EPISTOLARUM LIBER PRIMUS
EPISTOLA I.
Prima dicte mihi, summa dicende Camena, Spectatum satis et donatum jam rude quaeris, Maecenas, iterum antiquo me includere ludo. Non eadem est aetas, non mens. Veianius armis Herculis ad postem fixis latet abditus agro, 5 Ne populum extrema toties exoret arena. Est mihi purgatam crebro qui personet aurem: Solve senescentem mature sanus equum, ne Peccet ad extremum ridendus et ilia ducat. Nunc itaque et versus et cetera ludicra pono, 10 Quid verum atque decens curo et rogo, et omnis in hoc sum; Condo et compono quae mox depromere possim. Ac ne forte roges quo me duce, quo lare tuter, Nullius addictus jurare in verba magistri Quo me cunque rapit tempestas, deferor hospes. 15 Nunc agilis fio et mersor civilibus undis, Virtutis verae custos rigidusque satelles; Nunc in Aristippi furtim praecepta relabor, Et mihi res non me rebus subjungere conor. Ut nox longa quibus mentitur amica, diesque 20 Longa videtur opus debentibus, ut piger annus Pupillis quos dura premit custodia matrum; Sic mihi tarda fluunt ingrataque tempora, quae spem Consiliumque morantur agendi naviter id quod Aeque pauperibus prodest, locupletibus aeque, 25 Aeque neglectum pueris senibusque nocebit. Restat ut his ego me ipse regam solerque elementis. Non possis oculo quantum contendere Lynceus, Non tamen idcirco contemnas lippus inungi; Nec quia desperes invicti membra Glyconis, 30 Nodosa corpus nolis prohibere cheragra. Est quadam prodire tenus si non datur ultra. Fervet avaritia miseroque cupidine pectus, Sunt verba et voces quibus hunc lenire dolorem Possis et magnam morbi deponere partem. 35 Laudis amore tumes, sunt certa piacula quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello. Invidus, iracundus, iners, vinosus, amator, Nemo adeo ferus est ut non mitescere possit, Si modo culturae patientem commodet aurem. 40 Virtus est vitium fugere et sapientia prima Stultitia caruisse. Vides quae maxima credis Esse mala, exiguum censum turpemque repulsam, Quanto devites animi capitisque labore. Impiger extremos curris mercator ad Indos, 45 Per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignes: Ne cures ea quae stulte miraris et optas Discere, et audire, et meliori credere non vis? Quis circum pagos et circum compita pugnax Magna coronari contemnat Olympia, cui spes, 50 Cui sit condicio dulcis sine pulvere palmae? Vilius argentum est auro, virtutibus aurum. "O cives, cives, quaerenda pecunia primum est; Virtus post nummos." Haec Janus summus ab imo Perdocet, haec recinunt juvenes dictata senesque, 55 Laevo suspensi loculos tabulamque lacerto. Est animus tibi, sunt mores et lingua fidesque; Sed quadringentis sex septem milia desunt, Plebs eris. At pueri ludentes, "Rex eris," aiunt, "Si recte facies." Hic murus aëneus esto, 60 Nil conscire sibi, nulla pallescere culpa. Roscia, dic sodes, melior lex an puerorum est Nenia, quae regnum recte facientibus offert, Et maribus Curiis et decantata Camillis? Isne tibi melius suadet qui rem facias, rem, 65 Si possis recte, si non quocunque modo rem, Ut propius spectes lacrimosa poëmata Pupi, An qui Fortunae te responsare superbae Liberum et erectum praesens hortatur et aptat? Quodsi me populus Romanus forte roget, cur 70 Non ut porticibus sic judiciis fruar isdem, Nec sequar aut fugiam quae diligit ipse vel odit, Olim quod vulpes aegroto cauta leoni Respondit referam: Quia me vestigia terrent, Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum. 75 Belua multorum es capitum. Nam quid sequar aut quem? Pars hominum gestit conducere publica, sunt qui Crustis et pomis viduas venentur avaras, Excipiantque senes quos in vivaria mittant; Multis occulto crescit res fenore. Verum 80 Esto aliis alios rebus studiisque teneri: Idem eadem possunt horam durare probantes? Nullus in orbe sinus Baiis praelucet amoenis, Si dixit dives, lacus et mare sentit amorem Festinantis heri; cui si vitiosa libido 85 Fecerit auspicium, "Cras ferramenta Teanum Tolletis, fabri." Lectus genialis in aula est, Nil ait esse prius, melius nil caelibe vita; Si non est jurat bene solis esse maritis. Quo teneam vultus mutantem Protea nodo? 90 Quid pauper? Ride: mutat coenacula, lectos, Balnea, tonsores, conducto navigio aeque Nauseat ac locuples quem ducit priva triremis. Si curatus inaequali tonsore capillos Occurri, rides; si forte subucula pexae 95 Trita subest tunicae vel si toga dissidet impar, Rides: quid, mea cum pugnat sententia secum, Quod petiit spernit, repetit quod nuper omisit, Aestuat et vitae disconvenit ordine toto, Diruit, aedificat, mutat quadrata rotundis? 100 Insanire putas sollemnia me neque rides, Nec medici credis nec curatoris egere A praetore dati, rerum tutela mearum Cum sis et prave sectum stomacheris ob unguem De te pendentis, te respicientis amici. 105 Ad summam: sapiens uno minor est Jove, dives, Liber, honoratus, pulcher, rex denique regum; Praecipue sanus, nisi cum pituita molesta est.
EPISTOLA II.
Trojani belli scriptorem, maxime Lolli, Dum tu declamas Romae Praeneste relegi; Qui quid sit pulchrum, quid turpe, quid utile, quid non, Planius ac melius Chrysippo et Crantore dicit. Cur ita crediderim, nisi quid te detinet audi. 5 Fabula qua Paridis propter narratur amorem Graecia Barbariae lento collisa duello Stultorum regum et populorum continet aestus. Antenor censet belli praecidere caussam: Quid Paris? Ut salvus regnet vivatque beatus 10 Cogi posse negat. Nestor componere lites Inter Peliden festinat et inter Atriden: Hunc amor, ira quidem communiter urit utrumque. Quidquid delirant reges plectuntur Achivi. Seditione, dolis, scelere atque libidine et ira 15 Iliacos intra muros peccatur et extra. Rursus quid virtus et quid sapientia possit Utile proposuit nobis exemplar Ulixen, Qui domitor Trojae multorum providus urbes Et mores hominum inspexit, latumque per aequor, 20 Dum sibi dum sociis reditum parat, aspera multa Pertulit adversis rerum immersabilis undis. Sirenum voces et Circae pocula nosti; Quae si cum sociis stultus cupidusque bibisset, Sub domina meretrice fuisset turpis et excors, 25 Vixisset canis immundus vel amica luto sus. Nos numerus sumus et fruges consumere nati, Sponsi Penelopae, nebulones, Alcinoique In cute curanda plus aequo operata juventus, Cui pulchrum fuit in medios dormire dies et 30 Ad strepitum citharae cessatum ducere curam. Ut jugulent homines surgunt de nocte latrones: Ut te ipsum serves non expergisceris? Atqui Si noles sanus curres hydropicus; et ni Posces ante diem librum cum lumine, si non 35 Intendes animum studiis et rebus honestis, Invidia vel amore vigil torquebere. Nam cur Quae laedunt oculos festinas demere, si quid Est animum differs curandi tempus in annum? Dimidium facti qui coepit habet: sapere aude; 40 Incipe. Qui recte vivendi prorogat horam Rusticus exspectat dum defluat amnis; at ille Labitur et labetur in omne volubilis aevum. Quaeritur argentum puerisque beata creandis Uxor, et incultae pacantur vomere silvae: 45 Quod satis est cui contingit nil amplius optet. Non domus et fundus, non aeris acervus et auri Aegroto domini deduxit corpore febres, Non animo curas. Valeat possessor oportet Si comportatis rebus bene cogitat uti. 50 Qui cupit aut metuit juvat illum sic domus et res Ut lippum pictae tabulae, fomenta podagram, Auriculas citharae collecta sorde dolentes. Sincerum est nisi vas quodcunque infundis acescit. Sperne voluptates, nocet empta dolore voluptas. 55 Semper avarus eget: certum voto pete finem. Invidus alterius macrescit rebus opimis: Invidia Siculi non invenere tyranni Majus tormentum. Qui non moderabitur irae Infectum volet esse, dolor quod suaserit et mens, 60 Dum poenas odio per vim festinat inulto. Ira furor brevis est: animum rege, qui nisi paret Imperat: hunc frenis, hunc tu compesce catena. Fingit equum tenera docilem cervice magister Ire viam, qua monstret eques; venaticus, ex quo 65 Tempore cervinam pellem latravit in aula, Militat in silvis catulus. Nunc adbibe puro Pectore verba, puer, nunc te melioribus offer. Quo semel est imbuta recens servabit odorem Testa diu. Quodsi cessas aut strenuus anteis, 70 Nec tardum opperior nec praecedentibus insto.
EPISTOLA III.
Juli Flore, quibus terrarum militet oris Claudius Augusti privignus, scire laboro. Thracane vos Hebrusque nivali compede vinctus, An freta vicinas inter currentia turres, An pingues Asiae campi collesque morantur? 5 Quid studiosa cohors operum struit? Hoc quoque curo. Quis sibi res gestas Augusti scribere sumit? Bella quis et paces longum diffundit in aevum? Quid Titius Romana brevi venturus in ora? Pindarici fontis qui non expalluit haustus, 10 Fastidire lacus et rivos ausus apertos? Ut valet? ut meminit nostri? Fidibusne Latinis Thebanos aptare modos studet auspice Musa, An tragica desaevit et ampullatur in arte? Quid mihi Celsus agit? monitus multumque monendus 15 Privatas ut quaerat opes, et tangere vitet Scripta Palatinus quaecunque recepit Apollo, Ne si forte suas repetitum venerit olim Grex avium plumas moveat cornicula risum Furtivis nudata coloribus? Ipse quid audes? 20 Quae circumvolitas agilis thyma? Non tibi parvum Ingenium, non incultum est et turpiter hirtum. Seu linguam caussis acuis seu civica jura Respondere paras seu condis amabile carmen, Prima feres hederae victricis praemia. Quodsi 25 Frigida curarum fomenta relinquere posses Quo te caelestis sapientia duceret ires. Hoc opus, hoc studium parvi properemus et ampli Si patriae volumus, si nobis vivere cari. Debes hoc etiam rescribere, si tibi curae 30 Quantae conveniat Munatius; an male sarta Gratia nequicquam coit et rescinditur. At vos Seu calidus sanguis seu rerum inscitia vexat Indomita cervice feros, ubicunque locorum Vivitis, indigni fraternum rumpere foedus, 35 Pascitur in vestrum reditum votiva juvenca.
EPISTOLA IV.
Albi, nostrorum sermonum candide judex, Quid nunc te dicam facere in regione Pedana? Scribere quod Cassi Parmensis opuscula vincat, An tacitum silvas inter reptare salubres, Curantem quidquid dignum sapiente bonoque est? 5 Non tu corpus eras sine pectore. Di tibi formam, Di tibi divitias dederunt artemque fruendi. Quid voveat dulci nutricula majus alumno, Qui sapere et fari possit quae sentiat, et cui Gratia, fama, valetudo contingat abunde, 10 Et mundus victus non deficiente crumena? Inter spem curamque, timores inter et iras, Omnem crede diem tibi diluxisse supremum: Grata superveniet quae non sperabitur hora. Me pinguem et nitidum bene curata cute vises 15 Cum ridere voles Epicuri de grege porcum.
EPISTOLA V.
Si potes Archiacis conviva recumbere lectis Nec modica coenare times olus omne patella, Supremo te sole domi, Torquate, manebo. Vina bibes iterum Tauro diffusa palustres Inter Minturnas Sinuessanumque Petrinum. 5 Si melius quid habes, arcesse vel imperium fer. Jamdudum splendet focus et tibi munda supellex. Mitte leves spes et certamina divitiarum Et Moschi causam: cras nato Caesare festus Dat veniam somnumque dies; impune licebit 10 Aestivam sermone benigno tendere noctem. Quo mihi fortunam si non conceditur uti? Parcus ob heredis curam nimiumque severus Assidet insano; potare et spargere flores Incipiam, patiarque vel inconsultus haberi. 15 Quid non ebrietas designat? Operta recludit, Spes jubet esse ratas, ad proelia trudit inertem; Sollicitis animis onus eximit, addocet artes. Fecundi calices quem non fecere disertum? Contracta quem non in paupertate solutum? 20 Haec ego procurare et idoneus imperor et non Invitus, ne turpe toral, ne sordida mappa Corruget nares, ne non et cantharus et lanx Ostendat tibi te, ne fidos inter amicos Sit qui dicta foras eliminet, ut coëat par 25 Jungaturque pari. Butram tibi Septiciumque, Et nisi coena prior potiorque puella Sabinum Detinet, assumam; locus est et pluribus umbris: Sed nimis arta premunt olidae convivia caprae. Tu quotas esse velis rescribe, et rebus omissis 30 Atria servantem postico falle clientem.
EPISTOLA VI.
Nil admirari prope res est una, Numici, Solaque quae possit facere et servare beatum. Hunc solem et stellas et decedentia certis Tempora momentis sunt qui formidine nulla Imbuti spectent: quid censes munera terrae, 5 Quid maris extremos Arabas ditantis et Indos, Ludicra quid, plausus et amici dona Quiritis? Quo spectanda modo, quo sensu credis et ore? Qui timet his adversa fere miratur eodem Quo cupiens pacto; pavor est utrobique molestus, 10 Improvisa simul species exterret utrumque. Gaudeat an doleat, cupiat metuatne, quid ad rem, Si quidquid vidit melius pejusve sua spe Defixis oculis animoque et corpore torpet? Insani sapiens nomen ferat, aequus iniqui, 15 Ultra quam satis est virtutem si petat ipsam. I nunc, argentum et marmor vetus aeraque et artes Suspice, cum gemmis Tyrios mirare colores; Gaude quod spectant oculi te mille loquentem; Navus mane forum et vespertinus pete tectum, 20 Ne plus frumenti dotalibus emetat agris Mutus et, indignum quod sit, pejoribus ortus Hic tibi sit potius quam tu mirabilis illi. Quidquid sub terra est in apricum proferet aetas; Defodiet condetque nitentia. Cum bene notum 25 Porticus Agrippae et via te conspexerit Appi, Ire tamen restat Numa quo devenit et Ancus. Si latus aut renes morbo tentantur acuto Quaere fugam morbi. Vis recte vivere: quis non? Si virtus hoc una potest dare, fortis omissis 30 Hoc age deliciis. Virtutem verba putas ut Lucum ligna: cave ne portus occupet alter, Ne Cibyratica, ne Bithyna negotia perdas; Mille talenta rotundentur, totidem altera, porro et Tertia succedant et quae pars quadret acervum. 35 Scilicet uxorem cum dote fidemque et amicos Et genus et formam regina Pecunia donat, Ac bene nummatum decorat Suadela Venusque. Mancipiis locuples eget aeris Cappadocum rex: Ne fueris hic tu. Chlamydes Lucullus, ut aiunt, 40 Si posset centum scenae praebere rogatus, "Qui possum tot?" ait; "tamen et quaeram et quot habebo Mittam:" post paulo scribit sibi millia quinque Esse domi chlamydum; partem vel tolleret omnes. Exilis domus est ubi non et multa supersunt 45 Et dominum fallunt et prosunt furibus. Ergo, Si res sola potest facere et servare beatum, Hoc primus repetas opus, hoc postremus omittas. Si fortunatum species et gratia praestat, Mercemur servum qui dictet nomina, laevum 50 Qui fodicet latus et cogat trans pondera dextram Porrigere. "Hic multum in Fabia valet, ille Velina; Cui libet hic fasces dabit eripietque curule Cui volet importunus ebur." Frater, Pater, adde; Ut cuique est aetas ita quemque facetus adopta. 55 Si bene qui coenat bene vivit, lucet, eamus Quo ducit gula; piscemur, venemur, ut olim Gargilius, qui mane plagas, venabula, servos Differtum transire forum populumque jubebat, Unus ut e multis populo spectante referret 60 Emptum mulus aprum. Crudi tumidique lavemur, Quid deceat, quid non, obliti, Caerite cera Digni, remigium vitiosum Ithacensis Ulixei, Cui potior patria fuit interdicta voluptas. Si, Mimnermus uti censet, sine amore jocisque 65 Nil est jucundum, vivas in amore jocisque. Vive, vale. Si quid novisti rectius istis Candidus imperti; si non his utere mecum.
EPISTOLA VII.
Quinque dies tibi pollicitus me rure futurum, Sextilem totum mendax desideror. Atqui Si me vivere vis sanum recteque valentem, Quam mihi das aegro dabis aegrotare timenti, Maecenas, veniam, dum ficus prima calorque 5 Designatorem decorat lictoribus atris, Dum pueris omnis pater et matercula pallet, Officiosaque sedulitas et opella forensis Adducit febres et testamenta resignat. Quodsi bruma nives Albanis illinet agris, 10 Ad mare descendet vates tuus et sibi parcet Contractusque leget; te, dulcis amice, reviset Cum Zephyris, si concedes, et hirundine prima. Non quo more piris vesci Calaber jubet hospes Tu me fecisti locupletem. "Vescere sodes." 15 "Jam satis est." "At tu quantum vis tolle." "Benigne." "Non invisa feres pueris munuscula parvis." "Tam teneor dono, quam si dimittar onustus." "Ut libet; haec porcis hodie comedenda relinques." Prodigus et stultus donat quae spernit et odit; 20 Haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis. Vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus, Nec tamen ignorat quid distent aera lupinis: Dignum praestabo me etiam pro laude merentis. Quodsi me noles usquam discedere, reddes 25 Forte latus, nigros angusta fronte capillos, Reddes dulce loqui, reddes ridere decorum et Inter vina fugam Cinarae maerere protervae. Forte per angustam tenuis vulpecula rimam Repserat in cumeram frumenti, pastaque rursus 30 Ire foras pleno tendebat corpore frustra; Cui mustela procul, "Si vis," ait, "effugere istinc, Macra cavum repetes artum quem macra subisti." Hac ego si compellor imagine cuncta resigno; Nec somnum plebis laudo satur altilium, nec 35 Otia divitiis Arabum liberrima muto. Saepe verecundum laudasti, rexque paterque Audisti coram, nec verbo parcius absens: Inspice si possum donata reponere laetus. Haud male Telemachus, proles patientis Ulixei: 40 "Non est aptus equis Ithace locus, ut neque planis Porrectus spatiis nec multae prodigus herbae; Atride, magis apta tibi tua dona relinquam." Parvum parva decent; mihi jam non regia Roma, Sed vacuum Tibur placet aut imbelle Tarentum. 45 Strenuus et fortis causisque Philippus agendis Clarus ab officiis octavam circiter horam Dum redit, atque Foro nimium distare Carinas Jam grandis natu queritur, conspexit, ut aiunt, Adrasum quendam vacua tonsoris in umbra 50 Cultello proprios purgantem leniter ungues. "Demetri,"--puer hic non laeve jussa Philippi Accipiebat--"abi, quaere et refer, unde domo, quis, Cujus fortunae, quo sit patre quove patrono." It, redit et narrat, Volteium nomine Menam, 55 Praeconem, tenui censu, sine crimine, notum Et properare loco et cessare et quaerere et uti, Gaudentem parvisque sodalibus et lare certo Et ludis et post decisa negotia Campo. "Scitari libet ex ipso quodcunque refers; dic 60 Ad coenam veniat." Non sane credere Mena, Mirari secum tacitus. Quid multa? "Benigne," Respondet. "Neget ille mihi?" "Negat improbus et te Negligit aut horret." Volteium mane Philippus Vilia vendentem tunicato scruta popello 65 Occupat et salvere jubet prior. Ille Philippo Excusare laborem et mercenaria vincla, Quod non mane domum venisset, denique quod non Providisset eum. "Sic ignovisse putato Me tibi si coenas hodie mecum." "Ut libet." "Ergo 70 Post nonam venies: nunc i, rem strenuus auge." Ut ventum ad coenam est, dicenda tacenda locutus Tandem dormitum dimittitur. Hic ubi saepe Occultum visus decurrere piscis ad hamum Mane cliens et jam certus conviva, jubetur 75 Rura suburbana indictis comes ire Latinis. Impositus mannis arvum caelumque Sabinum Non cessat laudare. Videt ridetque Philippus, Et sibi dum requiem, dum risus undique quaerit, Dum septem donat sestertia, mutua septem 80 Promittit, persuadet uti mercetur agellum. Mercatur. Ne te longis ambagibus ultra Quam satis est morer, ex nitido fit rusticus atque Sulcos et vineta crepat mera; praeparat ulmos, Immoritur studiis et amore senescit habendi. 85 Verum ubi oves furto, morbo periere capellae, Spem mentita seges, bos est enectus arando, Offensus damnis media de nocte caballum Arripit iratusque Philippi tendit ad aedes. Quem simul adspexit scabrum intonsumque Phillippus, 90 "Durus," ait, "Voltei, nimis attentusque videris Esse mihi." "Pol me miserum, patrone, vocares, Si velles," inquit, "verum mihi ponere nomen! Quod te per Genium dextramque deosque Penates Obsecro et obtestor, vitae me redde priori." 95 Qui semel adspexit quantum dimissa petitis Praestent, mature redeat repetatque relicta. Metiri se quemque suo modulo ac pede verum est.
EPISTOLA VIII.
Celso gaudere et bene rem gerere Albinovano Musa rogata refer, comiti scribaeque Neronis. Si quaeret quid agam, dic multa et pulchra minantem Vivere nec recte nec suaviter: haud quia grando Contuderit vites oleamque momorderit aestus, 5 Nec quia longinquis armentum aegrotet in agris; Sed quia mente minus validus quam corpore toto Nil audire velim, nil discere, quod levet aegrum; Fidis offendar medicis, irascar amicis, Cur me funesto properent arcere veterno; 10 Quae nocuere sequar, fugiam quae profore credam; Romae Tibur amem ventosus, Tibure Romam. Post haec ut valeat, quo pacto rem gerat et se, Ut placeat juveni percontare utque cohorti. Si dicet, Recte, primum gaudere, subinde 15 Praeceptum auriculis hoc instillare memento: Ut tu fortunam sic nos te, Celse, feremus.
EPISTOLA IX.
Septimius, Claudi, nimirum intelligit unus Quanti me facias: nam cum rogat et prece cogit Scilicet ut tibi se laudare et tradere coner, Dignum mente domoque legentis honesta Neronis Munere cum fungi propioris censet amici, 5 Quid possim videt ac novit me valdius ipso. Multa quidem dixi, cur excusatus abirem; Sed timui mea ne finxisse minora putarer, Dissimulator opis propriae, mihi commodus uni. Sic ego majoris fugiens opprobria culpae 10 Frontis ad urbanae descendi praemia. Quodsi Depositum laudas ob amici jussa pudorem, Scribe tui gregis hunc et fortem crede bonumque.
EPISTOLA X.
Urbis amatorem Fuscum salvere jubemus Ruris amatores, hac in re scilicet una Multum dissimiles, at caetera paene gemelli; Fraternis animis, quidquid negat alter et alter; Annuimus pariter vetuli notique columbi. 5 Tu nidum servas; ego laudo ruris amoeni Rivos et musco circumlita saxa nemusque. Quid quaeris? Vivo et regno simul ista reliqui Quae vos ad caelum fertis rumore secundo: Utque sacerdotis fugitivus liba recuso; 10 Pane egeo jam mellitis potiore placentis. Vivere naturae si convenienter oportet Ponendaeque domo quaerenda est area primum, Novistine locum potiorem rure beato? Est ubi plus tepeant hiemes, ubi gratior aura 15 Leniat et rabiem Canis et momenta Leonis, Cum semel accepit solem furibundus acutum? Est ubi divellat somnos minus invida cura? Deterius Libycis olet aut nitet herba lapillis? Purior in vicis aqua tendit rumpere plumbum 20 Quam quae per pronum trepidat cum murmure rivum? Nempe inter varias nutritur silva columnas, Laudaturque domus longos quae prospicit agros. Naturam expellas furca, tamen usque recurret, Et mala perrumpet furtim fastidia victrix. 25 Non qui Sidonio contendere callidus ostro Nescit Aquinatem potantia vellera fucum Certius accipiet damnum propiusque medullis, Quam qui non poterit vero distinguere falsum. Quem res plus nimio delectavere secundae, 30 Mutatae quatient. Si quid mirabere pones Invitus. Fuge magna; licet sub paupere tecto Reges et regum vita praecurrere amicos. Cervus equum pugna melior communibus herbis Pellebat, donec minor in certamine longo 35 Imploravit opes hominis frenumque recepit; Sed postquam victor violens discessit ab hoste Non equitem dorso, non frenum depulit ore. Sic qui pauperiem veritus potiore metallis Libertate caret, dominum vehit improbus atque 40 Serviet aeternum, quia parvo nesciet uti. Cui non conveniet sua res, ut calceus olim, Si pede major erit, subvertet, si minor uret. Laetus sorte tua vives sapienter, Aristi, Nec me dimittes incastigatum ubi plura 45 Cogere quam satis est ac non cessare videbor. Imperat aut servit collecta pecunia cuique, Tortum digna sequi potius quam ducere funem. Haec tibi dictabam post fanum putre Vacunae, Excepto quod non simul esses caetera laetus. 50
EPISTOLA XI.
Quid tibi visa Chios, Bullati, notaque Lesbos, Quid concinna Samos, quid Croesi regia Sardes, Smyrna quid et Colophon? Majora minorave fama, Cunctane prae Campo et Tiberino flumine sordent? An venit in votum Attalicis ex urbibus una, 5 An Lebedum laudas odio maris atque viarum? Scis Lebedus quid sit: Gabiis desertior atque Fidenis vicus; tamen illic vivere vellem, Oblitusque meorum obliviscendus et illis Neptunum procul e terra spectare furentem. 10 Sed neque qui Capua Romam petit imbre lutoque Adspersus volet in caupona vivere; nec, qui Frigus collegit furnos et balnea laudat Ut fortunatam plene praestantia vitam. Nec, si te validus jactaverit Auster in alto, 15 Idcirco navem trans Aegaeum mare vendas. Incolumi Rhodos et Mytilene pulchra facit quod Paenula solstitio, campestre nivalibus auris, Per brumam Tiberis, Sextili mense caminus. Dum licet ac vultum servat fortuna benignum, 20 Romae laudetur Samos et Chios et Rhodos absens Tu quamcunque deus tibi fortunaverit horam Grata sume manu, neu dulcia differ in annum, Ut quocunque loco fueris vixisse libenter Te dicas: nam si ratio et prudentia curas, 25 Non locus effusi late maris arbiter aufert, Caelum non animum mutant qui trans mare currunt. Strenua nos exercet inertia; navibus atque Quadrigis petimus bene vivere. Quod petis hic est, Est Ulubris, animus si te non deficit aequus. 30
EPISTOLA XII.
Fructibus Agrippae Siculis quos colligis, Icci, Si recte frueris non est ut copia major Ab Jove donari possit tibi. Tolle querelas: Pauper enim non est cui rerum suppetit usus. Si ventri bene, si lateri est pedibusque tuis, nil 5 Divitiae poterunt regales addere majus. Si forte in medio positorum abstemius herbis Vivis et urtica, sic vives protinus ut te Confestim liquidus Fortunae rivus inauret: Vel quia naturam mutare pecunia nescit, 10 Vel quia cuncta putas una virtute minora. Miramur si Democriti pecus edit agellos Cultaque dum peregre est animus sine corpore velox; Cum tu inter scabiem tantam et contagia lucri Nil parvum sapias et adhuc sublimia cures: 15 Quae mare compescant caussae, quid temperet annum, Stellae sponte sua jussaene vagentur et errent, Quid premat obscurum lunae, quid proferat orbem, Quid velit et possit rerum concordia discors, Empedocles an Stertinium deliret acumen. 20 Verum seu pisces seu porrum et caepe trucidas Utere Pompeio Grospho, et si quid petet ultro Defer: nil Grosphus nisi verum orabit et aequum. Vilis amicorum est annona bonis ubi quid deest. Ne tamen ignores quo sit Romana loco res: 25 Cantaber Agrippae, Claudi virtute Neronis Armenius cecidit; jus imperiumque Phraates Caesaris accepit genibus minor; aurea fruges Italiae pleno defundit Copia cornu.
EPISTOLA XIII.
Ut proficiscentem docui te saepe diuque Augusto reddes signata volumina, Vini, Si validus, si laetus erit, si denique poscet; Ne studio nostri pecces odiumque libellis Sedulus importes opera vehemente minister. 5 Si te forte meae gravis uret sarcina chartae, Abjicito potius quam quo perferre juberis Clitellas ferus impingas, Asinaeque paternum Cognomen vertas in risum et fabula fias. Viribus uteris per clivos, flumina, lamas; 10 Victor propositi simul ac perveneris illuc, Sic positum servabis onus, ne forte sub ala Fasciculum portes librorum ut rusticus agnum, Ut vinosa glomus furtivae Pyrrhia lanae, Ut cum pileolo soleas conviva tribulis. 15 Ne vulgo narres, te sudavisse ferendo Carmina, quae possint oculos auresque morari Caesaris; oratus multa prece nitere porro. Vade, vale, cave ne titubes mandataque frangas.
EPISTOLA XIV.
Villice silvarum et mihi me reddentis agelli, Quem tu fastidis habitatum quinque focis et Quinque bonos solitum Variam dimittere patres, Certemus spinas animone ego fortius an tu Evellas agro, et melior sit Horatius an res. 5 Me quamvis Lamiae pietas et cura moratur Fratrem maerentis, rapto de fratre dolentis Insolabiliter, tamen istuc mens animusque Fert et amat spatiis obstantia rumpere claustra. Rure ego viventem, tu dicis in urbe beatum: 10 Cui placet alterius sua nimirum est odio sors. Stultus uterque locum immeritum causatur inique: In culpa est animus, qui se non effugit unquam. Tu mediastinus tacita prece rura petebas, Nunc urbem et ludos et balnea villicus optas; 15 Me constare mihi scis, et discedere tristem Quandocunque trahunt invisa negotia Romam. Non eadem miramur; eo disconvenit inter Meque et te: nam quae deserta et inhospita tesca Credis amoena vocat mecum qui sentit, et odit 20 Quae tu pulchra putas. Fornix tibi et uncta popina Incutiunt urbis desiderium, video, et quod Angulus iste feret piper et thus ocius uva, Nec vicina subest vinum praebere taberna Quae possit tibi, nec meretrix tibicina, cujus 25 Ad strepitum salias terrae gravis: et tamen urges Jampridem non tacta ligonibus arva bovemque Disjunctum curas et strictis frondibus exples; Addit opus pigro rivus, si decidit imber, Multa mole docendus aprico parcere prato. 30 Nunc age quid nostrum concentum dividat audi. Quem tenues decuere togae nitidique capilli, Quem scis immunem Cinarae placuisse rapaci, Quem bibulum liquidi media de luce Falerni, Coena brevis juvat et prope rivum somnus in herba; 35 Nec lusisse pudet sed non incidere ludum. Non istic obliquo oculo mea commoda quisquam Limat, non odio obscuro morsuque venenat; Rident vicini glebas et saxa moventem. Cum servis urbana diaria rodere mavis; 40 Horum tu in numerum voto ruis; invidet usum Lignorum et pecoris tibi calo argutus et horti. Optat ephippia bos, piger optat arare caballus; Quam scit uterque libens censebo exerceat artem.
EPISTOLA XV.
Quae sit hiems Veliae, quod caelum, Vala, Salerni, Quorum hominum regio et qualis via, (nam mihi Baias Musa supervacuas Antonius, et tamen illis Me facit invisum, gelida cum perluor unda Per medium frigus. Sane murteta relinqui 5 Dictaque cessantem nervis elidere morbum Sulphura contemni vicus gemit, invidus aegris, Qui caput et stomachum supponere fontibus audent Clusinis Gabiosque petunt et frigida rura. Mutandus locus est et deversoria nota 10 Praeteragendus equus. Quo tendis? Non mihi Cumas Est iter aut Baias, laeva stomachosus habena Dicet eques; sed equi frenato est auris in ore.) Major utrum populum frumenti copia pascat, Collectosne bibant imbres puteosne perennes 15 Jugis aquae; (nam vina nihil moror illius orae; Rure meo possum quidvis perferre patique, Ad mare cum veni generosum et lene requiro, Quod curas abigat, quod cum spe divite manet In venas animumque meum, quod verba ministret, 20 Quod me Lucanae juvenem commendet amicae.) Tractus uter plures lepores, uter educet apros, Utra magis pisces et echinos aequora celent, Pinguis ut inde domum possim Phaeaxque reverti, Scribere te nobis, tibi nos accredere par est. 25 Maenius, ut rebus maternis atque paternis Fortiter absumptis urbanus coepit haberi, Scurra vagus non qui certum praesepe teneret, Impransus non qui civem dinosceret hoste, Quaelibet in quemvis opprobria fingere saevus, 30 Pernicies et tempestas barathrumque macelli, Quidquid quaesierat ventri donabat avaro. Hic ubi nequitiae fautoribus et timidis nil Aut paulum abstulerat patinas coenabat omasi Vilis et agninae, tribus ursis quod satis esset; 35 Scilicet ut ventres lamna candente nepotum Diceret urendos, correctus Bestius. Idem Quidquid erat nactus praedae majoris ubi omne Verterat in fumum et cinerem, Non hercule miror, Aiebat, si qui comedunt bona, cum sit obeso 40 Nil melius turdo, nil vulva pulchrius ampla. Nimirum hic ego sum; nam tuta et parvula laudo Cum res deficiunt, satis inter vilia fortis; Verum ubi quid melius contingit et unctius idem Vos sapere et solos aio bene vivere, quorum 45 Conspicitur nitidis fundata pecunia villis.
EPISTOLA XVI.
Ne perconteris fundus meus, optime Quinti, Arvo pascat herum an baccis opulentet olivae, Pomisne et pratis an amicta vitibus ulmo, Scribetur tibi forma loquaciter et situs agri. Continui montes ni dissocientur opaca 5 Valle, sed ut veniens dextrum latus adspiciat Sol, Laevum discedens curru fugiente vaporet. Temperiem laudes. Quid, si rubicunda benigni Corna vepres et pruna ferant, si quercus et ilex Multa fruge pecus multa dominum juvet umbra, 10 Dicas adductum propius frondere Tarentum. Fons etiam rivo dare nomen idoneus, ut nec Frigidior Thracam nec purior ambiat Hebrus, Infirmo capiti fluit utilis, utilis alvo. Hae latebrae dulces, etiam si credis amoenae, 15 Incolumem tibi me praestant Septembribus horis. Tu recte vivis si curas esse quod audis. Jactamus jampridem omnis te Roma beatum; Sed vereor ne cui de te plus quam tibi credas, Neve putes alium sapiente bonoque beatum, 20 Neu si te populus sanum recteque valentem Dictitet occultam febrem sub tempus edendi Dissimules, donec manibus tremor incidat unctis. Stultorum incurata pudor malus ulcera celat. Si quis bella tibi terra pugnata marique 25 Dicat et his verbis vacuas permulceat aures: "Tene magis salvum populus velit an populum tu Servet in ambiguo qui consulit et tibi et urbi: Juppiter;" Augusti laudes agnoscere possis: Cum pateris sapiens emendatusque vocari, 30 Respondesne tuo dic sodes nomine? Nempe Vir bonus et prudens dici delector ego ac tu. Qui dedit hoc hodie cras si volet auferet, ut si Detulerit fasces indigno detrahet idem. "Pone, meum est:" inquit. Pono tristisque recedo. 35 Idem si clamet furem, neget esse pudicum, Contendat laqueo collum pressisse paternum; Mordear opprobriis falsis mutemque colores? Falsus honor juvat et mendax infamia terret Quem nisi mendosum et medicandum? Vir bonus est quis? 40 Qui consulta patrum, qui leges juraque servat, Quo multae magnaeque secantur judice lites, Quo res sponsore et quo causae teste tenentur. Sed videt hunc omnis domus et vicinia tota Introrsum turpem, speciosum pelle decora. 45 "Nec furtum feci nec fugi," si mihi dicat Servus, "Habes pretium, loris non ureris," aio. "Non hominem occidi." "Non pasces in cruce corvos." "Sum bonus et frugi." "Renuit negitatque Sabellus: Cautus enim metuit foveam lupus accipiterque 50 Suspectos laqueos et opertum miluus hamum. Oderunt peccare boni virtutis amore; Tu nihil admittes in te formidine poenae: Sit spes fallendi, miscebis sacra profanis; Nam de mille fabae modiis cum surripis unum, 55 Damnum est non facinus mihi pacto lenius isto." Vir bonus, omne forum quem spectat et omne tribunal, Quandocunque deos vel porco vel bove placat, Jane pater! clare, clare cum dixit, Apollo! Labra movet metuens audiri: "Pulchra Laverna, 60 Da mihi fallere, da justo sanctoque videri, Noctem peccatis et fraudibus objice nubem." Quî melior servo, qui liberior sit avarus, In triviis fixum cum se demittit ob assem, Non video; nam qui cupiet metuet quoque; porro, 65 Qui metuens vivet liber mihi non erit unquam. Perdidit arma, locum virtutis deseruit, qui Semper in augenda festinat et obruitur re. Vendere cum possis captivum occidere noli; Serviet utiliter: sine pascat durus aretque, 70 Naviget ac mediis hiemet mercator in undis; Annonae prosit; portet frumenta penusque. Vir bonus et sapiens audebit dicere: "Pentheu, Rector Thebarum, quid me perferre patique Indignum coges?" "Adimam bona." "Nempe pecus, rem, Lectos, argentum: tollas licet." "In manicis et 76 Compedibus saevo te sub custode tenebo." "Ipse deus simul atque volam me solvet." Opinor Hoc sentit: "Moriar; mors ultima linea rerum est."
EPISTOLA XVII.
Quamvis, Scaeva, satis per te tibi consulis, et scis Quo tandem pacto deceat majoribus uti, Disce, docendus adhuc, quae censet amiculus, ut si Caecus iter monstrare velit; tamen adspice si quid Et nos quod cures proprium fecisse loquamur. Si te grata quies et primam somnus in horam Delectat, si te pulvis strepitusque rotarum, Si laedit caupona, Ferentinum ire jubebo; Nam neque divitibus contingunt gaudia solis. Nec vixit male qui natus moriensque fefellit 10 Si prodesse tuis pauloque benignius ipsum Te tractare voles, accedes siccus ad unctum. "Si pranderet olus patienter regibus uti Nollet Aristippus." "Si sciret regibus uti Fastidiret olus qui me notat." Utrius horum 15 Verba probes et facta doce, vel junior audi Cur sit Aristippi potior sententia; namque Mordacem Cynicum sic eludebat, ut aiunt: "Scurror ego ipse mihi, populo tu; rectius hoc et Splendidius multo est. Equus ut me portet, alat rex, 20 Officium facio: tu poscis vilia rerum, Dante minor quamvis fers te nullius egentem." Omnis Aristippum decuit color et status et res, Tentantem majora, fere praesentibus aequum. Contra quem duplici panno patientia velat 25 Mirabor vitae via si conversa decebit. Alter purpureum non exspectabit amictum, Quidlibet indutus celeberrima per loca vadet, Personamque feret non inconcinnus utramque; Alter Mileti textam cane pejus et angui 30 Vitabit chlamydem, morietur frigore si non Rettuleris pannum. Refer et sine vivat ineptus. Res gerere et captos ostendere civibus hostes Attingit solium Jovis et caelestia tentat: Principibus placuisse viris non ultima laus est. 35 Non cuivis homini contingit adire Corinthum. Sedit qui timuit ne non succederet. Esto! Quid qui pervenit, fecitne viriliter? Atqui Hîc est aut nusquam quod quaerimus. Hic onus horret, Ut parvis animis et parvo corpore majus: 40 Hic subit et perfert. Aut virtus nomen inane est, Aut decus et pretium recte petit experiens vir. Coram rege suo de paupertate tacentes Plus poscente ferent; distat sumasne pudenter An rapias. Atqui rerum caput hoc erat, hic fons. 45 "Indotata mihi soror est, paupercula mater, Et fundus nec vendibilis nec pascere firmus," Qui dicit, clamat, "Victum date." Succinit alter: "Et mihi dividuo findetur munere quadra." Sed tacitus pasci si posset corvus haberet 50 Plus dapis et rixae multo minus invidiaeque. Brundisium comes aut Surrentum ductus amoenum Qui queritur salebras et acerbum frigus et imbres, Aut cistam effractam et subducta viatica plorat, Nota refert meretricis acumina, saepe catellam, 55 Saepe periscelidem raptam sibi flentis, uti mox Nulla fides damnis verisque doloribus adsit. Nec semel irrisus triviis attollere curat Fracto crure planum, licet illi plurima manet Lacrima, per sanctum juratus dicat Osirim: 60 "Credite non ludo; crudeles, tollite claudum." "Quaere peregrinum," vicinia rauca reclamat.
EPISTOLA XVIII.
Si bene te novi metues, liberrime Lolli, Scurrantis speciem praebere professus amicum. Ut matrona meretrici dispar erit atque Discolor, infido scurrae distabit amicus. Est huic diversum vitio vitium prope majus, 5 Asperitas agrestis et inconcinna gravisque, Quae se commendat tonsa cute, dentibus atris, Dum vult libertas dici mera veraque virtus. Virtus est medium vitiorum et utrinque reductum. Alter in obsequium plus aequo pronus et imi 10 Derisor lecti sic nutum divitis horret, Sic iterat voces et verba cadentia tollit, Ut puerum saevo credas dictata magistro Reddere vel partes mimum tractare secundas Alter rixatur de lana saepe caprina, 15 Propugnat nugis armatus: "Scilicet ut non Sit mihi prima fides, et vere quod placet ut non Acriter elatrem! Pretium aetas altera sordet." Ambigitur quid enim? Castor sciat an Dolichos plus; Brundisium Minuci melius via ducat an Appi. 20 Quem damnosa Venus, quem praeceps alea nudat, Gloria quem supra vires et vestit et ungit, Quem tenet argenti sitis importuna famesque, Quem paupertatis pudor et fuga, dives amicus Saepe decem vitiis instructior odit et horret: 25 Aut si non odit regit, ac veluti pia mater Plus quam se sapere et virtutibus esse priorem Vult, et ait prope vera: "Meae (contendere noli) Stultitiam patiuntur opes; tibi parvula res est: Arta decet sanum comitem toga; desine mecum 30 Certare." Eutrapelus cuicunque nocere volebat Vestimenta dabat pretiosa: beatus enim jam Cum pulchris tunicis sumet nova consilia et spes, Dormiet in lucem, scorto postponet honestum Officium, nummos alienos pascet, ad imum 35 Thrax erit aut olitoris aget mercede caballum. Arcanum neque tu scrutaberis illius unquam, Commissumque teges et vino tortus et ira; Nec tua laudabis studia aut aliena reprendes, Nec cum venari volet ille poëmata panges. 40 Gratia sic fratrum geminorum Amphionis atque Zethi dissiluit, donec suspecta severo Conticuit lyra. Fraternis cessisse putatur Moribus Amphion: tu cede potentis amici Lenibus imperiis, quotiesque educet in agros 45 Aetolis onerata plagis jumenta canesque, Surge et inhumanae senium depone Camenae, Coenes ut pariter pulmenta laboribus empta. Romanis sollemne viris opus, utile famae Vitaeque et membris, praesertim cum valeas et 50 Vel cursu superare canem vel viribus aprum Possis. Adde virilia quod speciosius arma Non est qui tractet:--scis, quo clamore coronae Proelia sustineas campestria; denique saevam Militiam puer et Cantabrica bella tulisti 55 Sub duce qui templis Parthorum signa refigit Nunc, et, si quid abest Italis adjudicat armis. Ac, ne te retrahas et inexcusabilis absis, Quamvis nil extra numerum fecisse modumque Curas, interdum nugaris rure paterno; 60 Partitur lintres exercitus; Actia pugna Te duce per pueros hostili more refertur; Adversarius est frater, lacus Hadria, donec Alterutrum velox Victoria fronde coronet. Consentire suis studiis qui crediderit te, 65 Fautor utroque tuum laudabit pollice ludum. Protinus ut moneam, si quid monitoris eges tu Quid de quoque viro et cui dicas saepe videto. Percontatorem fugito, nam garrulus idem est, Nec retinent patulae commissa fideliter aures, 70 Et semel emissum volat irrevocabile verbum. Non ancilla tuum jecur ulceret ulla puerve Intra marmoreum venerandi limen amici, Ne dominus pueri pulchri caraeve puellae Munere te parvo beet aut incommodus angat. 75 Qualem commendes, etiam atque etiam adspice, ne mox Incutiant aliena tibi peccata pudorem. Fallimur et quondam non dignum tradimus: ergo Quem sua culpa premet deceptus omitte tueri, Ut penitus notum, si tentent crimina, serves 80 Tuterisque tuo fidentem praesidio: qui Dente Theonino cum circumroditur, ecquid Ad te post paulo ventura pericula sentis? Nam tua res agitur paries cum proximus ardet, Et neglecta solent incendia sumere vires. 85 Dulcis inexpertis cultura potentis amici; Expertus metuit. Tu dum tua navis in alto est Hoc age, ne mutata retrorsum te ferat aura. Oderunt hilarem tristes tristemque jocosi, Sedatum celeres, agilem navumque remissi; 90 Potores bibuli media de nocte Falerni Oderunt porrecta negantem pocula, quamvis Nocturnos jures te formidare vapores. Deme supercilio nubem: plerumque modestus Occupat obscuri speciem, taciturnus acerbi. 95 Inter cuncta leges et percontabere doctos, Qua ratione queas traducere leniter aevum; Num te semper inops agitet vexetque cupido, Num pavor et rerum mediocriter utilium spes; Virtutem doctrina paret, naturane donet; 100 Quid minuat curas, quid te tibi reddat amicum; Quid pure tranquillet, honos an dulce lucellum, An secretum iter et fallentis semita vitae. Me quoties reficit gelidus Digentia rivus, Quem Mandela bibit, rugosus frigore pagus, 105 Quid sentire putas? quid credis, amice, precari? Sit mihi quod nunc est, etiam minus; et mihi vivam Quod superest aevi, si quid superesse volunt di; Sit bona librorum et provisae frugis in annum Copia, neu fluitem dubiae spe pendulus horae. 110 Sed satis est orare Jovem quae donat et aufert: Det vitam, det opes, aequum mi animum ipse parabo.
EPISTOLA XIX.
Prisco si credis, Maecenas docte, Cratino, Nulla placere diu nec vivere carmina possunt Quae scribuntur aquae potoribus. Ut male sanos Adscripsit Liber Satyris Faunisque poëtas Vina fere dulces oluerunt mane Camenae. 5 Laudibus arguitur vini vinosus Homerus; Ennius ipse pater nunquam nisi potus ad arma Prosiluit dicenda. "Forum putealque Libonis Mandabo siccis, adimam cantare severis:" Hoc simul edixi non cessavere poëtae 10 Nocturno certare mero, putere diurno. Quid, si quis vultu torvo ferus et pede nudo Exiguaeque togae simulet textore Catonem, Virtutemne repraesentet moresque Catonis? Rupit Iarbitam Timagenis aemula lingua, 15 Dum studet urbanus tenditque disertus haberi. Decipit exemplar vitiis imitabile: quodsi Pallerem casu biberent exsangue cuminum. O imitatores, servum pecus, ut mihi saepe Bilem, saepe jocum vestri movere tumultus! 20 Libera per vacuum posui vestigia princeps, Non aliena meo pressi pede. Qui sibi fidit Dux reget examen. Parios ego primus iambos Ostendi Latio, numeros animosque secutus Archilochi, non res et agentia verba Lycamben. 25 Ac ne me foliis ideo brevioribus ornes Quod timui mutare modos et carminis artem, Temperat Archilochi Musam pede mascula Sappho, Temperat Alcaeus, sed rebus et ordine dispar, Nec socerum quaerit quem versibus oblinat atris, 30 Nec sponsae laqueum famoso carmine nectit. Hunc ego non alio dictum prius ore Latinus Vulgavi fidicen; juvat immemorata ferentem Ingenuis oculisque legi manibusque teneri. Scire velis mea cur ingratus opuscula lector 35 Laudet ametque domi, premat extra limen iniquus? Non ego ventosae plebis suffragia venor Impensis coenarum et tritae munere vestis; Non ego nobilium scriptorum auditor et ultor Grammaticas ambire tribus et pulpita dignor: 40 Hinc illae lacrimae. "Spissis indigna theatris Scripta pudet recitare et nugis addere pondus," Si dixi: "Rides," ait, "et Jovis auribus ista Servas; fidis enim manare poëtica mella Te solum, tibi pulcher." Ad haec ego naribus uti 45 Formido, et luctantis acuto ne secer ungui, "Displicet iste locus," clamo, "et diludia posco." Ludus enim genuit trepidum certamen et iram, Ira truces inimicitias et funebre bellum.
EPISTOLA XX.
Vertumnum Janumque, liber, spectare videris, Scilicet ut prostes Sosiorum pumice mundus. Odisti claves et grata sigilla pudico; Paucis ostendi gemis et communia laudas, Non ita nutritus. Fuge quo descendere gestis. 5 Non erit emisso reditus tibi. "Quid miser egi? Quid volui?" dices ubi quis te laeserit; et scis In breve te cogi cum plenus languet amator. Quodsi non odio peccantis desipit augur, Carus eris Romae donec te deserat aetas; 10 Contrectatus ubi manibus sordescere vulgi Coeperis, aut tineas pasces taciturnus inertes, Aut fugies Uticam aut vinctus mitteris Ilerdam. Ridebit monitor non exauditus, ut ille Qui male parentem in rupes protrusit asellum 15 Iratus: quis enim invitum servare laboret? Hoc quoque te manet, ut pueros elementa docentem Occupet extremis in vicis balba senectus. Cum tibi sol tepidus plures admoverit aures, Me, libertino natum patre et in tenui re, 20 Majores pennas nido extendisse loqueris, Ut quantum generi demas virtutibus addas; Me primis Urbis belli placuisse domique; Corporis exigui, praecanum, solibus aptum, Irasci celerem, tamen ut placabilis essem. 25 Forte meum si quis te percontabitur aevum, Me quater undenos sciat implevisse Decembres Collegam Lepidum quo duxit Lollius anno.
EPISTOLARUM LIBER SECUNDUS
EPISTOLA I.
Cum tot sustineas et tanta negotia solus, Res Italas armis tuteris, moribus ornes, Legibus emendes, in publica commoda peccem Si longo sermone morer tua tempora, Caesar. Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux, 5 Post ingentia facta deorum in templa recepti, Dum terras hominumque colunt genus, aspera bella Componunt, agros assignant, oppida condunt, Ploravere suis non respondere favorem Speratum meritis. Diram qui contudit hydram 10 Notaque fatali portenta labore subegit, Comperit invidiam supremo fine domari. Urit enim fulgore suo qui praegravat artes Infra se positas; exstinctus amabitur idem. Praesenti tibi maturos largimur honores, 15 Jurandasque tuum per nomen ponimus aras, Nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes. Sed tuus hic populus, sapiens et justus in uno, Te nostris ducibus, te Graiis anteferendo, Cetera nequaquam simili ratione modoque 20 Aestimat, et nisi quae terris semota suisque Temporibus defuncta videt, fastidit et odit; Sic fautor veterum ut tabulas peccare vetantes Quas bis quinque viri sanxerunt, foedera regum Vel Gabiis vel cum rigidis aequata Sabinis, 25 Pontificum libros, annosa volumina vatum, Dictitet Albano Musas in monte locutas. Si quia Graecorum sunt antiquissima quaeque Scripta vel optima Romani pensantur eadem Scriptores trutina, non est quod multa loquamur; 30 Nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri; Venimus ad summum fortunae; pingimus atque Psallimus et luctamur Achivis doctius unctis. Si meliora dies ut vina poëmata reddit, Scire velim chartis pretium quotus arroget annus. 35 Scriptor abhinc annos centum qui decidit inter Perfectos veteresque referri debet, an inter Viles atque novos? Excludat jurgia finis. Est vetus atque probus centum qui perficit annos. Quid, qui deperiit minor uno mense vel anno, 40 Inter quos referendus erit? veteresne poëtas, An quos et praesens et postera respuat aetas? Iste quidem veteres inter ponetur honeste Qui vel mense brevi vel toto est junior anno. Utor permisso caudaeque pilos ut equinae 45 Paullatim vello et demo unum, demo et item unum, Dum cadat elusus ratione ruentis acervi Qui redit in fastos et virtutem aestimat annis, Miraturque nihil nisi quod Libitina sacravit. Ennius et sapiens et fortis et alter Homerus, 50 Ut critici dicunt, leviter curare videtur Quo promissa cadant et somnia Pythagorea. Naevius in manibus non est et mentibus haeret Pene recens? Adeo sanctum est vetus omne poëma. Ambigitur quotiens uter utro sit prior, aufert 55 Pacuvius docti famam senis, Accus alti, Dicitur Afrani toga convenisse Menandro, Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi, Vincere Caecilius gravitate, Terentius arte. Hos ediscit et hos arto stipata theatro 60 Spectat Roma potens; habet hos numeratque poëtas Ad nostrum tempus Livi scriptoris ab aevo. Interdum vulgus rectum videt, est ubi peccat. Si veteres ita miratur laudatque poëtas Ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat: 65 Si quaedam nimis antique, si pleraque dure Dicere credit eos, ignave multa fatetur, Et sapit et mecum facit et Jove judicat aequo. Non equidem insector delendaque carmina Livi Esse reor, memini quae plagosum mihi parvo 70 Orbilium dictare; sed emendata videri Pulchraque et exactis minimum distantia miror; Inter quae verbum emicuit si forte decorum, et Si versus paullo concinnior unus et alter, Injuste totum ducit venditque poëma. 75 Indignor quidquam reprehendi, non quia crasse Compositum illepideve putetur, sed quia nuper; Nec veniam antiquis sed honorem et praemia posci. Recte necne crocum floresque perambulet Attae Fabula si dubitem, clament periisse pudorem 80 Cuncti pene patres, ea cum reprehendere coner Quae gravis Aesopus, quae doctus Roscius egit: Vel quia nil rectum nisi quod placuit sibi ducunt, Vel quia turpe putant parere minoribus, et quae Imberbes didicere senes perdenda fateri. 85 Jam Saliare Numae carmen qui laudat, et illud Quod mecum ignorat solus vult scire videri, Ingeniis non ille favet plauditque sepultis, Nostra sed impugnat, nos nostraque lividus odit. Quod si tam Graecis novitas invisa fuisset 90 Quam nobis, quid nunc esset vetus? aut quid haberet Quod legeret tereretque viritim publicus usus? Ut primum positis nugari Graecia bellis Coepit et in vitium fortuna labier aequa, Nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum, 95 Marmoris aut eboris fabros aut aeris amavit, Suspendit picta vultum mentemque tabella, Nunc tibicinibus, nunc est gavisa tragoedis; Sub nutrice puella velut si luderet infans, Quod cupide petiit mature plena reliquit. 100 Quid placet aut odio est quod non mutabile credas? Hoc paces habuere bonae ventique secundi. Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa Mane domo vigilare, clienti promere jura, Cautos nominibus rectis expendere nummos, 105 Majores audire, minori dicere, per quae Crescere res posset, minui damnosa libido. Mutavit mentem populus levis et calet uno Scribendi studio; puerique patresque severi Fronde comas vincti coenant et carmina dictant. 110 Ipse ego qui nullos me adfirmo scribere versus Invenior Parthis mendacior, et prius orto Sole vigil calamum et chartas et scrinia posco. Navim agere ignarus navis timet; abrotonum aegro Non audet nisi qui didicit dare; quod medicorum est 115 Promittunt medici; tractant fabrilia fabri: Scribimus indocti doctique poëmata passim. Hic error tamen et levis haec insania quantas Virtutes habeat sic collige: vatis avarus Non temere est animus; versus amat, hoc studet unum; 120 Detrimenta, fugas servorum, incendia ridet; Non fraudem socio puerove incogitat ullam Pupillo; vivit siliquis et pane secundo; Militiae quamquam piger et malus, utilis urbi, Si das hoc parvis quoque rebus magna juvari. 125 Os tenerum pueri balbumque poëta figurat, Torquet ab obscoenis jam nunc sermonibus aurem, Mox etiam pectus praeceptis format amicis, Asperitatis et invidiae corrector et irae; Recte facta refert, orientia tempora notis 130 Instruit exemplis, inopem solatur et aegrum. Castis cum pueris ignara puella mariti Disceret unde preces vatem ni Musa dedisset? Poscit opem chorus et praesentia numina sentit, Caelestes implorat aquas docta prece blandus, 135 Avertit morbos, metuenda pericula pellit, Impetrat et pacem et locupletem frugibus annum. Carmine di superi placantur, carmine Manes. Agricolae prisci, fortes parvoque beati, Condita post frumenta levantes tempore festo 140 Corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem, Cum sociis operum, pueris et conjuge fida, Tellurem porco, Silvanum lacte piabant, Floribus et vino Genium memorem brevis aevi. Fescennina per hunc inventa licentia morem 145 Versibus alternis opprobria rustica fudit, Libertasque recurrentes accepta per annos Lusit amabiliter, donec jam saevus apertam In rabiem coepit verti jocus et per honestas Ire domos impune minax. Doluere cruento 150 Dente lacessiti; fuit intactis quoque cura Condicione super communi; quin etiam lex Poenaque lata malo quae nollet carmine quemquam Describi; vertere modum, formidine fustis Ad bene dicendum delectandumque redacti. 155 Graecia capta ferum victorem cepit et artes Intulit agresti Latio: sic horridus ille Defluxit numerus Saturnius et grave virus Munditiae pepulere; sed in longum tamen aevum Manserunt hodieque manent vestigia ruris. 160 Serus enim Graecis admovit acumina chartis, Et post Punica bella quietus quaerere coepit Quid Sophocles et Thespis et Aeschylus utile ferrent. Tentavit quoque rem, si digne vertere posset, Et placuit sibi, natura sublimis et acer: 165 Nam spirat tragicum satis et feliciter audet, Sed turpem putat inscite metuitque lituram. Creditur ex medio quia res arcessit habere Sudoris minimum, sed habet comoedia tanto Plus oneris quanto veniae minus. Adspice, Plautus 170 Quo pacto partes tutetur amantis ephebi, Ut patris attenti, lenonis ut insidiosi; Quantus sit Dossennus edacibus in parasitis, Quam non adstricto percurrat pulpita socco; Gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc 175 Securus cadat an recto stet fabula talo. Quem tulit ad scenam ventoso Gloria curru Exanimat lentus spectator, sedulus inflat: Sic leve, sic parvum est, animum quod laudis avarum Subruit aut reficit. Valeat res ludicra si me 180 Palma negata macrum, donata reducit opimum. Saepe etiam audacem fugat hoc terretque poëtam, Quod numero plures, virtute et honore minores, Indocti stolidique et depugnare parati Si discordet eques, media inter carmina poscunt 185 Aut ursum aut pugiles: his nam plebecula plaudit. Verum equitis quoque jam migravit ab aure voluptas Omnis ad incertos oculos et gaudia vana. Quattuor aut plures aulaea premuntur in horas, Dum fugiunt equitum turmae peditumque catervae; 190 Mox trahitur manibus regum fortuna retortis, Esseda festinant, pilenta, petorrita, naves, Captivum portatur ebur, captiva Corinthus. Si foret in terris rideret Democritus, seu Diversum confusa genus panthera camelo, 195 Sive elephas albus vulgi converteret ora; Spectaret populum ludis attentius ipsis, Ut sibi praebentem mimo spectacula plura; Scriptores autem narrare putaret asello Fabellam surdo. Nam quae pervincere voces 200 Evaluere sonum referunt quem nostra theatra? Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum, Tanto cum strepitu ludi spectantur et artes Divitiaeque peregrinae, quibus oblitus actor Cum stetit in scena concurrit dextera laevae. 205 Dixit adhuc aliquid? Nil sane. Quid placet ergo? Lana Tarentino violas imitata veneno. Ac ne forte putes me quae facere ipse recusem Cum recte tractent alii laudare maligne; Ille per extentum funem mihi posse videtur 210 Ire poëta, meum qui pectus inaniter angit, Irritat, mulcet, falsis terroribus implet, Ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis. Verum age et his qui se lectori credere malunt Quam spectatoris fastidia ferre superbi 215 Curam redde brevem, si munus Apolline dignum Vis complere libris et vatibus addere calcar, Ut studio majore petant Helicona virentem. Multa quidem nobis facimus mala saepe poëtae, (Ut vineta egomet caedam mea,) cum tibi librum 220 Sollicito damus aut fesso; quum laedimur unum Si quis amicorum est ausus reprehendere versum; Cum loca jam recitata revolvimus irrevocati; Cum lamentamur non apparere labores Nostros et tenui deducta poëmata filo; 225 Cum speramus eo rem venturam ut simul atque Carmina rescieris nos fingere commodus ultro Arcessas, et egere vetes, et scribere cogas. Sed tamen est operae pretium cognoscere, quales Aedituos habeat belli spectata domique 230 Virtus, indigno non committenda poëtae. Gratus Alexandro regi Magno fuit ille Choerilus, incultis qui versibus et male natis Rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos Sed veluti tractata notam labemque remittunt 235 Atramenta, fere scriptores carmine foedo Splendida facta linunt. Idem rex ille poëma Qui tam ridiculum tam care prodigus emit, Edicto vetuit ne quis se praeter Apellen Pingeret, aut alius Lysippo duceret aera 240 Fortis Alexandri vultum simulantia. Quodsi Judicium subtile videndis artibus illud Ab libros et ad haec Musarum dona vocares, Boeotum in crasso jurares aëre natum. At neque dedecorant tua de se judicia atque 245 Munera, quae multa dantis cum laude tulerunt Dilecti tibi Virgilius Variusque poëtae; Nec magis expressi vultus per aënea signa, Quam per vatis opus mores animique virorum Clarorum apparent. Nec sermones ego mallem 250 Repentes per humum quam res componere gestas, Terrarumque situs et flumina dicere, et arces Montibus impositas, et barbara regna, tuisque Auspiciis totum confecta duella per orbem, Claustraque custodem pacis cohibentia Janum, 255 Et formidatam Parthis te principe Romam, Si quantum cuperem possem quoque; sed neque parvum Carmen majestas recipit tua nec meus audet Rem tentare pudor quam vires ferre recusent. Sedulitas autem stulte quem diligit urget, 260 Praecipue cum se numeris commendat et arte: Discit enim citius meminitque libentius illud Quod quis deridet, quam quod probat et veneratur. Nil moror officium quod me gravat, ac neque ficto In pejus vultu proponi cereus usquam, 265 Nec prave factis decorari versibus opto, Ne rubeam pingui donatus munere, et una Cum scriptore meo, capsa porrectus aperta, Deferar in vicum vendentem thus et odores Et piper et quidquid chartis amicitur ineptis. 270
EPISTOLA II.
Flore, bono claroque fidelis amice Neroni, Si quis forte velit puerum tibi vendere natum Tibure vel Gabiis, et tecum sic agat: "Hic et Candidus et talos a vertice pulcher ad imos Fiet eritque tuus nummorum millibus octo, 5 Verna ministeriis ad nutus aptus heriles, Litterulis Graecis imbutus, idoneus arti Cuilibet; argilla quidvis imitaberis uda; Quin etiam canet indoctum sed dulce bibenti: Multa fidem promissa levant, ubi plenius aequo 10 Laudat venales qui vult extrudere merces. Res urget me nulla: meo sum pauper in aere. Nemo hoc mangonum faceret tibi; non temere a me Quivis ferret idem. Semel his cessavit et, ut fit, In scalis latuit metuens pendentis habenae. 15 Des nummos, excepta nihil te si fuga laedat;"-- Ille ferat pretium poenae securus, opinor; Prudens emisti vitiosum; dicta tibi est lex: Insequeris tamen hunc et lite moraris iniqua? Dixi me pigrum proficiscenti tibi, dixi 20 Talibus officiis prope mancum, ne mea saevus Jurgares ad te quod epistola nulla rediret. Quid tum profeci mecum facientia jura Si tamen attentas? Quereris super hoc etiam, quod Exspectata tibi non mittam carmina mendax. 25 Luculli miles collecta viatica multis Aerumnis, lassus dum noctu stertit, ad assem Perdiderat; post hoc vehemens lupus et sibi et hosti Iratus pariter, jejunis dentibus acer, Praesidium regale loco dejecit, ut aiunt, 30 Summe munito et multarum divite rerum. Clarus ob id factum donis ornatur honestis, Accipit et bis dena super sestertia nummum. Forte sub hoc tempus castellum evertere praetor Nescio quod cupiens, hortari coepit eundem 35 Verbis quae timido quoque possent addere mentem: "I, bone, quo virtus tua te vocat, i pede fausto, Grandia laturus meritorum praemia. Quid stas?" Post haec ille catus, quantumvis rusticus: "Ibit, Ibit eo quo vis qui zonam perdidit," inquit. 40 Romae nutriri mihi contigit atque doceri Iratus Graiis quantum nocuisset Achilles. Adjecere bonae paullo plus artis Athenae, Scilicet ut vellem curvo dignoscere rectum, Atque inter silvas Academi quaerere verum. 45 Dura sed emovere loco me tempora grato, Civilisque rudem belli tulit aestus in arma Caesaris Augusti non responsura lacertis. Unde simul primum me dimisere Philippi, Decisis humilem pennis inopemque paterni 50 Et laris et fundi, paupertas impulit audax, Ut versus facerem; sed quod non desit habentem Quae poterunt unquam satis expurgare cicutae, Ni melius dormire putem quam scribere versus? Singula de nobis anni praedantur euntes: 55 Eripuere jocos, venerem, convivia, ludum; Tendunt extorquere poëmata: quid faciam vis? Denique non omnes eadem mirantur amantque: Carmine tu gaudes, hic delectatur iambis, Ille Bioneis sermonibus et sale nigro. 60 Tres mihi convivae prope dissentire videntur, Poscentes vario multum diversa palato. Quid dem? quid non dem? renuis tu quod jubet alter; Quod petis id sane est invisum acidumque duobus. Praeter caetera, me Romaene poëmata censes 65 Scribere posse inter tot curas totque labores? Hic sponsum vocat, hic auditum scripta relictis Omnibus officiis; cubat hic in colle Quirini, Hic extremo in Aventino, visendus uterque; Intervalla vides humane commoda. Verum 70 Purae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet. Festinat calidus mulis gerulisque redemptor, Torquet nunc lapidem, nunc ingens machina tignum, Tristia robustis luctantur funera plaustris, Hac rabiosa fugit canis, hac lutulenta ruit sus: 75 I nunc et versus tecum meditare canoros. Scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbem, Rite cliens Bacchi somno gaudentis et umbra: Tu me inter strepitus nocturnos atque diurnos Vis canere et contracta sequi vestigia vatum? 80 Ingenium sibi quod vacuas desumpsit Athenas, Et studiis annos septem dedit insenuitque Libris et curis, statua taciturnius exit Plerumque et risu populum quatit: hic ego rerum Fluctibus in mediis et tempestatibus urbis 85 Verba lyrae motura sonum connectere digner? Frater erat Romae consulti rhetor, ut alter Alterius sermone meros audiret honores, Gracchus ut hic illi, foret huic ut Mucius ille, Qui minus argutos vexat furor iste poëtas? 90 Carmina compono, hic elegos. "Mirabile visu Caelatumque novem Musis opus!" Adspice primum, Quanto cum fastu, quanto molimine circum- Spectemus vacuam Romanis vatibus aedem! Mox etiam, si forte vacas, sequere et procul audi, 95 Quid ferat et quare sibi nectat uterque coronam. Caedimur et totidem plagis consumimus hostem Lento Samnites ad lumina prima duello. Discedo Alcaeus puncto illius; ille meo quis? Quis nisi Callimachus? Si plus adposcere visus, 100 Fit Mimnermus, et optivo cognomine crescit. Multa fero ut placem genus irritabile vatum, Cum scribo et supplex populi suffragia capto; Idem, finitis studiis et mente recepta, Obturem patulas impune legentibus aures. 105 Ridentur mala qui componunt carmina; verum Gaudent scribentes et se venerantur, et ultro, Si taceas, laudant quidquid scripsere beati. At qui legitimum cupiet fecisse poëma Cum tabulis animum censoris sumet honesti; 110 Audebit quaecunque parum splendoris habebunt Et sine pondere erunt et honore indigna ferentur Verba movere loco, quamvis invita recedant Et versentur adhuc intra penetralia Vestae. Obscurata diu populo bonus eruet atque 115 Proferet in lucem speciosa vocabula rerum, Quae priscis memorata Catonibus atque Cethegis Nunc situs informis premit et deserta vetustas; Adsciscet nova quae genitor produxerit usus. Vehemens et liquidus puroque simillimus amni 120 Fundet opes Latiumque beabit divite lingua; Luxuriantia compescet, nimis aspera sano Levabit cultu, virtute carentia tollet, Ludentis speciem dabit et torquebitur, ut qui Nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclopa movetur. 125 Praetulerim scriptor delirus inersque videri, Dum mea delectent mala me vel denique fallant, Quam sapere et ringi. Fuit haud ignobilis Argis, Qui se credebat miros audire tragoedos, In vacuo laetus sessor plausorque theatro; 130 Caetera qui vitae servaret munia recto More, bonus sane vicinus, amabilis hospes, Comis in uxorem, posset qui ignoscere servis Et signo laeso non insanire lagenae, Posset qui rupem et puteum vitare patentem. 135 Hic ubi cognatorum opibus curisque refectus Expulit helleboro morbum bilemque meraco Et redit ad sese: "Pol me occidistis, amici, Non servastis," ait, "cui sic extorta voluptas Et demptus per vim mentis gratissimus error." 140 Nimirum sapere est abjectis utile nugis, Et tempestivum pueris concedere ludum; Ac non verba sequi fidibus modulanda Latinis, Sed verae numerosque modosque ediscere vitae. Quocirca mecum loquor haec tacitusque recordor: 145 "Si tibi nulla sitim finiret copia lymphae, Narrares medicis: quod quanto plura parasti Tanto plura cupis, nulline faterier audes? Si vulnus tibi monstrata radice vel herba Non fieret levius, fugeres radice vel herba 150 Proficiente nihil curarier. Audieras, cui Rem di donarent illi decedere pravam Stultitiam; et cum sis nihilo sapientior ex quo Plenior es, tamen uteris monitoribus isdem? At si divitiae prudentem reddere possent, 155 Si cupidum timidumque minus te, nempe ruberes Viveret in terris te si quis avarior uno. Si proprium est quod quis libra mercatur et aere, Quaedam, si credis consultis, mancipat usus; Qui te pascit ager tuus est, et villicus Orbi, 160 Cum segetes occat tibi mox frumenta daturas, Te dominum sentit. Das nummos, accipis uvam, Pullos, ova, cadum temeti: nempe modo isto Paullatim mercaris agrum fortasse trecentis Aut etiam supra nummorum millibus emptum. 165 Quid refert vivas numerato nuper an olim? Emptor Aricini quondam Veientis et arvi Emptum coenat olus, quamvis aliter putat; emptis Sub noctem gelidam lignis calefactat aënum; Sed vocat usque suum, qua populus adsita certis 170 Limitibus vicina refugit jurgia: tamquam Sit proprium quidquam, puncto quod mobilis horae Nunc prece, nunc pretio, nunc vi, nunc morte suprema Permutet dominos et cedat in altera jura. Sic quia perpetuus nulli datur usus, et heres 175 Heredem alterius velut unda supervenit undam, Quid vici prosunt aut horrea? quidve Calabris Saltibus adjecti Lucani, si metit Orcus Grandia cum parvis, non exorabilis auro? Gemmas, marmor, ebur, Tyrrhena sigilla, tabellas, 180 Argentum, vestes Gaetulo murice tinctas, Sunt qui non habeant, est qui non curat habere. Cur alter fratrum cessare et ludere et ungi Praeferat Herodis palmetis pinguibus, alter Dives et importunus ad umbram lucis ab ortu 185 Silvestrem flammis et ferro mitiget agrum, Scit Genius, natale comes qui temperat astrum, Naturae deus humanae, mortalis in unum Quodque caput, vultu mutabilis, albus et ater. Utar et ex modico quantum res poscet acervo 190 Tollam, nec metuam quid de me judicet heres, Quod non plura datis invenerit; et tamen idem Scire volam quantum simplex hilarisque nepoti Discrepet et quantum discordet parcus avaro. Distat enim spargas tua prodigus an neque sumptum 195 Invitus facias neque plura parare labores, Ac potius, puer ut festis Quinquatribus olim, Exiguo gratoque fruaris tempore raptim. Pauperies immunda domus procul absit: ego, utrum Nave ferar magna an parva, ferar unus et idem. 200 Non agimur tumidis velis aquilone secundo; Non tamen adversis aetatem ducimus austris, Viribus, ingenio, specie, virtute, loco, re, Extremi primorum, extremis usque priores. Non es avarus: abi; quid, caetera jam simul isto 205 Cum vitio fugere? Caret tibi pectus inani Ambitione? Caret mortis formidine et ira? Somnia, terrores magicos, miracula, sagas, Nocturnos lemures portentaque Thessala rides? Natales grate numeras? Ignoscis amicis? 210 Lenior et melior fis accedente senecta? Quid te exempta levat spinis de pluribus una? Vivere si recte nescis decede peritis. Lusisti satis, edisti satis atque bibisti; Tempus abire tibi est, ne potum largius aequo 215 Rideat et pulset lasciva decentius aetas."
EPISTOLA AD PISONES SIVE DE ARTE POËTICA LIBER.
Humano capiti cervicem pictor equinam Jungere si velit, et varias inducere plumas Undique collatis membris, ut turpiter atrum Desinat in piscem mulier formosa superne, Spectatum admissi risum teneatis, amici? 5 Credite, Pisones, isti tabulae fore librum Persimilem cujus, velut aegri somnia, vanae Fingentur species, ut nec pes nec caput uni Reddatur formae. Pictoribus atque poëtis Quidlibet audendi semper fuit aequa potestas. 10 Scimus et hanc veniam petimusque damusque vicissim; Sed non ut placidis coëant immitia, non ut Serpentes avibus geminentur, tigribus agni. Inceptis gravibus plerumque et magna professis Purpureus, late qui splendeat, unus et alter 15 Assuitur pannus, cum lucus et ara Dianae Et properantis aquae per amoenos ambitus agros, Aut flumen Rhenum aut pluvius describitur arcus: Sed nunc non erat his locus. Et fortasse cupressum Scis simulare; quid hoc, si fractis enatat exspes 20 Navibus aere dato qui pingitur? Amphora coepit Institui: currente rota cur urceus exit? Denique sit quidvis simplex duntaxat et unum. Maxima pars vatum, pater et juvenes patre digni, Decipimur specie recti. Brevis esse laboro, 25 Obscurus fio; sectantem levia nervi Deficiunt animique; professus grandia turget; Serpit humi tutus nimium timidusque procellae; Qui variare cupit rem prodigialiter unam, Delphinum silvis appingit, fluctibus aprum. 30 In vitium ducit culpae fuga si caret arte. Aemilium circa ludum faber unus et ungues Exprimet et molles imitabitur aere capillos, Infelix operis summa quia ponere totum Nesciet. Hunc ego me, si quid componere curem, 35 Non magis esse velim quam naso vivere pravo, Spectandum nigris oculis nigroque capillo. Sumite materiam vestris, qui scribitis aequam Viribus et versate diu quid ferre recusent, Quid valeant humeri. Cui lecta potenter erit res, 40 Nec facundia deseret hunc nec lucidus ordo. Ordinis haec virtus erit et venus, aut ego fallor, Ut jam nunc dicat jam nunc debentia dici, Pleraque differat et praesens in tempus omittat; Hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor. 45 In verbis etiam tenuis cautusque serendis, Dixeris egregie notum si callida verbum Reddiderit junctura novum. Si forte necesse est Indiciis monstrare recentibus abdita rerum, Fingere cinctutis non exaudita Cethegis 50 Continget, dabiturque licentia sumpta pudenter; Et nova fictaque nuper habebunt verba fidem si Graeco fonte cadant, parce detorta. Quid autem Caecilio Plautoque dabit Romanus ademptum Virgilio Varioque? Ego cur acquirere pauca 55 Si possum invideor, cum lingua Catonis et Enni Sermonem patrium ditaverit et nova rerum Nomina protulerit? Licuit, semperque licebit Signatum praesente nota producere nomen. Ut silvae foliis pronos mutantur in annos, 60 Prima cadunt; ita verborum vetus interit aetas, Et juvenum ritu florent modo nata vigentque. Debemur morti nos nostraque: sive receptus Terra Neptunus classes aquilonibus arcet, Regis opus, sterilisve diu palus aptaque remis 65 Vicinas urbes alit et grave sentit aratrum, Seu cursum mutavit iniquum frugibus amnis Doctus iter melius, mortalia facta peribunt, Nedum sermonum stet honos et gratia vivax. Multa renascentur quae jam cecidere, cadentque 70 Quae nunc sunt in honore vocabula, si volet usus, Quem penes arbitrium est et jus et norma loquendi. Res gestae regumque ducumque et tristia bella Quo scribi possent numero, monstravit Homerus. Versibus impariter junctis querimonia primum, 75 Post etiam inclusa est voti sententia compos; Quis tamen exiguos elegos emiserit auctor, Grammatici certant et adhuc sub judice lis est. Archilochum proprio rabies armavit iambo: Hunc socci cepere pedem grandesque cothurni, 80 Alternis aptum sermonibus et populares Vincentem strepitus et natum rebus agendis. Musa dedit fidibus divos puerosque deorum Et pugilem victorem et equum certamine primum Et juvenum curas et libera vina referre. 85 Descriptas servare vices operumque colores Cur ego si nequeo ignoroque poëta salutor? Cur nescire pudens prave quam discere malo? Versibus exponi tragicis res comica non vult; Indignatur item privatis ac prope socco 90 Dignis carminibus narrari coena Thyestae. Singula quaeque locum teneant sortita decenter. Interdum tamen et vocem comoedia tollit, Iratusque Chremes tumido delitigat ore; Et tragicus plerumque dolet sermone pedestri 95 Telephus et Peleus, cum pauper et exsul uterque Projicit ampullas et sesquipedalia verba, Si curat cor spectantis tetigisse querela. Non satis est pulchra esse poëmata; dulcia sunto Et quocunque volent animum auditoris agunto. 100 Ut ridentibus arrident, ita flentibus adsunt Humani vultus: si vis me flere dolendum est Primum ipsi tibi; tunc tua me infortunia laedent, Telephe vel Peleu: male si mandata loqueris Aut dormitabo aut ridebo. Tristia maestum 105 Vultum verba decent, iratum plena minarum, Ludentem lasciva, severum seria dictu. Format enim natura prius nos intus ad omnem Fortunarum habitum; juvat aut impellit ad iram, Aut ad humum maerore gravi deducit et angit; 110 Post effert animi motus interprete lingua. Si dicentis erunt fortunis absona dicta Romani tollent equites peditesque cachinnum. Intererit multum divusne loquatur an heros, Maturusne senex an adhuc florente juventa 115 Fervidus, et matrona potens an sedula nutrix, Mercatorne vagus cultorne virentis agelli, Colchus an Assyrius, Thebis nutritus an Argis. Aut famam sequere aut sibi convenientia finge. Scriptor honoratum si forte reponis Achillem, 120 Impiger, iracundus, inexorabilis, acer Jura neget sibi nata, nihil non arroget armis. Sit Medea ferox invictaque, flebilis Ino, Perfidus Ixion, Io vaga, tristis Orestes. Si quid inexpertum scenae committis et audes 125 Personam formare novam, servetur ad imum Qualis ab incepto processerit, et sibi constet. Difficile est proprie communia dicere; tuque Rectius Iliacum carmen deducis in actus, Quam si proferres ignota indictaque primus. 130 Publica materies privati juris erit, si Non circa vilem patulumque moraberis orbem, Nec verbo verbum curabis reddere fidus Interpres, nec desilies imitator in arctum Unde pedem proferre pudor vetet aut operis lex. 135 Nec sic incipies, ut scriptor cyclicus olim: "Fortunam Priami cantabo et nobile bellum." Quid dignum tanto feret hic promissor hiatu? Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus. Quanto rectius hic, qui nil molitur inepte: 140 "Dic mihi, Musa, virum, captae post tempora Trojae Qui mores hominum multorum vidit et urbes." Non fumum ex fulgore sed ex fumo dare lucem Cogitat, ut speciosa dehinc miracula promat, Antiphaten Scyllamque et cum Cyclope Charybdin. 145 Nec reditum Diomedis ab interitu Meleagri, Nec gemino bellum Trojanum orditur ab ovo; Semper ad eventum festinat et in medias res Non secus ac notas auditorem rapit, et quae Desperat tractata nitescere posse relinquit; 150 Atque ita mentitur, sic veris falsa remiscet, Primo ne medium, medio ne discrepet imum. Tu quid ego et populus mecum desideret, audi: Si plausoris eges aulaea manentis et usque Sessuri donec cantor 'Vos plaudite' dicat, 155 Aetatis cujusque notandi sunt tibi mores, Mobilibusque decor naturis dandus et annis. Reddere qui voces jam scit puer et pede certo Signat humum, gestit paribus colludere, et iram Colligit ac ponit temere, et mutatur in horas. 160 Imberbis juvenis tandem custode remoto Gaudet equis canibusque et aprici gramine campi, Cereus in vitium flecti, monitoribus asper, Utilium tardus provisor, prodigus aeris, Sublimis cupidusque et amata relinquere pernix. 165 Conversis studiis aetas animusque virilis Quaerit opes et amicitias, inservit honori, Commisisse cavet quod mox mutare laboret. Multa senem circumveniunt incommoda, vel quod Quaerit et inventis miser abstinet ac timet uti, 170 Vel quod res omnes timide gelideque ministrat, Dilator, spe longus, iners, avidusque futuri, Difficilis, querulus, laudator temporis acti Se puero, castigator censorque minorum. Multa ferunt anni venientes commoda secum, 175 Multa recedentes adimunt. Ne forte seniles Mandentur juveni partes pueroque viriles, Semper in adjunctis aevoque morabimur aptis. Aut agitur res in scenis, aut acta refertur. Segnius irritant animos demissa per aurem, 180 Quam quae sunt oculis subjecta fidelibus, et quae Ipse sibi tradit spectator: non tamen intus Digna geri promes in scenam, multaque tolles Ex oculis quae mox narret facundia praesens. Ne pueros coram populo Medea trucidet, 185 Aut humana palam coquat exta nefarius Atreus, Aut in avem Procne vertatur, Cadmus in anguem. Quodcunque ostendis mihi sic incredulus odi. Neve minor neu sit quinto productior actu Fabula, quae posci vult et spectata reponi; 190 Nec deus intersit nisi dignus vindice nodus Inciderit; nec quarta loqui persona laboret. Actoris partes chorus officiumque virile Defendat, neu quid medios intercinat actus Quod non proposito conducat et haereat apte. 195 Ille bonis faveatque et consilietur amice, Et regat iratos et amet peccare timentes; Ille dapes laudet mensae brevis, ille salubrem Justitiam legesque et apertis otia portis; Ille tegat commissa deosque precetur et oret, 200 Ut redeat miseris, abeat fortuna superbis. Tibia non ut nunc orichalco vincta tubaeque Aemula, sed tenuis simplexque foramine pauco Adspirare et adesse choris erat utilis atque Nondum spissa nimis complere sedilia flatu; 205 Quo sane populus numerabilis, utpote parvus, Et frugi castusque verecundusque coïbat. Postquam coepit agros extendere victor, et urbes Latior amplecti murus vinoque diurno Placari Genius festis impune diebus, 210 Accessit numerisque modisque licentia major; Indoctus quid enim saperet liberque laborum Rusticus urbano confusus, turpis honesto? Sic priscae motumque et luxuriem addidit arti Tibicen traxitque vagus per pulpita vestem; 215 Sic etiam fidibus voces crevere severis, Et tulit eloquium insolitum facundia praeceps, Utiliumque sagax rerum et divina futuri Sortilegis non discrepuit sententia Delphis. Carmine qui tragico vilem certavit ob hircum, 220 Mox etiam agrestes Satyros nudavit, et asper Incolumi gravitate jocum tentavit, eo quod Illecebris erat et grata novitate morandus Spectator, functusque sacris et potus et exlex. Verum ita risores, ita commendare dicaces 225 Conveniet Satyros, ita vertere seria ludo, Ne quicunque deus, quicunque adhibebitur heros, Regali conspectus in auro nuper et ostro, Migret in obscuras humili sermone tabernas, Aut dum vitat humum nubes et inania captet. 230 Effutire leves indigna Tragoedia versus, Ut festis matrona moveri jussa diebus, Intererit Satyris paullum pudibunda protervis. Non ego inornata et dominantia nomina solum Verbaque, Pisones, Satyrorum scriptor amabo; 235 Nec sic enitar tragico differre colori Ut nihil intersit Davusne loquatur et audax Pythias emuncto lucrata Simone talentum, An custos famulusque dei Silenus alumni. Ex noto fictum carmen sequar, ut sibi quivis 240 Speret idem, sudet multum frustraque laboret Ausus idem: tantum series juncturaque pollet, Tantum de medio sumptis accedit honoris. Silvis deducti caveant me judice Fauni, Ne velut innati triviis ac paene forenses 245 Aut nimium teneris juvenentur versibus unquam, Aut immunda crepent ignominiosaque dicta: Offenduntur enim quibus est equus et pater et res, Nec, si quid fricti ciceris probat et nucis emptor, Aequis accipiunt animis donantve corona. 250 Syllaba longa brevi subjecta vocatur iambus, Pes citus; unde etiam trimetris accrescere jussit Nomen iambeis, cum senos redderet ictus Primus ad extremum similis sibi. Non ita pridem, Tardior ut paulo graviorque veniret ad aures, 255 Spondeos stabiles in jura paterna recepit Commodus et patiens, non ut de sede secunda Cederet aut quarta socialiter. Hic et in Acci Nobilibus trimetris apparet rarus, et Enni In scenam missos cum magno pondere versus 260 Aut operae celeris nimium curaque carentis Aut ignoratae premit artis crimine turpi. Non quivis videt immodulata poëmata judex, Et data Romanis venia est indigna poëtis. Idcircone vager scribamque licenter? an omnes 265 Visuros peccata putem mea, tutus et intra Spem veniae cautus? Vitavi denique culpam, Non laudem merui. Vos exemplaria Graeca Nocturna versate manu, versate diurna. At vestri proavi Plautinos et numeros et 270 Laudavere sales; nimium patienter utrumque, Ne dicam stulte, mirati, si modo ego et vos Scimus inurbanum lepido seponere dicto Legitimumque sonum digitis callemus et aure. Ignotum tragicae genus invenisse Camenae 275 Dicitur et plaustris vexisse poëmata Thespis, Quae canerent agerentque peruncti faecibus ora. Post hunc personae pallaeque repertor honestae Aeschylus et modicis instravit pulpita tignis Et docuit magnumque loqui nitique cothurno. 280 Successit vetus his comoedia, non sine multa Laude; sed in vitium libertas excidit et vim Dignam lege regi: lex est accepta chorusque Turpiter obticuit sublato jure nocendi. Nil intentatum nostri liquere poëtae, 285 Nec minimum meruere decus vestigia Graeca Ausi deserere et celebrare domestica facta, Vel qui praetextas vel qui docuere togatas. Nec virtute foret clarisve potentius armis Quam lingua Latium, si non offenderet unum 290 Quemque poëtarum limae labor et mora. Vos, o Pompilius sanguis, carmen reprehendite quod non Multa dies et multa litura coërcuit, atque Perfectum decies non castigavit ad unguem. Ingenium misera quia fortunatius arte 295 Credit et excludit sanos Helicone poëtas Democritus, bona pars non ungues punere curat, Non barbam, secreta petit loca, balnea vitat. Nanciscetur enim pretium nomenque poëtae, Si tribus Anticyris caput insanabile nunquam 300 Tonsori Licino commiserit. O ego laevus, Qui purgor bilem sub verni temporis horam! Non alius faceret meliora poëmata. Verum Nil tanti est. Ergo fungar vice cotis, acutum Reddere quae ferrum valet exsors ipsa secandi; 305 Munus et officium, nil scribens ipse docebo, Unde parentur opes, quid alat formetque poëtam; Quid deceat quid non; quo virtus, quo ferat error. Scribendi recte sapere est et principium et fons: Rem tibi Socraticae poterunt ostendere chartae, 310 Verbaque provisam rem non invita sequentur. Qui didicit patriae quid debeat et quid amicis, Quo sit amore parens, quo frater amandus et hospes, Quod sit conscripti, quod judicis officium, quae Partes in bellum missi ducis, ille profecto 315 Reddere personae scit convenientia cuique. Respicere exemplar vitae morumque jubebo Doctum imitatorem et vivas hinc ducere voces. Interdum speciosa locis morataque recte Fabula nullius veneris, sine pondere et arte, 320 Valdius oblectat populum meliusque moratur Quam versus inopes rerum nugaeque canorae. Graiis ingenium, Graiis dedit ore rotundo Musa loqui, praeter laudem nullius avaris. Romani pueri longis rationibus assem 325 Discunt in partes centum diducere. "Dicat Filius Albini: Si de quincunce remota est Uncia, quid superat? Poteras dixisse." "Triens." "Eu! Rem poteris servare tuam. Redit uncia, quid fit?" "Semis." At haec animos aerugo et cura peculi 330 Cum semel imbuerit, speramus carmina fingi Posse linenda cedro et levi servanda cupresso? Aut prodesse volunt, aut delectare poëtae, Aut simul et jucunda et idonea dicere vitae. Quidquid praecipies esto brevis, ut cito dicta 335 Percipiant animi dociles teneantque fideles: Omne supervacuum pleno de pectore manat. Ficta voluptatis causa sint proxima veris, Nec quodcunque volet poscat sibi fabula credi, Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo. 340 Centuriae seniorum agitant expertia frugis, Celsi praetereunt austera poëmata Ramnes: Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci, Lectorem delectando pariterque monendo. Hic meret aera liber Sosiis; hic et mare transit 345 Et longum noto scriptori prorogat aevum. Sunt delicta tamen quibus ignovisse velimus: Nam neque chorda sonum reddit quem vult manus et mens, Poscentique gravem persaepe remittit acutum; Nec semper feriet, quodcunque minabitur, arcus. 350 Verum ubi plura nitent in carmine non ego paucis Offendar maculis, quas aut incuria fudit Aut humana parum cavit natura. Quid ergo est? Ut scriptor si peccat idem librarius usque, Quamvis est monitus venia caret; ut citharoedus 355 Ridetur chorda qui semper oberrat eadem: Sic mihi qui multum cessat fit Choerilus ille, Quem bis terve bonum cum risu miror, et idem Indignor quandoque bonus dormitat Homerus; (Verum operi longo fas est obrepere somnum.) 360 Ut pictura poësis: erit quae si propius stes, Te capiat magis, et quaedam si longius abstes: Haec amat obscurum, volet haec sub luce videri, Judicis argutum quae non formidat acumen; Haec placuit semel, haec decies repetita placebit. 365 O major juvenum, quamvis et voce paterna Fingeris ad rectum et per te sapis, hoc tibi dictum Tolle memor, certis medium et tolerabile rebus Recte concedi. Consultus juris et actor Caussarum mediocris abest virtute diserti 370 Messalae nec scit quantum Cascellius Aulus, Sed tamen in pretio est; mediocribus esse poëtis Non homines, non di, non concessere columnae. Ut gratas inter mensas symphonia discors Et crassum unguentum et Sardo cum melle papaver 375 Offendunt, poterat duci quia coena sine istis; Sic animis natum inventumque poëma juvandis, Si paulum summo decessit, vergit ad imum. Ludere qui nescit, campestribus abstinet armis, Indoctusque pilae discive trochive quiescit, 380 Ne spissae risum tollant impune coronae: Qui nescit versus tamen audet fingere. Quidni? Liber et ingenuus, praesertim census equestrem Summam nummorum vitioque remotus ab omni. Tu nihil invita dices faciesve Minerva; 385 Id tibi judicium est, ea mens. Si quid tamen olim Scripseris in Maeci descendat judicis aures Et patris et nostras, nonumque prematur in annum, Membranis intus positis: delere licebit Quod non edideris; nescit vox missa reverti. 390 Silvestres homines sacer interpresque deorum Caedibus et victu foedo deterruit Orpheus, Dictus ob hoc lenire tigres rabidosque leones Dictus et Amphion, Thebanae conditor arcis, Saxa movere sono testudinis et prece blanda 395 Ducere quo vellet. Fuit haec sapientia quondam, Publica privatis secernere, sacra profanis, Concubitu prohibere vago, dare jura maritis, Oppida moliri, leges incidere ligno: Sic honor et nomen divinis vatibus atque 400 Carminibus venit. Post hos insignis Homerus, Tyrtaeusque mares animos in Martia bella Versibus exacuit; dictae per carmina sortes, Et vitae monstrata via est; et gratia regum Pieriis tentata modis; ludusque repertus 405 Et longorum operum finis: ne forte pudori Sit tibi Musa lyrae sollers et cantor Apollo. Natura fieret laudabile carmen an arte, Quaesitum est; ego nec studium sine divite vena Nec rude quid possit video ingenium: alterius sic 410 Altera poscit opem res et conjurat amice. Qui studet optatam cursu contingere metam Multa tulit fecitque puer, sudavit et alsit, Abstinuit venere et vino; qui Pythia cantat Tibicen didicit prius extimuitque magistrum. 415 Nec satis est dixisse: "Ego mira poëmata pango; Occupet extremum scabies; mihi turpe relinqui est Et quod non didici sane nescire fateri." Ut praeco, ad merces turbam qui cogit emendas, Assentatores jubet ad lucrum ire poëta 420 Dives agris, dives positis in fenore nummis. Si vero est unctum qui recte ponere possit Et spondere levi pro paupere et eripere atris Litibus implicitum, mirabor si sciet inter- Noscere mendacem verumque beatus amicum. 425 Tu seu donaris seu quid donare voles cui, Nolito ad versus tibi factos ducere plenum Laetitiae; clamabit enim Pulchre! bene! recte! Pallescet super his, etiam stillabit amicis Ex oculis rorem, saliet, tundet pede terram. 430 Ut qui conducti plorant in funere dicunt Et faciunt prope plura dolentibus ex animo, sic Derisor vero plus laudatore movetur. Reges dicuntur multis urgere culullis Et torquere mero quem perspexisse laborant, 435 An sit amicitia dignus: si carmina condes Nunquam te fallant animi sub vulpe latentes. Quintilio si quid recitares, "Corrige sodes Hoc," aiebat, "et hoc:" melius te posse negares Bis terque expertum frustra, delere jubebat 440 Et male tornatos incudi reddere versus. Si defendere delictum quam vertere malles, Nullum ultra verbum aut operam insumebat inanem Quin sine rivali teque et tua solus amares. Vir bonus et prudens versus reprehendet inertes, 445 Culpabit duros, incomptis adlinet atrum Traverso calamo signum, ambitiosa recidet Ornamenta, parum claris lucem dare coget, Arguet ambigue dictum, mutanda notabit, Fiet Aristarchus; non dicet: "Cur ego amicum 450 Offendam in nugis?" Hae nugae seria ducent In mala derisum semel exceptumque sinistre. Ut mala quem scabies aut morbus regius urget Aut fanaticus error et iracunda Diana, Vesanum tetigisse timent fugiuntque poëtam 455 Qui sapiunt; agitant pueri incautique sequuntur. Hic, dum sublimis versus ructatur et errat, Si veluti merulis intentus decidit auceps In puteum foveamve, licet, "Succurrite," longum Clamet, "Io cives!" non sit qui tollere curet. 460 Si curet quis opem ferre et demittere funem, "Quî scis an prudens huc se projecerit atque Servari nolit?" dicam, Siculique poëtae Narrabo interitum. Deus immortalis haberi Dum cupit Empedocles, ardentem frigidus Aetnam 465 Insiluit. Sit jus liceatque perire poëtis: Invitum qui servat idem facit occidenti. Nec semel hoc fecit, nec, si retractus erit jam Fiet homo et ponet famosae mortis amorem. Nec satis apparet cur versus factitet, utrum 470 Minxerit in patrios cineres, an triste bidental Moverit incestus: certe furit ac velut ursus Objectos caveae valuit si frangere clathros, Indoctum doctumque fugat recitator acerbus; Quem vero arripuit tenet occiditque legendo, 475 Non missura cutem nisi plena cruoris hirudo.