Aberglauben
1 S’a’ s incuntra la duman üna femna, incura c’as vol fär ün bun laureri as disc: „le ün di’ d femna“. C’al vuless dir: n’um riesc. 2 Sa la notg da Nadäl ha tantan steila lan gallina fan tantci öiv. 3 S’al ploiv o ca’ l fioca al di da nozza, i spus fan raba, s’al boff’al vent al’ha boffa d’avent. 4 Chi ca rump ün spegual, per set an nu’ s maridan. 5 Sa’ s riva da drombèr 900 cavaj blanc int al meis da matg, quela as marida in quel an. 6 Chi ca starnüda sanda, perdan al ses spus. 7 Sa’ s po tciaper ün pülasc la duman, al vol dir üna lettra. 8 Chi ca starnüda al lùndasdi perdan al ses spus. 9 Sgnangal da gat daplü dal solit dal di vol dir brüt temp. Da notc: mortori. 10 Vegn e pizcher la palma dal man sneistar: as riceiv moneida, sa le la dretga al cuntrari. 11 Sa suna l’ureila dretga: lengua molesta, sa suna la ureila sneistra lengua benedetta. 12 Dal sunär lan ureila i discan c’al vegn tciantca da lur in qualci lögh. 13 Sa suna l’ureila dretga parola onesta, sa suna l’ureila sneistra parola trista. 14 As a sempar da samner da gorent da lüna, altramentar al va tüt in cüc. 15 Trefögl da cinq: tegnan da quint, trefögl da seis: dasplaseir, trefögl da set: gran dalet. 16 Al penc le da culer dal planet da capricorno, giümei e giuvincêla: cativ planet jen, pesc, l’om dal’aua e scarpiun; da quisti ültim planet al penc nu vegn dür.
Agostino Stampa - Poesias
Dal bel Piz Duan, cur ca spunt ’al dì Um amira’ l noss bel chèr pajis; Quella dulca val cui se löghet pitt Tra lan föi’ al teĝt dal me ban nig. O tü Visavran! al me lög natal! Fra l’Albign’ei crepp dal Piz Duan! ::
Al vadretg al lüsc, iss ca leiv’al sul, Üna cega quatta tütt la val. Glor’iel Creatur, cantan i pastur, 10 Cur c’ lan vacca sünt al pascual van. O tü Visavran! al me lög natal! Fra l’Albign’ei crepp dal Piz Duan! ::
Sül bel ciel saren, lan nüvletta van; Lan campana’ s sent da S. Casciàn, 15 O quel dulc sun quiet am fa gnir ement La Grandezza sur al firmament. O tü Visavran! al me lög natal! Fra l’Albign’ei crepp dal Piz Duan! ::
Tramuntà l’èl sul cul se bel splendur, 20 Preist la lüna spunta drè i munt, O tü bun Signur, cul tè grand’amur, Seiat sempar al noss Prutetur. O tü Visavran! al me lög natal! Fra l’Albign’ei crepp dal Piz Duan! ::
O pastar d’ la Furcela Stet sü sempar cuntent Ca sü quista valläda Al boffa sempar al vent.
5 Incus ca l’è mai bel Sot al ceil saren Cunt i see tgiär arment Ass sa stà insci ben!
Guardà quel riäl d’aua 10 Ca passa giò da lò, Lè insci freišca e claira Ca la fà ben per nò!
Guardà quellan vacchetta Incusa ca la maian sü 15 La freisca bela erbetta Chè appena spuntà sü.
Incus ca l’è mai bel Sui munt el ceil saren Fär el pastar e cantär 20 Cantär e giüvlär.
Ma quel l’è pö ben vera Cass vegn ün zichet neir Ma quella fatgia neira Len fatgia da sinceir!
25 Sü tütg in cumpagnia Cum canta üna canzun Ca incur cal sul va via Um va e beivar al crasčun.
Alte sprüche
O cher Signur! Briš i bun män E dam al pän! Cüra la nossa terra 5 Da tradiment e da guerra, Da fam è da carestia, Da fög föghent, Da crep pendent, Da melan, lavinan granda, 10 Da trun, da mel scandal, Da melan malattia, Da disgrazia e disfortüna, Da pestilenza è da cattiva gent, Da tütch i mel cativ! 15 El signur sia quel, Cha mai num banduna!
Angial blenc, spirit sent, i voi a letch, i nu sa, si elv. Dio al sa, ge nul sa i raccumand l’anima mia int i men da Dio.
Je vun a letg e je nu sa, sa je leiv, je raccumand la mi anima in ge nul sa; man di Dio par’ sta nötg e sempar.
Dio deja üna buna nötch e ge, a me bab, a me mama, ai me frè e allan me sor, tütch qui, chen da la pert da Dio, cosi sia!
Ama Dio e nu falir Fa pür ben e lascia dir Lasca dir čhi ca dir vòl Ama Dio da bun cor.
Al temp al passa, la mort la vegn. Beato quel ca ha fag ben Asculta la parola di Dio Amen vol dir cosi sia.
Quest libar lè da cärta Questa cärta lè da sdracc Quest sdracc lè da lin Quest lin lè da terra Questa terra lè da Dio Quest libar lè tut mio.
Dio vöja che daventa ün matin da ben carütsc e davaj ca tütg abbian unur dé fatg mè.
Burschenspiele
Tranter ils mats, per savair fra duos partids, qual parti chi deva principiar il giö, vain dat il „Toc“— o pür fat oura, tras mura mütta 15 e mura clamada.
Tot il tröp, da oura, tenor voluntà, ailch daita dal man dret — quintà allura tot insembel cumanzand pro’ l plü vegl a dombrar davo roda — ais il „Toc pro quel, chi corisponda cu’ l nomer della daita quintada.
Ün parti piglia il numer peer, e l’oter il numer speer; pero be ün 20 dal parti giova. Per solit vain que declarà: „Quel chi fa ils prüms tschinch püts.“
Uossa büttan amanduos, a medem temp oura la daita da lur man dret — a libra voluntà. — Fuorma quella allura, quintand insembel, ün numer peer, schi ais il püt da quel parti — dal peer — per conter, schi 25 ais ün numer speer — schi ais il püt dal oter parti.
Eir quist ais ün giö da daita, tranter duos giovaders; ingio solitamg vain declera: Quel chi fa ils prüms desch püts. Uossa a medem temp büttan amanduos oura la daita e claman il nomer chi vöglien havair; scha la daita da amenduos fa il nomer clamà, schi ais per quel il püt guadagnà, non haviand eir l’oter gnü clamà il medem numer.
Tant la mura mütta, sco la mura clamada, serva eir sco giö — e po gnir giovada fra duos singuls, u fra duos partids.
A visavi ad a. — B visavi a b. — C visavi a c. etc. Scha a visavi ad „a“guadagna, schi ha el il dret da giovar inavant eir visavi a „b“— e guadagnand eir visavi a „c“etz.
Sche a pero visavi a „b“perda, schi ha b allura il dret da podair giovar eir visavi a b. e guadagnand, eir visavi a c ed usche inavant.
Qual dals duos partids chi arriv’il prüm al numer fixà, ha partida guadagnada.
La mura ais ün giö fich bler frequentada nel’Oengiadina, tranter la giuventüm creschüda e tranter ils paurs — pero in stanza d’osteria. Ün fa sün üna tabla con la craida, üna lunga s-chala dobbla da 30 — 40 — 15 u 50 s-challins; e quel parti chi ha il prüm fat gio la s-chala, ha partida guadagnada.
Eir quist giö, gniva giovà tranter ils creschüds, d’ün temp, cun blozgers. — „crusch oder aiglia“, hoz con raps, „wappen u ziffras.“
Ils infants pero fan lur partida cun büttels. Que vain zacclà aint nel terrain ün paloc, nomnà „stöchel“e fixà la distanza del tirr.
Allura ogni ün tirra sia platta e quel chi vain il plü strusch al. „stöchel“ha il prüm dret da büttar gio ils büttels e successiv allura quel segond e terz u quart etc.
Uossa vain miss üna platta sü ’l „stöchel“e sün quella ils büttels — da mincha giovader ün. — Quel del prüm dret, da allura ün cuolp, cha la platta cu ’ls büttels, crouda per terra.
Quels büttels, chi sun con la nossa a val, sun seis, e quels chi han la nossa a munt — servan allura per büttar sotsura al segond, e’ l terz etc.
Plü co üna giada per ün, non po gnir büttà; scha que vanza amo 30 büttals, schi quels vegnan allura unids, pro la segonda partida.
Quist giö po gnir fat, fra duos singuls giovaders, u fra duos partids; ingio davoroda dals giovaders tirran üna botta per ün. Sün ün lung plan, chi douvra plüs bottas per arrivar tras quel, vain fat üna partida — giand fin al gniou, u sco vain nominà fin in „quantas“ed ün otra partida, in tuornand fin al gniou del principi.
Las bottas vegnan trattas davoroda dals giovaders, üna mazlada per parti. Botta fallada, u sco nomnà üna furlina, vala per quel parti, sco botta reuschida e non po gnir repetida.
La cula sto crodar libra sün la mazla, e brich tschantada cu’ l man sün quella.
Quel parti chi arriva cun sia cula il prüm nel gniou e cha quella non mütscha sur oura, ha allura partida guadagnada, o sia sco vain dit partida vinta.
Quist giö vain in Ramosch amo tot hoz fat la prümavaira nel plan „Bargia“, eir dals creschüds ed homens cun chavels grischs — e non sulamg dals infants — cun medems uordens e fuormas sco descrit.
Eir quist giö po gnir giovà fra duos singuls u fra duos partids, sco il giö da mazlas, per vair, qual parti chi arriva il prüm al lö destinà.
Il giovader ha in man ün cuort moinch, via al qual ourasom ais ferma üna cuorta corda, cun ün nuff ourasom quella. La frizza ais da legn (circa 30 cm lunga nella fuorma dalla frizza da balaister) cun ün da 20 — 25 cm lung piz, ingio in mez, l’equilibra della frizza, ais üna chava stretta per chi non possa passar il nuff della corda.
Il giovader metta allura la corda nella chàva, tegna cun ün man la frizza ferm sü’ l chül da quella; e cun l’oter man schlantsch’el quella cun seis moinch ch’el ha in man, ch’ella schvolla ingualiv vers il lö destinà, sco füss tratta cu ’l balaister. Quel parti, chi arriva il prüm al lö destinà ha partida vinta.
Duos mats as mettan a sezzer sü’ l tschel sot dalla stanza, cu’ ls peeis ün cunter ils peeis dal oter; tschüffand amanduos cu’ ls mans ün ravel, u ün ferm cuort bastun, e trand allura ogni ün a sai, con tuotta forza, sto il debel, o bain largiar u pür gnir in pee.
Duos mats as mettan in schnuoglias, ün sper l’oter cu’ ls cheus sü’ l tschel sot; ün terz ais il cuoign, chi sta cu’ l cheu tranter ils duos prüms aint, medemamg in schnuoglias; ün quart ais il maigl, il qual duos oters mats tschüffan ün per vart per üna chamma e per ün bratsch per ün, e balestran allura il maigl, il chül del maigl cunter il chül del cuoign, fin cha’ l cuoign ha schfess la tschocca.
Üna sopcha vain postada inmez la stüva, sur la quala oura, ils mats cu’ ls peeis insembel serrads — fan allura il sagl.
Per controlla sto il mat tegner tranter ils peeis üna stiglia scrembla, u ün palperi, sainza perder quella cun far il sagl.
Duos mats as mettan gualiv sü in pee, cun las rains ün cunter la rain da l’oter. Allura as tschüffan quels cun la bratscha in crusch ferm serrà; usche cha cur l’ün as sdraina gio schi l’oter vain dozà in ot. Quists duos as dozan allura üna votta per ün, nel tact del pisun, chi crodant sü ’l tschel d’ stüva da ün vaira schflatsch; a divertimaint dals oters.
Pro quist giö stan ils duos rivals visavi in davomaisa, e’ s branclan allura preziss in mez la maisa, cun lur duos daits gronds l’ün loter — e tscherchan cun tot podair da trar l’adversari a sai. Quel chi tirra al oter sur la maisa nan, ais allura il vincitur.
Eir pro quist giö stan ils duos rivals visavi in davomaisa mettand lur chanduns sün üna lingia, sün maisa, e lur bratschs ün sper loter gualiv sü; allura as tschüffan l’ün al oter il man e tscherchan cun tuot podair — sainza pero dozar il chandun — da stordscher gio il bratsch del adversari sün la maisa. A quel chi que reuschescha tocca la palma.
Eir qui stan ils duos rivals visavi in davomaisa, e mettan lur puoigns serrads preziss in mez la maisa — ün cunter l’oter — sustgnand quel lö. Quel chi po allura chatschar al oter inavo ais il vincitur.
Ün as metta in schnuoglias in mez la stüva, tschüffa davo sü, il piz dad ün da ses peeis e s’alvainta allura in quista posiziun — sainza pero largiar il pee — sün üna chamma in pee dret sü.
Ün tacha via dal üsch ün curte, sur il cheu aint, preziss all’ottezza da quel chi fa la prova; allura sto quel — complettamg liber — dozzar üna chamma usche ot, per podair cun seis pee far dar gio quel curtè. Püs vottas crouda quel in rain, al divertimaint da seis compagns; pero constanza ed exersizi superescha tuot.
Ün tschüffa cun ün man, ferm il plat della maisa, il polsch survart e’ l man suot aint, ed as stordscha allura davo gio suot seis bratsch oura, fand la pierla davant sü — sainza largiar il plat della maisa.
Caspar Bardola
ct ct ct ct
Caspar Bardola - Poesias
Nel chamin da nossa vita, Tuot schmarischa, tuot s’aflitta: Scha dal tschel non ais respirr, Chi sustegna — — il sorir. 5 Eir cha lart e la scienza, Non s’ingiana, sot prudenza; Schi pür l’esit ais invann Cur il tschel retir il man.
Imponent ais la natüra, 10 Chi cumanda, chi regirra; Ma eir quell’ha seis confin, Sco previss a seis destin. Tuot schmarischa, tuot s’aflitta, Nel chamin da nossa vita; 15 Be la crett’e la radschun, Riva — — a perfectiun.
Cumpra, cumpra tü meis char, Cumpra raba da giovar. Guarda quia sun corals, Ballas, culas, poms, anells, 5 Ambras, gluvas, uraglins, Büttels, anzas e crötschins; Plü sun qui — sonaigls e rolls, Pettans, spejels e bavrols, Cun utschels, gialinas, gials, 10 Vachas, chavras, bovs, chavals, Leivras, vuolps, sper chans e giats, Mürs chi cuorran e muscats; Tuot insembel bun marchà Cumpra pitschen quista già.
15 Cumpra, cumpra tü meis char, Cumpra raba da giovar. Guarda quia sun schüblots, Flöttas, gïas e fagots, Orgels, tübas e tamburs, 20 Püschels, cranzs da plüs colurs; Plü sun spadas e guarets, Hellebardas e schlupets, Con corazzas, morgensterns, Sabels, hastas lantschas, helms, 25 S-chüds, chaplinas e chanuns, Ils giocattels dals babuns; Tuot insembel bun marchà Cumpra pitschen quista gia.
Saimper naiva, saimper flocca, Cour che pensast? Che disch bocca? „L’abundanza fa plaschair“! —
Ma che disch, cur cha l’insüra, 5 Ultrapassa a blerüra —? Cur il dun ans dvainta privel, Cur splendur’imnatscha nüvel? „Spranza, spranza, non a ’t tmair“! —
Saimper naiva, saimper flocca, 10 Cour che pensast? Che disch bocca? „L’abundanza fa sorir“! Ma che disch, cur cha natüra, Non cognoscha plü masüra? Cur cha l’hom our d’ögl sparischa, 15 Cur il bös-ch nel mar svanischa? „Spranza, spranza non guinchir“!
Saimper naiva, saimper flocca, Cour che pensast? Che disch bocca? „D’abundanza non a’ t tmair! 20 Ma che disch, cur chi bilocca, Saimper naiva, saimper flocca? Cur del anim la constanza, Nel imens bod perda spranza? Spranza, spranza stost havair“!
25 Pür chi naiva, pür chi flocca, Cour t’quietta, tschantscha bocca: „Spranza mai non dess guinchir“! Tuot regressa, scha progressa, Tuot s’ mantuna e svanescha: 30 Cur il Maj s’ prepar’a feista, Müd’il bianco spert la vesta: „Spranza, spranza sto florir“!
Harmonie amo risson’am regordant da voss compagns, Lur accords amo sadoulan, mi’ uraglia tschert momaints; Arrivada chi füt l’ura, del terribel ellemaint, As müdet lur harmonie, in accords chi fet spavent. Ressonand lur echo clamma, in agüd tuot limitrof, In agüd ch’ais fö e flamma, fö e flamma in Ramosch. Ma invann füt la fadia, requirida e l’indschign, Cur ch’ün ellemaint domina, cur chi ais usche’ l destin.
Our dal ot els svess compognan, alla fossa lur comün, 10 Nov gia desch e plü sees chasas, cun baselgia giand in füm: Nella tuor poi svess crodettan, alguantads dal grand chalur, Appeland our dalla tomba, per succuors nella dolur. Immitescha nova forza, immitescha teis compagns, Ed ingrazcha las collectas, sur ottanta milla francs; 15 E finalmaing animescha, ils dolents da teis comün, Ed implanta harmonie, dapertuot pro ogni ün.
Che ais l’incendi? di’ m o char! Eu saint pertot a tavellar, D’orrur e sgrischaivlezza; D’ün ellemaint, chi sco’ n torrent, 5 Con grand fracasch metta spavent, A forz’ed a richezza. Che ais l’incendi? di’ m o char! Siand quist pled fa spaventar, L’eroe dalla terra; 10 Ün disch, da larmas e da plands, Pro baps e mammas ed infants, Terribel sco da guerra. Che ais l’incendi? di’ m o char! Chi l’ajer romp e’ l fa büsmar, 15 Con schübels da schnuizzi; Con barlunöz e con s-chürdüm, Chi priv’al grond solai la glüm, Sco füss dal tschel güdizzi. L’incend’ais fö, l’horend salüd, 20 Dolur, angosch’agüd, agüd, Co’ l sain da stuorn strassuna; E chi ha fla e punct d’onur,
U pür be sbrinzla dad amur, In mass’intuorn s’ reduna. 25 Qua büsma flamm e schübl’il vent; E schloppan fruschs e mürs dan aint; Las chasas van in tschendra: Coluonnas d’ fö e gross il füm, Fracasch, bragizzi e schmurdüm, 30 ’Na trista scena renda. E povers van intuorn errand, Mez nüds e sblaichs da fam e pland, Al pee da lur rovinas; Privads da mobils e dal tet, 35 Privads dal victo e dal let, Con larmas tschients e milis. Perque t’impais’o Christian, A catastrofa schlarg’il man, Süainta sias larmas. 40 E siast caut cun glüm e fö, In chas’in stall’e mincha lö, „Bun uorden“l’unic arma.
Ün pass sulet ais qui, da vit’a fossa, A ’t renda cler uman, quist teis chamin; Ün di ais eir per tai, la sort chi’ s muossa; Bea, sch’ün quaid reposs’in quist zardin!
5 Ün pass sulet sur l’üsch da nos sunteri, Transplant’il sguard mondan sün l’avegnir, Ingio’ l crettaivel riv’ad otta sfèra; Bea, sch’eir tü convinct post qui dormir!
Ün pass solet, sco’ ns muossan las scrittüras, 10 Separa gio l’etern, dal temporal; Perciò uman, refraina t’as passivas, Accio repossast bain, qui per l’etern.
Il cuc quel ais ün mez striun, Chi our dal god qui chanta E’ s allegrar palainta, Cha prümavaira vegn’a sprun.
5 Fingià nel Mars clameiv’el pro: Il temp s’ fa bun, pür craja, Eu di que sainza baja, Sün la lavur s’ fat ladavo.
Pero subit gnit naiv e fraid; 10 Sü’ l che Sar Din s’ filainta E’ l pover cuc s’ resainta;
E disch tuot franc: Eu he falà, Ma oters cucs in quantità, Sun ultra mai, chi chantan.
In tranter tuot ils mobils, Cha l’art ha savü far, Sun duos — ün ais nüzaivel E l’oter fa tremblar. 5 Sumgliants els sun l’ün l’oter, In tuot lur operar, Abain, l’ün port’algrezia E l’oter — suspürar.
Els duos sustegnan vita, 10 Raschun e libertà; Dal paur in sa chamanna, Dal rai in la cità. Sün vasta la champagna, Nos bain van operand; 15 Ün sdouvla sü la terra, E l’oter guerragiand.
Eu sun il vent, chi va cuorrand Tras valls e gods cun ferm rebomb; Cur sun quiet sun eu charin E ’m lasch guidar sco l’infantin; 5 Ma cur sun gritt sun furius, Sco l’hom rebell chi non ha poss; Perque, serraj voss üschs indret,
Uschgliö’ s disturb da di, da not; Perche il vent, quel va cuorrand, 10 Tras valls e gods pertot il mond; Scha non crajais, schi chattarat, Sgür a voss dann, meis operat.
Tü güdisch qui chi sezzast, Sü’ l dret per güdichar; Non esser sco’ na penna, Chi segua al sofflar.
5 Confrunta cun la ledscha Tuot que chi vain prodüt; Ma volva e stravolva L’inter a teis profit.
E scha, eir cun surpraisa, 10 Ma cun persvasiun; Tü chattast la defaisa,
Cha’ l diavel ha raschun; — Schi non guinchir dal dret, E da’ l raschun complet — .
Eu vegn semnand qui ogni tant Ün peer nuscheigls, — pero sperand: Cha qualch’amih, cun meglder spiert Quels vöglia annöblir; per spert 5 Ün schember, bel e bain creschü, Chargià da betschlas sü e sü Poss’apparir; — chi cun seis früt Adat, per la sandà pustüt Vögl’allegrar il char amih, 10 Daman e sair’imminchadi; E pro sandà ils Seis mantgnair Felices tuots a nos revair; E spera pro — tuot seis affars, Giavüsch Diou vöglia prosperar.
Co’ m surprenda qui l’ögliada, Dün zuond nouv, bel monumaint; Chi eret ais — d’ la vallada, Als valents — ingrazchamaint.
5 Muribund ais qui chi tegna, ’na bander’il capricorn; Qual’il man d’eroes sdrama, Dals survincts, a pro lur scorn.
Per la libertà — il premi — 10 Jon Mengiardi e seis frar, Ün da Scuol e P. Gervedi,
Dan assalt al inimih — Croudan — dopo löng güstrar Sattisfats — d’havair compli!
Calm il Rhätier as prosterna, Cun resaint ingrazchamaint, Sün il tombel chi cuverna, Ils guerriers chi possan laint.
5 Ring e Lombris sper Funtana, Cun tuots oters valorus; Chi sü’ l champ da Chalavaina, Sun crodats victorius.
Cun vendetta per l’infamia, 10 Per rapina e mazzacras, Sco tuot spredsch d’ostilità.
Ils valents portant la gloria, Han spirà, qua in combattas Acquistand la libertà.
Sulet sü’ l muond, il suort battü exclama, Siand non chatta conversaziun; El po bain compartir seis bsögns e brama, Ma brich udir resposta da qualchün.
5 Ach pover l’hom, chi pers ha si ’udida E sto per forz’usche reistar sulet! Sulet sü’ l muond, in mez humans blerüra, Chi tuots cun el, non pon plü tegner pled.
Chattand pero’ na diferent ’udida, 10 Cha cur larch anguel suna sia tüba As schvaigl’eir si ’uraglia our dal sön;
Ressaint’el fingia uossa l’allegria, Pro’ l bap etern, chi tuot a bön colia, E sta containt, tuot hoz in sa suldüm.
In Valmüstair — a Chalavaina — Hast per la patria Tü subi la mort; Saglind cun sforz sün la trinciera E ferm feri, — non sögnast Tü Ta sort!
5 Ma saimper tgnand in ögl la patria, Acclamast a Teis corp — incuragind —: „Hei fraischgiamaingk meis mats: cun maj ais „Par ün huom da faar; quai bricha guardat:
„Ucha hotz Grischuns e Ligias — u — 10 „Maa nun plü! Il valorus Funtana Ha spirà — pero — El non ais mort,
Ne po morir. — In nos fats e brama, Ais el als Grischs vivaint e honorà, Sco funtantana della libertà.
Al ur del pas-ch alpin ot schember svezza, Chi sia rama stenda vigurus; Dad anns ed anns sfidà ha’ l curaschus, E’ ira dels temps in quella cler otteza.
5 Sch’eir main fronzlad’ais la robusta planta Il dscherm da vit’in ella non ais stüz; Ella verdeggi’ amo e bütta früts, Ils früts modests d’alpin aria fragranta.
Uschë ’m appar’hoz eir quel veteran 10 D’ottante quatter anns, chi non’ s stanglainta; D’amo ouvrar per sia vall diletta!
Al instanclabel hom strendschains il man: Cha’ l tschel blers dids d’algrez’amo’ l consainta E früts amo il fertil bös-ch ans detta.
Romantsch Ladin, tü lingua da ma chüna, Sonor resun, cun chant per am culgiar; Chi qua plü tard, a meis svillup adüna Am hast indüt eir svess a favellar.
5 Romantsch Ladin, tü lingua benedetta, Chi’ m arrondit il spiert e’ m educhet; Fixand ils bsögns e’ ls privels nella vita, Per am salvar, pro ün caracter net.
Co poss eu tai schmanchar, chi est la s-chüma, 10 Da tantas otras linguas nels pajais; Intant cha’ ls filologs sun tuots perüna, Sur quists teis nobils merits qua distais; Percio, a’ t predsch sco gioja da meis cour, Cun corp ed orma, tuot a ti’ honur!
Ottantatschinch ans he vivü, Ed hoz comainz cun ün daplü; Non sa, sch’eu quel eir poss complir, Stant que non po üngün predir.
5 Ma sper, cha Dieu sco’ l temp passà Am vögl’eir uoss’avair güdà; E quaist ais l’unic meis cuffort, Per nella vit’e nella mort.
Uschè ’m rassegn e viv containt, 10 Dormind quiet, sco per avant, Eir scha las forzas non sun plü;
Contin però, qua ingrazchand A quel chi tuot va dominand, Chi’ m füt concess, d’avair vivü!
Eir eu salüd e bain giavüsch A tants chi passan hoz Teis üsch; Voless unir dal fuond del cour, Ün pitschen dun al grand tesor.
5 Que ais ün vair tresor per l’hom, Schi’ l vain da tuottas varts il clom: Cols duns, cha Dieu At ha concess, Hast Tü servi a vair progress!
La terra patria det seis duns, 10 Ingio Tü il fargun hast tgnü, Ma quels del spiert sun ils plü buns!
Quel chi in dramas, vers, chanzuns, Ottantatschinch ans ha vivü, Per nus Romantschs non moura plü!!
Caspar Bardola - Sagen
Sü’ l lö ingio hoz ais fabrichà il grand Hotel Waldhaus a Vulpera, era pü bod la chasetta d’ün paur, ingio las duonans del lö gnivan la saira insembel in lur plaz da filadè. Qua comparivan mincha saira, all’ura prezisa eir duas dialas, our dals cuvels da Clemgia, cun lur roudas e fileivan dilligiaintamg, ma sainza discuorrer ün solet pled. All ura fixa surdeivan ellas, alla patruna d’ chasa lur atschas filadas, pigleivan lur rodas e gievan per lur fat.
Üna bella saira capitet allura eir ün giuvnatsch maltrat, e’ s permettet a far ün trid spass, cun üna da quellas dialas. Sün que saglittan quellas sü, al dant üna meritada schleppa, pigliettan lur roudas e passettan sainza mai tuornar plü.
La schleppa allura laschet davo ün bulai sün la fatscha, qual mai plü guarrit.
Eir quellas as mossevan diligiaintas e lestas pro’ l far cun fain nella prada da Vallaina. Ellas feivan a mantun, feivan sü las runas, cur quel 15 era sech, usche cha’ l paur pudeiva la daman davo ir per seis fain. In
ultra güdevan quellas a dozzar oura il sejel nels champs da Pazza, feivan mannas bellas sco tuornadas, güdeivan a tour pro las monnas, per far ils nombers u mantuns, sco las plü adestras fantschellas; usche, cha ingio quellas haveivan miss il man, non as vezzeiva l’utuon a prüir gnanc ün gran, chi füss stat croda oura. Mangiar cu’ l paur que non volevan ellas; usche cha cur la patruna gniva nel champ cun la marenda, schi las dialas passeivan spert aint nella grippa da Pazza in lur cuvels.
Nella prada da Surtulai gnivan avant anns, cur ch’ün sejeva quella, sü dalla „Foura d’ Tulai“, ingio ellas habitevan ogni ann plüs ajüdantas, chi cun tscheras serainas pareva das allegrar, cha la stad füss darcheu qua. Sainza far pleds clappeivan quellas il rastè e cumanzevan a raschlar, cun rèt e cun schneid sco las plü capablas mas-chneras. Intuorn mezdi allura as udiva ün schübel, ingio üna dad ellas geva spert in agüd, per assister alla matressa a portar sü il giantar. Üna tuaglia netta ed alba sco’ l floc della naiv, gniva rasada, nel lö ingio ch’ün l’ann avant haveiva fat il mezdi. Allura gniva fat il segn d’invid a tour part a lur giantar, qual solit consisteva da — strüzzels e vaischlas. Per bivita, cuorriva üna dallas giuvnas, spert cun ün vaider gio nella funtana, per aua frais-cha. Usche ch’ün minch’ann gniva dallas dialas baintrattà e surleivgià dalla lavur.
Passà il giantar feiv’il paur cun seis chapè il segn d’ingrazchamaint e las dialas passeivan cuntaintas darcheu gio nel god in lur fouras.
Ün toc sur il comün da Sent ais suot ün gripp aint üna lunga foura, ch’ün nomna amo hoz indi: La foura dallas dialas. Na dalöntsch da quista era üna giada la famiglia d’ün paur sün lur prà a far fain sech. Intuorn mezdi han allura las dialas rasà üna granda tuaglia in quist prà per far giantar, ingio ne spaise ne bavronda non mancheva. La matressa üna femna plü veglia fet allur’il complimaint, ch’eir els tuots dessan tour part. Il bap allura ün magliaderun, non as laschet invidar duas vouttas e pigliet part cun tot sia famiglia. Davo bain mangia e bavü passet el sainz ingrazchar; sia duonna al fet perque rimprovers e fet allura ella l’ingrazchamaint. Las dialas non avettan pero d’üna simila grobezza plaschair, istess sün quel prà non han ellas plü rasà oura lur tuaglia. Ün vegl hom da Sent, chi feiva il chavrér, qual eu zuond bain he cognoschü, pretendeva, da havair plüs giadas viss amo dialas avant la ditta foura; que cha hoz üngün non vol savair novas.
Nel lö dalla chasa da prevenda era da temp vegl üna tuor, dalla famiglia a Porta; e be survart less grand prà, serrà aint cun ün mür intuorn, appartgneva a lessa tuor, chi percio porta amo tot hoz il nom Pratuor. Qui sün quist prà gnivan nan dalla vall Clozza, pro bel temp, mincha di diversas dialas, ed as postevan intuorn üna gronda peidra, 5 chi ais amo tuot hoz visibla, fand lavurs a man. Las ünas cusivan, otras faivan stimfs e darcheu otras pezzeivan vestids rots, per mossar als paurs da Scuol actività. Intuorn mezdi porteva allura la matressa, cun üna ajüdanta eir il giantar sper ditta peidra, e cur qualchün gniva in vicinanza gniv’eir quel invida a tour part. Spaisa e bavronda era buna 10 e gustusa e’ l servici fich cuostaivel tuot possadas dargient. Invidont ellas ün di eir ün famaigl chi capitet, involet quel ün sdun dargient. Surpraisas d’üna simila grattitudine pro’ l comün pövel, bandunettan ellas lur veglia fraquentada plazza per adüna.
Sco vain tranter il pövel raquintà era a temp plü vegl ün Revarenda in Tschlin, chi voleiva gugent tour part alla Sinode; e siand quella less ann dador ils munts, stoveiv’el partir avant di da Tschlin per podair ir in compagnia dals oters Revarendas da Sotmuntfallon. El rovet usche ün seis cumpar chi giess cun el a güdar portar seis bavulet fin Scuol, ingio el e seis amis as haveivan gnü fixà l’ura per as chattar. Els partitan usche da Tschlin bain löng avant di, passand gio davo la via tras il god Putzins e qua chi arrivettan pro ’ls muglins da Serraplana, udittan els ün grand fracasch da musica. Avant Diou, disch il cumpar uoss’eschen nus antivats bain! Qui inscuntrain nus il ball dallas strias — non oda el il fracasch? Schi dschet il Revarenda, ma eu non am tem’ da quel! Hasch tema tü? — schi tschüffa per meis caput — allura vezzasch co chi van our via. — Il bun cumpar tschüffet allura pe’ l caput dal Revarenda e bain bod inscuntrettan els ils musicants ouravant, seguitats d’üna nomerusa quantita strias e striuns, quals feivan ün girr, a lur plaschair, ma gnand plü vicin, as spartit allura la fuolla, chi sur la via e chi sot; intant cha’ l Revarenda e seis cumpar passettan per mez oura non moleistats inavant. Huossa disch allura il Revarenda a seis cumpar: Hasch viss co ch’eu als he fat ir our via? Schi dschet l’hom, ma eu am regordarà tot meis dits da quist incunter.
The opening of the book is shown; the full text loads in the reader.
Loading the full text…
The end
You’ve reached the end of Rätoromanische chrestomathie XI.
