Front matter
ct ct
Indice
Cantu primu
ct
ct
Don Chisciotti è spirdutu ’ntra timpesti; Sanciu si agghiummaría ’mmenzu la nivi; L’eroi tira a li Fati, e spacca testi; E lu sceccu li colpi si ricivi; ’Ncantisimu armaliscu, in cui si vesti Di li spogghi ’ncantati, si descrivi; Sanciu, attirrutu di st’adornu stranu, Lu seguita scantatu di luntanu.
Musa, canta l’Eroi; già l’umbra audaci Di D. Chisciotti mi circunna tuttu; Ardi di sdegnu, chi Scervantes taci, Di tant’autri prodizzi ’un nni fa muttu; Cerca l’Omeru so, nè trova paci; Si raccumanna a nui chi voli ruttu Lu vecchiu muru, unni lu cecu obliu ’Nzoccu chiddu nun scrissi, sipilliu.
Da l’autru latu lu gran Sanciu Panza Mi parra ’ntra lu zuccu di l’oricchia; E mi fa viva e premurusa istanza, Chi a l’immortalità voli una ’nnicchia; Nun vanta lu coraggiu, e l’arruganza, Nè vanta imprisi di la sua sfirricchia, Ma lu bon sensu unitu a un cori drittu, E li peni, e li guai misi a profittu.
Granni, e illustri memorii, chi durmiti ’Ntra li caverni di l’oscuritati, Tempu è già, risbigghiativi, e nisciti A visitari li futuri etati; ’Ntra lu tempiu di Gloria truviriti Chidda, chi vi precessi autra mitati; Veneratila; ed eccu, ch’iu animannu Trummi, sampugni, vi vaju chiamannu.
Da la Scizia ’ngnilata era vinutu A cavaddu a li negghi, e a li tempesti, L’Invernu, vecchiu rigidu e ’ngriddutu, ’Ncumpagnia di li venti cchiù molesti; Lu celu chi di níuru era vistutu, Surruschiannu, sfardava li vesti; E lu fracassu cu cui truniava, Scurria, e di munti in munti ribummava.
Chiuvía la nivi sfilazzi sfilazzi; L’arvuli eranu nudi, arripudduti; Li ciumi duri, e condensati in jazzi; Cadianu oceddi morti, ’ncripidduti; Lu ventu, chi muggía ’ntra li gruttazzi, Mittía spaventu a li campagni muti; Tuttu era orruri, tutt’era biancura, Mustrannu un sulu aspettu la natura.
Don Chisciotti fratantu sempri invittu Resisti a la furtura, a li jilati, A lu sonnu, a la siti, a lu pitittu, ’Ntra nivi, e spini, e vausi sdirrupati; Ma Sanciu Panza spavintatu, afflittu, Ittáu ’na vuci: o genti pri pietati, A cui mi leva di stu malu passu Lu cuvernu di l’isula cci lassu!
L’Eroi a ’na bestemmia di sta sorti, Ah! indignu, dissi, di purtari lanza, Ad un miu paru tantu arditu, e forti, Chi nun cc’è paru paladinu in Franza! Dunca tantu timuri ài di la morti? Dunca sì poca in mia ài tu fidanza? Vegna, e vidrai in battagghia allurtimata, Si pò cchiù la sua fauci, o la mia spata.
Ah! signuri, signuri, cci rispusi Sanciu, a cui cci sbattìa lu gangularu, Cci sarrìa lu riparu a li gravusi Soi colpi, si la fauci fussi azzaru; Ma la fauci cu cui nni tagghia, e scusi, È composta d’un friddu senza paru; Poi si cci agghiunci la fami pri tagghiu, Pri manicu lu stentu, e lu travagghiu.
È veru, chi cu vui cci sù ’nsignatu, A fari vita di porcu salvaggiu, E cci àju ogni momentu contrastatu Cu la fami, la siti e lu disaggiu; Ma stari ’ntra la nivi vurvicatu, Comu un gnucchittu ’mmenzu lu furmaggiu Chistu mi pari pri parrari schettu, Muriri in friddu a modu di surbettu.
Senti, cci replicau lu nostu Eroi: Lu tempiu di la Gloria è situatu Supra un gran munti, e arrivari ’un cci poi, Si prima ’un scatti, e ’un ti nesci lu ciatu; Mentri sì vivu, di li preggi toi, Lodatu ’un nni sarrai, ma invidiatu; Sicchè coraggiu, teni a menti pri ora: Che un bel morir tutta la vita onora.
Comu! rispusi Sanciu, e chi scacciati! Chi àju a muriri pri essiri onoratu? Pirdunatimi, è grossa asinitati; Mi sentu megghiu eu vivu sbrigugnatu, Chi Achilli e Ulissi morti, decantati; Pirchì eu o tintu, o pintu avennu ciatu, La cinniri di st’omini valenti La scarpisu, e perciò sù cchiù potenti.
Ddocu ristau menzu ’nzaccatu, e quasi Si vitti traballari ddu grann’omu; Però nun si smarrìu, ma in boni frasi Promisi studiari ’nautru tomu; Turpinu ’ntra ssi punti nun cci trasi, Amatis d’Aula, ed autri di gran nomu Sù arditi eroi, sunnu omini valenti, Ma ’un si picanu tantu di argumenti.
’Ntramentri si facianu sti discursi, Sicutava la nivi, e la furtura; E a bia di sciddicùni eranu scursi ’Ntra un munti, unni scupriasi ’na chianura, Ddocu ’ntra ’na scuscisa, eccu cci occursi, Chi lu sceccu di Sanciu, o pri paura, O pri lu friddu, o pri la debiltati, Fici una di li proprii asinitati.
Sciamprau di quattru pedi, e ’ntra lu jazzu Sciddicau quasi un migghiu duci duci; Sanciu s’abbrazza ad iddu, e tuttu un mazzu Jusu cun iddu ancora si ridduci; E nivi, e scecu, e Sancu, acqua, e critazzu Fannu un impastu, e dda nesci ’na vuci Mesta, pietusa, afflitta, e cchiù chi jia, Si jeva alluntanannu, e si pirdìa.
Alluchíu Don Chisciotti, e di luntanu Cci dici: ’un ti cunfunniri... stà forti... Stenni ssu vrazzi... dunami la manu... Ma inutili vidennu sti conforti, Risolvi scavalcari ammanu ammanu: Sanciu intantu è a li stritti cu la morti, Gira... sbota... firría, scíddica, ed eccu ’Ngastáti ’ntra la nivi e Sanciu e sceccu.
Don Chisciotti sbruffava pri la stizza; Vulía daricci ajutu, e nun putía; Cu l’occhi misuravanni l’otizza; La scuscisa e la nivi l’impedía; Ma lu coraggiu poi eccu cc’immizza Una cchiù brevi, e cchiù spedita via; Si assetta ’ntra la nivi a tagghiu appuntu Di la lavanca, e sciddicannu è juntu.
Cussì áju vistu li picciotti ancora Cu li cäusi rutti, e un’anca liscia Jucari ’ntra iddi a la sciddicalora Supra marmura, o tavula chi striscia: Lassau Sanciu di nivi un sulcu, ed ora Don Chisciotti cci scíddica, ed alliscia, Cci cadi ’ntesta, e cu lu so dinocchiu A l’afflittu di Sanciu attuppa un occhiu.
E chista va cu l’autri! esclamau Afflittu e pïatusu Sanciu Panza; Don Chisciotti però lu confornat, Poi misi a fari leva cu la lanza Tantu, chi di la nivi lu sgastau; Ma di lu sceccu nun nni supravanza Chi lu mussi, ’na oricchia, e menza testa, Pirchì la nivi si misi pri ’mmesta.
E chista è vita, chi stamu facennu! L’afflittu Panza lacrimannu dissi, Suli!.. spirduti!.. cca!.. ’ntra un tempu orrennu Vurría ’na matri, oimè! chi mi chiancissi!.. È chista forsi, chi stamu scurrennu, La strata di la gloria ’mparissi? E si nni scatta l’arma ’ntra sta nivi, Cui nni loda? sti ’mbrogghi cui li scrivi?
Un Numi, amicu a l’Immurtalitati, (L’Eroi seriu rispusi) ávi la cura Mannári da pertuttu li soi Fati, E notari ogni fattu, ogni avvintura; Ed unni testimonii ’un cci sù stati, Fannu li Musi parrari li mura... Beni, ’nterrumpi Sanciu, ma sti jazzi, Si ánnu vuci, ánnu a diri: sù dui pazzi.
Chista ’un è ura cca d’argumentari, Va, súsiti lu scecu, e poi discurri, Dissi l’Eroi; e misi a sollevari L’asinu, chi di nivi avía li ’nfurri; Sanciu l’oricchia si misi a tirari; La nivi, ch’è pistata, squagghia, e scurri; Lu sceccu già si susi, e si ravviva, Ma appena alzatu, fici recidiva.
Sanciu Panza jittàu devotamenti Un taroccu pantoticu, a l’usanza Di un jucaturi, chi ’ntempu d’un nenti Perdi tutta la summa, chi cci avanza; Dipoi ripigghia: nun facemu nenti, Chi stassi ’mpedi ’un cci ajáti spiranza; Lu sangu già cci quagghia, e va pirennu... Chista ch’è vita, chi stamu facennu!
Sanciu, nun mi abbuttári, statti zittu, Pirchì pinsirò iu pri quadiarlu, Dissi dda cima d’omu; e accussì dittu, Pigghia un struncuni, e metti a mazziarlu; In verità cci fu di gran profittu Ddu tormentu, e ddu caldu a sollevarlu; Lu sceccu, ch’era friddu, ora già suda, E Sanciu si lu spinci pri la cuda.
Lu cavaleri di la mancia, doppu Chi alzau lu sceccu, misi a taliari L’autu ruccuni, unni pri l’aspru intoppu Bisugnau lu cavaddu abbannunari; L’afflittu Ronzinanti, menzu zoppu, Pri un viuleddu cuminciau a calari, E arrivatu dda sutta lu ruccuni, Quasi chiancennu, chiama a lu patruni.
Don Chisciotti si appoja all’asta, e scinni Pri un violu, chi appena cumparía; Sanciu lu capizzúni si trattinni, E rucculannu appressu cci vinía; La notti ’ntra stu mentri si nni vinni, Ad incontrarli ’mmenzu di la via; Lu scuru si fiddava, e all’ariu fuscu Sulamenti apparía qualchi surruscu.
Vannu l’afflitti ’ntra ruvetti, e junchi, Vaddi, pinníni, scuscisi e lavanchi, ’Mmistennu ’ntra li rocchi, e ’ntra li trunchi, ’Ntra nivuri macchiuni, e ddisi vranchi; L’orruri cu umbri pallidi, e pijunchi, Trimari cci facía li passi stanchi; E pri cúmulu poi di tanti affanni, Cci sbulazzava ’nfacci un varvajanni.
Camínanu a lu lumi di li lampi Spirduti, smannatizzi, sularini; Cci pari un bistiuni cu li zampi Ogni arvulicchiu, ogni macchia di spini; Don Chisciotti cchiù voti pri ddi campi Scippáu la spata pri fari ruini; E cchiù voti a ddi trunchi, o invittu ardiri! Cci detti colpi enormi di muriri.
Cussì a tantúni jeru a ritruvari Di vuci in vuci lu gran Ronzinanti; Dda cavalcanu, e vannu pri arrivari A un certu lumi, chi ’un paria distanti: Sanciu ’un lassava di rucculiari; Don Chisciotti imperterritu, e custanti, Cci dici: oh pesti! e Panza va dicennu: E chista è vita, chi stamu facennu!
Già sbrizzía a minuti, e lu libbici Nuvuli supra nuvuli ammunsedda; Lu celu si fa níuru comu pici; Lu scuru ’ntra ddi váusi si fedda: Sanciu cu Don Chisciotti sbrici sbrici Si abbuccanu a la puppa di la sedda, Cu li spaddi arrunchiati, e cu li schini Si arriparanu l’acqua li mischini.
Ma eccu chi s’avanza la furtura: Grida lu ventu, e strinci la timpesta. Urla ogni grutta, frisca ogni apertura: Li trona cci sfricíanu pri la testa; Autru ’un si vidi, oimè! chi la paura Cu facci zarca spavintusa, e mesta, S’accosta a Sanciu, e cu manu ’ngnilata L’abbrazza, ed iddu esclama: oh chi nuttata!
Ed unni sù li vostri amichi Fati, Pri darivi succursu ’ntra periculi? Ora conusciu la mia asinitati, Ch’áju cridutu a sti cosi ridiculi! Chi ’ncantisimi, e maghi, chi scacciati? Jeu, chi ó notatu tutti l’amminiculi, Nun áju vistu cca, chi a mia, ed a vui, E ’un cc’è nudd’autru, chi nuautri dui.
D. Chisciotti si metti a tistiari; Poi cu risu sardonicu cci dici: O tavuluni, e ancora t’á’ a sbarrari? Oh celu! l’ignoranza, ch’è infelici! Senti a mia, l’aria è cca, nè cci cumpari, Ma un omu dottu, ’na menti felici, Quannu ’un cc’è nuddu, e si senti ammuttatu, Dici: è lu ventu, l’aria m’á tuccatu.
Cussì, vistuti d’aria li Fati, Li Spiriti, li Strighi, e li Magari, Si stannu dintra l’atomi ammucciati, Cca cci nn’è milli, ed una ’un cci cumpari, Tu, chi ti cridi, ah?.. cca... atturniati... Cu nui... fratantu a sentirni parrari Sanciu, benchì ’un cci cridi, e fa lu bravu, Ogni capiddu cci addiventa un travu.
Guarda intantu di l’asinu l’oricchi, E vidi, oh scantu orribili! oh spaventu! Dui ciammi accisi, ed autri cannilicchi Nésciri di la grigna a centu a centu! ’Mpasima, fa la scuma, e li stinnicchi, Torci l’occhi, e li chiudi a ddu portentu, Ittatusi da l’asinu ’ncantatu, Stetti menz’ura ’nterra assincupatu.
Don Chisciotti in principiu attenta, e guarda Ora lu sceccu, ed ora Ronzinanti, Chi á focu ancora; ed abbenchì nun s’arda, La ciamma è troppu certa, ed è costanti; Cerca l’ardíri, e nun nni trova scarda; Cci pari aviri ’nfacci un Negromanti... Jeu chi nun sù lu stissu? accussì dittu, Eccu cci veni un gran coraggiu invittu.
Chi dirrà Dulcinia, sequita a diri, Si chistu momentaneu batticori Pri mia disgrazia arrivirà a sapiri? Quali sarà lu miu russuri? ah mori Codardu, si tu mai divi patiri Una sventura tali... A sti palori Poi si cunforta, e dici: e puru è veru, Chi dormi ancora qualchi vota Omeru.
No, già sù risbigghiatu, ed áju in pettu Lu stissu Don Chisciotti... A sta parrata Smunta da sedda, e cu superbu aspettu Sfodera la terribili sua spata; E compostu ’ntra l’ira, e ’ntra l’affettu, Dici a la vampa: o sì l’amica Fata, E palisati prestu; o sì nnimica, Lu cchiù gran pezzu sarrà ’na muddica.
Fratantu era distrattu, e ’un si nni accorsi Chi lu sceccu puncíu sutta la panza; L’asinu gatticchiatu anchi risorsi Farla da eroi, cu un cauciu lu sbalanza; Cci fracassau lu ciancu... no, nun morsi, Lu spincíu la sua orribili baldanza, Si susi... aimè! si avventa... vola... ed eccu Chi nun discerni cchiù cavaddu, e sceccu.
Mai vola avvussì fieru, e impetuusu Turbini in aria, e mai sì forti sbampa Focu in mini di pulviri racchiusu, Comu subitu in iddu l’ira avvampa; Batti li pedi, torbidu, e sdignusu Comu tauru, chi manna cu la zampa La terra in autu, ed a vinditta sfida Lu gran rivali, chi minaccia e grida.
Cussì, dici, viddanu negromanti, O Fata vili, zoccu sì, rispunni A li mei offerti, ed a li mei galanti Gentilizzi? accussì dittu, s’infunni Tuttu ’ntra l’ira, e s’impaja davanti La vampa, chi a la testa corrispunni Di l’asinu mischinu, e cu un fendenti La spacca ’mmenzu fina ’ntra li denti.
Si gira attornu, ed in distanza vidi La vampa ancora, e un’umbra allatu d’idda, Ah! mi fujiti, fati vili, e infidi, Dissi; e di sdegnu, e d’ira ardi, e sfaidda, Cci sauta supra cu colpi omicidi... Tinta dda vampa, tinta dda faidda. Ma cchiù tinta dda grigna, e chidd’oricchi, Unni cci sunnu lumi, e cannilicchi.
Già datu fini a sta granni avvintura, S’infodera la spata, e spogghia l’ira; Si suvveni di Sanciu, e torna allura, Timennu di nun perdirlu di mira; Lu trova ancora ’ntra dda positura, Simili affattu ad un omu, chi spira, Si stizza, chi st’imprisa di valuri Nun appi aviri mancu un spettaturi.
Lu scoti, e va dicennu: olà, codardu, Allatu a Don Chisciotti anchi ái timuri? Si dà spaventu sutta lu stinnardu, E sutta l’umbra di lu meu favuri? Apri l’occhi scantáti, e jetta un sguardu Vidi svanuti l’umbri, e li figuri; L’incantu è superatu... intantu chiddu ’Nzaja ad apriri un occhiu picciriddu.
Poi ’ncuraggiutu tutti dui l’apriu, Attenta... nè lu ciatu manna fora; Don Chisciotti pri forza lu spincíu; Ma nun pò stari in pedi, e trema ancora È bagnatu, ’ngnilatu, e un arricríu Cci vurría d’una grutta, o pagghialora; Ah! circamu, cci dici, su patruni, Pri carità cci fussi qualchi ’ngnuni.
Don Chisciotti nun già pri lu timuri, Chi lu so cori mai nni conuscíu, Ma a prigheri di Sanciu, e pri favuri Trásiri ’ntra ’na grutta accunsintíu; Dda stinnicchiati supra petri duri, Stettiru un pezzu senza diri cíu, Si jittaru pri morti, e un allammicu A Sanciu cci stizzia ’ntra lu viddicu.
Ma Don Chisciotti pirchì avía la testa A la celebri sua scursa avventura, Tacitu la considera, e in se desta Spiriti generusi, e si avvalura; Poi dici: o Sanciu, s’è fatta la festa Di la Fata nimica, e traditura... Oh! si vidivi a mia ’ntra ddi cimenti... Armalunazzu, ’un nni vidisti nenti!
La megghiu vista ái persu... Ah! interrumpiu, Signuri. è veru, ed ora mi nni smentu, Mentri l’arma ’un cci critti, ’un s’attirriu; Ora ca cridi trema di spaventu, Fu ’ncantisimu veru, e lu vitt’iu, Nè fu di chiddi di mulini a ventu... Senz’ogghiu, senza cira, e senza meccu Dui vampi ’ntra l’oricchi di lu sceccu!
E poi tant’autri lumi ’ntra la grigna! E nun l’ánnu a bruciari s’iddu è armali? Sugnu alluccutu, restu d’una vigna, Chista certu ’un fu cosa naturali; L’eroi ripigghia: è ’n’avventura digna; Ma nn’ái a vidiri assai portenti tali, Casteddi vidirai, voschi ’ncantati, Cu spirdi, negromanti, strighi, e fati.
Pri carità, signuri, ’un nni parramu, O almenu ’un nni parramu mentri è scuru, Pirchì si cchiù sti cosi arriminamu, Jeu ’mpinatisciu sicuru sicuru, Cchiù tostu ’ntra di nui cunsidiramu Sti patimenti, chistu lettu duru; ’Ntra fami, e scanti, e timpurali orrennu... Chista ch’è vita, chi stamu facennu!
Dissi l’Eroi: e zíttuti sumeri, Mancu sai si sì vivu, e voi parrari; Chista è la vita di li cavaleri. Non chidda chi in cità cci vidi fari; Stu nnomu ’ntra li seculi ’nnarreri Autru ’un significau chi cavalcari; Perciò da tutti l’ommini sti tali Distinsi lu coraggiu marziali.
Gnursì, rispunni Sanciu, nun lu negu, Ma cavalcari pri divertimentu, Iri di jornu a caccia in qualchi fegu, Equitari pri sbiu, pri giuvamentu: Ma nui ’un facemu autr’arti, ed autru impiegu Chi viaggiari ’ntra l’acqua, e lu ventu, Circannu, o cu lu reu, o pri caritati, Muriri o ’mpisi, o ’mpasima, o ammazzati.
Babbu! sta vita nostra strapazzata Cci renni cchiù robusti, e vigurusi; Li romani a la sua milizia armata Cci davanu l’offizii cchiù gravusi, Scavari fossi, fari ’mpalazzata, Alzari turri granni, e machinusi; Pirchì l’azzaru cchiù chi lu turmenti, Addiventa cchiù finu, e cchiù lucenti-
Agghiunci poi, chi un cavaleri erranti ’Avi ad essiri forti, azzariatu, Pri contrastari cu mostri, e giganti, Cu maghi e strighi, e cu l’infernu armatu; Nui di l’oppressi sustegnu costanti, Ogni tortu da nui veni addrizzatu; ’Nsumma aggiustamu un munnu, e da sta spata Ogni mali, ogni ’nciuria è venticata.
Cussì la saggia e provida natura Fici nasciri l’ulmu autu, e pussenti, Nun già pri fari pompa a la chianura, Occupannu aria, e terra inutilmenti, Ma a fini chi la viti cchiù sicura, Cu l’appujari in iddu li sarmenti, Putissi sustintari cchiù racina, Pri abbunnari ogni vutti, ed ogni tina.
Soffri perciò lu nobili, e lu riccu, Non pri scialari, e fari lu putruni, ’Ntramentri lu plebeu poveru e siccu Suda a lu giugu, o sutta lu zappuni; Ma acciò chi lu privatu fazza spiccu, Protettu da un eroi, da un signuruni, Nati quasi pri appoggiu a la virtù, Pri farla in autu risaliri cchiù.
Pri fina ddocu via la discurriti, Dici Sanciu, ma poi vi ’mmarazzati; Nui chi capemu a fari sciarri, e liti, Iri raminghi pri vaddi e muntati; Si lu nobili sciala, e chi vuliti? Chi v’ a vui ca vi ’mmiscati? Jamu a mia, ca mi sentu menzu persu, E all’isula ’un cci viju nuddu versu.
La strata di li posti, e di l’onuri, Rispunni ddu grann’omu, s’accumenza Da li stenti l’affanni e li suduri, Uniti ad una savia sofferenza; Cussì suda l’afflittu zappaturi, Poi va spargennu ’nterra la simenza, Poi doppu tantu affannu, e tantu stentu Si vidi riccu d’oriu, e di frumentu.
Ora nui ’ntra l’impiegu chi facemu, Avemu prima cu travagghi, e stenti A jiri pri un violu tantu estremu, Chi nn’ávi a fari sudari li denti... Però fratantu, dici Sanciu eu tremu... Chiddu chi sentu è lu tempu presenti... E chista è vita chi... (un badagghiu appuntu Scappa...) ripigghia, stamu... e fici puntu.
Ed eccu ’ntabbaccatu lentu lentu Lu figghiu di la notti, amicu sonnu, S’impatrunisci d’ogni sintimentu, E l’occhi a forza chiudiri si vonnu; Cussì stannu l’afflitti un pocu abbentu, Posanu comu megghiu, o peju ponnu; Durmeru tutta annotti, e ’un si svigghiaru Si nno quann’era tardu, e jornu chiaru.
Don Chisciotti lu primu s’arrispigghia, Dipoi scutennu a Sanciu, cci dumanna Di li bestii; chi bestii? ripigghia, Criju ca sù ristati all’autra banna, Forsi chi vi faciti maravigghia? ’Ntra ’na notti sì rigida e tiranna, Chi ’un sapía s’era trunzu, o s’era taddu, Mi spirciava lu sceccu, e lu cavaddu.
Via, súsiti, cci dici, jamu a circari Lu locu unni fu assira la battagghia; Cussì s’alzaru, e jeru a firriari Ogni grutta, ogni ’gnuni, ogni ammucciagghia; Dicía Sanciu: sintennusi chiamari, Lu miu sceccu ’un rispunni, e mancu arragghia; O pri lu troppu friddu appi a ’nsurdíri, O ch’è ’ncagnatu, e ’un cci voli viniri.
Cci vannu l’occhi intantu... oimè chi vista! Oh cólura! oh cutugnu! o pena orrenna! Lu sceccu è mortu... o colpu a la sprovista! Nè cci vali cchiù pagghia, nè provenna! Chi pena, o Sanciu, chi amarizza è chista, Ittatu a lu scuvertu, senza tenna! Piatusu in vista, chi ’un appi ad aviri Un testimoniu all’ultimi suspiri.
L’oricchia rispittabili è tagghiata; Spartutu è ’mmenzu l’occhiu maistusu; La funcia risolenti, oimè, spaccata Penni mitati in su, mitati ’ngnusu; Sanciu comu ’na furia dispirata, Si cci jetta di supra ruinusu, Si gratta e pila, e ’ntra sugghiuzzi è chianti Répita li soi pregi, e li soi vanti.
Oh veru sceccu di la pasta antica! Chi t’addubbavi a radichi, e cardedda! Chi appuzzavi la testa a la fatica! Chi mi sirvivi pri varda, e pri sedda! Chi disprizzavi la sorti nnimica Stannuti sodu ’ntra la tua casedda! La tua flemma quagghiata, e sofferenza, Era l’esempiu di la mia prudenza.
Cu tia sfugava li mei peni e guai, Pri lu to gran sigillu naturali; Fora chi a tia, nun mi truvavi mai Un parenti, e un amicu a li mei mali; Ti stimava da frati, e tu lu sai Si amicizia cci fu a la nostra uguali: Mortu tu, ristai lampa senza meccu, Oh pena! oh ria spartenza! oh morti! o sceccu!
Don Chisciotti fratantu era firmatu Davanti Ronzinanti; e contemplava Dd’autru armali dda ’nterra stinnicchiatu, Chi ’ntra lu propriu sangu s’allagava; Vidia tantu di l’unu e l’autru latu Li feriti profunni, e suspirava; Doppu chi un pezzu si dulíu, e s’afflissi, Poi seriu si cumposi, e accussì dissi:
Ronzinanti, chi natu a tanta gloria Di muriri in battagghia comu eroi, Pri lu vrazzu di chiddu, chi si gloria Lu specchiu di l’erranti pari soi, Godi chi la tua morti fu vittoria; E diri all’umbri cavaddini poi Di Rundellu, Bajardu, e Brigghiadoru, Chi assai cchiù d’iddi li toi fasti foru.
Ma Sanciu l’interrumpi ’nfuriatu: Chista è la gran prudizza di sta notti? Chisti foru li Fati, chi pruvatu ’Annu li valurusi vostri botti? Ma Sanciu caru (rispunni cagghiatu, E in tonu amurusu Don Chisciotti) Nun la vidisti tu cu l’occhi toi? La vampa, comu mia? dunca chi voi?
Nun cunfissasti ancora tu, chi mai Putía essiri cosa naturali? Certu è dunca, ca chisti chi ammazzai, Foru fati ’nsitati supra armali; È tantu veru chistu ca tu sai, Chi li nostri disgrazii, e li gran mali, Pri quantu a lu passatu riflittemu, Si cuntanu d’allura chi l’avemu.
Guarda in effettu ora ca sù scannati, Chi jurnata eccellenti chi niscíu! Vidi si cci assimigghia a ddi nuttati, Quannu l’infernu contra nui si apríu! Guarda lu suli, e li soi rai ’ndorati, Chi accussì allegri mai li riflittíu! Guarda, cuntempla la natura, e vidi Comu davanti a nui si allegra e ridi.
Stu jornu è da notarsi in petra bianca; Chistu è lu primu auguriu felici; L’armi già mi cidíu la sorti stanca, Nun mi restanu fati cchiù nnimici; Già stennu la mia destra ardita e franca A li Parti, a li Sciti, a li Fenici... Li curuni di l’Asia e li riami... Ma ’un pò cchiù stari in pedi pri la fami.
S’appoja ad un ruccuni, e poi ripigghia: Ora di’, quantu voti, o Sanciu meu, L’incantu ti cuntai, la meravigghia, Lu grann’asinu d’oru d’Apuleu? Ora si la mia menti s’arrisbigghia: Mi doli assai ca cci appi a ’ncappari eu! Doppu chi ó lettu tantu, e studiatu, Da li strighi appi ad essiri gabbatu!
Comu statua di sali, Sanciu intantu ’Ntabbaranutu, e cu la vucca aperta, Pinsannu ora a lu sceccu, ora a l’incantu, Rifletti, ascuta, palpita, e sta allera; Amuri si lu tira, ma lu scantu, L’arributta, l’aggrinza, e lu sconcerta; Vurria chianciri, curriri, abbrazzarlu... Ma li carni cci arrizzanu a guardarlu.
Di poi prorumpi: oh sceccu micidaru! Sta farina jittavi, armalunazzu? Ah! dunca, sullennissimu magaru; Pir chistu mi jittasti ’ntra lu jazzu! Eri saggiu, ’mparissi, eri massaru! Parivi un minnaluni a quattru a mazzu! Parivi un coddu tortu un marabutu!.. E tu eri bonu lu beccu curnutu?
Ma Don Chisciotti, pirchì ruminava Sempri li fatti eroici e maistusi, Si rigurdau d’Alcidi cu la clava, Chi di li spogghi ruvidi e pilusi D’un liuni ammazzatu s’adurnava; Risolvi d’imitarlu; eccu si susi, Pigghia lu sceccu, e lu metti a scurciari; Ma Sanciu trema, e nun voli accustari.
’Nsumma tantu s’affanna, e s’affatía, Fina chi menzu coriu cci livau, Chiddu pezzu cioè, chi si stinnía Da la cuda a l’oricchi, e dda tagghiau; Si lu carriau ’ncoddu, e cci pinnía La cuda pri darreri, e si aggiustau L’oricchi pri davanti, chi a la vita Pinnianu comu scocchi d’una zita.
Cussì si parti, e metti a caminari; Sanciu però tiniasi a lu darreri; Nun aveva curaggiu d’accustari, Di la peddi timia di lu sumeri; Di luntanu lu misi a sequitari, Cu la tistazza china di pinseri; Era ’na vera larva, e d’ogni latu Lu munnu cci paria tuttu ’ncantatu.
Va, Sanciu, chi lu celu interu e sanu Ti cunservi, e ti dia bona vintura, Giacchì la tinta già l’ái pri li manu, Ti sarrà scola, ma pinusa e dura; Scurri, ch’eu nun sarrò tantu luntanu; Lassa chi almenu pigghi ciatu un’ura; E pri megghiu accurdari lu miu sonu, Permetti, ch’eu ti lasci, e canci tonu.
Cantu secunnu
ct
ct
Spusa la Sorti lu Capricciu pazzu; E vennu li vicenni ’ntra la terra; L’Eroi s’addubba cu pani, e tumazzu; E ’ntra voschi, e vaddati, scurri, ed erra; Sanciu s’impuzza, e lassa ’ntra ’mbarazzu Don Chisciotti, a cui fannu cruda guerra Li cani, e pri prodigiu di la sorti, Nun fu manciatu vivu st’omu forti.
È fama chi creatu già lu munnu, Da principiu fu seriu, e regulari; E cui turnava a raggirarlu in tunnu, Nessuna novità putía truvari; Giovi, chi lu squatrau da capu a funnu, Previtti chi duviacci tediari; Pirchì una cosa, ancorchì bella e ricca, Quannu è sempri la stissa, puru sicca.
Pirtantu malcontentu, e dispiaciutu Di tuttu chiddu, chi avía già criatu, Onninamenti lu vulía abbulutu, Chi l’uniformità cci avía stuffatu; Quannu un pinseri novu, e cchiù saputu, Patri di la politica di statu, Dissi: sia variu tuttu, e sia mutabili, Nè sia cosa a lu munnu firma e stabili.
Furmatu ’ntra l’idia stu gran progettu, Di fari tuttu variu a l’infinitu, ’Na Putenza cci misi pri architettu, Ch’in nostra lingua sona lu Murritu; Alcuni cchiù limati pri rispettu Di Giovi, chi l’á sempri favuritu, Lu chiamanu Capricciu da caprittu, Chi sauta comu crapa, e mai va drittu.
Chistu è ’n’estrattu, o sia ’na quinta essenza Di fantasii di fimmini, e sculari, D’allevi di scritturi, e d’un’immenza Quantitati di genii singulari. Giovi cu la profunna sua scienza, Li misi in una storta a distillari: Junci l’estri poetici, e cci aduna Li venti cu li fasi di la luna.
A tutti poi sti essenzi preparati Si cci vannu ad uniri da se stissi Li giuramenti di li ’nnamurati, La fidi di li spusi, e li prumissi; Chisti uniti a li primi, e distillati Doppu diversi moti, e varii ecclissi, Fannu un bottu, la storta s’arrimazza, S’apri, e nni nasci ’na putenza pazza;
Cu chista lu gran Giovi novu versu, Novi ordini a lu munnu dari vosi; Ti cunsignu, cci dissi, l’universu; Presedi a li vicenni di li cosi, Novu, invostanti, variu, e diversu; Cancia modi, costumi, ordini, e dosi Jeu ti lassu a la testa di l’affari, In piena libertà di fari, e sfari.
E dittu fattu lu supremu Giovi Si nni acchiana a l’Olimpu spinsiratu, E abbenchì fogghia d’arvulu ’un si movi, Senza chi d’iddu cci fussi accurdatu, Iddu però pri certi arcani novi, Chi la scienza sua si á riservatu, Pilotu, chi a timuni sulca l’unni, Lassa fari a li causi secunni.
Supra chisti dispoticu s’eriggi Lu Capricciu, chi tuttu bizzarria, Produci novi mostri, opra prodiggi; E spusa a la saggizza la pazzia; Nun soffri disciplina, ’un senti liggi, Conza, guasta, distrui, duna, carria; Mastru di bizzarrii, di novi usanzi, Di sconcerti, di scherzi, e stravaganzi.
’Ntra l’autri cchiù sollenni nni fici una, D’avirisi spusata ’na parenti, Chi discinnia comu iddu da la Luna, E com’iddu era pazza, ed insolenti; Fu sta digna sua spusa la Fortuna; E da sta cucchia è natu l’Accidenti, Chi li gran cosi a lu spissu rivota... Ma prima parriremu di la dota.
In primis purtau tanti sapienti, Ridutti a mendicarisi lu tozzu; Sei centu miliuni d’insolenti. Ricchi e superbi cu tantu di cozzu; Cci purtau tanti giusti, ed innoccenti Persequitati, o dintra un caracozzu; E tanti mila rei cu facci tosti, Ossequiati in eminenti posti.
Ed item cci purtau tanti battagghi, Ingiustamenti guadagnati, o persi; Tanti savii cunsigghi, e dritti magghi, Ma rinisciuti fausi, e riversi; Tanti felici, e sfortunati sbagghi; Tanti sentenzi ingiusti, e li diversi Vicenni di lu foru, e di la vita, Sù li beni dotali di la zita.
Doppu chi lu Capricciu cu la Sorti Si sunnu uniti in un legami strittu, Autri ’mbrogghi, e strammizzi assai cchiù forti Nni sunnu nati di quantu s’è dittu; D’ogni latu videmu cosi storti, Benchì lu munnu sia ottimu, e drittu; Però lu bellu so, la sua buntati Autra cosa nun è chi varietati.
E lu Capricciu pri li testi testi, Li menti comu animuli firria, E cunverti lu luttu in gioja e festi; Ed in luttu cunverti l’alligria; Cundanna a jiri scausi, e senza vesti La virtù saggia, e la filosofia; E l’omu chi surprenni a lu parrari, Fa chi sia bestia poi ’ntra l’operari.
Dd’omu, chi sarria un arvulu di fruttu, ’Ntra lu magru tirrenu è situatu; Quannu lu tortu, lu sarvaggiu, e bruttu ’Avi l’acqua a lu pedi, ed è curatu; Cui purria fari beni è chinu tuttu Di mala vuluntà, tediu, e filatu; E a chiddu, chi ’un pò farlu, e vurria fari, Cci ammancanu li menzi, e li dinari.
Cussì lu nostru Eroi surtiu d’Achilli Lu cori, e un corpu di ’na canna masca; Dispostu sempri fari beni a milli, Ma senza menzi, e senza grana in tasca; Menti granni, ma china di cavilli, Pri cui lu studiu cchiù lu ’mbrogghia, e ’nfrasca; Un cori drittu, un animu sinceru Ma li soi circustanzi ’un vannu un zeru.
A tuttu chistu poi cci aveva unita La cchiù comuni specii di pazzia, E chi forsi da tutti è favurita, Chi vulia fari chidda, chi ’un putia; Ma lu Capricciu chi cu la sua vita Proteggi ancora la mia poesia, Mi cumanna, e fa signu di luntanu, Di nun farlu aspittari ’ntra lu chianu.
Da un funnu di una valli sularina, Chiusa di macchi, e di salvaggi cersi, Sonu, chi all’aria aperta si raffina, Da un flautu campagnolu si cci offersi; Pinnía supra la valli ’na collina, Sparsa di greggi, e d’armenti diversi; E un pastureddu supra un ruccuni Appujava lu mussu ad un vastuni.
The opening of the book is shown; the full text loads in the reader.
Loading the full text…
The end
You’ve reached the end of Don Chisciotti e Sanciu Panza.
