ennii p. XII. Vulgatum tuetur Drak. et infestum exponit infestatum, qui infestatur, coll. Gell. IX, 12, (Infestus adpellatur, qui malum infert cuipiam, et contra, cui aliunde inpendet malum, etc.) Non Marc. verbo Infestum et Barth. Adv. XXII, 9; conf. not. ad II, 99. Sed vid. not. ad h.l. Cyzicus, non Cizicus, Col. Argo, non Argon, Col. Med. Mars. et Martin. Herbip. 401. Spectandum is sese, ut τὸ is repeteretur, malebat N. Heins. 402. dextris cædibus, emend. Barth. Adv. IV, 10, ut sensus sit: successu pugnæ virtus augebatur. At vulgata lectio bene se habet, et τὸ dextræ tam cum ardor, quam cum cædibus jungi potest. Dextra passim pro virtute, et manu viri fortis.

Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.

403. æternum fore se, h.e. nomen suum, gloriam sibi a. fore, si pelleret, repelleret vel adeo occideret, tantam labem, hostem tam exitiabilem: nisi malis, si tantam calamitatem ac perniciem, quam Ennius Pœnis virtute sua moliretur, averteret, propulsaret, scil. cæde ejus. 404. labes, ut al. lues, pestis, pernicies, al. Cf. ad I, 174; VIII, 21; X, 603. --perlibrat, v. ad I, 317.

403. spernens Col. et Oxon. hostis Col. et R. 1; Hostus R. 2, et ita legendum duxerat N. Heins. Vulgo Oscus; cf. ad v. 347. 404. perlibrat turbidus (v. sup. not. ad I, 477) vel fervidus (ut V, 320, IX, 129, 422) opinabatur N. Heins. Sed cf. II, 124; Virg. Æn. IX, 431, et Ovid. Met. V, 32. Drak.

Risit nube sedens vani conamina cœpti, 405 Et telum procul in ventos dimisit Apollo.

405 sq. Iterum θεὸς ἀπὸ μηχανῆς, in periculo, quod magno viro inminet, ut passim. --Apollo tutor et præsidium vatis. --Risit vani conamina cœpti, præclara idea et magnifica, ut apud Horat. Od. III, xxix, 30 (ubi vid. Jani) et Psalm. II, 4. Languent tamen conamina cœpti.

Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.

407. super his sc. dixit. Vid. ad I, 60 in Var. Lect. Sacer, quia vates est. Cf. Jani ad Horat. Od. III, i, 1... 3; IV, ix, 28. 408 sq. sororum Aonidum; v. ad VIII, 594; XI, 436, 464. Sic apud Virg. Æn. VI, vs. 662: Phœbo digna loquuti. Ed.

407. Hæc verba varie emendavit N. Heins. nimium que superbe S. h.; (quod etiam conj. Scalig. et recepit Cell.) superbi Sperati hausisti; superba Sperata h.; (ut et non nemo apud Dausq.) nimiumque superbi Irrita spes ausi est, vel Spes ablala ausi est, vel Spe fata hausisti. Si quid mutandum, equidem maluerim, Nimium en vanam nimiumque superbam Spem mente hausisti, ut ap. Virg. Æn. X, 648. Turnus animo spem turbidus (forte turgidus) hausit inanem. Vulgatam lectionem, quæ omnino corrupta videri potest, tuetur Dausq. et Barth. Adv. IV, 10. Ille intelligebat superbi viri sperata, ut monstrata supra (conf. V, 364); hic: nimium superbi et nimium juvenis sperata animo concepisti. Reliqui intpp. h.l. tacent. Withof. ingeniose emend. nimiumque superbi Sperare hæc ausi est: qua ipsius sententia nil literis vicinius, clarius certiusque dici potest. 408. auxisti pro hausisti Tell. et R. 2. 409. τὸ est primus omisit Marsus operarum lapsu, et recte jam restituerunt Gryphius, Nutius, D. Heins. et alii, etsi hiatum illum exemplis firmavit Barth. Adv. XX, 18, et ad Calpurn. ecl. V, 12.

Hic canet inlustri primus bella Itala versu, 410 Adtolletque duces cælo; resonare docebit Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore Ascræo famave seni.» Sic Phœbus, et Hosto Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.

410 sq. Præclari versus de Ennio, carminis epici apud Romanos parente, qui eo Annalium Rom. libros XVIII scripsit. Conf. insignis locus Lucret. I, 118 sq. quem Silius ante oculos habuisse videtur. 411. Adtollet cælo, ut I, 1. 412. Latiis modis, romano, seu latino carmine epico. Conf. Horat. Od. III, xxx, 13, 14, et Epist. I, iii, 12, 13; II, ii, 143 al. 413. Ascræo seni, Hesiodo, cujus patria Ascra, vicus Bœotiæ, ut ap. Virg. Ecl. VI, 70, et Ge. II, 176. 414. Cf. V, 447; Liv. XXIII, 41.

412. Latiis R. 1, Parm. Med. Vulgo latis, solenni aberratione; cf. Heins. ad Claud. de Raptu Pros. II, 177, ad Ovid. Met. I, 560, et Fast. II, 555; V, 241. Merula in fragm. Ennii p. 2; Grot. ad German. Arat. Phœn. p. 3. Silium tamen h.l. Hesiodi tantum, nec potius Homeri meminisse, recte obfendit Barth. Ad. IV, 10, et Wesseling. Obss. varr. L. II, c. 30, p. 280, 281. Hinc ille emendabat Ascræo Smyrnæve seni; hic vero, nec cedet Homero, quod omnino adridere potest; nisi potius verba Ascræo seni a docta manu ex Virg. Ecl. VI, 70, margini olim adscripta in textum inrepserunt, et vera lectio fuit, nec cedet honore Cumæo, vel potius Smyrnæo famave seni; conf. not. ad VIII, 594. Comparatio certe Ennii cum Hesiodo parum apta est, quum non eodem carminum genere inclaruerit: nam quod græcam Evhemeri historiam de origine Deorum latine et quidem prosa oratione reddidit, nihil facit ad rem. 413. Hosto Col. et R. 2, Hosco Tell. Vulg. Osco; cf. ad v. 347, et 403.

Vertuntur juvenis casu perculsa per agros 415 Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ. Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ, Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum Pectus, et ad manes urget vestigia nati.

416. effusæ; v. ad II, 151. 417. turbidus iræ, ut IX, 23; v. ad I, 477. 418. Barbaricum, incondito clamore, qualis barbarorum esse solet. Cf. III, 346. 419. urget vestigia, exquisite pro festinat, morte adcelerata; Ern.

417. Tum scripti. Vulgo Dum.

At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri 420 Contusus pugna, campos damnarat, et arma Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras. Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira, Incussit sese, atque æquavit mœnia terræ. 425

420. Cf. Liv. XXIII, 17. --fractus, victus a Marcello ad Nolam, ut vidimus sup. v. 266 sqq. 421. Contusus; v. ad I, 34. --campos, justa prælia in campis apertis. 422. Acerras; vid. ad VIII, 535. --non æqui Martis, non pares viribus Pœnis. «Acerranis plus animi quam virium erat,» Liv. l.c. --miseras, quas, noctu ab incolis desertas, Hannibal diripuit atque incendit. Aliam causam tradit Val. Max. IX, 6, ext. 2. 423. Conf. Heins. ad Claudianum de bello Gildonico, v. 126. 424. Conf. Liv. XXIII, 15, quo auctore hoc ante pugnam Nolanam factum. De Nuceria; vid. ad VIII, 532. 425. Incussit sese, omnem iram ac vim inmisit Nuceriæ. Conf. Virgil. Æn. I, 69 et ibi Heyne.

424. iræ conj. N. Heins. et Gronov. Obss. I, 17, idque tacite recepit Lefeb. Conf. ad IV, 542; iras Put.

Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis Defendentum armis, ægre reseraverat astu Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.

426. Copiosius hæc memorat Liv. XXIII, 17... 20. --iniquis, ut non æqui, v. 422; nam parvum Casilini erat præsidium Rom. 427. Conf. Var. Lect. 428. Limina, portas oppidi. --obsessis vitam pensaverat, donaverat adpenso auro, ut fere Florus III, xv, 6, dixit caput Gracchi percussoribus auro pensatum. Cf. Var. Lect. et de re ipsa Liv. XXIII, 19.

426. iniqui Col. 427. animis corrig. Dausq. quia præsidium Rom. quod Casilini fuerit, magna animorum pertinacia oppidum defenderit. Recte; sed et armis; vid. Liv. XXIII, 18. Mihi potius τὸ astu alienum ab h.l. videtur; nam Hannibal non dolis, sed fame Casilinum expugnavit. Poeta forte scripsit: et (h.e. etiam), vel vix re reseraverat arta; conf. II, 103; V, 477; VII, 280. 428. obsessos Oxon. at obsessus v. p. auro emend. Barth. Adv. V, 6. Non male! conf. II, 35. Sed doctior forte et exquisitior est vulgata lectio; vid. not.

Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos, Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset. 430

429 sq. Cf. Liv. XXIV, 20, ubi tamen narrantur, quæ post receptum a consulibus Rom. Casilinum facta sunt, unde poeta duplicem hujus oppidi expugnationem et tempora iterum confudisse videtur. --Dauniacos campos, Apuliam. Vid. ad I, 291.

429. Dauniacos (ut Iberiacis XIII, 510) est ex emendat. Scalig. et N. Heins. qui putabat, Dauniagos vitiose scriptum fuisse, et hinc Daunivagos campos enatos, quæ vulgaris lectio est: transfundens scripti, prob. N. Heins. qui olim effundens correxerat; profundens opinabatur Livineius. Vulgo perfundens, et sic quoque ed. Ernesti, sed operarum, opinor, lapsu. 430. vocassent malebat N. Heins.

Fumabat versis incensa Petilia tectis, Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto, At quondam Herculeam servare superba pharetram.

431. Conf. Liv. XXIII, 20 et 30. --Petilia, vel Petelia (Gr. Πετηλία et ita passim in numis, nunc Strongoli, si fides habenda Holsten. p. 307), in Bruttiis sita, et fide Romanis servata non minus inclyta, sed nec minus infelix Sagunto. Petelini uni ex Bruttiis manserant in amicitia Rom., etc. Liv. XXIII, 20. 433. Petilia condita a Philoctete, perpetuo comite Herculis, qui moriens illi pharetram, arcum et sagittas hydræ veneno imbutas dono dederat. Vid. Strab. VI, p. 254; Virg. Æn. III, 401 sq. (ubi conf. Serv. aliique Intpp.); Tzetz. et Potter. ad Lycophr. v. 55 et 911; Diodor. IV, 39, et Hygin. f. 102, ubi cf. Muncker. --superba servare pharetram, ut sup. III, 374.

433. At Col. Put. R. 1, Mediol. Mars. et al. edd. Ah conj. Dausq. Vulgo Ac.

Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, Portisque intrarant Pœni: sed enim arce corusca, 435 Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat.

434. De expugnatione Tarenti plura v. ap. Liv. XXV, 7... 11; Polyb. VIII, 26... 36, ed. Schweigh. et Appian. hist. Hannibal. c. 32... 34. --Verterat et... Tarentus, h.e. a Romanis ad Pœnos defecerat. 435 sq. Portis intrarant; vid. ad VI, 498 in Var. Lect. --arcem tenebant Romani. «Arx loco plano posita, non altitudine tuta, sed et mari, quo in peninsulæ modum pars major circumluitur, præaltis rupibus, et ab ipsa urbe muro et fossa ingenti septa,» Liv. c. 11. --corusca forte propter illas rupes præaltas et murum. N. Heinsius eam putabat coruscam dici, ut sup. v. 85, fulgentia Arcis templa jugo, Ernesti vero, ut urbe paulo elatiorem, et e longinquo, inprimis a mari, conspicuam. --sed enim; v. ad I, 33.

Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor Erumpit scopulos inter, patuloque recessu Infundit campis secretum gurgite pontum) 440 Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur, Arce superposita, claustris maris extulit astu, Perque aversa tulit portatas arva carinas.

437. Romani tenebant arcem et claustra portus; Tarentinorum autem naves sinu exiguo intus inclusæ erant: hinc eas Hannibal plaustris machinisque subductas per mediam urbem transvexit, et altera ejus parte inmisit in mare, ut non amplius urbs, sed arx commeatibus maritimis excluderetur. Ita Liv. c. 11, et Polyb. VIII, 36. Cf. Scheffer. de re nav. III, 3, et Var. Lect. 438. faucibus portus, adeo angustis, ut ponte jungerentur clauderenturque. Vid. Strab. VI, p. 278, et Appian. de reb. Hannib. c. 34. 443. tulit portatas; vid. ad IX, 99.

437. Hac Parm. Hinc, vel Huic (mirum) amovit classem legi jubebat N. Heins. Sed sola distinctionis mutatione obscuritatem h.l. removit Gronov. ad Senec. de Ira I, 3, ubi et reliquos versus erudite illustravit. 438. angustis se faucibus æquor Erumpit invitis licet codd., scriptis corrigendum videbatur N. Heins. idque tacite recepit Lefeb. vid. ad VII, 355. 440. Infundit Col. Diffundit R. 2; Vulg. Effundit. 441. Hunc versum expungendum putabat Barth. Adv. V, 6. Sed Gronov. l.c. hene docuit, eo contineri repetitionem verborum classem, quæ condita portu Adstabat, similesque repetitiones, propter interpositionem juvandæ memoriæ causa inventas, passim occurrere; interdum vero ipsas voces prius positas repeti, interdum iis alias ejusdem potestatis substitui; conf. idem ad Liv. II, 12; XXV, 27, et loca a Drak. laudata, sup. IX, 530 sq. inf. XIII, 38 sq. XVI, 686 sq. Virg. Æn. IX, 210 sq. et al. 442. extulit æstu conj. Dausq. Male. Recte vero expulit N. Heins. prob. etiam Drak. quia tulit mox sequitur: nisi malis exsuit cum Gronov. ad Senec. de Ira I, 3. 443. portatas arva carinas Col. ut jam h.l. castigaverat Scalig. ad oram edit Heins. Vulgo portatus arva, vel in arva. Withof. conj. claustris maris extrahit astu Perque aversa vehit p. a. c.

Lubrica roboreis aderant substramina plaustris, Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci, 445 Æquoream rota ducebat per gramina puppim. Et jam, per colles dumosque ad litus adacta, Innabat pelago veniens sine remige classis.

444. Lubrica substramina, ut ap. Virg. Æn. II, 235, rotarum lapsus. Πορεῖα ὑπότροχα dixit Polyb. l.c. Ernesti intelligit terga boum recens cæsorum, per quæ machinæ ducerentur faciliori negotio, ita ut magis prolabi quam pertrahi viderentur. Labi enim ea monet dici, quæ lubrico in solo, vel propria lubricitate sua moveantur, ut apud Virgilium, Æneid. lib. I, v. 147, et II, 225. 445. Conf. Virg. Æneid. V, 328 seqq. 447. Hæc poeta absurde prope et contra veritatem historicam finxit, ut strategematis miraculum augeret; Ern.

444. sederant Col. sidunt, vel iterant, vel addunt emend. N. Heins. substamina scripti. 445. perlapsa conj. Scalig. et recepit Cell.

Nuntius interea vectis non more carinis Terrentem freta curarum fervoribus inplet, 450 Dum procul Œbalios amet expugnare nepotes, Et primus rostris sulcet navalibus arva, Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.

449 sqq. Hannibal Tarentinæ arcis obpugnatione absistit raptimque contendit Capuam, quam obsideri a Romanis compererat. Cf. Liv. XXV, 13 sq., inpr. XXVI, 4, 5, quibus locis accuratius omnia fusiusque narrantur. 450. Terrentem freta, mare. Vid. ad I, 49, et III, 463. Tarentini dicuntur nepotes Œbalii, h.e. Spartani, quorum coloniam Tarentum deduxit Phalantus. Vid. ad VII, 665. 451. Œbalus priscus Lacedæmonis rex, Tyndarei pater, unde et Tyndarium Tarentum dixit Silius inf. XV, 320. Cf. ad I, 6. 452. Primus in terra quasi naviget. Sed idem jam fecerat Lysander. v. Frontin. Strateg. I, v, 7.

449. sine more corrig. N. Heins. vid. not. ad X, 31. Sed quum simpl. dicatur more aliquid facere (vid. Heins. ad Phædr. I, 12), etiam dici posse more non facere monet Drak. 451. avet edidit Nicander et hinc alii; Œbalios penates conj. N. Heins. qui tamen ipse fatebatur, sibi videri nihil necesse mutare. Ceterum vulgo perperam punctum post inplet positum, etiam in ed. Drak. Nuntius vss. 451... 454 continetur. 452. Ut scripti, R. 1, Parm. Med. 453. Assessos, vel Adsessos Col. Oxon. R. 1, Parm. Adfessos Put. et Med. Obsessos Mars. et inde alii, vid. ad IX, 624. 454. incumbere malebat N. Heins. putans tamen, vulgatam lect. alio Silii loco, IV, 651, firmari.

Linquit cœpta ferox, pennasque addente pudore 455 Atque ira simul, inmani per proxima motu Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.

455. pennas addente pudore, ut pedibus timor addidit alas apud Virg. Æn. VIII, 224.

456. Post inmani distinguendum censebat N. Heins. quem sequutus est Drak. Non multum interest. 457. nava ad certamina (vid. ad I, 549) legendum putabat N. Heins. et avide Drak. quod tacite invexit Lefeb. Sed adject. doctius pro adverbio positum videri potest; confer inf. v. 715.

Haud secus, amisso tigris si concita fetu Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges; 460 Donec fulmineo partus vestigia cursu Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.

458. Comparatio satis frequens apud poetas, et nunc apte ad bestiæ atrocitatem verbis expressa, si a luxurie quadam recesseris, qua cursus celeritatem tribus modis variavit; quamvis, meo quidem sensu, paucæ illæ horæ nunc valde frigent, et vim summæ celeritatis et impetus infringunt; Ern. Enimvero luxuries illa hoc loco minus displicet, ubi celeritatis notio potissimum erat exprimenda, neque paucæ horæ admodum frigent, quoniam de Caucaso, altissimo Asiæ monte ac parte Tauri, qui simul designari videtur, sermo est. Conf. Plin. VIII, 18, seu 25; Stat. Theb. IV, 316 seq.; Dempster. ad Rosin. Antiq. Rom. II, 11 et supra ad IV, 331 sq. 459. Emicet, ut II, 238; III, 85; IV, 468 al. adtonitæ, ab adtonita, ob metum amissi fetus. --lustratur discursu, ut II, 266; Virg. Æn. II, 528 al. 461 sq. fulmineo cursu; vid. ad I, 421. --Conligere vestigia exquisite pro reperire, adsequi; Ern. 448; conf. Stat. Theb. VIII, 577; Cic. ad Heren. IV, 8 al.

462. Colligat et consumat scripti. Vulgg. Colligit et consumit.

Obvius huic sparso Centenius agmine raptim Funditur, audendi pravus, facilisque periclis. Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore 465 Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes, Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.

463. Conf. Liv. XXV, 19 et sup. ad v. 27 seq. nam res a Silio memorata ab h.l. aliena est. 464. facilis periclis; vid. ad I, 615. 465 seq. vitis honore Latiæ, ut VI, 43, ubi v. not. [466.] agrestes semiermemque manum; v. Liv. l.c.

463. Obvius hinc Put. 464. facilisque pericli Put. quod recepit Lefeb. 466. subitos malebat N. Heins. 467. Semermemque alii, etiam Draken. Lefeb. Ern. Sed vid. ad III, 16.

Bis septem demissa neci, nec substitit agmen, Millia: bis septem, quæ non sollertior ense, Sed genus insignis, justis ducebat in armis 470 Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:

468. demissa neci; v. ad I, 439. --nec substitit agmen victoris, Hannibalis. Cf. v. 471 sq. 469. Cf. Liv. XXV, 21., et Var. Lect. --non sollertior ense apud Liv. l.c. --dux stultitia et temeritate Centenio par. 470. insignis (κατὰ) genus, nobilior Centenio. De gente Fulvia v. meas Tabulas Geneal. --justa arma et justus exercitus Fulvii prætoris, non tumultuarius ac semiermis, neque precario ipsi traditus, ut Centenio, centurioni primipili. 471. jacentum; v. ad II, 574. 472. Raptum iter est; vid. ad I, 570. --moram non passus eundi, inpatiens moræ, quam itineri faciendo inpendebat; Heins.

468. dimissa Put. At vid. not. 469. In hoc loco, quem Intpp. silentio prætermittunt, semper obfendi. Si lectio sana est, post bis septem suppl. demissa neci. Sed præter hanc duritiem aliæ quoque eæque multo majores concoquendæ sunt, quod scilicet res plane diversa ac nova tam abrupte subnectitur, et poeta a veritate historica nimis deflectit. Hi nodi tamen levi vulgatæ lectionis, quæ ex compendio scripturæ orta videtur, mutatione solvi possunt, et vix dubito quin poeta scripserit: Plus septem demissa neci (nec substitit agmen) Millia. Bis septem quoque (scilicet millia) non sollertior ense... Fulvius: ast æque per corpora, etc. Centenio octo tantum millia militum data esse, ex Liv. XXV, 19, intelligitur. Idem tradit ibid. cap. 21, duodeviginti millibus hominum præfuisse Fulvium, et ex iis duo millia haud amplius evasisse. Inde v. 469, bisque novem suspicari possis. Sed quis poetam rediget ad tamam subtilitatem? 472. euntis Oxon. Put. omnesque edd. ante Basil. Wolfii. Id concinnius videbatur Barth. Adv. V, 6, quod recte mirabatur N. Heins. qui vulgatam lect. defendit, additis tamen his verbis: «Si quid mutandum sit, rescribam moram non passus ovandi, ne quidem tempus triumpho ducendo inpendens.» Quod nollem excidisset tanto viro: non enim de duce Rom. sed de Hannibale agitur, et quomodo is et in Italia de triumpho cogitare poterat? eunte Ven. Marsi, quod monuit N. Heins. sed negavit Drak.

Exsequiæ tantum famam nomenque volentem Mitificæ mentis tenuerunt funere læto.

473. Commentarii instar est Liv. XXV, 16, 17. Conf. et sup. ad X, 559 sq. Citum Hannibalis iter morabantur Ti. Sempronii Gracchi Procos., qui hospitis Lucani dolo perierat, exsequiæ, quas Hannibal ipse celebrabat, volens, h.e. optans, cupiens, desiderans, captans (ut Gr. θέλων), famam mitificæ, h.e. mitis (ut apud Apul. de Mundo extr. et Prudent. Hamart. 963, et περὶ στεφ., hymn. VII, 42, ubi vid. Heins.) mentis, humanitatis et miserationis. 474. funere; vid. ad V, 156. --læto, non modo quod Gracchus hostis fuerat et dux fortis bellique peritus, adeoque metuendus, sed quod armatus exercitus circa rogum ejus cucurrit cum tripudiis Hispanorum motibusque armorum et corporum. Vide Livium, loc. cit.

474. Mitificæ Col. et Put. Artifice Oxon. Vulgo Horrificæ. Dausq. conj. Honorificæ et Justificæ, quæ cadaveri justa facit; Barthius Adv. V, 6; Rectificæ, æquitatis respiciens, vel potius nomenque levantem Horrificæ mentis, famam crudelitatis, qua omnibus exosus erat, levare cupientem sepeliendis hostium ducibus; N. Heinsius novemque foventem Mitificæ mentis, sed ipse volentem non temere mutandum censebat.

Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus, 475 Conloquium et promissa petit dum perfida gentis Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu, Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.

475. Cf. Var. Lectiones. 477. cæco astu; v. ad V, 3. 478. laudem Libys rapiebat humani, tum honoris et famæ gratia, tum raptim et ὡς ἐν παρόδῳ funus curabat: ipsa autem verba nihil prope nisi versum explent; nam res ipsa ex antecedd. nota erat; Ern.

475. ab hospite cæso Col. et Oxon. ab h. cesso Put. in h. cæso R. 1, Parm. Med. Nihil mutandum videbatur N. Heins. et Drak. vel cuiquam alii. Sed lectio vulgata primum suspecta sit tot tantisque auctoritatibus; deinde a genio linguæ lat. aliena est et scabram efficit orationem; (nam, ab hospite cæsus, cæco circumdatus astu, Occiderat, vix dixerit poeta, et copula et certe post cæco inserenda) denique historiæ contraria est: Gracchus enim non ab hospite cæsus, sed in insidias præcipitatus ibique a Magonis militibus occisus est. Præterea non placet, nec, si bene novi Silium, probabile est, eum sic nude hospitem dixisse, sine epitheto, quo insignis ejus perfidia et inprobitas designaretur; ut taceam, verba cæsus occiderat languere. Forte legendum ab hospite fasso h.e. fallaci, ut falsus homo dicitur Sallust. Cat. 10, al.

Sed non, ut scitum celerare ad mœnia Pœnum, Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque 480 Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat; Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque Inpellebat agens properata ad bella cohortes.

479 seq. Cf. Liv. XXVI, 5, ubi tamen pro Fabio et Silano Fulvius memoratur. --ut scitum, cognitum, auditum est. --mœnia, Capuam. --non Adstabat res ulla loco, summa omnium perturbatio erat; Ern. coll. Liv. l.c. res nec explorata Romanis (quæ tamen verba in ed. Drak. et Ern. non leguntur) ingentem præbuit terrorem. Vid. Var. Lect. 481. Conf. Liv. XXIII, 46, et XXIV, 46. --vis omnis, exercitus Nolæ in præsidio relictus. 482. Ævi floridior; cf. ad I, 61. 484. Inpellebat agens; cf. V, 623.

480. Sat stabat conj. Dausq. et edidit Lefeb. Restabat spes ulla loco, vel Hoc stabat spes illa loco emend. N. Heins. Vulgata lectio utique mendum redolet, sed eam retinere malui, quam dubia pro certis venditare. Withof. corrig. Cessabat res ulla; loco jam consul uterque P. aderant Nola, vis omnis et Arpis. Certe post Arpis distinguendum putabat, quum ex Polyb. et Livio constet, consules Nola, et Fabium Arpis venisse. At vulgata interpunctio eamdem exhibet sententiam. 482. rabida arma Col. ut sup. VII, 253. Sed vulgata lectio h.l. aptior. Confer V, 98: ferebat Col. ut mox Inpellebat de Nerone et Silano. Vulgo ferebant, quod servavit Lefeb. 483. volucris ἀρχαϊκῶς Col. unde recepi, quod et tacite fecit Lefeb. Vulg. volucres. Silanus Col. Juniæ gentis cognomentum, quod tubum vel fistulam significat; N. Heins. Cf. Fest. verb. Tullios, et Lucret. VI, 1263; Cels. III, 18; Hygin. f. 169. Vulg. Syllanus, quæ vox nihili est.

Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos 485 Uni ductores juveni placet. Arduus ipse Tifata insidit, propior qua mœnibus instat Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.

486. Uni juveni, Hannibali. Cf. ad IX, 562. 487. insidit, cum quarto casu junctum. Vid. ad V, 3 in V.L., et Heins. ad Valer. Fl. V, 536. Sic passim ap. Liv. Hannibal «in valle occulta post Tifata montem inminentem Capuæ consedit,» Liv. lib. XXVI, 5. Cf. id. VII, 29, et sup. ad IV, 363.

487. insidit Col. insedit Parm. et Ben. etiam bene, incidit Ox. et Put. incedit R. 1, et Med. invadit Mars. et hinc alii.

Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis, Vallatas socium portas, unaque negari 490 Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit, Anxius adventus, nunc ferro frangere cœtum Obstantum meditatur; init nunc avia cœpto Consilia, atque astu quærit tot millia portis Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros. 495

489. Conf. omnino Liv. XXVI, 7. --armis, ut VII, 61 et sup. v. 482. 490. Vallatas, cinctas a Romanis portas sociorum suorum, incolarum Capuæ. --una, simul, sibi negari, se prohiberi a Romanis urbem obsidentibus, intravisse, intrare Capuam, et Capuæ, Campanis, sociis suis, scilicet negari erumpere portis. Lefeb. notandam h.l. dicit audaciam trium militum e Val. Max. III, ii, 20. 492. Anxius adventus; v. V.L. Sollicitus de adventu suo, quod breviter et obscure dicitur pro: quomodo iis, quorum causa advenisset, auxilium ferret incertus; Lenz. 493. Hannibal «abscedere inrito consilio et movere a Capua statuit castra. Multa secum, quoniam inde ire pergeret, volventi, subiit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi,» etc. Liv. l.c. Cf. Polyb. IX, 3, 4. --avia cœpto, diversa a priori consilio, scil. ferro et impetu in hostes inrumpendi; Ernest. qui recte monet, omnem hunc locum (a v. 490... 495) laborare duritie quadam auribus elegantioribus et Virgilianæ concinnitati adsuetis molesta. Cœptum vero non consilium est, sed conatus sc. Capuæ obsidione liberandæ, quam ob rem iter erat ingressus.

490. unaque scripti et ed. Parm. unamque R. 1, Mediol. Marsi et Martini Herbip. unique ed. Junt. et inde aliæ, quod perperam retinuit Lefeb. 491. Capuæque scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander primus Capuaque reposuit. Capuæque inrumpere emend. N. Heins. vid. ad II, 378. Sed vid. not. 492. Verba explicatu difficilia anxius adventus Intpp. silentio prætermittunt, excepto Ernesti V. C. cui videtur obscura brevitate elata formula pro, sollicitus præsenti fortuna sua, qua ad Capuam utebatur. Si lectio sana est, verborum hunc crediderim sensum esse: dolebat Capuam venisse. Sed tum poeta male dixit anxius. Suspicor potius, eum scripsisse Anxius eventus, vel Anxius en mentis; nisi malis Ambiguus (h.e. dubius) mentis, (ut ambiguus consilii ap. Tac. Hist. II, 83) quod tamen a vulgata scriptura magis recedit. 493. init Col. et huc Oxon. et hunc Put. huic Ben. Vulgo et huic. Deinde non pro nunc Ben. avia cœpti malebat N. Heins. ut devia recti VIII, 316. Sic et devius æqui I, 57. At hæc verba etiam cum sexto casu jungi monet Drak. ardua cœpto, vel cœpti placebat Burm.

Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat: «Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam, Non æquus regione loci? Capuaque vidente Terga dabo? an, residens vicini vertice montis, Exscindi ante oculos patiar socialia tecta? 500

496. curas fatigat; vid. ad I, 675. 497. rursus, ut ad Nolam. --periculum sumere pro subire etiam dixit Tac. Hist. III, 69 et al. 498. Non æquus regione loci, inpar Romanis, qui opportuna loca tenent; Cell. et Ern. 499. vicini montis; v. ad v. 487.

498. Non æqui arbitrabatur N. Heins. Miror vero, τὸ Capuaque nemini displicuisse: equidem Capuave scribendum crediderim, quæ permutatio frequentissima est. Novum ac plane diversum designatur consilium, quod Hannibalis animo obversabatur.

Non ita me experti Fabius Fabiique magister Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles Evasi victor, sparsosque per arva juvencos Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes. Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis 505 Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.»

501. Imitat. Virg. Æn. XI, 396 sq. --magister equitum, Minucius. 502 sqq. Cf. sup. VII, 272 seq. et 310 sq. --Turbatum, confusum et consilii inopem. --Hesperio, Italo Romano. Vid. ad I, 4. 503. victor, voti compos, ἐπιτυχὼν. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 329; VIII, 61; X, 409; XI, 565, et Georg. III, 9; Burm. ad Valer. Fl. IV, 528, et ad Petron. c. CXII. --victor, superior iis arte ac fraude; Lenz. 507. tenuit sententia mentem, ei stetit; stabilem habuit sententiam.

501. Fabiique Col. et ed. Parm. Vulgo Fabioque. 502. Turbatum est ex emend. N. Heins. Turmarum Parm. Turbarum in reliquis libris. Hesperio Parm. et Ben. ut jam olim conj. N. Heins. asperior Col. Hesperior Oxon. experior Put. Vulgo expertor. Vulgatam lect. male correxerunt Dausq. et Barth. Adv. V, 6. Ille tentabat Fabioque magister Turbarum inceptor, vel Fabiique m. Turbarum expertem; hic Fabiique magister Turmarum vel Turbarum, experto clausos cum milite campos, etc.; sed cum Modio amplectendam potius censebat scripturam cod. Colon. Turbarum asperior, promtior ad turbanda omnia. Withof. emend. Non ita me experti Fabius Fabioque magister Turmarum, etc. quoniam Minucius non fuerit Fabii dictatoris magister, sed sub eo magister equitum, in turmas divisorum. 507. Hæc, postquam placita intentæ, vel adtonitæ sententia menti opinabatur N. Heins.

Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem, Non exspectato, Titan dum gurgite lucem Spirantes proferret equos, inpellit in agmen Voce manuque viros, et cœpta inmania pandit: 510

508. Non exspectato ablat. absol. ut audito V, 106, ubi v. not. 509. equos Solis spirantes lucem, cf. Virg. Æneid. XII, 115, ibique Heyne. --inpellit in agmen, convocat, militum concionem facit; Ern. quod ab usu loquendi alienum videtur. Cf. V.L.

508. exspectatum Ben. 509. Suspicor poetam scripsisse, inpellit en agmen Voce manuque, (ut ap. Virg. Æn. V, 241 et al.) viris et cœpta inmania pandit: nam verba, quæ sequuntur, in itinere dicta videntur iisque milites ad illud adcelerandum incenduntur.

«Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem; Et, quantum humani possunt se tendere passus, Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes, Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas; 515 Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas, Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.»

513. Præclari versus, quibus magnum inest pathos. 514 sq. incutere Umbonem, ut sup. II, 256. Cf. V.L. [515.] Iliacis, Romanis. 516. Non magna est jactura Capuæ, si possessio quasi Romæ præsensque ejus potiundæ spes ea redimitur. 517. Conf. ad II, 365, 592, et Klotz. ad Tyrt. p. 78.

511. rumpe pro vince R. 1, Parm. Med. 512. possint maluerit N. Heins. 514. stravere, non statuere, Col. et Put. 515. Terrorem pro Umbonem suspicari possis: aries certe h.l. aptior umbone. 517. demigrantem est ex emendat. Modii. In plerisque libris legitur denigrantem, in quibusdam denigrante. Et de Tarpeia nigrantem (νεφεληγερέτην) sede T. vel Et de nigranti Tarpeia sede T. conj. Dausq.

Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret, Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis Aptius id cœptum, quam si duxisset ab ipso 520 Fatali Æneadis campo. Vulturna citata Transmittunt alno vada, postremique relinquunt Tardandis Italis conruptas igne carmas.

518. Instincti, incitati et incensi, Drak. Cf. Var. Lect. --glomerant gressus; vid. ad III, 336. Bene Ernesti: «Exquisita ratio militum adplausus significandi, Roma auribus hæret, Roma oculis; at quam tenuis et diluta sententia est, credunt ducis, etc. Laudant milites Hannibalem, quod nunc demum, nec statim post pugnam Cannensem Romam petere instituerit. Quis, quæso, nunc hanc militum sententiam desideret? Aptior ea erat tranquillæ deliberationi, quam huic tempori, quo cuncti ardore Romam vincendi flagrant.» Contrariam adeo Livius XXVI, 7, Hannibalis et militum sententiam adfert: «Cujus rei (sc. Romam petendi) semper cupitæ occasionem prætermissam post Cannensem pugnam et alii vulgo fremebant, et ipse non dissimulabat.» 521 seq. campo Cannensi. --Æneadis, Romanis. --Vulturna vada; v. ad I, 52, et VIII, 528. --alno; v. ad III, 458. --citata, celeriter. 523. «Fulvium Vulturnus tenuerat amnis, navibus ab Hannibale incensis, rates ad trajiciendum exercitum, in magna inopia materiæ, ægre comparantem,» Liv. XXVI, 9.

518. Instincti Col. Oxon. Put. et priscæ edd. Instructi Tell. R. 2; Marsi edd. et hinc aliæ. Male! vid. ad VIII, 242. 520. quasi quidam, durasset Put. unde ductasset in mentem venit N. Heins. et v. 521, cavata alno ex Virg. Ge. I, 136. 522. alno Col. et Tell. Vulg. alvo, quod tuebatur Marcilius ap. Dausq. quia alvus Græcis ac latinis γαστὴρ νεὼς; alveo (h.l. navi, ut inf. XIV, 428; Virgil. Æn. VI, 412, ubi vid. Cerda) legendum putabat Dausq. quæ vox et sup. IV, 602, inf. XIV, 428, passimque apud Virgil. dissyllaba est, (vid. Barth. ad Stat. Theb. V, 1) sed semper in fine versus.

Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis, Threiciamque Calen, vestras a nomine nati, 525 Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas, Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde 530 Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.

524 seq. Describitur iter H. præeunte Livio l.c. Cf. Polyb. IX, 5. --Sidicina arva Threiciamque Calen et Orithyia; v. ad VIII, 511, 512. --arva legunt, ut VII, 132. 526 sq. Allifanus Iaccho Haud inamatus ager; vid. ad VIII, 535. --Iaccho Haud inamatus; conf. I, 237; Bentl. ad Horat. Od. II, vi, 18, et Gronov. Diatr. Stat. c. XLIII. Casinis; vid. ad IV, 227. [527.] Nymphis habitata, quia ad Lirim fl. sita. 528. Aquinas, incolæ Aquini pro oppido, de quo v. ad VIII, 403. 529. Fregellæ; v. ad V, 542. --fumantem texere giganta, quoniam in regione bituminis et sulphuris plena sitæ, Ern. cf. ad VIII, 537... 540. 530. carpuntur; vid. ad II, 458. 531. juga celsa inter Fregellas. et Frusinonem. --hæret, ut al. pendere, et mox suspensa; vid. ad I, 128; III, 556; VI, 645; VIII, 565. 532. Frusino; vid. ad VIII, 398. 533. Cf. ad V, 543; VIII, 392, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684.

526. Altifanus R. 1, et Med. Ælifanus Col. Vulgo Alifanus; vid. ad VIII, 535. 527. inaratus primus edidit Marsus et deinde alii: quod operose, sed frustra tuebatur Dausq. Casinis Col. Vulg. Casini. 529. At Col. unde Ac legendum videbatur N. Heins. 531. thuris pro duris Col.

Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici, Linquens Telegoni pulsatos ariete muros, 535 Haud dignam inter tanta moram: nec amœna retentant Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ.

534. Labici; v. ad VIII, 366. 535. Telegonis muros Tusculum. Vid. ad VII, 692. --Linquens hanc urbem regionemque, quæ, quamvis amœnissima, non tamen morabatur iter Hannibalis inter tanta molimina, in tantis cœptis. 537. Algidum opp. et Algidus mons nemorosus et pascuus (h.l. amœnus) Latii in Æquis, XVIII M.P. a Roma distans. Vid. Jani ad Horat. Od. I, xxi, 6; III, xxiii, 9; IV, iv, 58. --Algida, ut Taygeta, Gargara, Mænala, etc. Vid. ad IV, 363. --Gabii, oppidum Latii, medio fere inter Romam et Præneste loco situm, ubi Juno inprimis colebatur. Conf. Virgil. Æn. VII, 682, et ibi Heyne.

534. Labyci Col. Sed Labicus semper in optimis libris, et Gr. Λάβικος, vid. not. ad VIII, 366.

Præceps ad ripas inmani turbine fertur, Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. 540

538. Præceps fertur, properat inde Hannibal. Vid. ad IV, 261. --turbine, impetu, velocitate. 539 sq. Anio serpit ad genitorem Thybrim; influit in Tiberim. Mirantur Drak. et Ernesti Anienem dici h.l. serpentem leniter et labentem sine murmure. Sed v. ad IV, 224 in V.L. Lenz. monet, poetam ad verbum expressisse Tibull. I, vii, 13, 14. --Sulfureis, flavis, luteis, ut VIII, 400, nam gelidus etiam vocatur; Ern. Rectius forte Draken. propter aquas Albulæ (fluminis Piceni in Marchia Anconitana, hod. Ragnola) in Anienem influentes et sulfureas. Vide Barth. ad Stat. Silv. I, iii, 75, et intpp. Suet. Aug. 82, et Ner. 31. Cf. sup. ad v. 229, et ad VIII, 400. [540.] genitorem, quia in Tiberim influit (ut patre Benaco dixit Virg. Æn. X, 205), vel quia hic major fluvius est. Conf. I, 606 sq. ibique not.

540. Vulgo Tibrim, vel Tybrim. Sed vid. ad VIII, 367.

Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit, Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis Ilia prima vadis sacro se conjugis antro Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ. At matres Latiæ, ceu mœnia nulla supersint, 545 Adtonitæ passim furibundis gressibus errant.

541. Cf. Liv. XXVI, 10, et Polyb. IX, 5, 9. 542 seq. Terror etiam fluviis eorumque Nymphis tribuitur. Cf. I, 48; III, 463 seq.; IV, 443 sq., 601; VII, 413 sq. 543. Ilia, vel Rhea, Amulii jussu Aniene, vel Tiberi mersa, et hinc ab aliis huic, ab aliis illi nupta fingitur. Vid. Jani ad Horat. Od. I, ii, 13... 20. 545 sq. Conf. Liv. XXVI, 9, cujus elegans gravitas multo magis placet, quam ornatus Silianus; Ernest. v. et Polyb. IX, 6. [546.] furibundis gressibus; vide Nostrum supra ad I, 458.

546. Hic versus proxime sequenti perperam postponitur in c. Col.

Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ, Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti, Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur. 550 Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira, Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.

547. laceræ umbræ, quæ etiam nunc servant vulnera, quibus olim occubuerunt: tali enim habitu umbrae ad inferos descendere credebantur, quali erant tempore mortis; Drakenb. Cf. Advers. Heinsii in Broukhusiana editione Tibull. pag. 461, et Cerda ad Virgil. Æn. II, 272... 279. 549. Gracchus, de quo v. supra v. 475 sq. 551 sq. Stat, in foro, ubi magistratibus præsto est (Liv. l.c.), in viis et in turba hominum. --celsus Senatus, ut sup. v. 313, nisi malis, in muris. Magno animo est in tantis periculis; Cell. --asper ab ira; cf. XVI, 521, et ad II, 139. [552.] domat, dissimulat.

Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur, Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas 555 Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat, Ut jam Roma satis credat, defendere muros.

554. Per tacitum; vid. ad VII, 527. --quidnam Fortuna minetur, sc. tristes et anxii expendunt, tacite quærunt. 555. Quidve parent Superi, ut I, 136. 556. sub corde volutat, secum cogitat, huc ventum esse, rem eo jam rediisse, ut Roma satis credat, satis habeat, contenta sit et esse debeat, defendere muros.

556. atque eventum sub c. v. Et jam R. s. credit d. m. emend. Dausq. Sed nihil magis perspicuum esse his versibus, jam monuere Bart. et N. Heins.

Pœnus ut ad somnos vix totam cursibus actæ Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ, 560 Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas. Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur Quadrupedante sono perculsæ mœnia Romæ.

558. Cf. Liv. XXVI, 10. --pubi cursibus actæ, militibus raptim actis et itinere fessis. 560 sq. credens abscedere... tempus, verba somno deditis notanda. 562 sq. «Cum duobus millibus equitum a porta Collina usque ad Herculis templum est progressus, atque, unde proxime poterat, mœnia situmque urbis obequitans contemplabatur,» Liv. l.c. 563. levis frenis, quæ celeritatis vel artis laus nunc aliena; et arguta doctrina est, qua dicit quadrupedanti sono ferri pro obequitare; Ern. Sed verba sic jungenda: «levis frenis fertur circa mœnia Romæ, perculsæ sono quadrupedante,» h.e. quadrupedum, equorum: neque video, cur non celeriter obequitasse censendus sit Hannibal, urbem contemplaturus, etsi propius ad eam adcesserit. Cf. supra v. 66 seq., et Virgil. Æneid. VIII, 596.

559. ipse, non ille, scripti et R. 2. 563. levis freni opinabatur N. Heins.

Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat 565 Infesta portas, fruiturque timore paventum. Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.

566. fruitur, delectatur, Drak. coll. Martial. lib. VIII, xxx, 3, et Claud. in Rufin. I, 237. At malim exponere, utitur: in rem suam convertit, et fructum inde percipit. 567. lentus adstans in collibus, lento obtutu, ut admirabundus, colles contemplans; Barth. Adv. V, 6, et Ernesti, coll. II, 639. Immo, stans in collibus, ut urbem oculis intrare, introrsus perspicere possit. Voce autem lentus securitas designatur. Vide supra ad II, 489, et Brouk. ad Tibull. I, v, 45. 568. discit locos, causasque locorum, explicari sibi loca quæque, et unde singula nomen adceperint, jussit; Mars. Conf. ad XI, 261.

567. lentus scripti. Vulg. lætus.

Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes Spectando partes, ni magno turbine adesset 570 Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta. Tum demum castris turmas inflexit ovantes Spectata ductor satiatus pectora Roma.

569 seq. Cf. Liv. XXVI, 10. --legeret, legisset, visu, oculis quasi percurrisset, cognovisset, ut ap. Virg. Æn. VI, 755. 571. Q. Fulvius Flaccus, a Capua obsessa Romam cum exercitu profectus, ceteris ducibus Romanis ibi relictis, unde haud tota, etc. Conf. Liv. XXVI, 8... 10.

572. inflexit Col. Put. Parm. influxit Oxon. teste N. Heins. sed, si Barthio Adv. V, 6, fides habenda, suffluxit. inflixit R. 1, et Med. induxit ad marg. R. 1; infœlix Mars. et Mart. Herbip. suffexit Nicander et alii; suffixit Gryph. et al. subduxit conj. Burm. suspexit, suffecit et suffexit Dausq. qui et suffixit tuebatur. 573. Spectanda Putean. et hinc Lefeb. coll. XI, 260. Sed nunc Hannibal jam spectaverat urbem.

Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores, 575 Effundit rupto persultans agmina vallo, Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra, O socii, decora, et sacras in sanguine dextras, Vobis ite pares, et tantum audete sub armis, Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem; 580 Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.

574. Cf. Liv. XXVI, 11; Virg. Æn. III, 588 sq.; IV, 6, 7, aurora polo dimoverat umbram; et VII, 148. 575. Aurora revocat labores Solis, eum ad cursum diurnum vocat; Lenz. coll. Ovid. Met. II, 144. Immo, Aurora labores suos, cursum suum, revocat, repetit, renovat. 576. Effundit, ut II, 151, ubi v. not. 577. quantum clamare valet, scil. clamat: Oro vos, vel obtestor per plurima, etc. Vid. ad I, 658. 578. sacras in sanguine dextras, dura brevitate dictum pro, per dextras vestras sanguine hostium fuso venerabiles; Ern. Conf. ad VII, 9, et h.l. Var. Lect. --sacras in sanguine dextras, sacratas, inbutas, cædibus; et vobis pares, ita ut vobis dignum est, et pristinæ virtuti vestræ respondet; Lenz. 579. Vobis pares ite, tam fortes, ut olim et hactenus, vos præstate. Cf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XX, 62 et inf.; XV, 445. 581. restabit, supererit; nam Roma capta, urbes et provinciæ Romanorum imperio subjectæ, sponte Pœnis se submittent. Nihil est itaque, quod τὸ restabit cum Dausq. exponas, resisteret, repugnabit.

577. vestra scripti, unde recepi probb. N. Heinsio et Drakenborch. ut per suam ipsorum famam et gloriam milites hortetur Hannibal. Vulgo nostra: non male! 578. saturatas sanguine corrig. N. Heins. satiatas s. Drakenb. 579. Votis ite pares edidit Nicander et deinde alii, quod perperam prob. Barth. Adv. V, 6, quia vix tantum vovere ausi sint olim, quantum nunc Fortuna obtulerit, vid. not. In Put. cod. tamen ita jam legi contendit Lefeb. ne pro ite R. 2.

Neu populi vos Martigenæ tardarit origo; Intratam Senonum capietis millibus urbem, Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum 585 Exspectant de more senes, mortique parantur.»

582. populi Martigenæ; conf. Virg. Æn. I, 276; VI, 873 al. 585. exemplo proavorum, ut olim, Roma a Gallis Senonibus, Brenno duce, capta, quod vel tironibus notum ex Liv. lib. V, cap. 41 pr. et Flor. I, 13. --nobile letum, quia in honorum insignibus moriebantur; Lenz. Malim referre ad genus mortis, quæ forti et obstinato ad eam animo adpetita, memorabilis et gloriosa fuit. 586. morti parantur, ad mortem, ad moriendum se parant.

582. Ne Col. quod tacite recepit Lefeb. Heu R. 1, et Mediol. 585. ad Col. bene. Vulg. ac, quod servavit Lefeb.

Talibus hinc Pœnus: sed contra Œnotria pubes Non ullas voces ducis aut præcepta requirit. Sat matres stimulant, natique, et cara supinas Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. 590 Ostentant parvos, vagituque incita pulsant Corda virum, armatis infigunt oscula dextris. Ire volunt, et pro muris obponere densi Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.

587. Œnotria pubes. Romana juventus. Cf. ad I, 2. 589. Scena miserationis plena, e Liv. XXVI, 9, adumbrata, at paulo absolutior: qualibus locis inmorentur velim, qui Silium morosius fastidiunt; Ern. Eumdem Livii locum Silius expresserat sup. v. 545 seq. Cf. et Liv. VII, 11 med. 591 sq. pulsant Corda, ut ap. Virg. Georg. III, 106. Cf. ad II, 213 (in V.L.) et 580. 593. Ire volunt pubes, armati, et pro muris; ante muros; Lenz. Immo pro salute urbis. 594. respectant suos, quos sc. inviti relinquunt: ut apud Quintil. Decl. X, p. 174. «Invitus ille vanescebat ex oculis, multum resistens, sæpe respiciens,» etc. Conf. ad VIII, 108. --fletum resorbent reprimunt. Cf. Senec. Herc. Œt. 1285, et Stat. Theb. V, 654.

587. hic Mars. et inde alii, contraque pro sed contra Put. 592. defigunt Puteol.

Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ, 595 Et simul erupit motis exercitus armis, Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis Crinibus exululant matres, atque ubera nudant. Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit, 600 Non sponte ad nostros Pœnum venisse penates?

598. Conf. VI, 560 sqq. 599. ubera nudant planctus causa; Lenz. Nonne potius quia vestes lacerant? 600 sqq. Brevis, at apta tempori et efficax admonitio: non timendus est hostis, qui non sponte, h.e. expulsus e Capua (immo repulsus a Capua, quam obsidione liberare non potuerat) venit et veluti in fuga versatur; Ern. Silius vero Fulvio tribuit, quæ Fabius dixit ap. Liv. XXVI, 8.

596. motis Colon. Vulg. junctis, nisi quod victis in Puteol. pro juctis. 598. plangor est ex emend. N. Heins. clangor scripti et vett. edd. 600. nescius et mox vestros Put.

A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura Conantem tristis cæli cum murmure vasto Turbavit fragor, et subita de nube procellæ.

603. Poeta exornavit Livianam (lib. XXVI, c. 11) descriptionem tempestatis, qua prælium bis diremtum: quod cum judicio fecisse censendus est, quum res ipsa tanti fuerit momenti. Colores imaginis potissimum petiit e Virgil. Ge. I, 322 sqq., et Æneid. I, 84 sq.; IV, 160 seq. Hujus tamen tempestatis nulla mentio fit ap. Polyb. IX, 6, 7, ubi aliæ memorantur causæ, cur Hannibal abjecerit spem urbis capiendæ, et inde discesserit. --tristis fragor; v. V.L.

603. his dictis pro tristis legendum censebat N. Heins. cui τὸ tristis fragor displicebat. Drak. contra monet, τὸ tristis etiam cum voc. cæli posse jungi, triste autem cælum dici in nubes ac tempestates coactum, ut lætum ac hilare serenum. Sed bis in uno versu adject. jungi cum substant., nullis interpositis vocibus, plane abhorret a more poetarum, qui ubivis fere ea disjungunt. Si lectio mutanda, dictis reponerem sine his, vel dirus. Vid. tamen not. ad XI, 540.

Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem 605 Romuleo Pœnum ut vidit subcedere vallo, Cælicolis raptim excitis, defendere tecta Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.

605. Jupiter Æthiopum remeans tellure fingitur exemplo Hom. Iliad. α, 423 sq., et Odyss. α, 22 sq., sed minus apte, nec nisi doctrinæ ostentandæ causa. A deorum quoque majestate abhorrere videtur, quod jubentur discurrere in septem arces, h.e. colles, in quibus sita est Roma; vid. Georg. II, 535. Id tamen coll. vs. 707... 725, minus displicebit.

607. Cælicolas excitos emend. Gron. Obss. I, 17, quod locutio jubere alicui in optimis scriptoribus, vel numquam, vel rarissime saltem sit obvia; confer Burm. ad Petron. c. LXXI; Duker. ad Liv. XXIII, 21; XXVI, 41; Drak. ad Liv. XXXII, 16; Gron. ad Liv. XLII, 43; Oudend. ad Cæs. B. C. III, 98; Ernesti ad Tac. Ann. IV, 72; XI, 32; XIII, 15, clav. Cic. voc. jubeo. Enimvero Perizon. ad Sanctii Minerv. l. II, c. 4, extr. recte monet, omnia istæc et plura ejusmodi loca; a se et Sanctio laudata, non temere conjecturis sollicitanda videri, et, si vel maxime solœca sit locutio, nullam tamen h.l. mutandi causam esse, quum τὰ Cælicolis excitis possint esse ablativi absoluti.

Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta, Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras, 610 Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros. Concussi tremuere poli, cælumque tenebris Clauditur, et terras cæco nox condit amictu. Instat tempestas oculis, hostique propinquo Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ 615 Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.

609. e Tarpeio vertice, monte Capitolino, Jovi inpr. sacro Cf. X, 360 sqq. 610. grandinis iras docte pro grandine, quam iratus mittit. 613. Claudi cælum dicitur tenebris, vel nubibus ac frigore, ut contra aperiri, recludi, reserari, resolvi luce, sole ac calore. Vide Weitz. et Burm. ad Valer. Fl. I, 655; Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 393; IV, 52, et Æn. I, 155, 394; VIII, 523. --cæco, atro, nigro, amictu, ut V, 36. 616. insibilat ignis, vivaciter, ut σίζειν ap. Hom. Odyss. IX, 394; Dausq.

610. juncta... simul corrig. N. Heins. nutu pro cuncta reposuit Lefeb. coll. vers. 724. Non male! junctim pro cuncta, vel cunctos Et ventos simul non male conj. Withof. 611. concitat Put. 612. Concussi scripti, Parm. et al. edd. vett. Concussu R. 1, Med. et al. 616. membrisque, non membris, Colon.

Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis Bella movent, quantis animos et pectora possint Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum, Turbine confusum piceo et nigrante procella, 620 Atque omnes circa campos spumantibus undis Involvit. Celsus summo de culmine montis Regnator Superum sublata fulmina dextra Libravit, clipeoque ducis non cedere certi, Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta, 625 Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.

617. Venti promiscue ponuntur, omisso Euro. Sic Aquilo non memoratur Virgil. Æn. I, 85, ubi v. Heyne Exc. III. --fuscis alis; v. ad I, 589, et III, 524. Hæc vero verba non ad solum Africum, sed etiam ad Notum ac Boream referenda esse, jam monuit Drak. 618. Bella movent; conf. VII, 569 sqq. 619. agmen aquarum; vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 59, et Heyne ad Virg. Ge. I, 322. --Fluit ex alto, e cælo, magna vis pluviæ confusa, coacta, conlecta in nubibus piceis; Lenz, coll. Virgil. Ge. I, 322 sqq. Immo, effusus est imber, confusus, commixtus, conjunctus cum turbine, vel procella, vehementiore vento. Ita Liv. VI, 32, et XXIII, 44, ingentibus procellis fusus, scil. effusus imber diremit pugnam, scil. pugnantes. 620. Turbine piceo; cf. II, 630 seq.; V, 37, et VI, 321 sq.; Virg. Æneid. III, 573 (ubi v. Heyne) et Ge. I, 320. --nigrante procella; cf. Virgil. Æneid. IV, 120. 622. montis Capitolini. Conf. v. 609. 624. non cedere certi, ut IV, 448. 625 seq. Cf. simil. loca, a Draken. laudata, Lucan. VII, 158 sq., et Claudian. Consulat. Honorii, lib. VI, 344 seq.

618. quantamque Puteol. 619. ruit agmen a. malebat N. Heins. idque Drak. videbatur multo aptius exprimendo desuper cadentium imbrium ac procellarum impetum. Sic et Schol. Statii Theb. I, 356, legit ap. Virg. Ge. I, 322. Sed vid. ibi Burm. 622. celsi, vel Cœli (h.e. Cœlii montis) corrig. N. Heins. neutrum bene. Cœlius mons ab h.l. alienus, (conf. v. 609) et celsus doctius quam celsi. Celsus est in monte celso consistens, ut VII, 124, et arduus sup. v. 486, vel sublimis sup. v. 609, Drak.

Ambustis sed enim ductor Sidonius armis Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem, Murmuraque a ventis misceri vana docebat. Tandem post clades socium cælique ruinam, 630 Non hoste in nimbis viso, non ense, referri Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras.

627. sed enim; v. ad I, 33. 628 sq. Sistebat socios, revocabat milites suos in aciem prodeuntes. Hæc ad verbum fere translata e Virgil. Æn. IV, 209 seq., ubi vid. Heyne, qui verbum miscere alio sensu, quam Silius cepit. Cf. inf. XVII, 327 sq. Ex his locis Drak. colligebat, hanc Carthaginiensium de tonitru et fulmine opinionem fuisse. Enimvero designatur potius Hannibalis intrepidus et invictus animus, contemtusque deorum. Cf. omnino sup. I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255. Idem Drak. coll. Plin. II, 43, monet, fulmina hæc vana proprie et ex disciplina augurali bruta vocari, ut quæ nulla veniant ratione naturæ. --Sistebat, a fuga retinebat; Lenz. 630. post clades socium, per tempestates et fulmina factas; Lenz. --cæli ruinam; v. ad I, 251.

«Ventis debebis nimirum hiemisque procellis Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse 635 In terras licet.» Infrendens dum talia fatur, Ecce serenato clarum jubar emicat axe, Purgatusque nitet discussis nubibus æther.

633. hiemis; v. ad III, 197. --nimirum, ut sup. v. 71, et scilicet, V, 114. 635. Ζεὺς καταιβάτης, de quo vid. Burm. Diss. Poeta immemor fuisse videtur eorum, quæ supra v. 609 finxerat, Lenz. qui etiam docte disputavit de Jove Elicio ac Descensore (Ζεὺς Καταιβάτης) in Magazin für Philologen, Tom. II, p. 48 sqq. et in Obss. ad Ovid. Fast. III, 179 (Braunschw. Schul. Encyclop. p. 118 sq.) 637 seq. «Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11, qui tamen postero demum die id factum memorat, quum eodem loco acies instructas eadem tempestas diremisset, ut inf. v. 664 sq. --jubar solis, ut ap. Virg. Æn. IV, 130. --axe, cælo. Vid. ad VIII, 650.

633. hiemique, procellisque conj. N. Heins. ut sit versus hypermetros, quales apud Maronem frequenter occurrant; conf. ad IV, 187. Nimbis, vel simile quid malebat Withof. pro ventis, ne hæc vox cum synon. procellis jungatur: quod tamen in poeta, nedum in Silio, neminem obfendere debet. 636. accensus pro infrendens R. 1, 3, Parm. Med. Ben. haud dubie e glossa. miscendus Oxon. Vulgo male post infrendens interpungitur.

Æneadæ sensere Deum, telisque repostis Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras, 640 Et festa cingunt montis penetralia lauro. Tum vultus, modo non parvo sudore madentes, Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum, Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.» 645

639. Æneadæ, Romani, sensere Deum, cognoverunt voluntatem mentemque benignam Jovis. Cf. IV, 120. 640. Silius ante oculos habuit Virg. Æn. IX, 657, Agnovere deum et sensere; Æn. XI, 477... 485, ut hic Hom. Iliad. ζ, 86 sq., 269 seq., 305 seq. Preces saltem inde petitæ. --Submissas tendunt dextras; v. ad I, 673, et IV, 409. 641. In publica lætitia aræ ac templa deorum coronari, solebant, suspensis in horum postibus sertis, frondibus et infulis. Cf. inf. v. 743; Heyne ad Virg. Æn. II, 248 seq.; Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 264; Toup. Opusc. T. II, p. 102; Barth. ad Stat. Silv. IV, viii, 1; Koeppen. ad Hom. Iliad. α, 39. --montis penetralia, templum Jovis in monte Capitolino. 642. De hoc tristi prodigio v. ad I, 86, 98, et VIII, 645. --vultus statuæ. 644. sacro telo; v. ad I, 253, et IX, 538. 645. Hæc magnifice dicta de Hannibale, sed indigne de Romanis, qui tamen non omnes ita sensisse, vel certe dixisse censendi sunt.

Sic adeo orantes pressere silentia, postquam Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus, Pœnus adest, nec se castris Œnotria pubes 650 Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli Per subitum cœpit, densæque subire tenebræ;

646. silentium premere, ut tenere, obtinere. 647. Abstulerat terras, earum adspectum, Hesperus, Vesper. Cf. IX, 327. 648. «Postero die eodem loco acies instructas eadem tempestas diremit. Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11. --Quem Hesperum simul, simulac, Titan obruit, luce radiisque suis vicit, ejus adspectum abstulit et splendorem restinxit, vel obscuravit. Conf. Stat. Achil. I, 293, et Tac. Agric. 17. --adtollens lampada, graphice, proferens lucem; Ern. 650. Œnotria pubes, ut v. 587. 651. Haud dum enses stricti; cf. ad v. 384, et ad IX, 314, in Var. Lect. Vid. ad IV, 101 seq. 652. bella, prælium. Vid. ad I, 621. 653. Subficerent, valerent, possent, ut ap. Virg. Æn. V, 22 al. In tempestatis instauratæ imagine expende artem non contemnendam poetæ colores variandi, quæ est pars ingenii Siliani maxime insignis et ferax; Ern. 654. Per subitum; v. ad VII, 527.

650. claustris emend. Burm. prob Drak. quia non in castris, sed in urbe fuerint Romani. Enimvero Livius lib. XXVI, 10, memorat, Fulvium inter, Consulesque circa portas Collinam Esquilinamque castra posuisse, et c. 11, utramque aciem recepisse se in castra, quæ forte die prælii longius ab urbe mota sunt; confer Polyb. IX, 6, 7, qui tradit, Consules primum castra ante urbis mœnia communisse, et mox posuisse decem stadia ab hostium castris. 651. mediique præstat judice N. Heins. 654. redire (scil. ut pridie) tenebræ malebat Burm. ne subitum et subire in eodem versu legantur.

Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus 655 Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse, Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:

656. Incumbunt terris, in eas inruunt, ingruunt. Conf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 85, et Ge. II, 311; III, 197; Jani ad Horat. Od. I, iii, 31. --crassus globus flammarum, fulmina nimborum, spissis atrisque nubibus excussa. Cf. sup. IV, 441. Conf. V, 384... 388; Virgil. Georg. I, 328 seq., et Horat. Od. I, xxxiv, 5... 12. Sensus h.l. est: Tonitru tota natura et terræ tam altissimæ quam profundissimæ infimæque, nec non remotissimæ (nam Atlas terminus orbis terrarum versus occidentem) partes contremuere.

658. Quod tremat ex Put. et R. 2, recepit Lef. tamquam elegantius, et quod sic certe Hor. loquutus sit. Quem vero ejus locum respexerit nescio, forte Od. III, xxi, 19, ubi tremere cum quarto casu jungitur, quod tamen poetis solenne est, v. sup. not. ad II, 53. Alius Hor. locus nostro similior, Od. I, xxxiv, 9 sq. vulgatæ lectioni favet. Quot Tell.

Audivere lacus Erebi, mersusque profundis Adnovit tenebris cælestia bella Typhœus. 660 Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.

659. Erebi lacus, infera loca et manes. 660. De Typhœo; v. ad VIII, 540. 661 seq. Invadit ducem, Hannibalem. [662.] vana minantem; v. ad I, 306 in V.L.

660. regna pro bella Tell. 662. contantem R. 1, conantem ed. Junt. et inde aliæ, moventem pro minantem quædam edd. vett.

Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis, Læta serenati facies aperitur Olympi, 665 Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo.

665... 667. Poeta bene variavit, quæ sup. v. 637 sq. dixerat.

666. jam primus edidit Nicander et hinc alii.

Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos Venturam cæli rabiem; modo patria virtus In dextras redeat, nec Romam exscindere Pœni 670 Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent Stagna cruore virum? «Pugnat pro mœnibus, inquit,

668 sqq. Bene Ernesti Vir. Clar. «Spernens irata numina Hannibal spondet militibus suis, si modo fortes futuri sint, similem diem in posterum numquam rediturum esse. Non poterat superba inpietas hominis luculentius et invidiosius adumbrari. Scilicet artem nunc poetæ, non rei dignitatem exploramus.» Egregie autem singula respondent personæ partibusque Hannibali a poeta adsignatis. Conf. I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255. --Durat; cf. ad II, 463; VI, 308; Virg. Æn. I, 207, ubi v. Cerda et Heyne. 672. Invicti Jovis; vid. Doering. ad Cat. 64, 204. --sterneret, stravisset sc. hostium cadaveribus. 673 seq. Ætolos campos, ut I, 125. --Tyrrhena Stagna, Trasymenus lacus in Etruria.

668. obfirmans legendum putabant Cort. et N. Heins. aut adfirmans eodem sensu adcipiendum, ut ap. Catull. Epigr. 77, et Cic. ad Att. I, 7, ubi in iracundia adfirmatior. in vett. quibusdam exemplaribus non obfirmatior. ipso Oxon. 669. Vulgo Venturam crebroque diem, quæ mendosissima esse, vix est quod moneam: crebra Col. Hinc optime Lefeb. reposuit Venturam cæli rabiem, quod recipere non dubitavi; cf. II, 290, et Virgil. Æneid. V, 802. Minus certe probabiles sunt aliorum intpp. conjecturæ. Ventorum e cælo rabiem, vel, quod nostram lectionem proxime adcedit, Venturam cælo rabiem, emend. Dausq. non u. s. in ipsos, Venturam retroque luem, (non contra ipsos venturam luem, sed retro contra hostes ituram) vel in ipsos Venturam, retro ire luem, vel diem, filiam jovis, quum ipse Diespiter dicatur, Barth. Adv. V, 6: Sævituram æthræ rabiem, vel Venturam hanc æthra rabiem N. Heins. Ventorum restare diem Livincius. 670. ne ed. Junt. et aliæ inde expressæ. 672. latuisse, non jacuisse, Col. Invisi Jovis conj. N. Heins. inprob. Draken. qui hæc notat: «Quum Hannibal se Romanos ad Trasymenum lacum ac Cannas devicisse glorietur, Jovem, qui eos tuebatur, per ironiam Invictum vocat.»

Si rector Superum tot jactis fulmine telis, 675 Inter tot motus cur me contra arma ferentem Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque, Qua vobis, quum pacta Patrum, quum fœdera adessent, Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat; 680 Donec equum Titan spumantia frena resolvit.

675. telis; v. ad I, 253, et IX, 538. Cf. V.L. 676. Cur me sibi resistentem Jupiter non puniit? non numen ergo esse, cui Pœni cedant, sed ventorum et tempestatis fortuitum casum, patet; Cell. Ordo verborum est: Si rector Sup., tot jactis, quum tot homines dejecit, fulmine pugnat pro mœnibus, cur me contra Jovem arma ferentem adflixisse telis, fulminibus, piget inter tot motus, in tanta tempestate et clade? Sed præstiterit interpunct. vulgari servata legere fulmine teli, hoc est, telo, seu fulmine; Lenz. 677. hiemi, ut III, 197. 678 seq. Hæc spectant ad initium belli Punici II, quo fœdus ruptum, et arma iterum capta sunt; quod etiam Lenz. monuit. Cf. I, 8... 11. 681. Cf. VI, 1 sq.

675. fulminis alis non male opinabatur N. Heins. h.e. fulminibus alatis, ut ni Jupiter æthere vulso Pacificas rubri torsisset fulminis alas ap. Claud. R. Pros. II, 229; cf. not. ad VIII, 476. P. Burmannus malebat, pugnat pro m. i. Si rector Superum, cur tactis fulmine telis Inter tot motus cur me, etc. ut τὸ cur repetatur; vel Superum; tot tactis fulmine telis, Inter tot mortes, etc., ut insultet Jovi, qui, fulmine tactis armis et telis, plurimos milites in terram prostraverit, Hannibalem vero non adflixerit. Vulgata certe lectio, jactis fulmine telis, languet. 679. vobis, non nobis, Col. R. 2, Parm. 681. resolvat R. 1, Parm. Med. Rectius, judice N. Heins.

Nec nox composuit curas, somnusve frementem Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores. Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum Increpat, atque armis imitatur murmura cæli. 685

684. trepidos, bis tempestate repulsos. 685. Increpat clipeo, ut Mars ap. Virg. Æn. XII, 332, Sanguineus mavors clipeo increpat, ubi v. Heyne. Ita et fulmina adcensis ignibus imitatur v. 700, ut vanam tempestatis ipsiusque Jovis vim eludat trepidosque erigat milites, qui cum numine sibi pugnandum credebant.

684. τὸ arma, vel, quod mox sequitur, armis mendosum videtur, certe aures obfendit.

Ut vero adcepit, tantum confidere Divis Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras Auxilia, et noctu progressum mœnibus agmen: Sic agitare fremens obsessos otia, jamque Securam Hannibalis Romam, violentior instat. 690

686 sqq. «In religionem ea res apud Pœnos versa est. Minuere etiam spem Hannibalis aliæ, parva magnaque res: magna illa, quod, quum ipse ad mœnia urbis Romæ armatus sederet, milites sub vexillis in supplementum Hispaniæ profectos audivit; parva, etc. His motus ad Tutiam fluvium castra retulit;» Liv. XXVI, 11. Poeta autem ita rem variavit, ut potius eam ob causam violentius institerit, et Jovis demum Junonisque interventu a vesano conamine et consilio, Romæ Capitoliique Jovi sacri, obpugnandi deterritus sit. Quod commentum et Hannibalis et Urbis dignitati consentaneum est, atque desumtum ex Virg. Æn. II, 588... 623, ubi Venus Æneam ab audaci consilio Trojæ defendendæ revocat. Ibid. v. 604 sq. Venus Æneæ, ut inf. v. 707 sq. Juno Hannibalis visum acuit, ut varias urbis partes et Deos, qui ipsi eas evertant, videre possit. Colles tamen Romæ et campus Martius, quos Juno Pœno ostendit, a Diis tutelaribus ac præsidibus defenduntur, non diruuntur. Livius bis tantum, epitomator vero ejus, ut Silius, ter Hannibalem impetum in Romam fecisse memorat. Polybius neque repetiti impetus, neque tempestatis mentionem facit: unde tota hæc historia Lenzio V.C. fabulosa videtur. Ed. 687. Bætis ad oras, in Hispaniam. Cf. ad I, 146. 689. fremens, etc., indignans, Romam obsessam tam securam esse et metu vacuam.

Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo: «Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci Addes frena viro? fuerit delere Saguntum, 695 Exæquare Alpes, inponere vincula sacro Eridano, fœdare lacus: etiamne parabit Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes, Et parat adcensis imitari fulmina flammis.» 700

693. conjuxque sororque secundum mythum antiquissimi temporis, quo sorores etiam fratribus nubebant. Confer Virg. Æneid. lib. I, 47, ibique Heynium et Cerdam. 695 sqq. Cf. VI, 600 sq. --Addes frena, bellandi pugnandique ardorem injicies. Cf. I, 36 seq. --Fuerit, ut Fas fuerit VI, 604. Vid. ad I, 163. --Exæquare, adscendere et superare. --inponere vincula Eridano ut claudere cadaveribus, vel cæde Eridanum, vel Trebiam sup. IV, 621; VI, 708; XI, 138. Ita et Ernesti V.C. hæc verba interpretatur. Marsus vero ad pontem retulit, quo H. junxerit fluvium et transierit. Sic magno vincula Ponto jacta (h.e. Hellesponto a Xerxe injecta) dixit Virgil. Cul. 30. --inponere vincula Eridano, subigere regionem juxta Padum; Lenz. coll. III, 511; Claudian. Laud. Stil. III, 23; Ovid. Fast. I, 285. Ed. --Eridano pro Trebia et Ticino. Vid. ad I, 132, et XI, 138. --sacro; v. ad v. 215. [697.] fœdare sanguine lacus, Trasymenum lacum. 698. Capitolium. 700. Cf. ad v. 685.

698. Prorumpere Puteol.

His dictis, grates agit, ac turbata per auras Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra, «Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis, Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram Dimovit nubem, veroque adparuit ore. 705

701. grates agit Juno Jovi, quod Hannibalem, cui favebat, coercendi, atque ita Jovis iræ eripiendi et a periculo liberandi occasionem sibi dederit; Ern. --grates agit Jovi, quod non prostraverit Hannibalem fulmine, sed sibi ejus eripiendi copiam dederit; Lenz. --turbata; v. ad I, 477. 705. Juno, densa nube, qua involuta adcesserat, dimota, ipsa specie divina se videndam præbet Hannibali. Sic Dii heroibus hominibusque a se amatis in conspectum veniunt. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, 402 sq., et cf. Æn. II, 589 seq.

703. majorane præstiterit. 704. datum, non datur, scripti; atrum Dimovit nimbum suspicari possis, quia mox nube sequitur.

«Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono; En, age; namque, oculis amota nube parumper, Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras, Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi Parrhasio plena tenet et resonante pharetra, 710 Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.

706 sqq. Cf. sup. ad v. 686 sq., et Virg. Æn. II, 601 sqq. --non tibi res est et pugnandum cum Phrygio Laurentive colono, cum Romanis et hominibus, sed cum Diis tutelaribus Romæ. Conf. ad I, 106, 110, 514; II, 352. 709 sq. vocitata Palatia regi Parrhasio, montem Palatinum. Vide ad VI, 631 sq. --vocitata regi; conf. IV, 59, ibique Var. Lect. [710.] Parrhasio, Arcadio: nam Parrhasia urbs et Parrhasius mons Arcadiæ. 711. Apollo præsidet monti Palatino et Palatinus olim dictus a splendido marmoreoque templo, quod Augustus in Palatio in memoriam victoriæ Actiacæ exstruxerat, et cui addita porticus cum bibliotheca Latina Græcaque. Vide Suet. Aug. 29; Dio LIII, i, p. 496; Propert. II, 31, et IV, 6. --pugnas meditatur; cf. ad V, 315, et Heyne ad Virg. Æn. X, 455.

710. tumet et Tell. unde Parrhasio, plena, tumet, (vid. ad lib. II, v. 626) en, resonante pharetra reposuit Lefeb. cujus hæc verba sunt: «Frigide in Drakenborch. et aliis tenet et. Certe si intendat arcum, debet illum tenere; nec opus id dixisse.» Enimvero Apollo non tenet arcum, sed Palatia, hoc est collem Palatinum occupat, et τὸ en, quod Lefeb. in deliciis est, modo præcessit.

«At, qua vicinis tollit se collibus altæ Molis Aventinus, viden’, ut Latonia virgo Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas, Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos? 715

713. Hæc efficta, quoniam in monte Aventino inter reliqua opera publica ædesque sacras eminebat templum Dianæ commune, Romanorum Latinorumque sumtibus consilio Servii Tullii exstructum, unde Diana etiam Aventina dicta, et mons Martial. XII, xviii, 3, collis dominæ Dianæ. Cf. Liv. I, 45; Dionys. Hal. I, p. 25; Alex. Donati Roma vetus et recens, c. 13, pag. 213, et Nardini Roma antica lib. VII, c. 8, p. 445. 714. Ita Erinnys supra II, 610 (ubi v. not.) et ap. Virg. Cul. 245. 714. tædas Adcensas Phlegethontis gurgite, h.e. letales, vel proprie, quia Diana etiam Hecate est, adeoque Dea inferna; Lenz. 715. nudata pugnæ, ad pugnam, κατὰ lacertos exsertos, nisi malis jungere nudata lacertos exsertos pugnæ, ad pugnam; more venatricum et bellatricum, ut Dianæ ac Nympharum, quarum humerus pectusque dextrum in numis et statuis nudatum conspicitur. Vid. sup. ad II, 78 sq.; Heyne ad Virg. Æn. I, 492 et inpr. XI, 649; Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 212, 213.

712. At qui scripti et vett. edd. 713. De quantitate ultimæ syll. voc. vide et viden’ multa disputant Intpp. ad Val. Fl. V, 595; Heins. ad Ovid. Ep. Her. XII, 71, et Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 91. 715. Exsertos (aude) pugnæ, etc. conj. Dausq. vel avide, quod prob. Barth. Adv. V, 6, et recepere Cell. Drak. Lefeb. Ern. Sed et sup. v. 457, avida certamina dici, vel utroque loco rabida scribendum esse, monuit N. Heins. Conf. sup. ad v. 457.

Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis Inplerit dictum proprio de nomine campum. Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus, Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem 720 Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.

716. Mars campum Matium obtinet. 717. Inplerit armis, curru et comitatu (conf. ad IV, 324 sq., 430 seq.); vel potius, armorum et currus strepitu, ut IV, 436; vel denique, ut IX, 448, clipeo campum involvens. --proprio, ut VIII, 422. 718. Janus tuetur Janiculum, et Quirinus collem Quirinalem. 719 sq. Jupiter in monte Capitolino se parat prælio. --quantus Ægida commoveat; vid. ad I, 642. 720. Conf. Virg. Æn. VIII, 354, ibique Heyne. Docte autem ægis ipsa dicitur vomere nimbos flammasque, h.e. fulmina, quæ Jupiter dextra jaculatur, dum læva concutit ægidem.

718. arma pro inde Put. 719. quantus Col. Oxon. Tell. R. 2, quantos Put. Vulgo quantum, vid. not.

Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem, Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! Cede Deis tandem, et Titania desine bella.» 725

723. hiemes, ut III, 197. --concusso vertice, capite tuo. 724. Sub nutu, potestate Jovis, ad ejus quasi nutum paratos, ut IV, 712. Nam de nutu, quo Jupiter totum tremefacit Olympum (Hom. Iliad. α, 528 sq.; Virg. Æn. IX, 106; X, 115), vix cogitandum videtur. 725. bella Titania, h.e. bellum cum Diis, quale Titanes gesserunt; bella temeraria et infausta. Ed. --desine bella; vide Heinsium ad Ovid. Art. Am. II, 725.

724. fulgurat, non fulguret, scripti.

Sic effata, virum indocilem pacisque modique, Mirantem Superum vultus et flammea membra, Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit.

727. flammea membra ad oculos inprimis referenda, qui flammei et flammantes dici poetis solent in iratis et atroci vultu conspicuis; Ern. Sed eo potius vultus flammei spectant, utrumque vero maxime ad insignem splendorem multamque lucem, in qua Dii, quos Juno Hannibali videndos præbuerat, hominibus a se amatis heroibusque (nam alii mortales ne adspectum quidem eorum ferre possunt) manifesti nonnumquam in conspectum veniunt. Cf. Heyne Exc. XIII, ad Virgil. Æn. I, 402 sqq. 728. Abstrahit, invitum, et cum vi, a Roma, vel ejus obpugnatione et audaci conatu, avertit. Sic avellere Pœnum sc. invitum ac nolentem, inf. XVI, 637. Conf. ad III, 591 in Var. Lect. --reponit, reddit, restituit. Cf. ad V, 535.

Respectans abit, et castris avulsa moveri Signa jubet ductor, remeaturumque minatur. 730 Redditur extemplo flagrantior æthere lampas, Et tremula infuso resplendent cærula Phœbo.

729 seq. Respectans; v. sup. ad v. 594, et ad VIII, 108. --avulsa Signa, ut vers. 733, revelli Signa, noto more, cum castra moverentur. 731 seq. Cæli serenitas extemplo oritur vel redit discussa tempestate. Conf. sup. v. 637 sq., 664 sq. 732. Cf. II 663 sq., et ibi not. --cærula, ut I, 21. --infuso Phœbo; conf. Gronov. Obss. II, 7.

At procul e muris videre ut signa revelli Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim Ostentant, nutuque docent, quod credere magno 735 Non audent hærente metu; nec abire volentis, Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda: Ac tacitæ natis infigunt oscula matres, Donec procedens oculis sese abstulit agmen, Suspectosque dolos demto terrore resolvit. 740

733. Bene Ernesti: «Egregius locus expressa veritate naturæ. Romani Hannibalem abeuntem vident. Jam respirant, idque primum vultu et ore taciti significant. Nam metus hæret adhuc in animis, et fraudis suspicionem alit. Sensim tollitur timor, sublato ex oculis hoste. Tum demum lætabundi sacris faciundis vacant.» 737. Punica corda; v. ad I, 5, et II, 56. 738. Versus hic bene opponitur Virg. illi Æn. VII, 518. Ed.

736. volentis Col. et Marsi edd. volentem Put. Vulgo volentes. 738. tacitæ, non tacite, R. 1, ad marg. Parm. Ald. Marsi, Junt. et Gryph.

Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt, Inque vicem amplexi permixta voce triumphum Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant. Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum, Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus. 745

743. delubra coronant; v. ad v. 641. 744 sqq. Imitat. Virg. Æn. II, 26 sqq. Diluta verbis gravitas Maroniana; at iniquior Clément (Essai critique, T. I, p. 58), quod in singulis verbis Silium carpebat; Ernest.

743. coronant scripti, Rom. 2, Benes. et al. Vulgo decorant, cujus verbi syll. ab optimi ævi poetis corripitur, quidquid contra dicat Daumius de caus. amiss. rad. ling. lat. p. m. 473.

Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur, Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon.

746. regis, Hannibalis. Vid. ad IV, 196. 747 sq. celsus de sede Adfatus fuerit turmas; cf. sup. v. 567, 577 seq. et 622 in Var. Lect. [748.] Astur, Hispani, pars exercitus Pœnorum. Cf. I, 231 seq. 749. Garamas pro Afris, altera exercitus parte. Cf. ad I, 142, 414; III, 313. --atrox et sævus, fortis; vid. ad I, 2. --Hannon forte pro supplemento Carthagine vel ex Hispania misso, cui præfuisse videtur. --tetenderit scilicet tentoria; vid. ad III, 274.

749. Hannon Col. Ox. Tell. R. 2; Hanno Ben. et al. Anno quidam. Amon Put. Hammon Mars. et alii, qui exponunt, Nasamones milites.

Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda: 750 Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis. Tum festam repetunt, lustratis mœnibus, urbem.

750 sq. Nota expiatio et lustratio, ante sacrificia, preces solennes, ludos aliasque festivitates. Conf. Virg. Æn. III, 278 seq.; IV, 635. --viva unda, pura, gelida et fluente. Cf. VIII, 125; Virg. Æn. II, 719. 751. Nymphis Anienicolis, Anienis, ad cujus ripam Hannibal castra posuerat. 752. festam urbem, ut XI, 270. --lustratis mœnibus, amburbio. Conf. Lucan. I, 592 sq.; Vopisc. Aurel. 20, et Fest.

752. festa primus edidit Marsus in Ven. poster. forte operarum incuria, festa, pro festā.

* * * * * * * * *

Errata: Liber XII

18v. Menbra, largiore meri usu in somnum delapsa [Menbra ... delabsa] 58n. Si vero poeta per errorem lapsus est [labsus] 64, 65v. [65 solum] 275n. ducem Lybyæ [sic scriptum: poema “Libyae” habet] 372n. exclusis regnant aquilonibus austri» [» deest] 365n. Aristacus [sic scriptum: pro “Aristaeus”?] 383n. [383 seq.] 452n. [752] 572v. [372] 610v. [609] 658 Quo tremat et Rhodope [RRodope] 672v. per ironiam Invictum vocat.» [» deest]

* * * * * * * * * * * * * *

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.

Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat; 19-29.

At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81), ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque agmine progreditur; 30-93.

Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum vineis urbi admovet; 94-110.

Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.

Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo Campanis, incolumis evadit; 138-178.

Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.

Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus Ascanium obtruncat; 213-248.

Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.

Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur; 258-269.

At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur; 270-298.

Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant; 299-313.

Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan animos victorum mitigat; 314-350.

Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.

Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique umbras conveniat; 381-396.

Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.

Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.

Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem (516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum (562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum, Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus (601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in puerperio mortuam esse docet; 613-649.

Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio restitutas esse; 650-704.

Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius, Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus (719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri, Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem exhortatur (752-775); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil, Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.

Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.

Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios portumque redit; 894, 895.

Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.

2, 3. Conf. Juvenal. VII, 161... 164.

2. torvo vultu Med. forte rectius, judice Lefeb. Sed Silium similibus Græcismis ubique delectari recte monuit Draken. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. III, 343.

Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa Tutia deducit tenuem sine nomine rivum, 5 Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.

4. Hannibal «ad Tutiam fluvium castra retulit, sex millia passuam ab urbe,» Liv. XXVI, 11. --nulla ripa, sine alveo, ripam nullam fingens, et plano fere campo rivuli instar profluens, ideoque gramina lædens; Lef. et Ern. Cf. Var. Lect. 5. sine nomine; v. ad VIII, 508, et IX, 373. Rivi tenuitas luxuria orationis exprimitur. De Tutia v. Var. Lect. 6. Tuscis undis, Tiberi. Cf. supra ad VIII, 362.

4. radens scribendum esse opinabatur N. Heins. ut designaretur, Turiam, vel Tutiam, rivum tenuem et exiguum, quum ripas non haberet, pro ripis gramina radere (vid. not. ad IV, 350), h.e. per plana et campos labi. At vid. not. 5. Tutia Tell. R. 2, Med. Marsi, Mart. Herbip. Junt. Ald. Gryph. Nut. unde recepi cum Lefeb. et Ern. Tucia Oxon. Put. R. 1, Tuscia Parm. Turia ed. Basil. et hinc aliæ recentt. forte et sic Col. ac vulgg. edd. Liv. XXVI, 11, ubi tamen Sigonius Tutiam ex vetustis libris prætulit, quam lect. retinuere Gron. Drakenb. et Ern. Conf. Cluver. Ital. ant. II, 10, 710. Præter Silium et Livium nemo mentionem facit hujus fluminis sive rivi, quem Dausq. perperam confundebat cum Thuriis, magnæ Græciæ urbe, quæ et Sybaris dicebatur. Notior est Turia, seu Turias et Turius, Hispaniæ fl. (hod. Guadalabiar) de quo vid. Plin. III, 3; Mel. II, 6; Sall. Hist. II.

Hic modo primores socium, modo jussa deorum, Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus Armorum tonitru, quas exanimatus in oras 10 Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem Intravit pectus? si nunc exsisteret alma Carthago ante oculos, turrita celsa figura, Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?

7. jussa deorum, deos inmissa tempestate cœpta ejus interrumpentes; Ern. coll. XII, 605 seqq. At inpr. intell. jussa Junonis, forte et, quos hæc ei ad pugnam Romamque tuendam paratos ostenderat, deorum; unde voluntatem eorum conligebat. Vid. sup. XII, 701... 728. Bene et apte Hannibal, turpem nunc discessum animo secum reputans, indignatione exarsisse, et Romam redeundi consilium cepisse fingitur. 8 sq. Lydia stagna, Trasymenus Etruriæ lacus. Cf. ad IV, 719 seq. [9.] Daunia tellus, Cannensis campus in Apulia, v. ad I, 291. 10. exanimatus, anxius, timidus. 12 sq. alma Carthago; v. ad III, 203. [13.] turrita celsa figura, ob alta mœnia et Byrsam arcem, in celsissima rupe sitam. 14. abitus a Roma. --miles inlæse, qui turpiter ac timide discessisti, sine certamine ac vulneribus. Similis fere est prosopopœia patriæ loquentis ap. Cic. orat. in Cat. I, 7 et 11. Ed.

12. si nunc se sisteret maluerit N. Heins. inprob. Lefeb. qui confert I, 585.

«Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos 15 Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»

15 sq. Imbres... fugio, verba militum, quibus turpis defensio continetur. 16 seqq. hanc labem, Nescire Mavortem agitare, turpem ignaviam, quæ acie dimicare non audet, nisi luce serena ac sub æthra liquida, h.e. pura, clara, serena.

15. grandine scripti. Vulgo sanguine. 16. gentes, vel menti conj. N. Heins. et genti Drak.

Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis. 20 Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures, Signa reportandi crescebat in agmine fervor.

19 seq. inerat in mentibus militum. --redolentia in armis Fulmina; cf. XII, 625... 627. 21. incumbere jusso, ut incumbere labori IV, 818.

Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, Exiguos format per prima volumina gyros, 25 Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem, Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes; Donec postremo laxatis circulus oris Contingat geminas patulo curvamine ripas.

24 sqq. Imago ardoris pugnandi paulatim crescentis Silio propria, et luxurie quidem orationis, sed graphice adumbrata, quæ recte laudabatur a Scalig. Poet. VI, 6. Cf. supra ad VII, 141 sqq.; Drakenb. bene comparavit verba Senec. Nat. Quæst. I, 8. «Quum in piscinam lapis missus est, videmus in multos orbes aquam discedere, et fieri primum angustissimum orbem, deinde latiorem, ac deinde alios majores, donec evanescat impetus, et in planitiem inmotarum aquarum solvatur.» Perperam autem Dausq. examussim h.l. delineari putabat ludum puerilem (forte illum, qui describitur a Minuc. Fel. in Octav. c. 3, ubi v. Intpp.), et parum apte laudabat Senec. Herc. fur. 683 sq. 28. Donec in utraque ripa gyri desinunt, evanescunt, et veluti absorbentur: nam tum patulum curvamen oritur, quum gyrus a ripa interrumpitur et quasi aperitur; Ernesti. Enimvero patulum curvamen est late patens, orbis latior. Idem V.C. hoc comparandi genus exemplo Maronis excusat, quum potius suavissimum sit. Vid. Scalig. l.c. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 22 seq., et Lowth. ibi laud. Cf. inf. XIV, 189 seq. et sup. VII, 141 sq.

24. perrupit Oxon. et Put. Vulgo perrumpit. 28. postremus ad marg. Rom. 1.

At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque 30 Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen, Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti Addiderat Pœno, Latiæ diffisus habenæ.

30. Pœnum a reditu avocat Dasius transfuga, docens, Romam inexpugnabilem esse propter Palladium, cujus historiam intexit poeta ornatus sectandi doctrinæque ostentandæ studio, sequutus varios auctores, nescio quos, sed inpr. Virg. Æn. II, 164 sq. Cf. ibi Heyne in Excursu IX, et ad Apollod. p. 744... 752; Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 39. Totum tamen commentum. h.l. aptissimum est. De Argyripa (propr. Argyrippa) v. ad IV, 554; de Œneo sup. III, 367; et de Dasio, h.l. V.L. --pravum decus, homo nobilissimis natalibus ortus, sed pravus fidei et moribus corruptis; N. Heins. 31 sq. Semina, originem. --ductoris Ætoli, Diomedis, nepotis Œnei. Cf. ad I, 125, et XI, 505. 33 seq. Lætus opum, ut ap. Valer. Fl. III, 659, ubi v. Burm. --clauda fides, ut manca virtus, Cic. Fin. III, 9. --calenti Pœno; conf. ad XV, 337. [34.] Latiæ habenæ, Romanorum rebus et imperio.

30. Argiripæ pravum decus Colon. unde veram lectionem Silio restituit N. Heins. Tertia syll. voc. Argyripa corripitur, ut supra lib. IV, v. 554, et inf. XVII, 322, ad exemplum Virg. Æneid. XI, 246, ubi vid. Heyne. Aggripe parvum decus Put. Agrippæ parvum d. R. 1, Parm. Med. Argirippa Marsi ed. Ven. Agrippæ haud parvum d. edd. Marsi, Junt. Ald. et al. Agrippa haud parvum d. ed. Wolfii Basil. et inde aliæ. Eædem aliæque aberratt. vid. ap. Virgil. l.l. 31. Œnea scripti, Æneæ R. 1, Parm. Med. Vulgo Œnei. 32. Autolidas id fuit ignobile nomen Col. et Put. ex quorum vestigiis felici et admodum probabili conjectura veram lectionem revocavit N. Heins. qui bene suspicabatur, nomen hic latere viri cujusdam, et intelligenda hæc esse de Dasio Altinio Arpinate, principe civitatis opulentoque homine, qui, sequutus primo partes Punicas, postea ad Romanos defecerit; vid. Liv. XXIV, 45. Noti quoque alii Dasii proditores, Brundusinus et Salapinus, e Liv. XXI, 48, et XXVI, 38. De constructione hac, Dasio fuit haud i. nomen, vid. not. ad XI, 58, Ætholidas inter fuit R. 2. Vulgo Œtolidas inter fuit haud i. n. Male! Œnidas (hoc est Ætolos) inter fuit conj. Dausq. quod recepit Cell. qui et Ætolos reponi posse notavit.

Is, volvens veterum memorata antiqua parentum, 35 «Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors, Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno Narrabat memori Diomedes condita mente), 40 Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ, Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas. Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur, 45 Effigies ea quas unquam possederit, urbes.

35. volvens, ut ap. Virg. Æn. I, 262. 36. miles, Græci. 37. staret; v. ad IV, 44. 38. Calchas vates notissimus ex Hom. Iliad. α, 69 al. --Sollicitis Calchas... Sed Calchas Danais; cf. ad XII, 441 in Var. Lect. 41. e sedibus arcis, e templo Armisonæ Divæ, Palladis, in arce Ilii sito. 43. armis Therapnæis, Spartanis, h.e. Græcorum, inter quorum principes erat Menelaus, frater Agamemnonis et rex Lacedæmon. Cf. ad I, 6; VI, 303, et VIII, 412. 44. Ledæ nomen, Helenam, Ledæ filiam, ut nomen Echionium ap. Virg. Æneid. XII, 515, ubi v. Serv. et Heyne. --Amyclas, Spartam, vel Laconiam.

43. Secunda syll. voc. Therapnæis corripitur, vid. ad VI, 303, et Heins. ad Ovid. Met. VI, 468. Ilion Cessuram malebat N. Heins. quem vide ad Ovid. Epist. Her. I, 48, et Met. XIV, 47; Conf. et Bentl. ad Horat. Od. III, iii, 23. Sic et Excisa ferro est Pergamum dixit Seneca Troad. v. 14, ubi vid. Gron. Sed tam Ἴλιον, Ilium et Ilion, quam Ἴλιος et Ilios scribitur, vid. Heins. l.c.

«Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso Custodes aditu templi, cæleste reportat Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis. 50

47. Quidam poetæ palladium a Diomede et Ulysse (conf. tabula Iliaca num. 95), alii a solo Ulysse (v. Gorlæi Dactyl. P. II, n. 95, Fabrett. Comm. ad Tabul. Iliac. p. 364, et Begeri Thes. Brand. T. I, p. 94), ante Trojam captam, alii vero post captam demum urbem (quod ex Pausan. Phocic. c. 26, intelligitur) Trojanis furto ablatum fuisse memorant; Draken. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, et Mezir. Comm. sur les Ep. d’Ovide, T. I, p. 67. --adjuncto Ithaco, cum Ulysse. Cf. ad I, 14, et II, 180. 48. Tydides, Diomedes, meus cognatus. Conf. v. 31. --molitus, cædens, interficiens, Ernesti; quæ verbi vis admodum dubia est. Rectius forte Lefeb. perrumpens impetu facto, vel N. Heins. amoliens. Sic moliri montes sede sua, obices, portam, fores, etc., dixere Liv. IX, 3; VI, 33; XXIV, 46; XXV, 36; XXVII, 28; Tac. Ann. I, 39 et alii dixere. Cf. ad I, 645; IV, 788; V, 385, et ad rem Virg. Æn. II, 166. 49. cæleste Palladium, διϊπετές. Cf. Heyne ad Apollod. p. 744. 50. Cf. Var. Lect. et Virg. Æn. II, 169 sq. De Palladio autem Lavinium a Diomede, et inde Romam translato, v. Spanhem. ad Callim. II. in Lav. Pall. v. 39, et de Diomedis sedibus in litore Apuliæ Daunorumque finibus, ubi Dauni regis filia in matrimonium ducta (cf. inf. v. 70) Arpos, seu Argyrippam urbem (Ἄργος ἵππιον) condidit, Heyne Exc. I, ad Virgil. Æn. XI, 243 sq.

47. evadit Put. 48. amolitus conj. N. Heins. Sed vid. not. 50. male e R. 2, recepit Lefeb. et sic scribendum putaverat N. Heins. prob. Drak. ut sententia h.l. esset, ut damnum et perniciem nostram effecit, ut Troja capi potuerit. Eodem tamen sensu Ernesti vulgatam adcepit lectionem, quæ et placebat Burm. coll. v. 61, neque displicebat Drak. si mala exponerentur infelicia, et v. 51; Sed, non Nam, legeretur.

Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem, Æger delicti, Phrygium placare colendo Numen, et Iliacos parat exorare Penates. Ingens jam templum celsa surgebat in arce, Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ: 55 Quum medios inter somnos altamque quietem, Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:

51. Œnotris; v. ad I, 2, et VIII, 46. 52 seq. Æger delicti, propter Palladium furto abductum; unde et inpius Virgil. Æn. II, 163 dicitur. Conf. Heins. ad Valer. Fl. III, 737. --Phrygium Numen, et Iliacos Penates, Palladem. Cf. ad I, 43. 54. surgebat, exstruebatur, ut VII, 747; Virgil. Æn. I, 437 al. 55. Laomedonteæ, ut VII, 437. --sedes, ut XII, 48, ubi v. V.L. 57. Nec celata deam, forma divina, ut vero ore XII, 705, ubi v. not. --Tritonia virgo; cf. ad III, 323.

51. Nam Col. Oxon. R. 1, Parm. Mediol. Mars. et Mart. Herbip. quod h.l. pro en, ecce, ut passim in Virg., positum notat Lefeb. Cf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 445, et Æn. VI, 378. Vulgo Sed. Œnotriis Ald. Gryph. et alii. At vid. not. ad VIII, 46.

«Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore «Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus «Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis, 60 «Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ. «Huc vittas castumque refer penetrale parentum.» Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.

59. Garganus et Daunia tellus, Apulia. Vid. ad I, 291, et IV, 561. 60 seq. Quære Æneam, qui in Laurenti agro novam Trojam exstruxit (v. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VII), et Palladium Trojanis redde. 62. vittas et penetrale signum palladis (v. ad I, 668; Cic. Nat. D. II, 27, et Virgil. Æneid. II, 168): nisi vittas Vestæ cum N. Heins. intelligere malis. Cf. Heyne not. et Exc. IX ad Virgil. Æn. II, 296. --castum penetrale, signum Palladis, virginis perpetuæ: cujus solenne epith. est, ut et sacrorum.

60. vobis R. 2. Enimvero ipsa Pallas non Arpis, sed Lavinii et deinde Romæ vult coli. 61. nomina Put. meliori malebat N. Heins. et sic tacite edidit Lefeb. 62. Huc vittas Col. Tell. R. 2, Huc intras Oxon. et Put. Huc mitras R. 1, Parm. Med. Deinde castumque Col. R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgatæ lectionis, Huc intra captumque, auctor est Marsus, raptumque (a Diomede et Ulysse) malebat Burm. Sed vid. not.

«Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor, Armaque Laurenti figebat Troia luco. 65 Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas, Castraque Tydides posuit fulgentia ripa, Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis Prætendens dextra ramum canentis olivæ.

64. Phryx, Trojanus; victor Turni, Æneas. --Lavinia Pergama, novam quasi Trojam, quam a conjuge sua Lavinium dixit. 66. Tyrrheni fluminis; cf. v. 6, et ad VIII, 362. 67. Castra, classem in statione positam, fulgentia, ut XII, 435, arx corusca; Drak. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519; IV, 604; V, 669; Heusing. ad Corn. Nep. Alcib. 8. 69. Imitat. Virg. Æn. VIII, 116, 128; XI, 101, 332. --canentis olivæ, ut pallentis ap. Virg. Ecl. V, 16; Drak.

67. Hic versus N. Heinsio suspectus erat, quia Diomedes non manu venerit armata (conf. v. 78), et fulgentia castra ab hoc loco aliena. At vid. not. 68. pignore Colon. Sed elegantior adpositio; N. Heins. 69. candentis priscæ edd. et v. 71, Anchisiadæ. Male! Anchisiada putabat N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. vid. ad lib. III, v. 650.

Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: 70 «Pone, Anchisiade, memores irasque metusque; «Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis «Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ, «Haud nostrum est: egere dei duræque sorores. «Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi, 75 «Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.

70. Dauni gener; cf. ad v. 50 seq. 71. memores iras metusque; v. ad III, 65, et Heyne ad Virg. Æn. I, 4. 72. Idæos, Trojanos fluvios. 73. Sanguine sudatum; cf. II, 455, ibique not. Cf. Virg. Æn. III, 350 sq. 74. Haud nostrum est, etc., haud nostra, sed deorum et Parcarum voluntate, fato, actum est. --sorores duræ, ut I, 281, ubi v. not. 76. dextras jungamus inermes, noto pacis, amicitiæ et fœderis signo. Cf. Var. Lect.

75. ævum Putean. 76. inermes quatuor scripti et R. 2. Vulgo inertes; cf. Heins. et Heyne ad loca similia Virg. Æn. X, 595; XI, 414, 672; XII, 311.

«Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam. Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ Conripuit leto; neque tot de millibus unum 80 Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»

77. hæc, δεικτικῶς. 79 sq. Res notissima e Liv. V, 49. Conf. sup. I, 624 sq., et IV, 150 sq. Poeta vero cladem Gallorum palladio, non virtuti Camilli tribuit. 81. aras patrias; v. Var. Lect.

78. trepidus Col. Male! conf. v. 68. 81. aras, non oras, Col. Oxon. et R. 2. Eleganter aras patrias poeta dixit pro patria. Cf. Heins. et Heyne ad Virg. Æneid. XI, 269, ubi lectio patriis aris etiam Silii imitatione firmatur.

His fractus ductor convelli signa maniplis Optato lætis abitu jubet: itur in agros, Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco, Et sacer humectat fluvialia rura Capenas. 85

82. Conf. Liv. XXVI, 11. --His Dasii verbis fractus ductor, Hannibalis animus, furor, impetus, consiliumque fractum, vel ipse a sententia abductus est. --convelli signa, ut XII, 730, 733. 84. Feronia, dea Latii Indiges (v. Heyne ad Virgil. Æneid. VII, 800; VIII, 564, et Struv. Synt. Ant. Rom. c. 1, p. 162), cujus triplex in Italia lucus cum fano memoratur: primus ad Tarracinam, seu Anxur in Latio et via Appia (de quo v. Virg. l.c. Horat. sat. I, v, 24, et Cluver. Ital. ant. II, 2, p. 460); alter in Etruria inter Lunam et Pisas ad Vesidiam fl. (si fides habenda inscriptioni apud Gruter. p. 220); tertius, de quo h.l. agitur, in eadem Etruria, inter Veios et Tiberim, in agro Capenate, ad radices Soractis montis, de quo v. Liv. XXVII, 4, 5; Virg. Æn. VII, 697; Cluver. II, 3, p. 547. Fanum hoc divitiis inclitum, ibique forum totius Italiæ mercatumque frequentem, Deam vero in illo communiter a Sabinis et Latinis cultam fuisse, tradunt Liv. I, 30; XXVI, 11, et Dionys. Hal. II, 6; III, 32. Cf. sup. ad V, 175 sq. Capena, seu Capenas et Capenus (Frontin. p. 121) notum Etruriæ oppidum, sed fluvius Capenas ignotus. 85. sacer, tamquam adcola et custos sacri nemoris ac fani; Mars. Conf. et ad XII, 215.

84. Dives ubi annoso, vel antiquo luco legendum esse et sequentia id confirmare opinabatur N. Heins.

Fama est, intactas longævi ab origine fani Crevisse, in medium congestis undique donis, Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum Innumeris aurum, solo servante pavore.

89. solus pavor, h.e. religio (v. ad I, 82), servabat, tuebatur opes templi, ab iis diripiendis homines absterrebat. Dausqueius non male comparabat locum Diodori, lib V: Ἴδιον δέ τι συμβαίνει καὶ παράδοξον παρὰ τοῖς ἄνω Κελτοῖς περὶ τὰ τεμένη τῶν Θεῶν γιγνόμενον· ἐν γὰρ τοῖς ἱεροῖς καὶ τεμένεσιν ἐπὶ τῆς χώρας ἀνειμένος ἔῤῥιπται πολὺς χρυσὸς ἀνατεθειμένος τοῖς Θεοῖς· καὶ τῶν ἐγχωρίων μηδεὶς ἅπτεται τούτου διὰ τὴν δεισιδαιμονίαν, καὶ περ ὄντων τῶν Κελτῶν φιλαργύρων κάθ’ ὑπερβολήν. Conf. et Virg. Æn. VII, 60.

86. fani Colon. Vulgo Fauni: Male!

Hac avidas mentes et barbara corda rapina 90 Polluit, atque armat contemtu pectora divum. Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.

91. armat contemtu pectora, ut IV, 249. 92 sq. Cf. Liv. XXVI, 12 pr. --sulcat aratro, ut Thraces arant ap. Virg. Æn. III, 14, et similia passim. Vid. ad VIII, 564.

90. Hac Colon. Rom. 1, Parm. Med. Hanc Oxon. et Puteol. Hec Marsus errore librariorum, qui tamen vulgatam lect. Hæc peperit. 91. contemtus malebat Burm.

Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit, Victor, submoto patriis a finibus hoste, 95 Fulvius infaustam Campana ad mœnia clausis Portabat famam, miserisque extrema movebat.

94. Haud lætus, tristis: eum enim invitum, et deorum portentis territum, ac tandem Dasii narratione permotum, Romæ capiendæ spem posuisse, et inde movisse, ex initio hujus et fine superioris libri constat; Drak. 97. miseris, obsessis Capuæ civibus extrema mala movebat, parabat. Ernesti: ita urbem obsidebat, ut spes nulla salutis civibus relinqueretur.

94. haud lentus (ut ap. Liv. XXVI, 12, pr. repentino adventu) emend. N. Heins. et edidit Lefeb. Non male; vid. tamen not. Regina Oxon. cum nonnullis ex primis edd. non inprob. Drak. cujus nota est hæc: «Qui nomen a ῥήγνυμι deducunt, quod fama sit, eo in loco impetu maris Siciliam: ab Italia abruptam esse, Rhegium malunt: his vero, qui a Rege derivant propter loci splendorem, Regium placet, ut Grævio ad Cic. Epist. Fam. XII, 25. Antiqui lapides literati, nunc addita, nunc detracta adspiratione, utramque orthographiam agnoscunt.» 97. miserique Mars. et quidam alii.

Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: «Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi Altera Carthago nostræ, post fœdera rupta, 100 Et missum ad portas Pœnum, post jura petita Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»

98. prensans, rogans. Vid. ad lib. VI, v. 461 sq. _cuicumque est nomen in armis_, fortissimos militum, viros spectatæ virtutis. 99. Verba Fulvii. --Dedecus defende, ut V, 490 ubi v. not. Ernesti: injurias a Campanis nobis factas armis ulciscimini. Sed dedecus eo spectat, quod tam perfida urbs tam diu nequidquam obsidetur. Cf. sqq. 100. fœdera rupta; conf. XI, 29 seq. 101 seq. missum ad portas Pœnum, Hannibalem arcessitum, quum Campani ad cum deficerent, de quo vid. XI, 132 seq., et XII, 449 sq. --post jura petita Consulis alterni; conf. XI, 55 sqq. 103. lenta, secura, sine metu, et in otio. Cf. ad II, 489.

99. urbis Col. 101. admissum Oxon. cum priscis edd.

Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas Educi turres, quîs vinceret ardua muri, 105 Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos Portarum postes, quateretque morantia claustra.

104. robore, e ligno, ligneas. 106. conjunctas adstringere nodis, palilogia, de qua v. ad IX, 99. 107. trabes, arietes. 108. morantia claustra, ut VII, 130.

106. conjunctis Put.

Hic latera intextus stellatis axibus agger, Hic gravida armato surgebat vinea dorso. 110 At postquam properata satis, quæ commonet usus, Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet, Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.

109. Dausq. Cell. et Ernesti intelligunt turres et machinas, quarum lateribus stellati axes, h.e. rotæ radiatæ fuerint adnexæ. Sed de aggere sermo est; unde axes stellati videntur potius ligna dici sive tigna, cancellatim, ad instar stellæ radiatæ vel potius radiorum rotæ, directa, transversa et decussata, quibus latera aggeris varie ligabantur. Ipsa autem verba petita sunt e Lucano, III, 455. Conf. Lips. Poliorcet. II, 3. 110. dorsum armatum, dicuntur milites, vineis tecti; vel tectum vineæ permunitum, et, ut utar verbis Veget. IV, 15, duplici munitione, tabulatis (f. tabulis) cratibusque contextum (quod tamen tabulatum magis proprie pluteorum fuit); aut vinea dicitur gravida dorso armato, quia a tergo et dorso armatum militem revelat et ostendit. Ita Lips. Poliorc. I, 7. --gravida, ut fœta armis et gravis apud Virg. Æneid. lib. II, 238, et VI, 516, ad quæ loca vide Heyne. --surgebat, ut v. 54.

111. At Colon. et Putean. Vulgo Ac. 114. Tum emend. Dausq. Sed vulgata quoque lectio bene se habet; offulsit Colon. Conf. Heins. ad Virgil. Æneid. IX, 110, 731, et Valer. Flacc. IV, 482. Vulg. effulsit.

Cerva fuit, raro terris spectata colore, 115 Quæ candore nivem, candore anteiret olores. Hanc agreste Capys donum, quum mœnia sulco Signaret, grato parvæ mollitus amore, Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.

115. Commentum ornatus studio carmini intextum, et depromtum e Virg. Æn. VII, 483 sqq. sed Siliana orationis luxurie expressum. Conf. Heyne ad Virg. l.c. et Calpurn. VI, 32. --Cerva, in Virg. cervus. Cf. ad III, 39, in V.L. 116. Cf. Virg. Æn. XII, 84, ibique Cerda et Heyne. 117 seq. Capys, de quo vid. ad XI, 30. --mœnia sulco Signaret, ambitum eorum locumque urbis novæ aratro definiret, h.e. Capuam conderet. Res nota ex Isidor. Orig. XV, 2; Serv. ad Virgil. Æn. V, 755, et Intpp. Ovid. Fast. IV, 819. [118.] mollitus, captus. Quod feram captam occidi noluerat; Burman. 119. Verba Virg. Æn. VII, 487... 490, ornatu parum apto et jucundo variata.

115. Teucris pro terris scribendum censebat N. Heins. 118. parvam molitus emend. idem, putans moliri esse id. qd. moderari, fingere, regere, ut moliri parva tela manu, iter, terras, ap. Senec. in Hippol. Œdipo et Troad. 682, quæ tamen exempla ad hanc verbi vim probandam nihil faciunt. Neque hanc conjecturam mihi persuasit Lefeb. coll. Ovid. A. A. II, 319.

Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis, 120 Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili. Aurato matres adsuetæ pectine mitem Comere, et humenti fluvio revocare colorem. Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ Credebant, ac tura deum de more dabantur. 125

120. exuta feram, ferina natura, seu feritate exuta, deposita, h.e. mansuefacta. Cf. ad VI, 100, et VII, 496. 124 sq. Conf. ad VI, 283... 288, et Gron. Obss. I, 13.

123. renovare Nicander et post eum alii edidere.

Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam Mille indefessos viridem duxisse per annos, Seclorum numero Trojanis condita tecta Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.

126. Quæ Plinius, VIII, 32 seu 50 (ubi vid. Harduin.) et alii de grandi cervorum ætate tradant, fabulosa esse, jam monuit Aristot. Hist. An. IX, 6; et hodie satis constat, raro triginta annis majores inveniri. 127. Mille tamen cervorum anni a nemine, quod sciam, memorantur, et poeta nimis rem auxit. 129. nox, mors. Vid. Var. Lect.

129. sed enim, non sed jam, scripti; confer not. ad I, 33. Deinde nox scripti, R. 1, Parm. Med. mox R. 2. Vulgo mors, ex interpretamento, vid. ad II, 574. Vocab. tamen nox nude positum pro morte nunc, præsertim de cerva, recte, opinor, displicuit Ernesto V.C. ut et N. Heins. inf. v. 270.

Nam, subito incursu sævorum agitata luporum, 130 Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus Extulerat sese portis, pavidaque petebat Consternata fuga positos ad mœnia campos. Exceptam læto juvenum certamine ductor 135 Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra, Fulvius, atque adsis orat, Latonia, cœptis.

131 seq. miserabile bello Prodigium, ut sup. VIII, 638, ubi v. not. 134. Consternata; conf. Heinsium ad Ovidii Metam. lib. II, 314. 135. Cogita milites omine fausto lætos inter se certasse, quis primus caperet cervam; Ern. Excipere verbum proprium venatoribus, qui feras dolo ac fraude capiunt, ut δέχεσθαι. Vid. Burm. ad Quint. Inst. Or. II, 12, et Phædr. I, ii, 6, ubi cf. etiam Hartman. in Chrestom. Phædr.

136. Mactat, Diva, tibi enim gratissima sacra Col. mendose! Macta, Diva, tibi, tibi enim hunc, gratissima sacra conj. N. Heins. tibi, tibi enim hanc non male reposuit Lefeb. coll. loco simillimo Virgil. VIII, 84, ubi vid. Heyne de usu voc. enim.

Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem Mœnia flexa sinu, spissa vallata corona 140 Adligat, et telis in morem indaginis ambit.

138 sqq. «Capua etsi nihilo segnius obsessa per eos dies fuerat, tamen adventum Flacci sensit,» Liv. XXVI, 12. [140.] spissa vallata corona Adligat, urbem corona cingit; noto obpugnandi modo, de quo v. Lips. Poliorc. I, 4, telis in morem indaginis ambit, tam arte Capuam obsidet, ut venator saltus ac ferarum latibula indagine, h.e. ingenti retium cassiumque serie, cingere solet, ne ulla elabendi occasio detur; quo sensu et inf. XIV, 368, navalis indago dicitur navium corona ac ordo; Drakenb. Cf. X, 80, et Cerda ad Virg. Æneid. IV, 121.

141. terris Parm.

Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans, Evehitur porta sublimis Taurea cristis Bellator, cui Sidonius superare lacerto Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela. 145

142. Poeta, confuso temporum rerumque ordine, huc transtulit narrationem Liv. XXIII, 46 sq. de Taureæ Campani singulari certamine cum Claudio Asello, fortissimo Romanorum milite. --pavitant, Campani arte obsessi. 143 seq. sublimis cristis, heroum more. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 468, et Köppen ad Homer. Iliad. β, 816. [144.] superare lacerto dabat, quum præposuit ceteris; Marsus. Male! Recte Lefeb. fatebatur, concedebat, Hannibal, Tauream Mauris præstare lacerti viribus. Withof. emendat: cui sidonios superare lacerto Robur, et, etc., ut more poetarum res inanimata aliquid dare dicatur.

142. Tum R. 1, Parm. Mediol. pavitans scripti, R. 1, Parm. Med. 145. dabat, non dedit, Col. 144. parere lacerto conj. N. Heins. superante ad marg. Silii sui notaverat Corte laudaveratque Markl. Epist. crit. p. 40. Sed vid. not.

Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis Vicinum sese videt, et clamore propinquo, «Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte Bellandi, et merita mille inter prælia fama), 150 Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ, Det sese campo, atque ineat certamina mecum.»

146 et 148. Vid. V.L.

146. Vulgo alituum. Male! et lituum Mars. ed. Ven. ac lituum est ex emend. Dausq. et N. Heins. non est lectio c. Col. quod. N. Heins. testari falso monet Drak. Is trepido alipedi, ac hinnitu stare n. perperam quoque conj. Dausq. et Is trepido lituum tinnitu Scaliger, quod recepit Cellar. strepitu ac lituum tinnitu, etc. emend. Burm. quod admodum adridebat Draken. non mihi: nam ὁμοιοτέλευτα strepitu et tinnitu auribus ingratissima sunt, et simplicissima est N. Heinsii medicina. De lituum tinnitu vid. ad XII, 182. Trepidus autem equus est properus, festinans, inquietus; quod jam notavere Dausq. et Drak. Conf. ad VIII, 222. 147. violentus R. 1, et Ben. forte verius, judice Lefeb. 148. et Col. Put. R. 2. Vulgo ac, quod pro confestim, seu propere h.l. positum putabat Dausq. huic conj. N. Heins. ut ter repetatur, en edidit Lefeb. quæ mutatio et levissima est et haud dubie vera. 149. huc Put. quod recepit Lefeb. qui eam ob causam et v. 151, Huc reposuit.

Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures, Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.

153 seq. «Hæc ubi Asello nuntiata sunt in castra, id modo moratus, ut consulem percunctaretur, liceretne extra ordinem in provocantem hostem pugnare? permissu ejus arma extemplo cepit;» Liv. l.l. --Æneadæ, Romano. [154.] auspicium (ut XVII, 563) jusque in certamina, potestatem ac veniam pugnandi, N. Heins. quem vide ad Ovid. Amor. I, i, 5.

153. vox accidit aures non male conj. Drak. coll. Plaut. Stich. I, ii, 31; Curt. IV, 4; Heins. ad Valer. Fl. II, 452, et Ovid. Fast. V, 360; Gifan. Ind. Lucret. in voce Accidere, Colv. et Elmenh. ad Apul. Met. V, p. 160. Neque tamen vulgatam lect. damnabat. 154. jusque Col. atque Put. suus perperam corrig. Carr. Vulgo usque, inepte, judice etiam Dausq.

Prævetitum namque et capital, committere Martem, 155 Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma Imperio solvit, patulumque invectus in æquor Erigit undantem glomerato pulvere nubem.

155. capital, ἀρχαϊκῶς pro capitale, scilicet facinus, seu crimen, pœna capitis luendum. Vid. Ernesti clav. Cic. De pœnis militum, qui pugnam nisi jussi inierant et discesserant a signis, v. Lips. Mil. Rom. IV, 4. 156 seq. arma imperio solvit, pugnandi potestatem dederat. 158. Conf. ad lib. V, vers. 535.

155. Prævehitur Oxon. in certamina ductor Prævchitur, namque ex Capua R. 1, Parm. Med. Prævetitum namque et capital recte Col. et Put. namque et capita Oxon. Prævetitum namque capiti Mars. et Mart. Herbip. Prævetitum capitis pœna Ben. ut conj. Dausq. Prævetitum capiti pœna Nicander in Junt. edidit et ad ejus exemplum alii.

Indignatus opem amenti, socioque juvare Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires, 160 Taurea vibrabat nudis conatibus hastam. Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.

159 sq. Taurea, ut vires lacerti (conf. v. 144) ostentaret, hastam ope amenti, vel nodi, vibrare noluit, sed nudis conatibus, sine illorum ope, sola lacertorum vi, jecit. Cf. ad I, 219, 318; IV, 14, 291. --Indignatus opem, non dignatus, respuens, tamquam rem indignam et inhonestam.

162. contorsit Put. furens ira, vel ruens teneras telum contorsit in auras opinabatur N. Heins. quem vide ad Virgil. Æneid. IX, 699.

At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam, 165 Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis. Tum strictum propere vagina detegit ensem.

163 sq. Hæc eleganter et ad naturam apte memorari, jam monuit Ern. Rutulo, Italo, Romano, Claudio Asello. [165.] comprimit, retinet ictum, ut VI, 538; IX, 650. 166. Mentitur minas, similis est minanti h.e. jaculanti, simulat se jam jacturum esse hastam, ut metum incutiat hosti.

163. speculatur est ex emend. N. Heins. pro vulg. spectatur; conf. ad VII, 123, ab omni Tell. R. 1, Ben. speculatur in omni Corpore, perlustrat, etc. edidit Lefeb. Forte leg. spectatur in o. C. perlustrans. 165. librat maluerit N. Heins. et tacite recepit Lefeb. non inprob. Drak. quum vibrabat proxime præcesserit; cf. ad I, 351; III, 319; IX, 523. 166. tunc transiit Col. ut ap. Iscan. bell. Troj. VI, 51, sup. X, 253, et alibi intrare ac penetrare. Vulgo transigit, quod servavit Lefeb. et nunc, pro quo tamen et in Oxon. tunc legitur, transfigit Put. et R. 2; Mentitusque minas mediam tunc transigit ictu P. corrig. N. Heins. 168. deripit ensem e c. Tell. recepit Lefeb. coll. Hom. Iliad. μ, 190, υ, 284, et sic conjecerat Burm.

Et jam ferrata rapiebat calce volantem Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata. 170 Nec Rutulus levior cedentis perdere terga: Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.

169. Vid. Var. Lect. h.l., et VII, 696. 171. Rutulus, Romanus, levior, velocior (v. ad III, 394), _non perdere_, h.e. non perdebat, premebat (ita jam Lefeb. coll. Virgil. Æn. II, 530; XII, 754). --terga cedentis; cf. ad I, 422. 172. fusis habenis, ut VII, 696, et passim apud poetas.

169. quatiebat opinabatur N. Heins. (cf. ad VII, 696, 697, ac not. ad II, 71) et fodiebat (ut VI, 212; VII, 67; Virg. Æn. VI, 882) Draken. qui tamen τὸ rapiebat multum facere arbitrabatur ad festinationem Taureæ, qua se pugnæ subduxerit, augendam. 171. prendere Col. probb. Modio et N. Heins. idque recepere Draken. et Ern. Vulgatum tamen perdere recte, opinor, tuentur Dausq. Barth. Adv. VIII, 7 (ubi Claudium dicit leviorem fuisse, quam ut perdere Taureæ terga, h.e. amittere, tangere non potuisset; vel eum non levem ad perdenda Taureæ terga, sed adtentum, ut ante in duello, rem summa prudentia gessisse), Burmann. et Lefeb. quos sequutus sum. Vid. not. pergere Put. Hunc versum sequenti jungebat Burm. et Jam legebat pro Nam. Deinde cedentia terga maluerit N. Heins. quod utique elegantius est: vid. a Draken. coll. VIII, 1; XV, 729; XVI, 55, et Heins. ad Ovid. Epist. Her. II, 93, et Met. I, 541; Broukh. ad Prop. III, vii, 57. [“XV, 729” recte XV, 726] 172. rapidum effusis habenis, et v. 178, aversaque (remotiori) porta emend. N. Heins. At vid. nott.

Utque metus victum, sic ira et gloria portis Victorem inmisit, meritique cupido cruoris. Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem 175 Confisum nullo comitante inrumpere tectis, Per mediam propere trepidantum interritus urbem Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.

175. credunt, Campani. 178. porta adversa, e regione obposita illi, per quam Claudius Capuam intraverat; Drak. Recte. Cf. Liv. XXIII, 47 extr.

Hinc ardore pari nisuque incurrere muris Ignescunt animi, penetrataque tecta subire. 180 Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.

179 sq. Summa luxuries poetica est, qua jam communis omnium pugnandi ardor describitur; Ern. --Ignescunt, incensi sunt, ardore, cupiditate pugnandi. Conf. ad III, 136 et 305. --pari, communi; vel potius eodem, quo Claudius intraverat urbem; ejus exemplo incitati. --tecta, Capuam. 181. saxeus imber; v. ad I, 311. 182 sq. Vid. Var. Lect. Withof. emendat adstantum turribus, hoc est, ingruunt hastæ militum romanorum, qui summis in turribus pugnantes adstabant.

182. adduntur turribus legendum censebat idem N. Heins. coll. VI, 21; IX, 105; XV, 722.; Stat. Thebaid. II, 579. et missæ succedunt t. h. Markl. Ep. crit. p. 42; summis accedunt, vel funduntur Draken. et descendunt Burm. ut non Capuæ turres intelligantur, sed machinæ in modum turrium, quas obsessores muris admoverint, et unde hastas miserint in defensores. Eodem sensu vulgatam lect. cepit Ernesti V.C. qui tamen ad exemplum Lefeb. monet, voc. adscendunt frustra sollicitari a viris doctis, neque agi de obsessis, sed de obsidentibus. De iisdem etiam Intpp. illi adceperunt hæc verba, etsi alio sensu, quam Lefeb. qui coll. Virg. Æn. IX, 568, exponit, hastæ jactantur ad fastigia turrium Capuæ. Ita et ego dudum hæc verba intellexi; at semper quoque veritus sum, ne aures poeticæ concinnati adsuetæ iis obfenderentur: nam hastæ missæ non bene turribus adscendere dicuntur. Silius forte memor fuit loci Virg. Æn. II, 237. Scandit fatalis machina muros, et, quod de equo illo in urbem inlato vel inmisso præclare dicitur, perperam transtulit ad hastas.

Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam: Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo. 185

184. Dictæa arundo; vid. ad II, 90. 185. Tranat; v. ad III, 682.

183. Vulgata lectio est: Nec pronum audendi virtutem e. c. Eam in re dubia servavi, librorum auctoritatem sequutus, nisi quod audenti pro audendi e c. Put. recepi. Inde sententia non inepta exoritur: non cuiquam, nemini, audenti virtutem excellere aliis, pronum, facile id erat; nisi malis, nec pronum, facile, cuiquam audenti, forti viro, v. excellere; vel denique, nec pronum audenti, fortibus erat, v. excellere cuiquam. Τὸ virtutem retinui, quoniam Silius quam maxime græcismos amat: neque tamen intercedo, quo minus virtute reponatur, ut legitur in c. Put. (in quo tamen et scendere perperam pro excellere) et ed. Ben. audendi virtutem extendere conj. N. Heins. vel, ut Dausq., audendi virtute excellere, quod recepere Draken. Ern. et Lefeb. qui exponit: «nullus vult ut ab alterius virtute sua superetur virtus.» Nec pronum audenti virtutem ostendere c. emend. Burm. hoc sensu: cuiquam forti et audenti non facile erat, virtutem suam præcipuam ostendere, quum omnes simul et confusim pugnarent, et iræ æquarent dextras, h.e. omnes eodem furore et ira pugnarent. Recte sententiam h.l. percepit Burm. sed eadem quoque vulgatæ lectioni inest (quin eodem modo et Ernesti lectionem sibi probatam interpretatus est), neque adsequor, cur non tam bene virtute excellere dicatur, quam virtutem ostendere.

Lætatur non hortandi, non plura monendi Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem. Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto Ad portam, magnæque optat discrimina famæ. 190

187. rapiunt sibi quisque laborem, eleganter, ut XI, 197, 491; XII, 478. Cf. ad I, 569. 188 sq. Vid. Var. Lect. 190. magnæ optat discrimine famæ, quo sensu Curtius, VIII, 13 extr., dixit gloriam sibi ex periculis arcessere.

188. jam maluerit N. Heins. 189. Fortunæ ex ed. Ven. Marsi recepit Drak. suadente N. Heins. Fortuna Parm. Ald. Florent. et Gryph. edd. prob. Dausq. Vulgo Fortunam: quod non spernebat Barth. Adv. XXII, 8, modo superesse exponeretur præesse, de quo vid. Gell. I, 22; malebat tamen legere Fortuitum sibi q. d., quemque, ut Fortuna datum, rebus suis ipsummet ducem futurum. Idem Adv. VIII, 7, scribendum ceusebat, et super esse Fortunam s. q. d., super h.e. præter Fortunam esse sibi quemque ducem seu instar ducis. Hanc distinguendi explicandique rationem amplexus est Lefeb. coll. perperam Virg. Æn. XII, 714, nec laudato sententiæ hujus auctore. Ea nihil contortius esse monet Ernesti, qui nostram lectionem ita interpretatur: quemque fortunæ suæ auctorem esse. Sed poetam, qualis Silius est, superesse dixisse pro esse vix crediderim. Illa vero divisio forte non respuenda, si super pro insuper, scilicet videt (vid. ad I, 60 et 340) et verba esse Fortunæ sibi quemque ducem eo sensu posita adceperis, quo Livius lib. XXII, 5 (quem locum Silius ante oculos habuisse videtur) dixit: sibi quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam. Sic tamen Fortuna præstiterit; nisi aliud mendum latet. 190. parat conj. N. Heins.

Tres claustra æquævo servabant corpore fratres, Quîs delecta manus centeni cuique ferebant Excubias, unaque locum statione tenebant. Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus. 195

191. Narratio variarum cladium, ad Capuam factarum, in qua poeta magis ingenio suo ad quævis mira (quis enim non illud statim studio quæsitum putet, quod tres fratres, iidemque varia armorum genera tractantes in uno loco excubias agunt?) et atrocia narranda prono indulsit, quam historiæ fidem servavit; Ern. Silius turbato temporum rerumque ordine, ut passim, inpr. lib. XII, huc transtulit, quæ Livius lib. XXVI, c. 5, 6, de pugna ad Capuam commissa tradit, et quæ sup. XII, 488, carmini intexere debuerat. --æquævo corpore fratres, ut tergemini fratres sup. IV, 355. 192. Imitat. Virg. Æn. IX, 161 sq.; Drak. ferebant, tenebant, Excubias unaque locum statione tenebant; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 252.

194. volucris Col. 195. Taburnus corrig. N. Heins. quia Silius nomina militum a fluviis montibusque ut plurimum soleat derivare (vid. ad I, 306), et Taburnus sit mons Samnii, a Marone Ge. II, 38, et Æn. XII, 715, memoratus, nec remotus admodum a Capua.

Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu; Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu Prælia moliri, et nudo non credere ferro; Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.

197. medicatæ cuspidis et nudo ferro; vid. ad I, 219; VII, 453, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 857. 199. Cf. IX, 336.

199. armabat conj. Burm. ut enses veneno armari dicuntur passim; actabat Tell. quod placet Lefeb. ut veteres dixerint agere, actare, actitare, ut jacere, jactare, jactitare: certe anteced. pro conseq. vel aptabat pro aptabat et vibrabat positum monet.

Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam 200 Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ, Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant; Una ignes sævos, ast altera pone sagittas Fundebat, validam torquebat tertia cornum, Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu. 205

200 sq. Cf. ad I, 277 seq. --Atlantiaco litore, in Erythia ins.; v. Heyne ad Apollod. p. 71 et 386 seq. 201. Geryones; v. ad III, 422 in Var. Lect. 203 sq. sagittas Fundebat; v. ad I, 267.

202. paria, h.e. totidem, arma opinabatur N. Heins. Sed cuivis dextræ arma varia h.e. diversi generis, alteri ignes, alteri sagittas, tertiæ cornum seu hastas (vid. not. ad II, 124) tribui, et hinc Geryoni comparari tergeminos, quibus non una tela seu arma fuerint (cf. v. 196), jam monuit Drakenb. Rectius in pugnam emend. N. Heins. quod recepi, quia et linguæ convenientius et auribus suavius est, atque in duobus antiquis, nescio quibus, pugna legi monet Lefeb. qui pugnas reposuit; conf. ad VII, 67.

Hos ubi non æquis variantes prælia consul Conspexit telis, et portæ limina circum Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes, Concitat intortam furiatis viribus hastam. Letum triste ferens auras secat Itala taxus, 210 Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit. At, non obsepto contentus limine Martem Exercere levis bello, sed turbidus ausi, Virrius incauto fervore eruperat amens 215 Reclusa in campum porta, miseramque furori Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.

206. non æquis, non paribus et iisdem, sed variis. Sic ap. Virgil. Æneid. lib. II, vs. 714 est, non passibus æquis. Ed. 210. taxus; cf. ad IV, 255, 567. 211. fundit, ut v. 204. 214. levis bello, inbellis, nullarum virium, nullius artis ac momenti in bello. Vid. ad VIII, 515. --turbidus ausi, audax. 215. Virrius, de quo vid. ad XI, 65 seq.; XII, 86. 218. metit; cf. ad IV, 213, 462.

208. ac, non et, Col. 211. spicula fundit Put. 213. obsepti contentus limine M. E. tenus valli, vel brevi vallo, vel levi bello, putabat N. Heins.

Tifata umbrifero generatum monte Calenum Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno 220 Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem, Nudus inire caput pugnas, certare juvenco, Atque obliqua trucis deducere cornua tauri Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.

219. Tifata; v. ad XII, 487. 220. audere trucem, audacissimum; noto græcismo. Audacia et vires Caleni mox omnibus fere poeticæ orationis coloribus adumbrantur. 221. subsidere leonem; v. Var. Lect. 222. Nudus caput, sine galea. Cf. ad III, 358. 223. deducere Barthius, Adv. VIII, 7, exponit tenuare et in rectam seriem deflectere, ut deductum carmen, quod subtile unoque tenore fluens dici possit: sed rectius Gronov. Obss. I, 17, ad terram detrahere, coll. Suet. Claud. 21; Ovid. Met. IX, 84; Plin. VIII, 45. 224. crudo facto; v. ad I, 405; V, 423. --aliqua sc. via et ratione, seu ex parte, ut ap. Virg. Ecl. III, 15; conf. Intpp. ad Plaut. Epidic. I, ii, 49, et Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 75.

221. sibi subdere sæpe leonem emend. Barth. Adv. VIII, 7, et subsistere (h.e. sustinere impetum, ut ap. Liv. I, 4, extr. et IX, 31) Gronov. Obss. I, 17, ubi tamen in curis secundis vulgatam scripturam defendit, et subsidere exponit venatu et insidiis capere, propr. in insidiis subsidere (Liv. I, 14) seu latere, more venatorum, qui ita feras obvias clamore in laqueos præcipitant, et inde subsessores vocantur v.c. Senec. Hippol. v. 52; conf. Gron. l.l. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 268; Passer. ad Prop. I, viii, 15; Lucan. V, 226. Marsus simpl. explicat sternere, non inprob. Ernes. quum eo tandem redeat illa ex insidiis occupatio. 224. crudoque aliqua se a. facto Col. vid. not. crudoque oblique se a. fato Ox. Parm. Med. Mars. Mart. Herbip. c. obliquo se a. fato Put. crudo oblique et se a. fato Junt. Ald. Gryph. Illud oblique, quod jam Draken. monuit, male ab oscitante librario ex vs. præc. hic revocatum; conf. ad VIII, 466, crudoque olim se a. fato Basil. Wolfii et inde plurimæ aliæ; crudoque olim (quum juvenis esset) se adtollere cæstu corrig. Burm. nam qui cæstibus pugnant, in digitos pedis erecti sunt (conf. Virg. Æn. V, 426, Stat. Theb. VI, 747; Valer. Fl. IV, 267), et crudus cæstus ut ap. Virg. Æn. V, 69; Stat. Theb. VI, 730 al. Non male, judice Drak. qui tamen lectionem c. Col. præferebat, quum τὸ olim primum in ed. Basil. vidisset.

Is, dum præcipites expellit Virrius urbe, 225 Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor Thorace exierat, leviorque premebat anhelos Pondere loricæ, et palantes victor agebat. Jamque Veliternum media transegerat alvo, Jam, solitum æquali ludo committere equestres 230 Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso Perculerat saxo: miser inplorabat amicum Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem: Sed, validas sævo vires duplicante dolore, Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem 235 Scipio, solamen properans optabile in armis Hostem prostrato morientem ostendere amico:

226. nudus, sine thorace. Conf. ad IV, 313. 227. levior, velocior ac expeditior (conf. ad III, 394), quum sine lorica esset, premebat et urgebat Romanos, cursu et armorum pondere fessos. 230. Marium, æqualem Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. 232. Perculerat saxo; cf. ad IX, 395. 233. hiantem, bene de eo, qui scopuli, h.e. saxi pondere premitur, et hianti ore auram captat. 235. Effudit cornum sonantem; cf. ad I, 267; II, 124, et IV, 567. 237. Hostem morientem tamquam solamen in armis, viris in acie cadentibus. Cf. II, 258.

235. Effudit scripti. Vulgo Effundit, quod revocavit Lefeb. et in duobus scriptis legi testatur.

Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras, Hasta viri pectus, rupitque inmania membra; Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ, 240 Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se, Quam longa est, uno remorum præterit ictu.

238. Tranavit; v. ad III, 682. 240. Comparatio hæc, qua velocitas hastæ declaratur, acutissima recte videbatur Barthio Adv. XXII, 8 et Ern. qui tamen in 243, ludentem poetam adnoscit. --Liburnæ, seu Liburnicæ sc. naves, levissimæ ac agiles, velocissimæ, quibus Liburni, Illyrici et Epiri populus, mare infestabant. --cærula; v. ad I, 21. 241. Conf. XI, 489, et Ovid. Met. XI, 461 sq. 242 sq. se, Quam longa est, spatium mensuræ ac magnitudinis suæ, etsi longissimum est.

238. volucris liquidas ceu Put.

Ascanium Volesus, projectis ocius armis, Quo levior peteret muros, per aperta volantem 245 Adsequitur planta: dejectum protinus ense Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus Conruit ulterior procursus impete truncus.

245. levior, ut v. 171 et 227. --per aperta, apertum, seu patentem campum, volantem, ut per apertum fugientes cervos dixit Horat. Od. III, xii, 8. 246, 247. Verba Maroniana Æn. IX, 770 sq. 248. procursus impete, ex nisu et impetu procurrendi: res ad miraculum usque exaggerata; Ern.

246. desectum malebat N. Heins. Sed vulgatam lect. bene firmavit Drakenborch. imitat. Virgil. Æneid. lib. IX, v. 770.

Nec spes obsessis ultra reserata tueri Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes 250 Infandum! excludunt socios: tum cardine verso Obnixi torquent obices, munimina sera.

249. seq. Poeta expressit Liv. XXVI, 5, 6 (cf. ad v. 191 sq.) et Virgil. Æn. XI, 883 sq. --obsessi Campani, qui duce Virrio eruperant in campum reclusis portis (cf. v. 215 sq.), quum mœnia reserata tuendi spes relicta non esset, fuga repetunt urbem, et primi intrant, postremi vero ab his, qui confestim portas claudunt, ne hostis simul inrumpat, excluduntur. 251 sq. Vid. Var. Lect.

250. precantes, non petentes, Col. Recipine precantes, Infandum! excludant socii? perperam emend. et edidit Lefeb. qui excludant socii et interrogative in c. Tell. legi monet. Præstiterit forte excludunt socios, qui cardine verso, porta clausa, Obnixi torquent obices, eos refringere conantur. 252. munimina sera Col. Oxon. Put. R. 2, probb. Draken. Lefeb. et Ern. ut Silius dicat, sero Campanos adcepta clade et spe salutis amissa obice portam muniisse, quam satius fuisset eam loco non movisse obductamque tenuisse. Vulgo munimina seræ; non inprob. Drak. modo obicis scribatur: nam si sera substant. est, prior vocis syll. ubivis corripitur, neque obices sunt munimina seræ, sed portarum: munimina ahena corrig. Barth. Adv. VIII, 7. Obnixi intorquent obicis munimen ahenæ, vel munimina ferreæ, vel ferrea N. Heins. Hoc præ ceteris placebat Drakenb. ut obices non totæ ex ferro (v. IV, 23, 24), sed laminis ferreis æneisque munitæ, ne dissecari possent (vid. Casaub. ad Æneæ Tactic. c. 17, unde postes ærati, ferrati, cardo æratus, porta ahena), intelligantur, et versus sit hypermetros, de quo vid. ad IV, 187. Possit etiam τὸ e in ferrea elisum videri, de quo vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 223, ubi etiam de h.l. egit. Si quid tamen mutandum, malim cum Burm. reponere munimina sæva, quæ socios excludebant; quod et mihi in mentem venit.

Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant. Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro, Perfractæ rabido patuissent milite portæ. 255

253. clausos in urbe; nisi malis exclusos intelligere, qui, clausa porta, a Romanis premebantur cædebanturque, de quo v. Liv. XXVI, 6. 254. Cf. V, 36, et XII, 613.

255. rapido (h.e. raptim admoto urbi et fugientibus instante) e scriptis recepere Draken. et Ern. Ego vulgatam lect. rabido reduxi cum Lefeb. Nam Romanos Campanis institisse poeta jam dixerat v. 253, unde furor, quo portas perfringere conantur, h.l. aptior est.

Sed non in requiem pariter cessere tenebræ. Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit: At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum, Tormentis finem metamque laboribus orat. 260

256 sq. Campanorum somnus erat turbulentus, Romanorum placidus ac dulcis. 258 seq. Has deditionis causas Silius finxit, quia a tali reipublicæ Campanæ statu non abhorrebant, et erant ornatui poetico aptiores; Ern. Alias adfert eloquentior Liv. XXVI, 12 sqq.

256. in requiem pariles opinabatur N. Heins. 257. movit Col. norit Put. Vulgo novit. Possis et fovit auctore N. Heins.

Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus. Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem, Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis; «Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset, 265 Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini: Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi: Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos Portaret fasces nostro de nomine consul. Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis. 270

261. Cf. omnino Liv. XXVI, 13 sq. «Virrius, defectionis ab Romanis auctor,» Liv. l.c. [262.] Cf. XI, 65 sq.; XII, 86. 264 sqq. Conf. XI, 59 sqq. --sceptra Ausoniæ, alterum Consulem Rom. e Campanis creatum iri. [265.] dexter, ut V, 227. Sic Æn. II, 433, si fata fuissent, ut caderem. Ed. 268. vigor, animus, audacia. 270. Hactenus est vixisse satis; v. ad IV, 795. --dum copia noctis, mortis mihi consciscendæ. Cf. sup. ad v. 129 in Var. Lect.

261. Mussat perfidia, et ductorque, vel ut ductorque, vel Mussat perfidiæ structorque legendum censebat idem. 268. Nec... afuit Col. Vulgo Hoc affuit, vel abfuit; male! æquus ed. Basil. Wolfii et inde aliæ. 270. mortis pro noctis, vel dum copia voti est corrig. N. Heins. Conf. sup. ad v. 129. Vulgo post satis punctum ponunt, et Scaliger ita distinguebat seqq. Dum copia noctis, Cui cordi, comes (æterna est A. ad u. L.) petat ille, etc. Ita Cell. qui hanc poetæ mentem esse credebat: dum moram adhuc nox concedit, cui cordi et commodum est, me sequatur ad ferale convivium.

Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam Libertas, petat ille meas mensasque dapesque; Et, victus mentem fuso per membra Lyæo, Sopitoque necis morsu, medicamina cladis Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.» 275 Hæc ait, et turba repetit comitante penates.

271 sqq. «Quibus vestrum ante fato cedere, quam hæc tot tam acerba videant, in animo est, iis apud me hodie epulæ instructæ paratæque sunt,» etc. Liv. l.l. c. 13. 273. «Alienatis mentibus vino ab inminentis sensu mali venenum omnes sumserunt,» Liv. c. 14. 274. necis morsu, dolore, ut XVII, 345, ac morsus curarum et exsilii ap. Ovid. ex Ponto I, i, 73; iii, 43. Conf. sup. ad VII, 271, et Ernesti clav. Cic. --medicamina cladis, venenum, quod cladem arcet et fata exarmat, h.e. crudele mortis genus nobis inminens et supplicium ab irato hoste timendum propulsat. Conf. verba Virrii ap. Liv. loc. cit. «Romanos Roma circumsessa... a Capua non averterunt: tanta aviditas supplicii expetendi est... nos idem fecissemus, si data fortuna esset. Itaque quando aliter Diis inmortalibus visum est, quum mortem ne recusare quidem debeam; cruciatus contumeliasque, quas sperat hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte, præterquam honesta, etiam leni, possum,» etc.

273. vinctus mentem conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. XI, 238. Id recepit Lefeb. Sed mentis potius alienatio designatur, vid. not. Præterea et vinciri et vinci vino ac somno recte dici monet Drak. 275. ac Col. Vulg. et.

Ædibus in mediis consurgens ilice multa Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis. Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque. Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus 280 Exsilio punita truci: despectat ab alto Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda. Vox occulta subit, passim diffusa per auras:

280 sq. Cf. XI, 158... 258 et 377 seq. Versus præclari de fide constanter servanda. Fidei Deæ ministerio poeta usus erat et sup. II, 479 sqq. Saguntinis ibi propitia, Campanis perfidis h.l. infesta bene fingitur. [281.] ab alto, de cælo. 282. Sacra Fides; v. ad I, 481, et ad II, 479 in Var. Lect. 283. Vox occulta Fidei, in nubibus abditæ; nisi malis Erinnyos, quod ex v. 291 seq. probabile fit. --subit, ut al. venit, h.e. audita est, passim diffusa per auras; cf. IV, 260, ubi v. Var. Lect.

278. auspicium melius videbatur D. Heins. Vulgatum recte defendit Dausq. coll. III, 627, et aliis, qui sepulcrum adpellant diversorium, portum corporis et καταγωγεῖον, v.c. Prudent. Hamart. Enn. ap. Cic. Tusc. I, 44. et Antiphane. Præterea h.l. de convivio agitur. 281. Exsilio punita. Truces despectat conj. N. Heins. 283. auras scripti et R. 2, quod recepi cum Lef. Vulgo aures; cf. not.

«Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro: Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro 285 Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,

285 sq. castam servate fidem; cf. ad I, 481; II, 700 sq. --fulgentia ostro regna pro imperiis summis, splendidissimis, inusitate dictum et incommode, nisi sub regnis munera intelligas, ad quorum splendorem purpura pertinet; Ernest. Idem. V.C. verba dubio rerum dandi casu adcipit pro, ei, cujus spes dubiæ, tenues sunt, ut mox dicitur. Ego dubio rerum docte positum crediderim pro, in dubio rerum statu et eventu, in rebus dubiis, ut in dubiis sup. I, 562.

287. tenuis suspicabatur N. Heins. idque recepit Lef. e c. Put. et R. 2. Sed Drak. jam monuit, ex mente Silii omni eum luctu e ærumnarum genere mactatum iri, non qui tenuem et minus potentem amicum, quum ei adhuc subpetat spes, relinquat, sed qui amicum in rebus dubiis ac tenui spe (ut ap. Liv. XXV, 38; Cic. pro Rosc. Com. 14 al.) deserat.

Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque 290 Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube, Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.

289 sqq. Erynnis advocatur in desperato consilio Virrii, noto more poetarum: nam Furiis agitantur homines scelerum sibi conscii, et illæ ipsæ sunt ultrices perfidiæ aliorumque flagitiorum; Ern. A Furiis quoque homines, tam probi quam inprobi, in furorem aguntur, iisque tribuitur, quod insania efficit. Cf. ad II, 595, et 609 sqq. Ibi lampada Phlegethontis in undis tinctam quassat Erinnys, qua instincti Saguntini rogum exstruunt; h.l. pocula Stygio tabo, h.e. atro ac mortifero veneno, vel potius ex Styge hausto, cujus aqua certe epota illico necat (v. Plin. II, 103 seu 106; lib. XXX, 16; XXXI, 2, seu 19; XXXIX extr. Pausan. Arcad. c. 18; l’Hist. de l’Acad. des Inscr., T. IV, p. 554). Cf. inf. XIV, 99.

291. namque Col. idque ex conj. D. Heins. recepit Cell. Sed τὸ jam h.l. aptius et Silio in deliciis est. 292. et deest in Put. ut abdita edidit Lefeb.

Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo Porrigit, et large pœnas letumque ministrat. 295 Virrius interea, dum dat penetrare medullas Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.

294 seq. spumantia Porrigit Virrio ac XXVII senatoribus, et ita large pœnas letumque ministrat, omnes necat ac perfidiam eorum punit. [295.] ministrare verbum conviviale. Cf. ad II, 674 in V.L. et Burm. ad Petron. Sat. c. 31. 296 sq. «Venenum omnes sumserunt: inde misso convivio, dextris inter se datis, ultimoque complexu, conlacrimantes suum patriæque casum, alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt,» etc., Liv. XXVI, 14. --dum dat, concedit, Exitio, veneno letifero, dum sinit veneni vim penetrare medullas. [297.] Exitium, pernicies, pestis, lues, ὀλεθρος, dicitur poetis omne, quod noxium et exitiosum est. Vid. ad I, 174. «Inpletæ cibis vinoque venæ minus efficacem in maturanda morte vim veneni fecerunt,» etc., Liv. l.c. 298. Jungentum fata, senatorum, qui cum ipso perfungebantur, fato, seu voluntariam mortem obpetebant. --subici; v. ad I, 113.

298. Jungentum Colon. Jungent tum Oxon. Vulgo Jungere tum. Deinde subici tres scripti et Rom. 2. Vulg. subjici, claudicante versu.

Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat. Jamque superstantem muro, sociosque Milonem 300 Voce adtollentem pubes campana videbat. Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem, Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. 305

299. Stringebant tenebræ metas, ut V, 24, ubi v. not. --victorque Romanus ruebat, inrumpebat, vel muros adscendebat; quod primus fecisse fingitur Milo, de quo cf. v. 365. Is socios voce adtollit, dum læto eos clamore et hortatu ad murum adscendendum excitat. 302 sqq. «Postero die porta Jovis, quæ adversus castra Romana erat, jussu proconsulis aperta est... et C. Fulvius legatus senatum Campanum (qui non cum Virrio et XXVII senatoribus necem sibi consciverant) ire in castra ad imperatores Romanos jussit,» etc. Liv. XXVI, 14. 305. Tyrio hospite, hospitio, amicitia et fœdere, cum Pœnis juncto.

300. muros, et v. 304. Defuerunt malebat N. Heins.

Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.

307. nullique hominum lacrimabile vulgus, ut ap. Hom. οἱ τυχόντες et ἀκλαυστοι, qui in bello, vel nullum, vel ἄκριτον, commune cum multis, non singulare, nanciscuntur sepulcrum; D. Heins. Aptior est Drak. nota: Merito suo hæc plebem Campanam pati, nec dignam esse, quæ defleatur, innuere vult Silius: nam ingens eam momentum ad defectionem adtulisse patet ex lib. XI pr., et Liv. XXIII.

307. illacrimabile vulgus, vel multisque hominum lacrimabile v. emend. Dausq.

Stabant innixi pilis exercitus omnis, Spectabantque viros et læta et tristia ferre Indociles, nunc propexis in pectora barbis 310 Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis Femineum tenues ululatum fundere in auras.

308. innixi pilis, ut apud Virg. Æn. IX, 229. Conf. ad IV, 550. --exercitus Romanorum stabat exspectans signum mœnia diruendi, v. 315. 309 sq. et læta et tristia ferre Indociles præclare dicuntur cives Capuæ, qui olim, fortuna superbi, poposcerant, ut alter Consul Rom. e Campanis crearetur (vid. XI, 59 seq.), et nunc, saluti suæ desperantes, femineo plangore urbem complent; qui itaque luxuria diffluentes neque secundam neque adversam fortunam sapienter ferre didicerant, in illa animi nimis elati ac insolentis, in hac nimis fracti ac humilis. Cf. VIII, 544 sq. 310 sq. Cf. ad VI, 560 seq., et XII, 597 seq. De propexis, h.e. promissis barbis, vid. Heins. ad Ovid. Amor. III, i, 7, et Fast. I, 259, et de hoc summi mœroris indicio Intpp. ad Suet. Calig. 24; de præcepto autem grammaticorum, qui barbam de homine, barbas de animalibus dici notant, Burm. ad Petron. Sat. c. 99, et Beroald. Adnot. in Serv. p.m. 265, quos Drak. laudavit. Poetas præterea plurali ac singul. numero indifferenter uti vel tironibus notum est. 313. ululatum fundere; v. ad XII, 292.

308. omnis, non omnes, ed. Gryph. Raphel. et R. 1, ad marg. prob. N. Heins. ut metro consulatur. Vide eum ad Ov. Met. IX, 425, et nos sup. ad XI, 232. 310. propexis in pectore barbis suspicari possis coll. Virg. Æn. X, 838. Sed vulgata quoque lectio recte se habet. 313. effundere conj. N. Heins.

Atque ea dum miles miratur inertia facta, Exspectatque ferox sternendi mœnia signum, 315 Ecce repens tacito percurrit pectora sensu Relligio, et sævas componit numine mentes; Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno In cinerem traxisse rogo: subit intima corda, Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ 320 Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi, Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis In spatium inmensum campis habitanda relinqui Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ Languescunt animis, et vis mollita senescit. 325

316. Poeta urbem servatam dicit partim ob religionem Jovisque voluntatem, partim v. 323, ut Livius, XXVI, 16, «propter præsentem utilitatem et agrum, quem omni fertilitate terræ satis constabat primum in Italia esse.» Aliæ causæ latent in vs. 318... 322, qui spectant ad illa Liviana ibid. «non sævitum incendiis ruinisque in tecta innoxia murosque; et cum emolumento quæsita etiam apud socios lenitatis species, incolumitate urbis nobilissimæ opulentissimæque, cujus ruinis omnis Campania ingemuisset.» Nec male poeta templorum et antiquitatis urbis rationem habuit. Quæ vero finxit vers. 326... 347, ad ornatum poeticum pertinent. 317. componit mentes, ut XI, 350. 318. velint, ut II, 518. 321. Conf. ad XI, 30 et 297 sq. 322. Non cuiquam visus, more Deorum, qui nube vel caligine involuti cum mortalibus agere solent. Cf. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I. --refusis, expansis, In spatium immensum campis, cf. ad III, 464. 325. senescit, inminuta est. Cf. ad II, 457.

319. traxisse Col. Oxon. et Tell. cum Parm. Ben. Ald. Florentina Juntarum, Nut. Gryph. Raphel. struxisse Put. Vulgo transisse. De singul. num. cinerem conf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. I, 24.

Pan Jove missus erat, servari tecta volente Troia, pendenti similis Pari semper, et imo Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.

326. tecta Troia, ut Dardana mœnia XI, 30, ubi v. not. 327 sq. Locus class. de Pane ejusque habitu, in quo poeta Hymnum Hom. ante oculos habuisse videtur, quocum conferendus est Orphicus Hymn. X, et Val. Fl. III, 47 seq. De utroque hymno et de tota fabula v. Hermanni Mythol. Lyricorum p. 188 seq., et Heyne antiq. Aufsätze Fasc. II, p. 53 sqq. Incessus deorum plerumque fingitur levis, celer, suspensus, pendulus (schwebend), pendenti ac volanti similis, ut se per auras librent (cf. v. 337), et vix terræ inscribant vestigia, h.e. eam pedibus adtingant. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, et Köppen ad Hom. Iliad. δ, 75 seq.; ε, 778; ν, 62 et 70. Dii præterea agrestes ac silvestres sunt agiles, leves, veloces, leviter salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι (v. ad III, 394, et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 1), unde et Pan ipse σκερτητὴς, περίδρομος et σύγχορος νυμφῶν dicitur in Orph. Hymno X. --imo cornu, ungulis corneis: imo, ad differentiam ejus, quod summum est et in fronte protuberat; quod jam monuit Gronov. Obss. I, 17. Nam Pan non modo duo cornua parva in fronte habet (cf. v. 332 et de origine hujus commenti sup. ad I, 415, et Herman. l.c. p. 188), unde δικέρωτης dicitur Hom. l.c. et Ζεὺς ὁ κέραστης, Orph. sed etiam pedes cornutos, cornipedem plantam inf. v. 338, unde et ipse vocatur cornipes, capripes, ἀιγοπόδης, Hom. ἀιγομέλης, Orph. κεροβάτης, Hesych. et Suid.

327. imo Col. ut conj. Gron. Obss. I, 17, Vulgo uno: male! unco corrig. Barth. Adv. VIII, 7. At vid. not.

Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra Verbera læta movens festa per compita cauda. 330

329. Dextra tenet ac movet verbera, cæsa capra, h.e. flagellum ex pelle caprina factum. --lascivire hic notare videtur petulans et protervus esse, ita ut omnis absit obscœnitas; Drak. coll. Liv. I, 5 (nudi juvenes, Lyceum Pana venerantes, per lusum atque lasciviam currunt), Budæo ad Pand. p.m. 619, et Gron. Obss. III, 4. --Tegeatide, epith. orn. Tegeæa, seu Tegeatica, h.e. Arcadica, a Tegea, urbe Arcadiæ: nam Pan ἐπιχώριος Arcadiæ Deus, qui in ea ejusque oppidis montibusque, inpr. Mænalo, Lycæo, et Parthenio, potissimum colebatur. Conf. inf. v. 345 sq., et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 87... 89. 330. Poeta adludit ad. Lupercalia, festum Panis (unde forte festa cauda), quo discurrebant Luperci et scuticis, e corio caprino factis, percutiebant manus ac terga obviorum, præcipue mulierum, quæ ita fecundæ fieri credebantur: quod vel tironibus notum ex Ovid. Fast. II, 425 seq., et V, 102, ubi v. Heins. Cf. V.L.

330. festo ludo et Verbera feta (hoc est fecunda, ut ad Lupercos et Lupercalia adludatur, quibus steriles matronæ se percutiendas dederint) emend. N. Heins. h.l. et cæsæ Tegeatica capræ Vellera secta movens festo per compita ludo in curis secundis ad Ovid. Fast. V, 102. Ego nihil mutandum crediderim, excepta festa cauda, pro qua festo cursu, seu saltu, seu ludo reponendum videtur.

Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus, Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte: Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.

331. Conf. Ovid. Epist. Her. V, 137, et Met. I, 699; XIV, 633; Heyne ad Virgil. Ge. I, 20, atque Ecl. X, 24; Heins. et Burman. ad Valer. Fl. III, 50, et, ubi ratio hujus commenti redditur, Geopon. Græc. XI, 10. 332. Conf. ad v. 327 sq. Observent tirones cum delectu eleganti posita verba erumpunt, stant, cadit pro vulgari, habet cornua in fronte, erectiores aures, barbam; Ern. --fronte rubicunda, moris, ebuli succo et minio. Vid. Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. II, 31; VI, 22; X, 27. 333. Stant aures, erectæ sunt et acutæ. Sic stare I, 527; IV, 142, 620; V, 319, 521 et al. Contra cadit barba, promissa est, et hirsuta (qualis conspicitur in Mus. Florent. T. I, t. 86, n. 6. Begeri Thes. Brand. T. III, pag. 448. Mariette, pier. grav. T. II, P. II, p. 27); unde Pan. ἠϋγένειος, Hom. quod leonis et pardi epitheton est Iliad. ο, 275; ρ, 109 al.

331. opaca mendose ed. Marsi Ven. posterior et inde aliæ. 332. erepunt conj. N. Heins. ad Ovid. Met. XV, 621, et Fast. V, 102. Sed in notis ad h.l. nihil mutandum censet et confert Oppian. Cyneg. III, 474, de camelopardali, Ἐκ δὲ μέσης κεφαλῆς δίδυμον κέρας ἰθὺς ὀρούει. Putabat tamen h.l. et vara cornua pro parva legi posse, de quibus vide eum ad Ovid. Amor. I, 3. Bene autem monet Drak. in bove quidem vara et distorta cornua laudari, et parva in vitio poni; at Pani non bovina cornua, sed caprina tribui, quæ retro flexa et parva sint, non vara. 333. imoque Col. quod displicebat N. Heins. quum imo cornu paulo ante (v. 327) præcessisset. Hinc vulgatum summo (h.e. extremo, ut ap. Martial. XII, 78, Stans summos resupinus usque in ungues) retinendum, vel potius simoque castigandum putabat, quam ingeniosam conj. recepit Lefeb. neque inprobavit Drak. nam Pani, Faunis, Satyris ac Silenis nasus mentumque resimum tribuitur ipsique simi vocantur, ut capellæ et capri, quorum facie fingi solent. De hac voce vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 754, et Met. XIV, 95.

Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum Velat grata latus teneræ de corpore damæ. 335 Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes, In qua non, librans corpus, similisque volanti Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.

334. Pastorale baculum Pani tribuitur, quia armenti pastorumque curam gerere credebatur; Drak. inde et νόμιος dicitur Hom. baculum pro vulg. baculus. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 681. 335. Pan nebride, vel stellata pelle pardi, seu leopardi, indutus fingitur. Cf. Phurnut. de N. D. c. 27. Serv. l.c. et Montfauc. Suppl. aux Antiq. expl. T. I, pl. 64. Pan λαῖφος δ’ ἐπὶ νῶτα δαφοινὸν λυγκὸς ἔχει apud Hom. Hymn. v. 23 de quo v. Hermanni Mythol. Lyric. not. 351. 336. Describitur Pan οὔρειος (Eurip. Iphig. in Taur. 1126), ὀρεσιβάτης (Sophocl. Œd. Tyr. 1110), et montivagus; Drakenb. Conf. Hom. Hymn. v. 6 sqq. et Ovid. Fast. II, 285 seq. 337. librans corpus similisque volanti; conf. sup. ad v. 327, et I, 317; V, 284; XII, 94. 338. Cornipedem præcisa; cf. ad v. 328.

335. rapta, h.e. corpori damæ derepta, pro grata malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52; XV, 304, et Fast. V, 102: teneri pro teneræ tacite reposuit Lefeb. invitis libris; conf, tamen Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 28, et Ge. III, 539. 337. In quam recte, puto, emend. Lefeb.

Interdum inflexus, medio nascentia tergo Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ. 340 Obtendensque manum solem infervescere fronti Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.

341 sq. Videtur Silius imaginem ante oculos habuisse, quum hæc scriberet; Ernest. Ita non Pana quidem, sed alium quemdam exhibet gemma (in Gorlæi Dactyl. P. II, n. 9), Drak. --Obtendens; cf. ad III, 613 in Var. Lect.

Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum, Arcadiæ volucris saltus et amata revisit 345 Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.

343. mandata dei, Jovis, v. 326. 344. permulsit corda furentum, nam Pan Deus hilaris, λιγυρῇσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς, et ἡδυγέλως, Homer. Hymn. 24, 37, nec non Πειθοῦς pater. Πᾶνα δέ μεν καλέεσκον, ὅτι φρένα πᾶσιν ἔτερψε, ibid. v. 47, quæ tamen etymologia est inepta. 345. Cf. ad v. 329, et I, 27. 346. Mænala, ut Taygeta IV, 363, ubi v. not. Pan, Deus pastoralis, canit calamis, fistula, σύριγγι, et hujus quoque inventor fuisse fingitur; quod notum vel ex Ovid. Met. I, 689... 705; Virg. Ecl. II, 31 seq.; Pausan. Arcad. c. 38. --argutis Dulce, dulciter, sonat calamis, ut in Hom. Hymno, v. 15, δονάκων ὑπὸ μοῦσαν ἀθύρων Νήδυμον... χέει μελίγηρυν ἀοιδήν, et v. 24, λιγυρῆσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς. --de vertice sacro, Mænali, montis ipsi sacri. 347. ducit cantu, adficit, et oblectat, eoque movet et ad obsequium suaviter trahit; Cell. et Drakenb. coll. XV, 458. Claud. Cons. Mall. Theod. 20, et Præf. in Rufin. I, 13. Sed Pan potius cantu fistulæ stabula, h.e. oves et armenta (v. ad III, 383), ut Amphion et Orpheus cantu lyræ feras, lapides aliasque res inanimas, duxisse, ad se adlexisse, fingitur, quod ad summam cantus vim atque præstantiam adumbrandam spectat. Cf. ad I, 96; XI, 441 sq., 464 seq., et Broukh. ad Prop. III, i, 41.

344. perfulsit et præfulsit quidam. 345. volucer legendum censebat N. Heins. Sed vid. ad X, 351. 346. Tegeæ de vertice sacra (nam Mænalus in Tegea, teste Vibio Sequest. qui tamen poetas magis, quam geographos sequi solet) conj. idem; et v. 347, sonans, quod tacite, sed recte, opinor, recepit Lefeb.

At legio Ausonidum, flammas ductore jubente Arceri portis, stantesque relinquere muros, (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque. 350 Multa deum templis domibusque nitentibus auro Egeritur præda, et victus alimenta superbi, Quisque bonis periere, virum de corpore vestes Femineæ, mensæque alia tellure petitæ, Poculaque Eoa luxum inritantia gemma. 355

348. Romani jussu Fulvii non delent Capuam. Cf. v. 315 sq. 351 sq. Poeta, qui adripit quidquid potest, si id modo ornatum epicum capit, exaggeravit, quæ de conlatis spoliis memorat: apud Liv. XXVI, 14, ejus rei levia tantum vestigia reperiuntur; Ernest. Nescio tamen, utrum historico id magis an poetæ vitio vertendum sit: nam spolia opulentissimæ urbis inmensa fuisse probabile est. Conf. XI, 38 seq. Sed vid. Liv. XXVI, 34. 353 sq. Femineæ vestes, non tam ob formam, quam materiam, scil. subsericæ, Coæ, aliæque, quas vix feminas, multo minus viros decere Romani putabant: nam Silius h.l. ad sui seculi mores respexisse videtur; Drak. coll. locis simil. Lucan. I, 163 sq., et Petron. Sat. c. 119. Idem putabat, poetam quoque, ut sup. XI, 40, ad colorem vestium respexisse videri posse; quod mihi non persuasit. Cf. Intp. ad Juvenal. II, 65 seq. [354.] mensæ alia tellure petitæ, citreæ, quas ex Africæ silvis advectas Romani insano pretio emebant; Drak. coll. Intpp. ad Petron. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 9, et Kobierz. de luxu Rom. II, 10. Vid. et VV. DD. ad Juven. I, 75 et 137. 355 sqq. De poculis gemmeis ac cælatis, v. Intpp. ad Juvenal. I, 76, et V, 38 sq. Draken. laudavit Kobierz. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 8; Cerd. ad Virg, Ge. II, 506, et Æneid. I, 728.

Nec modus argento, cælataque pondera facti Tantum epulis auri; tum passim corpora longo Ordine captiva, et domibus depromta talenta, Pascere longinquum non deficientia bellum, Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ. 360

[356.] pondera auri, epulis tantum facti, vasa aurea magni ponderis, in usum convivalem facta. 359. Pecunia subficiens sumtibus in bellum, quamvis diuturnum, faciendis. 360. Silius respexit ad innumeram servorum turbam, inpr. ad convivia, quam ditiores Romani alebant; Draken. qui contulit sup. XI, 274 seq.; Quintil. Declam. XIII, pag. 237; Reines. et Burm. ad Petron. Sat. c. 37 et 47; Kobierz. l.c.

360. gregis edidit Nicander, et post eum alii.

Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:

361 sq. ære Belligero, tuba.

363. auctor pro vulg. fautor legendum putarunt Scaliger, N. Heins. et jam nescio quis ap. Dausq. Hæc conject. firmatur loco simil. Virgil. Æneid. lib. XI, v. 339, et recepta est a Cell. Drakenb. Lefeb. Ern. Ego tamen non video, cur Silio nihil liceat mutare ac variare, nec cur vulg. lect. displiceat, modo fautor sit Fulvius, qui virtutem. Milonis amplo adficiebat præmio et ita alios ad eamdem excitabat, non ut Dausq. notavit, Milo.

«Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem, 365 Tempora murali cinctus turrita corona.» Tum sontes procerum meritosque piacula prima Adciit, et justa punit commissa securi.

364. Fulvius coronam muralem dono dat Miloni, qui primus muros adscenderat; de quo v. supra v. 300 sq. Conf. XV, 257. Poetam autem h.l. adlusisse ad Milonem, dictatorem Lanuvinum, quem Cicero defendit, jam notarunt Cell. et alii. --De Lanuvio et Junone Sospita v. ad VIII, 360 seq. 365. Gradivi honorem, præmium virtutis. 366. Tempora turrita; nam corona muralis turres aut pinnas murorum præferebat. Cf. de coronis, militum præmiis, loc. class. Gell. V, 6, et Lips. de Mil. Rom. V, 17. 367. Cf. Liv. XXVI, 15, 16.

364. Lanuvio Col. Vulgo Lavino, solenni errore; conf. ad VIII, 361, in not. et V.L. Antiquiorem scripturam esse Lanivium monuit Jani ad Horat. Od. III, xxvii, 3. 366. cunctis Marsi edd. unde ad multas alias propagatum est. 368. Acciet Oxon. et Put. Accit, et interea primæ edd.

Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci, 370 Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus Te majorem animam? et jusso lictore recisa Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix? Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci Obtutu torvum contra et furiale renidens, 375 Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.

369 sqq. atrox virtus; v. ad I, 58, et VI, 378. --virtus, Taurea inquit, h.e. Taurea, vir fortissimus. Cf. ad IV, 599. 371... 379. Imitat. Virg. Æn. X, 739 sqq., ubi v. Heyne.

369. probarim Silio restituit Modius e c. Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb. qui tamen in c. Col. precarim legi monent, p̅carum Oxon. precatur priscæ edd. pratū Tell. Vulgo probatum: sed proxime subsequitur Spectatum; unde probatur conj. Markl. Ep. crit. p. 45. 371. Tune Col. R. 1, Parm. Mediol. ut etiam conj. Scaliger. Vulg. tunc. Deinde inulto malebat N. Heins. 372. viso lictore Oxon. quæ lectio non minus bona videbatur Barth. Adv. VIII, 7. Male! conf. ad IX, 504. 374. vobis Col. Vulgo nobis.

Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem. Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.» 380

378. Fulvius respondet ad verba Taureæ, v. 371 seq. Qui nobis sit animus ac virtus, quidve animi viritim, cuique nostrum, Decernet Mavors, decernetur bello, ex belli exitu intelligetur; vel, ut ap. Virg. l.c. Ast de me Divum pater viderit. Lefeb. comparavit Hom. Iliad. υ, 435, et χ, 365. Withof. haud dubie legendum putabat: Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viri sim, Decernet Mavors; tibi, etc. quid viri, in quantum sim vir. Ed. 381. Recte Ernesti V.C. «In Hispania interea Cn. et P. Scipiones ceciderant. Vid. Liv. XXV, 36; coll. XXVI, 18. Hinc Silius occasionem adripit in longum episodium excurrendi, quo Scipionem filium adiisse inferos, ut ibi umbras parentis et patrui spectaret, narrat ad exemplum Virgilii Æn. VI, quo tamen, sive opportunitatem hujus episodii inferendi, sive modum tractandi enarrandique, artem et gravitatem vel dignitatem rerum et verborum, consideremus, inferior mansit, quamvis suo modo multa bene et graviter expressit.» Ad excusandum tamen ac defendendum poetæ consilium valent pleraque eorum, quæ in Commentatione de Silii vita et carmine ad fin. sect. II, et in notis Argumento lib. VI subjectis, disputavi, quæque Heyne monuit in Exc. I, ad Virg. Æn. VI, et in nota Argumento ejus libri subjecta; ad quæ lectores brevitatis studio remittimus. Notandum in primis est, Scipionem Africanum alterum quasi hujus carminis heroem esse, qui gloriam quoque confecti belli Punici II sibi comparaverit; neque Silium temere Maronis institisse vestigiis, sed, quod doctum poetam decet, multa passim variasse, ad exemplum potissimum Homeri. Qui vero v. 385 sq. nimis abrupto transitu obfenduntur, carmen Silianum perperam exigunt ad leges, vel ἐποποιΐας, vel perfectæ narrationis historicæ; de quo v. ad Comment. de Silii vita et carmine, init. sect. II.

378. quæ dextera cuique viritim opinabatur N. Heins. Possis et quæve viritim, scilicet dextera sit, vel quidve virilis. 379. Decernat R. 1, et Ben. Non male! Dausqueius hic aliquid desiderari putabat, quod ita subplebat, Decernet Mavors, tellus Campana videbit, Romanque; justi erimus: tibi si rebare, etc. Sed vid. not. 380. Justa dedit Nicander in Junt. et inde alii. Deinde pugnantum, vel pugnantem occumbere leto conj. Dausq. Posterius etiam placebat N. Heins. vel pugnanti leto, ut bellantem somnum VII, 229. Sed Drak. jam bene monuit, in vulg. lect. nihil posse jure displicere (tibi pugnanti licuit o. l.) et occumbere letum non minus recte dici, quam o. leto.

Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, Interea geminos terra crudelis Hibera Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis, Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.

383. Fortuna permiscens tristia, necem Scipionum omniumque fere, quibus præfuerant, copiarum, lætis, tot tantisque rebus per octo fere annos ab illis feliciter gestis; quas poeta mox magnum decus, ut tristia illa magnum dolorem adpellat. Præstat tamen verba permiscens tristia lætis de Fortuna universe posita adcipere, et illa magnum decus, magnum dolorem, ad Scipiones referre, qui magnum decus Romanorum vocantur propter virtutem, et magnus dolor, quum periissent, non tam Romanorum, quum totius Hispaniæ; de quo v. Liv. XXV, 36 extr. [384.] Scipiadas, ut VII, 107, ubi v. not.

381. infandum Put. infandam luas culpam corrig. N. Heins. quum non satis sit dixisse consuli de tanta perfidia infaustam culpam. Idem tamen vulgatam lect. probabat sublata distinctione majori, quæ in omnibus fere libris post culpam posita est ante Drak. in qua hic versus recte connectitur cum proxime seq. 385. consedit primus edidit Marsus et inde alii, cum sedit R. 2, tum sedit putabat N. Heins. et mox forte belli externa. Illud recepit Lefeb.

Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe 385 Scipio, post belli repetens extrema penates, Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus, Pulsato lacerat violenter pectore amictus.

385. Dicarchæa in urbe; vid. ad VIII, 533, et XII, 107 sq. --sedit, commoratur, tempus terit in otio. Cf. ad III, 142, et X, 597. 386. post belli extrema, finem, h.e. post expugnationem Capuæ. Conf. inf. v. 454. --penates, patriam, Romam, domum.

Non comites tenuisse valent, non ullus honorum 390 Militiæve pudor: pietas irata sinistris Cælicolis furit, atque odit solatia luctus: Jamque dies, iterumque dies absumta querelis. Versatur species ante ora oculosque parentum.

390. tenuisse, luctum ejus sedare, non honorum pudor; quasi vero in honoribus id esse deberet, ut a luctu se abstineret, qui illis conspicuus esset: alia ratio militiæ est, quæ profecto fortis animi præsidia adfert; Ernesti. Enimvero qui honoribus fungitur, inferioribus, quique militibus præest, iis exemplo esse debet ac solet. 391 seq. Similes querulas inpatientes et pæne inpias adversus Deos passim legimus in similibus veterum locis, et ap. Kirchmann. de fun. Rom. p. 168 sq. qui multos congessit; Ernesli. Recte; quod tamen nemini mirum videbitur, qui loca illa non ad nostram de divina natura cogitandi rationem, sed ad notiones, quas veteres sibi de ea animo et informasse et informare debuisse notum est, exegerit. 394. parentum; vid. Var. Lect.

394. parentum, non parentis, scripti, prob. N. Heins. ut et parentibus adcenseatur patruus, ut inf. v. 403; conf. Liv. XXVI, 41. Idem monet, parentum etiam construi posse cum suorum, quod subsequatur, amota distinctione.

Ergo excire parat manes animasque suorum, 395 Adloquioque virum tantos mulcere dolores. Hortatur vicina palus, ubi signat Averni Squalentem introitum stagnans Acherusius humor. Noscere venturos agitat mens protinus annos.

395. excire manes animasque suorum; vid. ad I, 97 seq. 397 seq. Conf. ad XII, 121 et 126 sqq.

Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phœbi 400 Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat, Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri Pandit, et adspectus orat contingere patrum.

400 seqq. Autonoe, sacerdos Phœbi, ut jam Ernesti monuit, adumbrata ex Homerica Circe, quæ Ulyssem simili modo instituit (Odyss. κ, 488 sqq.), et diversa ab alia Sibylla vate (v. inf. v. 409 sq., 444 et 488 sq.), ut ap. Virg. Deiphobe sacerdos a Sibylla, secundum sententiam Holdsworthi et Spencii, quibus tamen refragatur Heyne, qui in Exc. V ad Æn. VI, ad unam feminam omnia refert, ut Ovid. Met. XIV, 104 seq. --Cymæam; cf. ad VIII, 531. --sub nomine, præsidio, tutela, patrocinio. Cf. ad I, 93 in Var. Lect. et Burm. ad Ovid. Trist. II, 551; IV, ii, 9. [401.] tripodas sacros antrumque tenebat, ut Pythia, quæ tripodi insidens Delphis vaticinabatur. De antro Sibyllæ cf. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VI.

400. Sic ad Grynæam Put. et Paris. prob. Scalig. nec inprob. N. Heins. Conf. ad IX, 57; Crineo antro Put. inf. v. 498, Sic ad Gryneam R. 1, Parm. Med. Sed ad Crineam Ox. Vulgo Sic et Grynæam. Sed Cymæam Col. probb. N. Heins. et Draken. Conf. ad VIII, 531. Deinde sub numine malebat N. Heins. et Autonoen. 401. sacrum edd. vetustiss. sacrumque ad marg. R. 1.

Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras 405 Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ Manantem jugulis spirantum cæde cruorem.

404 sqq. De evocatione Manium et Homeri imitatione v. ad I, 97, 98; Hom. Od. κ, 524 sq., et Heyne Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI. Qui ad Manes et inferos adcedunt, eos piaculari sacro placare solent. Cf. Homer. l.c. Heyne et Cerda ad Virgil. Æn. VI, 153 seq. quæ loca Silius imitatus est. [405.] nigras pecudes, cf. ad I, 119, et Hom. l.c. [406.] Sub lucem, post mediam noctem, more hujus sacri. Cf. v. 413 et 420 sup. ad VIII, 124; Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VI, 252, 255 et 535 sq. Perperam D. Heins. verba sub lucem, h.l. et VIII, 124, exponit, ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, coll. Sophocl. Œd. Col. 468, et Electra 425 quibus locis Schol. monet, τὰ καθάρματα, lustrationes, expiationes, etiam somniorum, et similia sacra ita fieri. 406 sq. reclusæ abdere terræ cruorum; vid. ad I, 98, et conf. inf. v. 427... 434; Homer. Od. λ, 25 seq. (quem locum Silius ante oculos habuit), Ovid, Met. VII, 243 sq.; Horat. Sat. I, viii, 28 seq.; Orph. Argon. 569 sq., et Cuperi Obss. I, 12. --spirantum, id est, palpitantium, ut I, 121.

405. Mox Marsi Ven. posterior et inde plurimæ edd. furvas pro nigras reposuit Lefeb. invitis libris et ne admonito quidem lectore; cf. VIII, 119, et ad V, 220.

Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. Cetera, quæ poscis, majori vate canentur. Namque tibi Elysio repetita oracula campo 410 Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ Cernere fatidicam Phœbei pectoris umbram. Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu Flexerit, ad fauces vicini castus Averni Duc prædicta sacris duro placamina Diti. 415 Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.»

408. suos populos, κλυτὰ ἔθνεα νεκρῶν, Odyss. κ, 526. 409. majori vate, mox veteri Sibylla, cujus animam Autonoe evocatura erat. 411. veteris Sibyllæ, ut anus v. 494, propter grandem ejus ætatem, de qua et de variis Sibyllis v. Heyne Exc. IV et V ad Virgil. Æn. VI; Petiti et Gallæi libellos de Sibyllis, Intp. ad Propert. II, ii, 16, xxiv, 34, et alios. 413. Conf. ad V, 24. --nox humida; v. ad I, 259 in Var. Lect. 414. Flexerit se proprie, ut verti dixere Stat. Theb. III, 33; Senec. Herc. fur. 131, et στρέφεται ἐς δύσιν ἄρκτος, Theocrit. XXIV, 11; Drak. 415. duro diti, sævo, inexorabili, inlacrimabili, truculento; Drak. coll. Virg. Æn. XII, 199. 416. Melle, vino et lacte libatio fiebat Manibus et inferorum Diis. Cf. inf. v. 434, et ad I, 98; Hom. Odyss. κ, 519 sq.; λ, 27; Orph. l.c. Eurip. Orest. 115; Apollon. III, 1034 sq., 1209 sq. --dona Lyæi, ut XI, 414, v. ad VII, 748.

Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis, Adparat occulto monstrata piacula cœpto. Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam, Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras, 420 Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.

417. Imitat. Virg. Æn. VI, 236... 254, et Hom. Odyss. λ, 22 seq. --promissæ vatis, Sibyllæ, nomine. Cf. v. 409 sq. 419. horam jussam, constitutam ab Autonoe v. 413. 420. spatia æquarunt, post mediam noctem.

Tum, qua se primum rupta tellure recludit Invisus cælo specus, atque eructat acerbam 425 Cocyti laxo suspirans ore paludem, Inducit juvenem, ferroque cavare refossam Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans, Ordine mactari pecudes jubet: ater operto Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ 430 Cæditur Hennææ casta cervice juvenca.

425 seq. Cocytum Silius ponit sub ipsius speluncæ, seu antri Stygii ingressum, ubi victimæ parantur, discrepans a Virgil. Æn. VI, 295 sq. cujus tamen verba æmulatus est; Ernesti. Sed illum Maronis locum expressit potius inf. v. 571 seq., et h.l. Æn. VI, 107, ubi v. Heyne. Pro Acheronte tamen Cocytum posuit: nam in fluminibus inferis mire seu turbant seu variant poetæ; de quo v. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. VI. [426.] suspirans, spirans, exhalans. Conf. XII, 136, et ad IV, 777. 427 seq. ferro cavare refossam humum, fossam, seu scrobem facere. Ἐγὼ δ’ ἄορ ὀξὺ ἐρυσσάμενος παρὰ μηροῦ Βόθρον ὄρυξα, etc., Homer. Odyss. λ, 24, 36, et κ, 517. Conf. ad I, 98. 429 sqq. Ater taurus, ut nigras pecudes, v. 405, ubi vid. not. --operto Regi, subterraneo, Plutoni, Stygio regi, Æn. VI, 252, ubi et v. 140, telluris operta, dicuntur loca infera. [430.] Divæ Hennææ, ut I, 93, ubi v. not. [431.] casta cervice juvenca, non ἄζυξ, vel ἀδμὴς (Odyss. δ, 637), quæ haud passa est jugum, ut D. Heins. notavit et Dausq. (qui adeo ex Virg. Ge. IV, 551, intacta cervice juvenca substituendum putabat), sed quam Hom. Odyss. λ, 30, στεῖραν βοῦν, et inde Virgil. Æn. VI, 251, sterilem vaccam adpellat, quod jam monuere Drak. et Ern.

425. Invisus Col. R. 1, Parm. Mediol. unde recepi cum Lefeb. Conf. Serv. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 568. Vulgo Invisum. 429. ater, non acer, scripti. 431. Hennææ Colon. Vulgo Ennææ, vel Enneæ, vid. ad lib. I, v. 93.

Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra, Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.

432. Ipsis Eumenidibus sacrum fit, non matri Eumenidum, ut ap. Virg. Æn. VI, 250; Drak. 434. Conf. Var. Lect. et sup. ad v. 416. Voc. honorem abundare putabat D. Heins. et Plautum simil. dixisse florem vini veteris, Eurip. οἴνου ἄχνην, Pind. ἄνθεα μήλων et ὕμνων, vel ἄνθεμα χρυσοῦ. Sed v. supra ad III, 218.

434. In sacris Eumenidum vinum non adhiberi, e Sophocl. Œdip. Col. vers. 472, notavit D. Heinsius, et Stanlei. ad Æschyli Eumenid. vers. 107, ubi monet, eam ob causam hunc Silii locum caute legendum, et vel μνημονικὸν ejus ἁμάρτημα esse, vel post bidentum certe punctum ponendum, ut hic versus ad v. 430 et 431, pertineat. Hoc consilium sequutus est Drakenb. Totum vero versum post v. 431, posuit Lefeb. ne adjuncta quidem hujus mutationis causa.

«Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni, 435 Exclamat vates, patere: adcedentia cerno Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna. Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat, Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum 440 Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri, Eductumque tene vagina interritus ensem.

435. Adcedentibus Manibus horret Scipionis animus, quem Autonoe erigere conatur. --faciem, quæ mox varie species dicuntur. 436. patere, ut v. 441, contende tueri interritus. 437. tertia regna, ut VIII, 116. 438 seq. Cf. Hom. Odyss. λ, 36 sqq.; Virg. Georg. IV, 471 sq., et Æn. VI, 305 sq. --ab imo chao, a prima mundi origine, quum adhuc chaos esset. Ern. Conf. XI, 453; Ovid. Met. I, 1 sq.; Hesiod. Theog. 116 seq. 441 sq. Odrysiæ telluris, Diomedis Thracis, _equos pastos membra virorum_, ἀνδροφάγους. Cf. ad III, 38, et IV, 431. 442. Cf. Hom. Odyss. κ, 535 sq.; λ, 48 sq.; Virg. Æn. VI, 260, 290.

435. Sta ex emend. D. et N. Heins. Vulgo Stat, et mox in omni, quod primus edidit Nicander. 439. videbis legendum crediderim, ut et hæc sint vatis verba, ut quæ proxime tam præcedunt, quam sequuntur.

Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem, Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ. Interea cerne, ut gressus inhumata citatos 445 Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:

443. potare cruorem; cf. mox ad v. 448, et ad I, 98. 444. imago, umbra, εἴδωλον. Cf. ad I, 97. 445. Appius Claudius Pulcher consul, ad Capuam vulneratus et mortuus (vid. Liv. XXVI, 6, 16), sed nondum crematus ac sepultus (v. 447), cujus umbra ad Scipionem prima venit, effictus ad similitudinem Elpenoris apud Homerum Odyss. λ, 51 seq., et Palinuri apud Virgilium Æneid. lib. VI, 337 sq.

443. tendent scripti. Vulg. tendunt. 444. Dissice Col. Put. (in quo tamen disice legi adfirmat Lefeb.) et R. 2, disyce R. 1, Discite Oxon. et Med. unde discute suspicari possis. Vulgo Disiice; conf. ad IX, 538.

Cui datur ante atros absumti corporis ignes, Sanguine non tacto, solitas effundere voces.» Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:

448. Sanguine non tacto, cruore victimarum non hausto, quo simplices infirmæque umbræ vires, vitam et reminiscendi vim recipiunt: veteres enim credebant, vitam ac vitalem vim in sanguine inesse. Cf. inf. vers. 494 sq., 621, 706, 735; Hom. Odyss. λ, 36, 50, 89, 95, 97, 141, 147, 152 al. et sup. ad I, 98. Umbræ vero, quæ nuper demum in inferos descenderunt, plus virium habent, quam quæ diutius ibi commoratæ sunt. Sic Elpenor, etsi non, ut reliquæ umbræ, sanguinem bibit, cum Ulysse loquitur fatorumque suorum recordatur Odyss. λ, 59 sqq. Animæ quoque heroum sine usu cruoris conloquuntur Odyss. ω, 15 seqq. --solitas effundere voces: nam propr. umbræ stridorem edunt, τρίζουσαι ποτέονται ὥς νυκτερίδες, Odyss. ω, 5 seq.

449. turbatus, non turbatur, scripti et R. 2.

«Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ 450 Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum, Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires 455 Saucius ad muros, et Martis honore careres.»

450. Cf. v. 654, Hom. Odyss. λ, 57, 170; ω, 106, et Virg. Æneid. VI, 341. --Quinam... qui; cf. ad II, 645 in Var. Lect. 454 sq. Mulcentem vulnera; cf. ad V, 368, et VI, 91.

Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris Æternum demisit aquis: sed lenta meorum, Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi 460 Exsequitur, cessat flammis inponere corpus, Ut portet tumulis per longum membra paternis.

457 seqq. Lux proxima, dies proximus ei, quo me postremo vidisti, mihi gratos Phaethontis equos avertit, lucis vitæque usum abstulit, h.e. eo mortuus sum. --atris aquis, ad Stygem et in orcum demisit. Cf. ad I, 439. 459 seqq. Lenta cura meorum cessat, h.e. Romani, amici ac propinqui mei ob curam dignitatis meæ cessant corpus meum flammis inponere, dum vanos... exsequitur. --ritus vanos et umbris inutiles, quibus cadaver in patriam ad majorum sepulcra putabatur referendum esse, ideoque medicaminibus (v. 464) h.e. condimentis servandum, ne putresceret; bene Mars. Cell. et Ern. His addatur Draken. nota: Appius magnificos exsequiarum adparatus vanos ritus vocat, quod contentus esset, si cadaver suum, quocumque ritu fieret, quam primum terræ mandaretur, ut campos Elysios et loca beata intrare posset, unde inhumati diutissime arcebantur. --lenta cura, quod a Capua ad Romam longius iter erat; Ern. Sed eo potius spectant verba per longum, scilicet iter, vide vs. 462.

459. dimisit Col. Male! 460. curant Put. curat primus dedit Marsus et hinc alii, sed lenta meorum Cura est, dum vanos ritus sollemnia vulgi E. conj. Dausq. et Dum varios ritus, curam, et, etc. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. Lib. V, c. ult. At v. not.

Quod te per nostri Martis precor æmula facta, Arce, quæ putris artus, medicamina, servant, Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.» 465

464. putres artus, qui, nisi medicamentis servarentur, putri tabo et sanie liquerent; Drak. Cf. inf. v. 487. 465. Cf. Virg. Æn. VI, 325 seq. (ubi v. Heyne et sup. ad I, 154; IV, 669; V, 156.)

464. quæque Med. Deinde patrios Put. et vulgo patriis. Sed patris Col. R. 1, 2, Parm. Med. unde putres recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins. Ego ἀρχαϊκῶς et levissima mutatione scripsi putris, unde et τὸ patris, et vulgatum patriis ortum videtur. Phariis scribendum censebat Barth. Adv. VIII, 7, ut Appius Ægyptiorum condituras, medicamina exotica, deprecetur, et more Romano tumulari cupiat. Urge, quæ patriis (terris, in patrias terras reportandos) artus (integros) m. servant; vel Arce (quo citius cremer) quæ putres, etc. vel Urge, quæ putres, etc. vel denique Arce, quæ patrios artus, etc. tentabat Dausq. Sed vid. not.

Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi, Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent, Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes Discrimen servat populos, variatque jacentum Exsequias tumuli et cinerum sententia discors. 470

466. Gens; conf. ad II, 185. De Atta, vel Atto Clauso, auctore gentis Claudiæ (cujus familia sunt Appii), qui e Sabinis migravit Romam, ibique Appius Claudius dictus est, v. Liv. II, 16; sup. ad VIII, 412; Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et meas Tabulas genealog. 467. Conf. Hom. Odyss. λ, 80. Nulla mihi cura prior erit ante tuam, quam cura tuæ sepulturæ. Withof. corrigit: Haud ulla ante tui hanc, quamquam non parva fatigent, etc. hoc est, ante hanc tui, scilicet curam, vel sepeliendi officium. 468. Totum hunc locum e Lucret. III, 883... 906, expressum censet Lefeb. ego potius ex Cic. Tusc. Qu. I, 45. Bene vero Ernesti V.C. «Omnem hanc recensionem variorum generum mortuos tractandi et sepeliendi, quæ apud diversos populos obtineant, semper maxime absurdam judicavi. Non potest ulla probabilis ratio inveniri, quare poeta hæc Scipionem disputantem induxerit. Certe, si in solatium Appii dicta quis putaverit, ridiculus consolandi modus mihi videtur. Credo poetam, quum vellet doctrinam expromere, et variandi ornatus artem ostentare, non sensisse, quam absurde et contra dignitatem carminis epici id faceret. Eum omnem locum, si quem alium, ex carmine Siliano, ut absit, optaverim.» Idem Vir Ill. monet, τὸ namque nihil habere, ad quod referatur. Sed namque h.l. dicitur, ut γὰρ ab initio orationis (v. Heyne ad Virg. Æn. VI, 378, et Ge. IV, 445); vel ut δὴ γάρ τοι, vero, vel enim vero, atqui, quo sensu enim occurrit ap. Virgil. Æn. V, 850; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca v. Heyne. Enim, nam et namque centies ap. Cicer. et alios transitioni servire, præter alios notavit Ernesti ad Tac. Hist. IV, 11, et in clav. Cic. Cf. sup. ad I, 33. --ista cura sepeliendi, discrimen servat, diversa est apud populos diversos: quæ sententia mox argute variatur verbis; Ern. 469. jacentum; v. ad lib. II, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 93.

466. Clausi ed. Ven. Marsi. Recte, vid. not. Dauni Put. Vulgo Claudi. 467. Haud ulla ante mihi, vel animum quamquam non parva fatigant, et v. 468, nam justa per omnes Discrimen servant p. conj. N. Heins. 469. cadentum, et v. 471, Telluri ut p. est mos a. Hiberæ maluerit idem.

Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera, Exanima obscœnis consumit corpora vultur.

471. De variis variorum populorum sepeliendi ritibus multa veterum loca congessit Kirchman. de fun. Rom. App. c. 2 sqq. Conf. not. ad III, 341 sq. Withof. corrigit: Tellure (ut perhibent, is mos antiquus) Ibera exanima, etc.

Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus Claudit odorato post funus stantia saxo 475 Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.

473 seq. Vid. eadem nota, Cuperi Obss. I, 8, et Cicero Tusculan. Qu. I, 45. --probatum est, more receptum, Cell. νενόμισται D. Heins. 475. De ratione, qua Ægyptii mortuorum corpora condierint, loca class. sunt Diodor. Sic. II, 5, et Herodot. II, 86, ubi præter alia hæc leguntur, ποιεῦνται ξύλινον τύπον ἀνθρωποειδέα, ποιησάμενοι δὲ ἐσεργνῦσι τὸν νεκρὸν, καὶ κατακληΐσαντες οὕτω θησαυρίζουσιν ἐν οἰκήματι θηκαίῳ, ἱστάντες ὀρθὸν πρὸς τοῖχον, unde Silius dixit stantia. Pro lignea effigie, vel arca et capsa h.l. saxum odoratum, unde Drak. τὸ saxum refert ad opus arcuatum, sub quo cadavera sepulta fuerint, et in quod se descendisse referat de la Valle (Itiner. P. I, c. 25); Dausq. autem ad pyramidas (tum corpora regum intell. ut v. 473), et Epith. odoratum ad ipsum corpus unguentis conditum. Cf. Var. Lect. 476. In conviviis ad memoriam mortalitatis sceleton circumferunt; Cell. Ad luxum hoc pertinere, monet Dausq. Conferunt loc. insignem Herodot. II, 78, et Plut. Conv. VII Sap. ὁ δὲ Αἰγύπτιος σκελετὸς, ὅν εἰσφέροντες εἰς τὰ συμπόσια προτίθενται, καὶ παρακαλοῦσι μεμνῆσθαι τάχα δὴ τοιούτους ἐσομένους. Kirch. de Fun. Rom. lib. I, c. 8, comparavit Lucian. de luctu: ταχιρεύει δ’ ὁ Αἰγύπτιος οὗτος μέν τοι, λέγω δὲ ἰδὼν, ξηράνας τὸν νεκρὸν σύνδειπνον καὶ συμπότην ἐποιήσατο. Æthiopes quoque mortuos doliis, vel arcis vitreis ligneisve inclusos mensis adponere solebant. Conf. Herodot. III, 24; Diodor. T. I, p. 128. Middleton Monum. erud. ant. p. 253; Salmas. ad Solin. T. II, p. 850, et inpr. Intpp. ad Petron. Sat. c. 34.

475. odoratu Tell. odorato taxo ingeniose emend. D. Heins. h.e. reconditorio, e taxo fabrefacto, θηκαίῳ ὀικήματι Herodot. II, 86; odorata capsa, h.e. arca lignea, in qua cadaver includitur, conj. Burm. vel odorato gypso, quod Kircherus ex Herodoto (forte III, 24) notaverit, Ægyptios gypso induxisse cadavera. At vid. not.

Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro Ora virum, et longum medicata reponit in ævum. Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo 480 Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?

477. Bene Cell. «Hoc Ægyptiis tribuit Herodot. II, 86. σκολιῷ σιδήρῳ, incurvo ferro per nares cerebrum extrahere, in ejusque locum pharmaca inferre. Ab his Ponticæ gentes habuere, quia Colchi colonia Ægyptiorum, eodem Herodoto auctore, II, 104.» 478. medicata, ut medicamina v. 464 et odorato, v. 475. 479. Antiquissimi rudesque populi sepulcra non lapidibus seu pavimentis sternere, et arcuato opere exstruere, vel parietibus circumsepire, sed scrobes in terra cavare solebant, quibus nuda cadavera infodiebantur potius quam sepeliebantur. Conf. Kirchman. de fun. Rom. III, 15 pr. De Garamantibus v. ad I, 414. 480 seq. Idem Strabo, XVI de Chelenophagis, et XVII de Meroes adcolis tradit; Dausq. sepelire profundo, projicere in mare: nam sepelire, ut θάπτειν, de quovis cadavera condendi modo, de combustione, etc., dicitur. Conf. mox. v. 487, et Cuper. Obss. I, 7. [481.] De Nasamonibus v. ad I, 408.

478. medicata Col. moricata Tell. mercata Oxon. Put. et priscæ edd. myrrhata edd. Marsi et inde aliæ, quod glossema τοῦ medicata videbatur Drakenb. reponere malebat N. Heins. 481. Exanimos scripti. Vulgo Exanimes.

At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant. Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos Decrevere simul communibus urere flammis. 485 At gente in Scythica subfixa cadavera truncis Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.»

482 sq. Idem Thracibus tribuere Flor. III, 4; Scythis Strab. VII, p. 458 (al. 298); Solin. c. 15 et 23; Mel. II, 1; Herod. IV; Plin. VII, 2. Essedonibus Melam et Solin. II, cc. sed et Boiis Liv. XXIII, 24, jam monuere intpp. Cf. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. III, 30. 484 sq. Athenienses illis, qui in prælio ceciderant, publicum sepulcrum extra urbem in Ceramico erigebant; Drak. qui laudavit Lesbon. in Protrept. p.m. 210, et Meurs. Ceram. gemin. c. 22 et 23 (in Thes. Gronov. T. IV). Conf. et Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et inf. ad v. 659. 486. Hunc ritum, mortuos, et nonnunquam adeo vivos, ex arboribus, vel patibulis suspendendi, Tibarenis quoque Porphyrius et Hieron., Colchis vero tamquam proprium tribuunt Ælian. V.H. IV, 1; Nicol. ap. Stob. serm. 120, et Apollon. Arg. III, 200... 209, ex cujus loco class. intelligitur, viros tantum ita ab iis suspensos, mulieres autem terra obrutas esse. Cf. ibi Schol. (qui hæc ex Nymphodoro hausta notat), Cuper. Obss. I, 7, et Kirchm. de Fun. Rom. App. c. 2 extr. 487. Lenta dies, ut longa dies, ap. Ovid. Met. XIV, 148; Drak. Cf. Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 21. --sepelit, consumit. Cf. ad v. 480. --putri tabo, sanie, putredine. Cf. vers. 464, et Var. Lect.

487. tabe malebat N. Heins. ad III, 342, ut ap. Lucan. II, 166; VI, 88; VII, 808; VIII, 778; Conf. Ernesti ad Tac. Ann. II, 69. Nil interest.

Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ, Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos, 490 Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.»

488 seq. Conf. v. 409 seq. 492. With. malebat se pro plus; sed conject. Barthii quanto pro quantum verior ipsi modestiorque videbatur.

491. quanto conj. Barth. Adv. VIII, 7, et quantum ipse negarit Prænovisse Deus N. Heins. refrag. Lefeb. quum similiter multum ditior et multum majora inf. v. 683 et 708, dicatur.

At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore Postquam sacrificum, delibavitque cruorem, 495 In decus egregiæ vultus intenta juventæ, «Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit, Cymæo populis vox nostra sonabat in antro. Tunc te permixtum seclis rebusque futuris Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum 500 Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta, Aut servare fuit proavis sollertia vestris.

494 sq. gravida arcanis ut veri fecunda, v. 490, vel noxa gravido, v. 542, et feta furore, v. 592. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 238. --Cymes anus; vid. ad VIII, 531. --anus; cf. ad v. 411. --adtigit ore... cruorem; v. supra ad v. 448. 496. Vultum intendens in Scipionem, juvenem formosum. 498. Cymæo antro; cf. ad VIII, 531. 499. In libris Sibyllinis olim Romanorum et tua fata exposui; sed eos contemsistis: quibus verbis adluditur ad Tarquinium Superbum, ad quem quum delati essent novem libri fatidici, sex combustis, tres tantum servavit; Ern.

494. Cymæa anus Put. Crines avus Oxon. R. 1, Med. Crines anus aliæ edd. priscæ; Cymeias opinabatur N. Heins. non inprob. Drak. Conf. ad II, 117, et VIII, 531. 496. egregiæ, non egregium, scripti.

Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est) Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis. Namque tibi cerno properatum oracula vitæ 505 Hinc petere, et patrios visu contingere manes.

504. Magna Scipionis laus. 505. cerno, tibi, h.e. a te properatum fuisse, ut peteres oracula; Lefeb. Video itineris tui hoc consilium esse, ut fata tua cognoscas; Ern.

503. quoniam pro quando Col. quæ tamen vulgatæ lectionis glossa videbatur Drak. Deinde est in scriptis. Vulgo omittitur. 505. properatim Put. properandum emend. Scalig. quod recepit Cell. Namque tibi certum properatæ oracula vittæ conj. N. Heins.

Armifero victor patrem ulcisceris Hibero, Creditus ante annos Marti, ferroque resolves Gaudia Pœnorum, et missum lætabere bello Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris. 510