Vitruvii De architectura libri decem (part 1 of 3)

Vitruvii De architectura libri decem

Transcriber’s Note: It would be wise to approach this book with a reference guide to Latin scribal abbreviations to hand. The Unicode characters used to render these are not supported by all fonts and may not display correctly. Additionally, there are a number of symbols on pages 232, 263-8, 271, 275-6 that have no Unicode equivalent, in particular those represented here by ◌ and ⊙ (circles of varying numbers of dots); these pages are included as images in the HTML version, to which the reader may refer.

This key may help.

^{superscripted} in original, _{subscripted}

text printed in two rows [above/below] in original

=bold= in original

italics in original

~s p a c i n g~ in original

≣ text scratched out, text s̶t̶r̶u̶c̶k̶ ̶t̶h̶r̶o̶u̶g̶h̶ but legible, text ⟦erased⟧, text ⁅written in over an erasure⁆

extra spacing between words is intentional, indicating a missing word or words (lacunae)

[NT] represents NT ligature.

¦ represents a broken forward slash (/) indicating separation of two words written as one.

With reference to the MUFI Character Recommendation:

The character ᷑ (U+1DD1 COMBINING UR ABOVE, passim as t᷑) represents U+F153 COMBINING ABBREVIATION MARK SUPERSCRIPT UR ROUND R FORM.

The character ᷎ (U+1DCE COMBINING OGONEK ABOVE, passim as t᷎, r᷎) represents U+F1C8 COMBINING ABBREVIATION MARK ZIGZAG ABOVE CURLY FORM.

The character K (U+212A KELVIN SIGN, page 68 note to line 27) represents U+E8A3 LATIN ABBREVIATION SIGN AUTEM.

In this e-text, page numbers from this edition are given at the head of each page, page numbers from a previous edition in the right margin (in bold), chapter numbers at the start of paragraphs, and line numbers from both editions in the right margin, distinguished e.g. 5 and (5).

Notes originally split across two pages have been rejoined and placed onto the most relevant page.

For this e-text, the text is given twice: first as printed, with all notes and apparatus, and then as text alone.

VITRUVII

DE ARCHITECTURA

LIBRI DECEM.

ITERUM EDIDIT VALENTINUS ROSE.

LIPSIAE IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI MDCCCXCIX.

LIPSIAE. TYPIS B. G. TEUBNERI

Ut post triginta annos Vitruvium ex meo Müllerique mei († 14. Aug. 1893) apparatu iterum ederem, id non mea effecit voluntas sed editore Lipsiensi postulante (3. I. 1895) imposita quasi necessitas. necessitatem in studium convertit occasio. nam eodem fere temporis momento evenit ut amica manu favente codicis Scletstatensis (de quo a. 1879 A. Giry, Revue de philol. III, 16-18) propter Mappae claviculam tunc in museum Berolinense delati, mox autem Josepho Gény bibliothecario Scletstatensi indulgente in bibliothecam translati amplior notitia suppeteret. quae cum ad ipsum quidem auctoris textum iuvandum nihil, non nihil tamen faceret ad illustranda textus traditi fata, prioris editionis supplementum praestare videbatur delectabile. parum quidem codex ille antiquus est (saeculi X vergentis), immo magistrali saeculi licentia multo magis etiam ut emendatus ita deformatus, quam aut Leidensis aut (unde[1] reliqui) Pithoeanus, qui propaginis Harleianae testes sunt antiquissimi, id tamen peculiare habet quod licet ad Harleiani codicis exemplar et ipse sit descriptus, proprio tamen conatu quamvis desultorio nec ultra fere primum librum pro medii aevi more pertinaci ad alterius stirpis exemplar ipso quidem codice Gudiano antiquius correctus est, non in margine tantum, et inter scribendum radendo, sed in ipsa statim prima scriptione. etenim quod primum promptumque alterius generis indicium olim (praef. p. VI) quaerenti fore videbatur, in textu ipso sine ullo rasurae vestigio habet verba quae post ipsum statim operis initium in codice antiquissimo (H saec. IX^{2}) praetermissa sunt, reliqua autem quae solus servavit Gudianus (saec. XI^{1}), aeque omnia desiderantur, nisi quod in eodem fere primo libro parvula quaedam verbis iam scriptis ipse superaddidit, utriusque generis a librariis postea confusi quasi princeps quoddam praebens specimen. hoc autem conscriptum est sex librariorum (sicut octo Leidense) invicem aut scribentium aut corrigentium festinanti diligentia. qui Germani certe omnes (ut is qui plumbo solummodo vel graphio impresso passim nonnulla notavit et supra p. 58, 6 “carpinus” adscripsit “haginbuocha”) non solum ad exemplaria correxerunt sed ex proprio captu multa et ad saeculi consuetudinem. atque similiter post egit qui et ipsum Scletstatense exemplar adhibuisse deprehenditur corrector codicis Gudiani, qui vice versa lectiones Harleianas infersit stirpi Gudianae.

Utrumque vero librorum genus (H et G) ad codicem Fuldensem (praef. p. IV. VI. cf. de catalogo saec. XVI N. Kindlinger, Katalog und Nachrichten von der … Bibliothek in Fulda Lpz. 1812 p. 80 sub IX, 3, 14: de antiquo enim indice ex codice Vat. Pal. 1877 imperfecte edito non habeo quod referam) redire credo in Germania antiquissimum et ad “scoticae scripturae” quam qui ex eo produnt “inexperientiam”[2], ita quidem ut ipsi Fuldensi quibus praestat ea debeat Gudiani pater, lacunas Harleianus Reginberto atque exemplari quod vel “scripsit vel scribere fecit” Augiensi (inter a. 838-842 s. G. Becker Cat. ant. 9, 5), quo postea etiam usus est Hermannus Contractus monachus Augiensis in ipsa Augia mortuus a. 1054 (cf. ad p. 232, 10). in Augia enim descriptum fuisse Vitruvii exemplar illud quod in monasterium S. Pantaleonis (a. 964 conditum) translatum Coloniae legebat qui paginae vacuae iuxta crucis figuram (f. 145^{b}) nomen inscripsit “Goderamnus propositus” eiusdem monasterii, hoc indicare videtur codicis nunc foliis quibusdam truncati[3] appendicula atque “sumpta ex phisicis probamenta” illa aeque truncata, quae ad Augiensem bibliothecam pertinent et ad Mappae claviculam iam a. 822 ibi servatam (Becker 6, 139), servatam sc. cum alio volumine iuxta collocato (6, 138) “de architectura” sine nomine tradita eadem fortasse ratione qua in codice Scletstatensi, quo utrumque opus eodem volumine coniunctum postea in ipsa Augia repetitum est.[4] istam scilicet appendiculam cuius in codice Harleiano nunc initium solum extat ab ~altera manu~ adscriptum, ex integro tunc codice uno tenore et ab ipsa Vitruvii finiti manu descriptam praebet Leidensis (f. 105^{a}-6^{a}, item Escorialensis f. 84-86 cf. Haenel, Cat. Mst. p. 958) atque eadem excerpta ad finem etiam aucta repetit Scletstatensis. contra Pithoeanus (item qui ex eo Vaticanus) sine nomine auctoris Vitruvio finito addidit Faventinum (qui et ipse bibliothecae Augiensis testis est: Becker 10, 2). Pithoeanus quidem omnium qui ex H ut antiquissimus fuit ita feracissimus. nam ex eo fluxerunt et is ad quem pertinent ~blc~ (et qui ex c, h et m) et Vaticanus s. XI, cuius integra nunc uti licuit scripturae collatione ab Augusto Wilmanns olim facta[5], et (ex quo Parisiensis alter p) Franekeranus (qui nunc est Leuwardiae in bibliotheca Frisiae provinciali no. 51) belle et antique scriptus saec. X^{2} atque Scletstatensi si non auctoritate, certe aetate compar.[6] Pithoeani autem praeter mea nunc usus sum integra librorum I et X collatione a Friderico Haase († 1867) exemplari editionis Tanchnitianae (Lips. 1836) pridem adscripta.

Antiquos igitur quos superesse scimus Vitruvii codices id est ante saec. XII scriptos, ipse vidi omnes (praeter Vaticanum, de quo supra, et Escorialensem, de quo vid. praef. p. V: post ea autem quae mea causa olim diligentissime adnotavit F. Jagor a. 1867, de eodem codice relatum est ex schedis G. Loewe anni 1879 in Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 180 et Wiener Stud. 1888/89 IX, 327. X, 168). principes omnium H et G. qui secundas partes agunt, ex uno omnes pendent codice Harleiano P, L, e, praeter S, qui Gudiani patrem novit cum E. reliqui omnes inferioris ordinis sunt et merito negligendi. quorum si origines sciremus, id est si nomina traderentur monasteriorum quibus scripti fuerant, architecturam germanicam lepidissima historia illustraremus. Leidense quidem exemplar monasterii olim fuisse suspicor S. Michaelis Hildenesheimensis, cui primus praepositus fuit Goderamnus ille qui codicem Harleianum (id est Coloniensem) manibus versaverat. etenim ad finem libri quarti (f. 40^{a}) vetus lectoris coaevi manus rudem quandam sed veram imaginem margini appinxit columnae illius aeneae, tunc scilicet novae et spectabilis, quam ad exemplum Traiani factam (scil. inter annos 1001 quo Romae fuerat et quo ecclesia dedicata est 1022) Christo victori iuxta altare erexerat Bernwardus episcopus (993-1022)[7].

Vitruvio, sicut olim, subdidi Faventinum, id est Epitomam, cui nomen auctoris reddidit Iosephus Haupt anno 1871. eius textum contuli cum Anonymi cuiusdam compilatione, qua ex ipso Vitruvii textu tunc vulgari epitoma vetus aucta fuit. hanc scil. unus servavit codex Scletstatensis ad finem non perscriptam, immo remisso labore aut mutilam aut imperfectam, sicut qua eiusdem librarii manus voluminis initium fecit imperfecta est Mappae clavicula. de hac Anonymi opella nuper retulit S. Krohn a. 1896, de altera autem et recentiore (s. XII) Epitomae editione, quae est “de architectura valde utilis scientia” (cf. praef. p. XII et infra ad Faventini initium) disserendum erit ei qui ipsam edet Claviculam illam summopere memorabilem, id est ei a cuius benevolentia pauca haec praefari exorsus sum, Ludovico Kaemmerer.

Marginibus adscripsi numeros paginarum quae fuerunt editionis prioris (anni 1867) eo consilio ut novae quoque editioni servaretur indicis Nohliani (ab anno 1876) utilitas, quo de Vitruvii sermone ita nituntur recentiorum studia universa (ipsius Nohl, Praun, Oehmichen, Eberhard etc.) ut sine eo non existerent omnino.

Scripsi ~Berolini~ 26. Julii 1898 (quae libro impresso nunc relego 14. Junii 1899).

=Valentinus Rose.=

[1] quod demonstravit apparatus prioris editionis criticus. unum hic exemplum afferam, quod verba p. 149, 24 “et ex intestino opere lacunariis ornatus” quae leguntur in GHLS, ea cum P omittunt ~fpv(b)l(ch)~. similiter p. 273, 13. 281, 2 etc.

[2] _exemplo utor vitiis ex p (= r) anglosaxonico (e. g. per = res) translato mox in n: natione (?) p. 32, 3. contigrationem G 52, 18. 24. remissionibus 136, 8. spissionibus 194, 13. notatione 219, 27. nostrum 230, 22. notae 255, 14. voluntatem 260, 22. mox in p: pythmo 9, 13. desepti 63, 20. hypetri 96, 22. excepto 167, 5. cf. p pro f: prontibus H 100, 15. porte G 168, 13.--f pro p: confressione H 237, 18.--r pro p: raribus 121, 23. saprinea G 56, 18 etc. etc. de nota anglosax. pro autem in G saepe repetita (explicat suprascripto autem G^{c} ad p. 155, 1. cf. 69, 22. 201, 6.) v. praef. p. VI (vid. etiam p. 191, 8. 196, 12. 199, 12 etc., pro vero HG^{c} p. 70, 5).--simillimae sunt notae r et s, ut fuerunt in x, vel in ipso H, unde vitia plurima: sed hoc late patet, sicut u = a. alia ratio est vulgaris apud librarios saec. IX confusionis vocalium u = o, a = o, i = e._

[3] _folio 158^{b} finitur ultimus quaternio XX, post quem volumen claudunt quattuor folia 159-162. ex prioribus duo quaterniones XIIII et XV septena tantum folia habent, item post f. 108 et 114 singula folia recisa sunt, quae eadem forte causa inutilia essent quam quae pagina versa vacua relicta sunt f. 84^{b}, 103^{b}, 133^{b}, 145^{b}. quem codicem qui et foliorum forma quadrata et paginarum ambitu effigie quadam minuta repetit, etiam numero foliorum aequaret textus Scletstatensis, nisi post f. 116 (quod finitur ed. p. 200, 17 post v. ferum, ut Harl. f. 116 finitur ed. p. 200, 18 post v. dissolvere) in ipso primum folio 117^{a}, ut iterata vice infra, omittendo peccasset. Harleianus enim grandioribus litteris verbisque sine compendio (~ex exemplari quidem compendioso~) exscriptus latiore spatio utitur. specimen scripturae habes in Catal. of ancient mss. in the British Museum P. II (Lond. 1884) tab. 55._

[4] _Scletstatensis codicis ~pars prior~ a duobus manibus scripta fuit, quarum altera ~Claviculae~, post prologum et indicem, particulam scripsit (f. 1-12), eadem Faventini textum, quem inceperat, reliquit imperfectum. altera eiusdem Mappae aliaque de coloribus etc. ~excerpta~ dedit varia atque confusa tribus foliorum quaternionibus (sign. I-III, f. 13-38) quorum tertii in altera parte, post inserta duo illa folia delineationibus architectonicis destinata, rursus prior manus scripsit excerptum ex Vitruvii libro III (cf. V. Mortet: Bibl. de l’éc. des ch. 1896 p. 289, Revue de phil. 1898 p. 34, aliaque veterum auctorum fragmenta per saecula IX et X celeberrima saepeque obvia, ad Mappam non pertinentia). sequitur altera Excerptorum series (m. 2) usque ad Faventinum (m. 1).--deinde ~altera eiusdem voluminis parte~, sine nomine Incipit prologus de architectura, quo finito ipsius Vitruvii nomen uno loco comparet in rubrica libri primi (ad p. 2, 17). hanc partem alii sex librarii scripserunt._

[5] is codex, propter nitorem scil. exemplaris, multis locis verba auctoris obscura in albo omisit, velut “liacolorum” illud, de quo Nohl, Ind. Vitr. prf. p. III (cf. p. 72).

[6] hunc ad bibliothecam Berolinensem missum inspexi ipse m. Iulio 1898. unde cognovi ex eo ipso descriptum fuisse p, alius autem suaeque ex P originis esse v.

[7] qua comparata manifestum est alienum esse capitulum quod nunc spectatur columnae olim fractae restitutum (cf. tabulam in: Vaterländ. Archiv Jahrg. 1825 Bd. 2 S. 250. Kratz, Dom zu Hildesheim II S. 60 cum tab. 7 fig. 1 et tab. 12 fig. 3. cf. tab. 4 fig. 3.--de Bernwardi studiis chemicis Kratz III, 11 et Pyrgalli carmen apud Leibnitz Scr. Brunsv. II introd. p. 18. Lüntzel, Gesch. der Diöcese u. Stadt Hildesheim, II, 176. cf. Mappae inscr. in cat. Aug. “de efficiendo auro” et ipsius voluminis Scletst. “De chymia Manuscript”). in summa columna erat Christi statua crucifixi quidem, sed sine cruce (Kratz 2, 62), manibus supra pectus complicatis, praeter subligaculum nudi, cum corona spinea et cum ligno suppedaneo.

Vitruvii codices antiqui habentur hi

=H= = ~Harleianus~ mus. Brit. 2767 (saec. IX^{2}) unde =L= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 88 (s. X) et =e= = ~Escorialensis~ III F. 19 (s. X/XI) et =P= = (~Pithoeanus~) Paris. lat 10277 (s. X^{1}) ex quo is unde { =b= = ~Bruxellensis~ 5253 (s. XI) { =l= = ~Leidensis~ Voss. lat. fol. 107 (s. XI) { =c= = ~Cottonianus~ mus. Brit. Cleop. D 1 (s. XI) ex quo =h= = ~Harl.~ mus. Brit. 3859 (s. XI/XII) _[=m= = ~Morris.~ nunc Berolinensis lat. fol. 601 (s. XII)]_ =f= = (~Franekeranus~) Leuward. 51 (s. X^{2}) ex quo =p= = ~Paris.~ lat. 7227 (s. XI/XII) =v= = ~Vaticanus~ reg. Suec. 1504 (s. XI) et =S= = Scletstatensis 1153^{bis} (s. X^{2}) =G= = Wolfenbuttelensis ~Gudianus~ 69 (s. XI^{1}) =E= = (epitomati Vitruvii) Wolfenb. ~Gudianus~ 132 (s. X)

itaque in hac editione =x= mihi est pro codicum omnium consensu = H(S)G(E): de quibus singulis notatur tantum ubi differunt, de reliquis non curandum.

In supplementum editionis prioris (a. 1867) sequitur eorum quae vel addenda vel corrigenda tunc fuerant adnotatio (cf. praef. p. VII not.).

_ad p. 1, 6 lege gubernaren̤tur c (contra dele ad v. 3 gloriarentur ante corr. c)._

_ad p. 9, 19 l. trigonis G(Lp): tridonis H(Plbch) [in p sc. trigonis est ex f^{c}]._

_in p. 16, 8 l. occidentem (pro vit. typ. accidentem)._

_in p. 16, 13 l. vitiantur (quod volueram, cum codd., pro vitiabuntur, quod inmutatum ex textu vulg. ramansit)._

_ad p. 17, 20 adde (quae excidit) notam compositionis rec.: -nibus G H (Llch)._

_ad p. 20, 22 excidit nota haec passuum rec.: passus G H(Llch)._

_ad p. 27, 11 l. ae≣thestę (i. e. aetthestę) ante ras. G._

_ad p. 29, 11 et 15 omisi olim, quae recentes viderentur, correcturas codicis H. sunt autem negligenti ductu atque inconsueto supra additae, quas nunc signavi H^{2} (sicut calamo sine atramento impressas codicis S = S^{2}): (11) ab .ı. [ad/ab] .k. et _(15) ab .[l/ı]. ad .n.__

ad p. 30, 22 cf. ed. pr. p. VII not.

_ad p. 50, 22 add. _in(im G^{c})pudico_ G H(Llc)._

_ad p, 52, 25 l. despectationes G H (non disp.)._

_p. 52, 24 l. cenaculorum (non coe-): textum Lor. a me correctum cum in officinam dederim, fieri potuit ut remaneret o illud, non (ut p. 150, 12) deletum._

_ad p. 55, 14 omisi notam quem (habent): quae H (L, quę Glc)._

_ad p. 57, 4 l. terreni habens G H (habentes G^{c}), ubi delevi habens._

_ad p. 57, 10 add. est enim: &enim H (Llc) = Et n̶ G._

_ad p. 59, 6 l. tinia ante corr. G (tenia errore G^{c} qui voluit tinea)._

_ad p. 60, 6 l. se dededissent H (G^{c}), sede dedissent Llc, se¦d̲e̲ dedissent = se dedissent L^{c}, sed|e(d)idissent? ante corr. G._

_ad p. 61, 17 l. amiserint G^{c}: amiserunt G H(Llc)._

_ad p. 78, 14 adde notam contracturae iusta Joc.: contractura eius tali G H(Llc)._

_ad p. 81, 12 l. proiecturae cymatium H(Llc), proiecturę cimatiū G._

_ad p. 85, 18-20 l. columnas--possent om. G etc._

_ad p. 96, 4 adde notam orientis & (et) simulacrum G H(Llc)._

_ad p. 97, 26 adde notam altitudinis Mar. (ed. pr.): -ne G H(Llc)._

_ad p. 98, 8 adde notam eae H(Llc): hae G._

_in p. 111, 5 l. gravis et ex gravi (= G H)._

_ad p. 113, 18 adde notam et disdiatesseron et disdiapente (G, & diatesseron & disdiapente H): sic codd._

_ad p. 118, 7 add. n. qua Phil.: quę G, quae H (quę Ll, que c)._

_ad p. 124, 2 hypaethrasque Lor.: hypetrisque G H._

_ad p. 127, 5 add. n. ambulationes lc._

_ad p. 127, 15 adde n. subdextro G H._

_ad p. 129, 20 adde n. exęquanda G(Pl): exaequenda H(Lc)._

_ad p. 129, 22 adde n. structura Lor.: structurae(ę) G H(Llc)._

_ad p. 130, 21 l. potuerunt G(Lc): poterunt H(l)._

_ad p. 135, 19 (non ad v. 16) l. tumore H (et ante corr. c)._

_ad p. 136, 8 adde n. remissiores: remissionibus E G H(Llc)._

_ad p. 139, 6 adde n. species se H(lc)._

_in p. 140, 4 l. pronuntiandum (pro c ex ed. Tauchn. negligenter rep.)._

_in p. 146, 29 l. ne minus pedes occupent septenos (sic codd.: ubi occupent pedes septenos edd.)._

_ad p. 149, 9 l. distat G (non ad 8 distantes): distant H(Llc)._

_in p. 151, 7 l. formatur historia (sic codd., non historia formatur, ut edd.)._

_ad p. 152, 15 l. materies H(Ll): matries G(ch)._

_ad p. 155, 9 adde n. invidiore (sine corr.) G._

_ad p. 158, 24 l. extentionē G: -ne H(Llc)._

_ad p. 159, 11 l. De mausoleo H (De maus oleo L, De|manus oleo l, De man̤us oleo c), demaus oleo G. cf. ad p. 50, 27._

_ad p. 161, 7 add. n. servos H (L, -us Glc)._

_ad p. 163, 6 add. n. clavis G: clavi (fixi) H._

_ad p. 170, 15 add. n. canalis G: -les H (Llc)._

_ad p. 172, 5 add. n. e quarum: _e(ae H L)quibus_ G H._

_ad p. 176, 13 l. egraegia H._

_in p. 181, 10 l. vocitant._

_ad p. 181, 10 add. n. vocitant G H: vocant edd._

_ad p. 182, 7 l. violacio E G H(L, -tio lc et G^{c})._

_ad p. 189, 22 l. percipit E G^{c}(lc): percepit G H._

_ad p. 190, 4 l. &tenuatos H E, et tenuatos G._

_ad p. 190, 17 l. atlante H (athlante lch): anthlante EG(L)._

_ad p. 195, 7 add. n. ammonem (-ē) GH._

_ad p. 201, 8 not. v. 10 monendum est omissionem illam verborum v. 11-12 quae notatur pertinere ad codd. lc(f), non ad L._

_ad p. 219, 5 add. n. architectata EG: architecta H(Llc)._

_ad p. 219, 26 add. n. subiens EG: _subic(t L)iens_ H(Llc)._

_ad p. 220, 18 l. radios uti ꝑ centrum (hoc excidit!) cum itineribus coronantes EGH._

_ad p. 222, 5 l. is E(G^{c} l): his GH(ch), ubi [ı/hı]s G^{c} (non = hiis, sed) = ≣is S^{c}._

_ad p. 225, 6 l. linea EG (lch): linia H(L)._

_ad p. 228, 12 _in s. c. laevo et auriga (&auri|ga H) pedes_ GH (unde addidi tauri)._

_ad p. 229, 8 add. n. ophiuchos EH(Llc), ophiychos G._

_ad p. 232, 4 add. n. ex EG: & H._

_ad p. 232, 17 add. n. enascentiā H (-am c)._

_ad p. 234, 20 add. n. _altera(-rạ̇ L^{c}) aestivus_ H(L)._

_ad p. 241, 19 add. n. spatio G (ut sexcenties iste o pro a)._

_ad p. 249, 3 l. sed ante corr. G (pro G^{c}) discenderent._

_in p. 255, 19 l. tunc vero etiam plostra (ubi etiam errore omiserat textus Schneideri)._

_in p. 257, 16 l. tympani eius (cum codd., pro eius tympani edd.)._

_in p. 258, 16 l. est eius (cum codd., pro eius est edd.)._

_in p. 258, 18 l. tantundem et longitudine (sic codd., t. in l. edd.)._

_in p. 263, 14 l. pedum quaternum et sextantis (ubi et sextantis textus Schneideriani errore neglecto excidit)._

_ad p. 263, 14 add. n. sextantes EGH(Llc, -tis L^{c}, -te E^{c})._

_ad p. 265, 9 add. n. denticulo (Schn.): -lus GH._

_ad p. 267, 6 add. n. habentes Phil.: habens GH._

_ad p. 274, 15 add. n. scorpiones G: -nis H(Llc)._

_ad p. 277, 13 add. n. gręce G (l, graece L): graeci H(Pch)._

_ad p. 278, 3 l. amoxopodes G, -pedes H(Llc)._

_ad p. 278, 4 l. pedes XXVIIII. H(Llc), pedes XXVIII. | G._

In codd. HG rubricae capitulorum in textu primi libri litt. unc. scribuntur hae

_post tit. Vitruvii de architectura liƀ. I (H, om. G)._

_(ad p. 2, 17) De architectis instituendis (litt. min. in m. suppl. G^{c})._

_(ad p. 11, 10) _II. Ex quibus rebus architectura constet.__

_(ad p. 12, 19) _III. De aedibus sacris.__

_(ad p. 14, 5) IIII. De osteis (ostiis H^{c} G) operum et balnearum (= PL, -orum H^{c} G) _et fenestris.__

_(ad p. 14, 11) _V. De qualitatibus locorum et copiis operum.__

_(ad p. 15, 5) _VI. De partibus architecturae.__

_(ad p. 15, 27) _VII. De corporatura animalium et locorum salubritate.__

_(ad p. 18, 22) VIII. De iocineribus animalium inspiciendis ad explorandam aeris qualitatem (in m. G^{c})._

_(ad p. 20, 9) VIIII. De municipio (sic GL et in textu Pvf et ind. vf^{c}, De municio H et ante corr. e, unde De minutio ind. P et ex hoc De minucio in textu vel h et a. c. ind. f, sed De munitionibus S) _de loco in locum translato.__

_(ad p. 20, 24) _X. De fundamentis murorum et turrium constitutionibus.__

_(ad p. 23, 13) _XI. De divisione operum quae intra muros sunt et dispositione ut ventorum noxii flatus vitentur.__

_(ad p. 30, 1 solus numerus restat) XI. (= PL, pro XII. ut SG^{c}) usque ad finem, ubi Liber primus explicit (deo gratias amen add. solus H) _incipit liber secundus.__

_quae capitula in indicem capitulorum colliguntur (post praefationem ad p. 2, 17) in cod. P Incipiunt capitula I (--XI)._

ea ex P etiam habent ~fvpblch~, non habent neque L(e) neque S. reliquorum praeter I librorum nunc non extant rubricae (sed cf. G ad p. 146, 11 et 169, 25).

Quae omittuntur in codice Harleiano (eisque qui hunc sequuntur), servata autem leguntur in G, haec sunt verba

libri I

_p. 2, 18 suo indicio probantur omnia (GS) ex homoeoteleuto._

_p. 15, 16 locis (GS^{1})._

_p. 19, 22 fit (G)._

_p. 20, 7 per (GS^{1})._

_p. 28, 8 ad Κ (ad h G = ad k S, ad h S^{2})._

libri II

_[p. 31, 11 ut (S, om. HG)._

_p. 43, 26 ad (GS) ex h._

_[p. 44, 8 in (S, om. HG)._

_p. 47, 19 non enim (GS^{1})._

_p. 47, 20 structura (G)._

_p. 61, 23 quae (G) ex h._

libri III

_p. 68, 9 autem (EG)._

_p. 72, 12-14 octo et dimidię--columnarum (G) ex hom._

_p. 72, 17 invenit (G)._

_p. 77, 14-15 quartae reliquae--torus (G) ex hom._

_p. 79, 14 ab (G) ex h._

libri IV

_p. 86, 3 altitudinis (G) ex hom._

_p. 86, 11-12 subtilitate--elegantia (G) ex hom._

libri V

_p. 107, 16 trabes (G)._

_p. 112, 2 sunt (G)._

_p. 122, 19 autem (G)._

_p. 123, 5 una (G)._

libri VI

_p. 140, 1 cum (G)._

_p. 145, 28 pinacothecas (G) ex hom._

_p. 148, 23 in (G) ex hom._

_p. 151, 25 a (G)._

libri VII

_p. 160, 5-6 collecta--animad verti (GS^{c}) ex hom._

_p. 165, 7 contestateque solidiscendo (G)._

_p. 165, 29 se (G)._

_p. 169, 2 materia (G)._

_p. 169, 21 ita (G)._

_p. 173, 2 nam pinguntur (G) ex hom._

_p. 179, 18 si (EG)._

libri VIII

_p. 186, 8 et stabiliores (G)._

_p. 199, 10 e quibus ad unum (EG) ex hom._

_p. 199, 22 ex qua (EG) ex hom._

_p. 200, 24 aquam (EG)._

_p. 201, 1 qua [lac. S]._

_p. 206, 14 dextra ac sinistra cum librata (G) [lac. ES]._

_p. 211, 20 et suaviorem (EG)._

libri IX

_p. 212, 5 phithia (EG)._

_p. 217, 16 itaque neque cum maxime sunt (EG) ex h._

_p. 219, 2 et stellarum cursibus (EG) ex h._

_p. 221, 1-2 iustum cursum. ita efficitur (EG) ex h._

_p. 225, 9 luna--occidentem (EG) ex h._

_p. 228, 5 ab eo (EG)._

_p. 229, 15 est (EG)._

_p. 230, 6 se adtollens reflectitur a (EG) ex h._

_p. 231, 13 nodus (EG)._

_p. 233, 7 et (EG)._

libri X

_p. 244, 8-9 et transversariis--conligationibus (G) ex h._

_p. 255, 10 alteram (G)._

_p. 264, 5 et (EG)._

_p. 266, 12 latitudine (G) [lac. S] ex h._

_p. 269, 21 pedes (G)._

_p. 280, 20 dignitate (EG)._

Contra quae omittuntur in Gudiano, habentur in H sqq., haec

libri I

{ _p. 13, 11 ab (HS)._ { _p. 15, 27 ea (HSG^{c})._ (deficit E) { _p. 20, 23 in (HS)._ { _p. 22, 22 est (HS)._ { _p. 28, 20 id (HS)._

libri II

{ _p. 38, 13 perrumpit (HSG^{c})._ (def. E) { _p. 51, 14 inanibus (HSG^{c})._

libri III

{ _p. 71, 23 in (HS)._ { _p. 72, 3 si &trastylos facienda fuerit (HSG^{c}) ex hom._ { _p. 72, 11-12 ipsarum--modulorum (HS) ex hom._ (def. E) { _p. 74, 16-18 earumque--septem (HSLG^{c}, om. etiam ~Pfvlch~) ex hom._ { _p. 77, 1 ita (HS)._ { _p. 84, 26 in (HS)._

libri IV

{ _p. 84, 18-20 columnas--possent (HSG^{c})._ { _p. 87, 16 praeter (HSG^{c})._ (def. E) { _p. 93, 20 habeat (HSG^{c})._ { _p. 100, 5 columnas (HSG^{c})._

libri V

{ _p. 120, 6-8 allelos linea--regione (HS) ex hom._ { _p. 122, 6 incensum (HSG^{c})._ (def. E) { _p. 125, 20 tegulae (HSG^{c})._ { _p. 130, 9 pilae (HSG^{c})._

libri VI

_p. 135, 19 capillo (EHS)._ _p. 138, 20 (= E) et (HS)._ { _p. 142, 17 latum (HS^{1})._ { _p. 143, 30 cum (HS)._ (def. E) { _p. 148, 2 in (HS)._ { _p. 154, 1 opera constitui (HSG^{c}) ex hom._

libri VII

(def. E) { _p. 165, 11 ex spica (HSG^{c})._ { _p. 165, 17 in (HS)._

libri VIII

_p. 185, 10 in (HSE)._ (def. E) _p. 186, 2 ea (HS)._ _p. 189, 7 (= E) et (HSG^{c})._ _p. 190, 20 agger (EHSG^{c})._ (def. E) { _p. 201, 13/14 πημηνη--εμην (H) [lac. ES]. hic ep. v. 5 sic scribit G ΡΑΜΗϹΗΚΑΙΔΥΡΗΙΤΗΓΗΝ._ { _p. 207, 25 ne minus longae (H) [lac. S]._

libri IX

_p. 223, 8 ardere (EHS)._ _p. 229, 1 supra--aquarii (EHSG^{c}) ex hom._ _p. 230, 25 (= E) ad (HS)._ { _p. 236, 1 rationes (HSG^{c})._ (def. E) { _p. 239, 22 significat (HSG^{c})._ { _p. 240, 12 foramen per quod ex cas (HSG^{c})._

libri X

{ _p. 247, 8 capite (HSG^{c})._ { _p. 247, 18 est (HS)._ { _p. 256, 4 se (HS)._ { _p. 256, 19 ad (HS) ex hom._ (def. E) { _p. 270, 12 praeterquam-- (p. 271, 2) crassitudo { (HS--notatur quidem a pr. m. ð in G, { sed deest supplementum ipsum) ex hom._ { _p. 271, 12-13 scapos--XII K (HSG^{c})._ { _p. 272, 7 ea (HSG^{c}) ex hom._ { _p. 273, 9 iugis (HSG^{c})._ { _p. 274, 18 autem (HS)._ _p. 281, 10 (= E) & (HSG^{c})._

_quorum pleraque omisit ipse G, non is ex quo ductus fuit (cum E), sicut novas lacunas et proprias plurimas praebet S, locis circiter 80, quas tamen, praeter 20 mox supplevit S^{c}: in quo S hoc maxime mirum est quod de magnis illis lacunis librorum VIII (p. 200, 26-208, 25) et X (p. 258, 2-267, 21) in margine nihil (ne signo quidem đ ut p. 77, 12) apposito[8] notatum est, cum ad manus essent et scribentium et corrigentium integra exemplaria. eae tales sunt ut dimidiorum fere quaternionum eius exemplaris ex quo descriptus fuerit S (non Harleiani qui plenus est sed eius simillimi aut gemelli) defectus significare videantur. quod cum ab ipso H manifesto pendeat S, equidem non concedo, quo vero casu factum sit, non explico._

[8] similiter defecit corr. S p. 113, 22-24. 114, 14-16. cf. etiam p. 283, 5-7. item ad p. 70, 16. 91, 29. 92, 1 etc.

Duplices lectiones codicis Gudiani

libri I

_p. 6, 2 uti canonicam H: uti ꝉ canonicā (ex supra scripta lectione!) G, sed (eraso in textu ꝉ) supra G^{c} (solus) ꝉ canorā._

_p. 8, 4 prieni H (LP etc.): primus v̲e̲l̲ ̲p̲r̲i̲e̲n̲i̲ in ipso textu G (primus S et qui punctis delevit vel prieni G^{c}). cf. G ad p. 6, 2. 77, 21. S ad p. 257, 7. x ad p. 4, 23. 94, 1. 127, 25. 230, 2. 252, 25. 261, 15._

_p. 27, 12 circlas H (LPflcv, circias f^{c}): cirtius G et (circius) S, sed in m. G^{c} ī aꝉ cirglas._

libri II

_p. 32, 8 ꝉ si quis G^{c} (= HS)._

_p. 41, 1 liacolorum H (SLPflc): ꝉ iaculorū (hoc unum in ipso textu ut p. 6, 2 vel canonicam, retinuit) G (et inter lin. adscr. ꝉ iaculorū) S^{2} = Fav. p. 295, 14. totum locum (uti signinum--recipit) albo relicto om. v._

_p. 43, 21 materia H(S^{c} etc.): materie G, sed supra ꝉ a G^{c} (-⁅æ⁆ S eraso e)._

_p. 44, 2 edem oportunitatis H(flc), eędem oportunitates Sf^{c} = _ęedem (sic) oportunitates_ v: [uel eiusdē oportunitatis/e⟦t⟧ędem opportunitates] G (quod supra scripsit G^{c} nunc extat in uno L sic eiusdē oportunitatis)._

_p. 46, 2 scalptos H(Lflc): sculptos G(Sv), sed in m. G^{c} ī aꝉ scalptos._

_p. 49, 15 otio H(Lflcv) et in ras. S: octo G (et ante corr. S?, ī aꝉ otiū in m. G^{c})._

_p. 56, 18 sappinea H(Lflcv)S: saprinea G (ī aꝉ sappinea G^{c})._

libri III

_p. 71, 21 estyli H(SLlcv): eustili G (in m. ꝉ es G^{c}, sed in m. S^{c} ꝉ eustyli)._

_p. 74, 1 crassitudinis H(SLlcv): crassitudini G, sed supra ꝉ is G^{c}._

_p. 74, 5 eae H (hæ Lfl, hę c, heę S): hae G, sed in m. G^{c} ī aꝉ eę (hic quod--aere albo relicto om. v)._

_p. 76, 25 lysis H (Lflcv et in ras. S^{c}): lapis G (et ante corr. S?), cui in marg. adscr. G^{c} ī aꝉ lysis._

libri IV

_p. 100, 17 eum (eū S) H(Sfv): enī G (in m. ī aꝉ eū G^{c})._

_p. 106, 17 altitudinibus HG (etc.): altitudinis solus S, unde in G supra adscr. ꝉ is G^{c}._

libri V

_p. 129, 23 munus H(SLflv, minus ch): minus G, sed in marg. G^{c} ī aꝉ munus._

libri VI

_p. 132, 8 labidis HS etc.: lapidis G (supra ꝉ labidis G^{c}, qui tamen postea deleto vel vitium sustulit)._

_p. 142, 2 ad maioribus H (lcvf, om. ad L, ad maiora f^{c}): ad maiores (ex falsa emendatione) G et S, sed in m. G^{c} ī aꝉ maioribus, item in m. S^{c} ꝉ ibus._

_p. 152, 12 uti|le ventonus H (utile ventonus fS, uti. levent onus discernit L = v): uti. Li|ventonus G, sed uti‿le | ventonus G^{c}, qui praeterea inter columnas adscripsit ī aꝉ uti | ventonꝰ (sic errans)._

libri VII

_p. 164, 2 eae H (ea S, eę S^{c}): hę G ut Lflc, sed supra ꝉ eę G^{c}._

_p. 166, 13 tum tomices sparto H(SLflcv): tum tonices sparto G, sed in marg. ī aꝉ tomices G^{c}._

_p. 167, 4 in hisq; H (f, que sic Sv): In his | qu[ꝉ ę/o] G (= quę G^{c}, ut in his quę Llc)._

_p. 172, 5 aequibus finibis H (aequib; finibus L, equibus finibus Sflvc): equib; finiis G, sed in marg. ī aꝉ finibus G^{c}._

_p. 172, 18 megalo graphiam H(SL): melago graphiā G (ut lcvf ex P), sed G^{c} copulae lineolam add. (ut L) et adscripsit in margine ī aꝉ megalo._

libri VIII

_p. 188, 5 fructus H(Lflc, inde fluctus sua coniectura male S, ut v): ructus recte EG, sed in marg. G^{c} ī aꝉ fructus._

_p. 190, 15 conchis H (Lflcv, ch[⊣/o]nchis sic S): colchys recte EG, sed [ꝉc̄/co]lchys i. e. vel con supra G^{c}_.

libri IX

_p. 217, 24 pectoribus H(SLflcv) = E: corporibus suo errore (ut v. 17) G, sed supra G^{c} ī aꝉ pectoribus._

_p. 222, 15 divinationibus H(SLflc): divinitatibus EG (et ita v), sed G^{c} supra ī aꝉ divinationib;, ut S (ex EG) in marg. ipse scripsit ꝉ divinitatibꝰ._

_p. 230, 22 nostrum H(L = n̅r̅m̅ v) G, sed supra rostrum G^{c} (non tamquam ex aꝉ. sed ex manifesta correctura = S et lc, item f^{c})._

_p. 237, 22 instituit H(SLPflcv): instruxit G, sed supra G^{c} ī aꝉ instituit._

libri X

_p. 250, 7 bacculis H(SLPflc sed f^{c} baculis): buculis G (= v), sed in marg. G^{c} ī aꝉ baculis._

_p. 250, 16 trientes H(LPflcv, triantas S): trientes etiam G, sed G^{c} in marg. ꝉ (sic = vel, non ī aꝉ, ut olim edidi) trahentes (ex sua fortasse coniectura)._

_p. 258, 4 dicidantur H(Pflcv, decidantur Lf^{c}, lac. in S): ividantur G, sed G^{c} in marg. ī aꝉ dicidantur._

_p. 258, 16 in qua prima H(SLPflcv): inprima qua G, sed G^{c} in marg. ī aꝉ in qua prima._

_p. 274, 4 CXX H(SLPflcv): CXXX G, sed supra G^{c} ī aꝉ XX._

_p. 274, 5 XXIII H(SLPflcv): XIII. G, sed supra G^{c} ī aꝉ XXIII._

_p. 276, 15; intercardinatis H(SLPflcv): inter ordinatis G, sed supra or G^{c} ꝉ car, contra S^{c} in marg. ꝉ ordinatis._

_p. 281, 13 magna facta H(LPflcv): magnificata EG, sed G^{c} in marg. ī aꝉ magna facta._

* * * * *

Page XX

Appendicula codicum Vitruvii Harleiani Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis.

(1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios VIII. 5

(2) ~De ponderibus.~ Calculus est ciceris grana duo, et est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent. dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae 10 XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam, CXX libras talentum faciunt.

(3) ~De liquidis.~ Coclear habet dimidiam dragmam, id est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae 15 II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt. urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam. modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt.

c. 1 excerptum est ex initio fragmenti notissimi De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (quod extat etiam in cod. Scletst. f. 38).

2 cipri untias VIII (sic) & d. S (& om. HL).

3 XVII: sic HLS (XVI. legitur vitio typ. ed. pr. p. IX). | A[r/n]genti sic L.

5 hucusque H (mutilus). reliqua dant LeS.

c. 2 = Hultsch, Metrolog. scriptor. rel. II p. 132 (no. 135, 26-34) e cod. Mutin. s. XIII (cf. p. XXII).

7 Quatuor S. | oboli reddunt S.

8 scripulū S.

10 staterā (sic) LS.

11 duodecim S. | a quibusdam C. X. X. libras t. f. om. (sed in marg. sic suppl.) S.

c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-45.

14 obulus S.

15 ciatū reddunt. ciati VIIII (sic LS): om. Mut.

16 Congiū … Congia .IIII. LS: conzum … conzia tria (vulg.) Mutin.

18 anphorā L, amforā S. | artabū LS.

19 Modia XV LS: modii XIV Mut.

* * * * *

Page XXI

(4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear.

(5) ~confectio dialthaeas calastica recipit haec~.… troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam. haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII 5 in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad 10 focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et 15 non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam e stomacho discutit.

(6) ~Tinctio vitri pratini.~ Tere vitrum bene, limas 20 aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et coques per dies tres. ~Alia tinctio.~ Teres vitrum bene, mittes per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques per dies tres. ~Alia lactei coloris.~ In libra mittes

1 XVIII. (sic) LS (pro XXIIII).

2 obulus S qui om. coclear. idem om. (quod seq. in Le) c. 5.

c. 5 ex Antidotario (om. S). Conf dialtea calisticū L (cf. To dialtheas Th. Pr. p. 375, 3).

4. ≣roclites i. e. myrrae troglodytidis vel -ditis Th. Pr. ind. p. 546. | liƀ. [IS/∕∕∕∕∕] · fenugrecu . emina . lini¦semen . emina sic cod.

5 haec omnia: multas species (et eam ipsam unde nomen) ab initio neglectas esse ostendit Escorial., qui post recipit haec sic incipit Euisci radices … (SB. 112, 180). | ꝑtriduo L. | aqua .SS. VIII. L.

7 ipsos L. | oleo liƀ L.

8 ignis lent⟦o⟧ſ (cum lac.) L.

9 soluſ oleuſ sic L.

10 in cacabo mundo L (sed supra in cacabū).

11 galbano optimo ē | IIII sic L. | colofoniae L (sc. resinae).

12 multas L.

13 sed & ad d. L. | & ad qu. L.

18 antiquissimas squibalas L cf. Theod. ind. p. 542. 534 et Simon Jan. s. v. | magron⁅o⁆‿sia L.

19 aestomacho L.

20 _sequentia scribo, ut leguntur in LS. c. 6 = Exc. (post Mappam) Scletst. f. 43^{b}._

22 tincto L.

23 ae(ę S)gyptia sic LS (aluminis ęgyptii Exc.).

24 lactis S. | In libra m. st.--dies II haec in marg. suppl. L, qui in textu om. rubr. sequentem T. S. eamque verbis ad quae pertinet postponit (item in seqq.). recta servavit S.

* * * * *

Page XXII

stagni ÷ III et decoques per dies II. ~Tinctio sanguinea.~ In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. ~Tinctio rubea.~ In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies sex. ~Tinctio alithini.~ Absque igne tinctum. ungues subtiles vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut 5 rubea.

(7) ~Crisocolon.~ In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim, et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ 10 ipsum crisocolon. ~Aliud crisocolon.~ Calcu cecaumenu libram I, alumen solidos duo. ~Crisocolon.~ Aurum commixtum cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum 15 sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli.

(8) ~Argenti gluten.~ Argenti partes II et aeramen partem I. ~Alia. argenti gluten.~ Argentum mixtum cum argento vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua 20 quod sufficit. ~Aeramenti gluten.~ Aeramen libram I, plumbi libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes plumbum et commisces in unum. ~Stagni gluten.~ Stagni partes II et plumbi unam. ~Petrae gluten.~ Marmoris albi

2 cinnabarin L, -rī S. | dies II. S.

3 [v/ḅ]itri L. | psimitu S.

4 un[u/ge̦]s L^{c}.

5 vitrea Exc.

6 robea LS.

c. 7 = Exc. Scl. f. 15^{b} (confectio crisocollæ).

7 In omnıa L(e), In om̅ı̅a S (om. Exc.). | sapone (-nis Exc.) olei(-ea S) LS.

8 commiscens LS.

9 calcuc.--(11) crisocollum S et Exc.: om. L. | utiliter pulver S. | calcitar insemotim S (calcitarı[v/ụ̄] semotim Exc.).

10 commiscens S, -ce Exc. | aqua Exc.: om. S. | 11 ipsu crisoclon S, ad ipsum criso collum Exc.

12 alum̄ soꝉ. II. S, aluminis soꝉ II Exc. | Item criso collon Exc. corr.

13 argentu vibu ante corr. L.

14 et post haec intrat in caliclū LS: mittitur in calido Exc.

c. 8 seq. ib. in Exc. f. 15^{b}, ubi Argiri confectio cum suprascr. corr. I̅t̅ argenti gluten.

17 heramen (semper) L, ęram̄ S.

18 cū argentum vibum L.

19 siccetur S et ante corr. Exc. | teris L: turris S.

21 quod LS: quantum Exc. | Heramenti g. L, Ęr. g. _S, ut corr. Exc. supra_ Calcocollae confectio.

22 commiscens solvens L

23 commisceṇ̇s L. | Stagnicollae confectio Exc. (ubi supra gluten corr.).

24 Conf. lithocollae Exc. (ubi supra corr. Petrae gluten).

* * * * *

Page XXIII

trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem marmoris et facies gluten marmoris. ~Petrae gluten.~ Ictiocollon ÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris, sicut superius. ~Ligni~ autem ~gluten~. taurocollon semotim, 5 ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum, sicut superius docuimus in exaurata.

(9) ~Compositio brondisino.~ aeraminis partes duas, plumbi unam, stagni unam.

(10) ~Compositio cinnabarin~ alithinis et mundissimae 10 ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam, argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus 15 habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii, ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem. dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum 20 videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum fuerit, dimittes eam refrigidare.

(11) ~Lulax~ id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli 25

1 tritū pulverē(-re S) LS. | yctio(yccio- S)collon LS.

3 facis L. | Lithocolla. Item alia Exc.

5 Ligna LS. | glut≣ L, glutat S, ubi Exc. Ligni autem gluten ＜glutat sic add. corr.＞ cf. xylocollam Diosc.

6 gluten(-en in ras.). aurum autem L (ubi glutat Exc.), Glutat aū aurū S.

c. 9 = Exc. f. 22.

8 brondisino L, -sono S (brundisii Exc.).

9 plumbi una ⁛ stagni una L (et sine p. S).

c. 10 = Exc. f. 22.

10 ἀληθινῆϲ mundissimę LS: mundi spume a. v. Exc.

11 vi[v/b]i L. | sulphuris S. | urina munda om. Exc. | parte una S.

12 tollens LS (tolle Exc.).

13 qui & sic LS (quia et calor est Exc.). | sufferịt L, -rit ante corr. (-ret) S. | sulfhur L, sulphur S.

14 vi[v/b]o L. | mittis LS. | ampula L, ampullā n̄ plenv^{s} S.

15 ÷ II LS. | tres ÷ LS.

17 dimittis LS. | ampullam(-ā S) LS (-la Exc.).

18 devides ante corr. L.

19 demittes L. | flamina S.

21 calorem LS.

22 desinis S.

23 ampullę crepat LS.

c. 11 sequitur etiam in Exc. f. 22^{b} quomodo componatur lulax i. indicū.

25 Ludax S. | indico S et ante corr. L. | iarin hic L.

* * * * *

Page XXIV

mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde 5 tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam requiescere.

confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I, et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. 10

~Specierum et ponderum atque colorum sumpta ex phisicis probamenta finiunt. Amen.~ ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ. Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris et aedificiis adservanda.＞

(12) ~De rosato.~ 15

Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras adicies, et uteris.

~De oleo liliacio.~ Per olei libras singulas dena lilia curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare 20 sub divo.

~De oleo roseo.~ In olei libras singulas rosae purgatae singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis et luna.

~De rodomeli.~ In suci rosae sextariis singulis libras 25 singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis.

1 (et 2) gautu S (ubi uuatum bis Exc. = herba isatis _cf. Anecd. II, 117_).

2 guatū L. | semitim S. | pisa L: ipsa S.

3 sine calce LS: sine salē Exc.

4 in ipsa: ipsas Exc.

5 pisas L: ipsas S

6 guatu pisatū L, gaittu (hic) pisatu S (ubi guuatum Exc.).

8 sic (om. dimittes, quod habent Exc.) LS.

9 sic (om. rubrica) sine lac. LS (item Exc.). | urina munda librā I L, ur. mundo libra I S.

10 ipso di(e S)spumatum (-u S) LS. | cum ipsa sis species (sic pro ipsas ispecies) etiam Escor., cum ipsas species S.

11 collorum … phicis S.

12-14 haec solus (sic) add. S (θεῷ δόξα etc., om. ut Leid., etiam Escor.).

13 coguerim (sic) S.

c. 12 ex Palladio (in m. Maio extr. VI, 13-16).

16 Quinque L: Quibus S.

17 pro et post triginta dies X … (!).

19 Per om. S. | dena¦lilia L, denallia S.

23 septem S.

25 De rodo meli L, De rodo melle S.

26 ex (d.) S.

* * * * *

Page XXV

(13) ~Si fistulae~ aequalis grossitudinis fuerint et maior minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis eius diametrum, ~diapason~ consonantiam ad se invicem resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter 5 mensuram contineat, ~bis diapason~ consonantiam resonabunt. Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri quod in cavo est, ~diatessaron~ consonantiam resonabunt. Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper 10 longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri quod in cavo est, ~diapente~ consonantiam resonabunt. Item si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper longitudinis eius octavam partem, ~tonum~ resonabunt. Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et 15 insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia ~semitonium~ erit.

c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S (om. L, ubi sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis manu s. XV). legitur etiam (inscr. Iterum de fistulis) in cod. Bern. B. 56 s. X (Hagen) post notissimimum fr. de fistulis organicis (v. praef. ed. pr. p. XII), quod ex cod. illo denuo edidit A. Schubiger, Musikalische Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. habetur idem fragmentum in cod. Einsidl. 319 s. X (Gabriel Meier, Catal. I, 290), initium etiam in cod. Berlin. Phill. 1817 s. X (Verz. I, 397).--additionem aliam hic habet post Finit suum et sententiam latinam graecis litteris male scriptam cod. Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab congregatione beatorum Medardi et Sebastiani K. regi data (Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181).

9 diatesseron S. | sonabunt (hic) S.

14 tonus S.

15 fistola (hic) S.

17 reliquum paginae (versuum 18 ex 23) vacuum in S.

* * * * *

Page XXVI

Propter Vitruvii IX praef. 9 sqq. (cf. Zeitschr. f. D. Alt. N. F. VI, 333) et Appendiculae Harl. c. 1 (Uncia caerae …) ex compilatione chronologica et astronomica saeculi noni incipientis (quae servatur in codice Vaticano Regin. 309 s. X:[9] cf. Bethmann in Pertz Archiv XII, 273) addo capita duo (l. V c. 1-2) iam a. 1849 edita in Catalogo (bibl. Montispess.) gallico (I p. 421 sq.).

_Compilationis huius ex variis excerptis in septem libros redactae (cuius non nisi reliquiae confusae extant in codd. Mon. 210 = Vindob. 387, de quibus C. Rück: Progr. des Ludwigs-Gymn. in München 1888 cf. Detlefsen: Hermes XXXII, 328) habetur ~index~ hic in cod. Vat. (qui fuit “liber sci dionysi in francia” f. 1^{a}) f. 4^{b}(-5^{b}):_

Lib. I.

“I. Rota quae continet natalicia sc̅o̅rum in k̅l̅ nonis et idibus per unumquemque mensem” (haec supra f. 2^{b}).

“II. Argumentum de cursu lunae per duodecim signa.” (deest.)

III. Martyrologium per duodecim menses. (f. 6-12^{b}).

IIII. Cycli decennovennales cum annis dn̅i̅ (f. 17-29^{b} usque ad a. 1063, cum dupl. contin. rec. f. 30-36-58).

_V. Adbreviatio chronicae ubi mittendae (f. 59-60). cf. Verz. d. lat. Hss. Berl. I p. 292^{a}. Rück p. 12._

VI. De ortu et obitu patrum (f. 61-63).

VII. Annus magnus de concurrentibus compositus ad ostendendum diversitatem nativitatis et passionis dominicae (f. 63^{b}-64^{b}).

VIII. Ratio quomodo feria qua dominus passus est inveniatur etc. usque ad c. XI.

* * * * *

Page XXVII

_Sequuntur libri II capp. 22, l. III capp. 14, l. IV capp. 27 (argumenta paschalia)._

Deinde, quae eodem ordine servatisque capitulorum numeris habentur in excerptis (Rück p. 21) codicis Montpellier 334 saec. IX^{2} (praeter V, 10), describo capitula libri V et VI:

Lib. V.

I. Excerptum de astrologia (f. 90-91). } _cf. Verz. d. lat. Hss. _II. De ordine ac positione stellarum in } Berlin I p. 292^{b}. signis (f. 91-99 cum imag. pictis). } Rück l. c. p. 7.

III. De positione et cursu septem planetarum (f. 99^{b}). } IIII. De intervallis earum (f. 100). } _ex V. De absidibus earum (f. 100). } Plin. VI. De cursu earum per zodiacum (in textu “cotidianum”) } l. II. circulum (f. 100^{b})._ }

VII. De interlunio (f. 101^{b}).

VIII. De eclypsi lunae (f. 101^{b}).

VIIII. De eclypsi solis (f. 101^{b}).

X. Quando solis eclypsis visa est moderno tempore (f. 102^{a} cum enumerat. eclips. a. 760, 764 sub Pippino, 787, 807, 810^{bis}, 811, 812!)

XI. Dimensio caelestium spatiorum sec. quosdam (f. 102^{a}).

XII. De praesagiis tempestatum (f. 102^{b}-104^{b}) ex Plin. XVIII, 340-365.

Lib. VI.

I. De ratione unciarum (f. 104^{b}: S̶S̶ scripulus est sex siliquae … ins. cod. M).

II. De probatione auri et argenti (f. 105).

III. De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (f. 105).

IIII. Ambrosii macrobii theodosii de mensura et magnitudine terrae et circuli per quem solis iter est (f. 105^{b}).

V. Item eiusdem de mensura et magnitudine solis (f. 106).

VI. Felicis capellae de mensura lunae (f. 107).

_VII. Eiusdem argumentum quo magnitudo terrae deprehensa est (f. 107^{b})._

Deinde Lib. VII.

“I. Item liber cum capitulis suis baedae praesbitero (sic) continens de rerum naturis” (f. 108-116^{b} cum 51 capp.).

Sequitur f. 117 appendix variorum “De mensuris et ponderibus etc.” Hultsch no. 137-39, f. 119^{b} De ventis, f. 121 Cursus lunae per XII signa cum tabulis etc., f. 124^{b}-125^{a} opusc. comput. ad annum 885, rotae f. 126^{b}-127, f. 128 “horologium viatorum”, f. 128^{b}-140 calendarium, deinde cum tabulis aliis de computo varia usque ad f. 156^{b}.

* * * * *

Page XXVIII

Ex archetypo igitur saeculi IX incipientis collectionis astronomicae (quae integra fere nunc extat in solo cod. S. Dionysii Par. = Vat. reg. 309 = V, quem exscripsi Romae m. Febr. a. 1892) haec duo veteris auctoris fragmenta ducta sunt (cum toto libro V) in cod. Montp. 334 saec. IX^{2} (de quo supra) = M et (duo sola) cod. Laud. 426^{bis} (Palladii antiquissimo s. IX f. 120^{b} sq.) = L, item Scletstat. 1151^{bis} s. X (Vitruvii f. 37^{b} sq.) = S et (cum praeced. de rat. unc.) in Monac. 14836 s. XI (f. 137 sq.) = m. hos ipse vidi: de cod. Par. 12117 (s. XI f. 181^{b} sq.) cf. Rück p. 24. praeterea prius fragmentum (solum de prob. auri et arg.) receptum est in Epitomam Faventini interpolatam (quae est De architectura valde utilis scientia), cuius exscripsi cod. Paris. 6842^{c} (s. XIII) = p, (ubi est cap. ultimum), contuli cod. Laud. 403 (s. XII^{2}) = l (ubi paenultimum).

[9] nam alterius manus sunt qui versus initio leguntur f. 1^{a} (pertin. ad a. 1107). alterius item manus sed fere coaeva est nota subscripta f. 2^{a} Rex chnut devicit anglos et subiugavit (c. a. 1017), atque in vacuum spatium postea illata sunt etiam quae habes f. 16^{b} + f. 3^{b}-4^{a}.

* * * * *

Page XXVIII

De probatione auri et argenti.

Omne aurum purum cuiuslibet ponderis omni argento similiter puro, eiusdem tamen ponderis, densius est parte sui vicesima. quod ita probari potest. si purissima auri libra cum aeque puri argenti simili pondere sub aqua conferatur in 5 statera, XII denariis id est vicesima sui parte, aurum gravius argento vel argentum levius auro invenietur. quapropter si inveneris opus aliquod auro formatum, cui argentum per mixtionem inesse videatur, scireque volueris quantum auri quantumve in eo contineatur argenti, sume argentum sive aurum 10 et examinato suspecti operis pondere, non minus pensantem massam de utrovis metallo fabricato atque utrumque, et opus scilicet et massam, staterae lancibus inponito aquisque inmergito. si argentea fuerit massa quam fecisti, opus praeponderabit. si aurea fuerit, allevato opere aurum inclinabitur. 15

1 Tit. om. S.

2 parum p.

3 tamen ponderis: ponderis tamen l.

4 vicesima: vicesima quarta et insuper ducentesima XL^{ma} _add. solus S (item infra v. 6)_.

6 XII: undecim solus S.

7 auro om. V. | invenitur V p.

8 aliquod opus L. | auro om. S. | per commixtionem S, permixtum p.

9 inesse: esse p. | quantum vae L, quantumque p.

10 contineatur: conveniatur L.

11 exanimato L. | suspecti: c̄ suspecti l. | pensatū m. | pensante (sic) massam p, pensante massa l.

12 fabricante p.

14 argea L.

15 alleviato L.

* * * * *

Page XXIX

hoc tamen ita fiet ut quot partibus inclinatur aurum, totidem partibus sublevetur argentum, quia quicquid in ipso opere fuerit sub aqua praeter solitum ponderis, ad aurum propter densitatem pertinet, quicquid autem levitatis, ad argentum propter raritatem est referendum. et ut hoc facilius possit 5 adverti, considerare debes tam in gravitate auri quam in levitate argenti XII denarios significare libram, sicut ~prima lectionis huius fronte~ praefixum est.

De mensura cerae et metalli in operibus fusilibus.

In fundendis operibus cuius ponderis metallum quodlibet 10 ad certum cerae pondus respondere debeat.

Ad cerae unciam unam stagni unciae VII et denarii XVII, aeris albi unciae VIII et denarii XVI, aeris cypri … unciae VIIII et denarii III, argenti unciae X et denarii XII, plumbi unciae XII et denarii VI, auri unciae XVIIII et denarii VIII. 15

Item si cerae fuerit libra, ~stagni~ VII librae et unciae X et denarii IIII mittendi sunt, quia quot uncias cera habuerit, tot VII uncias et XVII denarios stagni pondus habere debebit. et ideo si cerae fuerit libra, id est XII unciae, duodecies VII unciae stagni, quae faciunt VII libras, et duodecies XVII denarii 20 mittendi sunt, qui faciunt CCIIII denarios, id est uncias X et denarios IIII.

si fuerit cerae libra, ~aeris albi~ librae VIII sumendae sunt

1 inclinabitur (iterum) M, inclinetur p.

3 solum V. | pondus p.

4 laevitatis L, lenitatis V.

5 est referendum: con(c̄)ferendum V.

7 XII denarios (dn̅r̅s̅ L): denar .XII. S. | libram: vicesimam partem libre solus l. | p. huius lectionis f. S.

8 fronte om. l. | premissum est l.

9-11 (De mensura--certum) in vacuo pro rubrica scribenda (2½ versuum) spatio om. S (qui incipit aerae pondus r. d.).

9 (etc.)caerae (-rę, -re) LMVSm semper.

11 deb& S.

13 XVI MVSm: XVII L. | post aeris cypri lacunam significavi quia statim subiecta auricalci (v. infra) mensura, aeris cypri (VIIII u. + I d.) excidit (iam in exemplari ex quo descripta est coll. Vaticana, unde pendent omnes).

14 unciae (un̅c̅) XII LMVm: ÷ I. S.

15 VI MVSm: V L. | VIII LMVm: VIIII S.

17 IIII: quattuor MV. | quot: quod L. | cae(ę)ra: cęrę L.

18 et XVII: et X et VIII S.

19 VII: XVII M.

20 duodecies: Duę decies L.

21 unciae M.

* * * * *

Page XXX

et duodecies XVI denarii, quod sunt CXCII denarii, qui faciunt uncias VIIII et denarios XII.

in libram cerae ~aeris cypri~ librae VIIII et denarii XII mittendi sunt.

sic in libram cerae ~auricalci~ librae VIIII et duodecies 5 tres denarii, qui faciunt unciam unam et denarios XVI.

contra libram cerae ~argenti~ librae X et duodecies XII denarii.

simili modo in libram cerae ~plumbi~ librae XII et duodecies VI denarii mittendi sunt. 10

in auri fusione contra libram cerae ~auri~ librae XVIIII et duodecies octo denarii, quod sunt unciae IIII et denarii XVI.

2 VIIII: VIII V.

4 mittende L.

6 tres: III MS. | unam: I LS. | XVI: VI L.

7 Contra--(11) auri fusione om. M. | duodecies XII LSm: duodecim V.

11 contrā (sic) L.

12 octo: VIII S. quod (qđ L) sunt LMVm (ut supra): qui faciunt S (qui suus est et arbitrarius, ut in Vitruvio et in Faventino etc.). | unciae: ÷ S. | IIII ego: III. LMVSm. | XVI: XIII. S.

VITRUVII

DE ARCHITECTURA LIBRI DECEM

* * * * *

Page 1 =1=

VITRUVII DE ARCHITECTURA

LIBER PRIMUS.

1 Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque | Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 5 cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore 2 interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero attenderem te non | solum de vita communi omnium curam 10 publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates, non putavi praetermittendum | quin primo quoque 15 tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus. cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis =2= eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem

1 um (sic sine litt. init., quam D pro C adscr. manus recens) divina tua mens in albo primae lineae suppl. G^{c} (Cum--numen litt. capital. scr. H primo pag. versu). | [o/ca]esar G^{c}.

10 [”/c]uram … [”/h]abere _signis mutandae positionis coniungit S^{c} (ut ed. Lor.)_.

11 constitutione S(G^{c}): constitutionem H (-nē) G.

17 (virtutis) erat add. S.

* * * * *

Page 2

transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum | et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui (5) praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo 5 mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem 3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et (10) nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 10 privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. (15) namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 15

I Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita (20) usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque 20 generis opus est ad propositum deformationis. ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione 2 proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent (25) exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus 25 auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis =3=

3 ballistarum G: balistarum HS (ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi ballistae H^{c} 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr. ball- ut ego semper, cum rec. PSG praeferant bal-).

4 scorpion[v/e]m H.

5 quae (Quę S) cum HS: Quęcūq⁊ G.

6 recognotionem S.

7 (servasti) in animo. add. S (suo errore).

10 aedificaviss& ante ras. H.

12 traderentur (quasi ab gestarum) x (cf. p. 103, 22).

14 sunt (a. c.) G.

17 cuius iudicio probantur omnia GS (cf. p. 132, 24): om. H.

18 ex GS: & (et) H.

20 quae (quę SG) x. | cuius cumque HG: unius cuiusque S (unius ante cuius cumque add. G^{c}).

22 quaerés (sic, cum apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc.) H. | sollertiae (-tię GS) ac rationis proportione x (cf. p. 65, 6. 10, 18).

* * * * *

Page 3

confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati citius cum auctoritate quod fuit propositum sunt adsecuti. 3 cum in omnibus enim rebus, tum | maxime etiam in architectura (5) haec duo insunt, quod significatur et quod significat. 5 significatur proposita res de qua dicitur, hanc autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. quare videtur utraque parte exercitatus esse debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam | ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque 10 enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, medicinae | non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, 15 astrologiam caelique rationes cognitas habeat.

4 Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. deinde graphidos scientiam habere, quo facilius | exemplaribus pictis quam velit operis speciem 20 deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat architecturae, et primum ea euthygrammi et circini tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis expediuntur descriptiones normarumque et librationum et linearum directio|nes. item per opticen in aedificiis ab =4= certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen 26 vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum quaestiones geometricis rationibus | et methodis inveniuntur. (5)

1 fuerant G (Eberhard): fuerunt HS.

10 disciplinā H^{c}S: -na H, -nas G.

11 aut (ante corr.) om. H. | aut sine ingenio disciplina G.

13 graphidos HG: -dis S (ut x v. 19) et in m. idē. descriptionibꝰ figurarū vel picturę S^{c}

17 haec H, hęc S: hę G.

22 ex euthy(-i G)grammis circini x.

23 aeris S.

24 descriptionis ante corr. H.

25 opthicen HS, optichen G.

26 dicuntur G. | arithmetichen (-[ⱶ/c]en S^{c}) x.

* * * * *

Page 4

5 historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe in operibus architecti designant, de quibus argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere debent. quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro | columnis in opere 5 (10) statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis cum Persis hostibus contra Graeciam consensit, postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido 10 | capto viris interfectis civitate desacrata matronas (15) eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui 15 tunc architecti | fuerunt aedificiis publicis designaverunt (20) earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam posteris 6 nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico proelio pauca manu | infinitum numerum exercitus Persarum =5= cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum 21 et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo constituerunt, ibique captivorum | simulacra barbarico vestis (5) ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia 25 tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent

3 argumentis x.

4 si quis x (ut p. 7, 14).

5 cary(i HS)atides x.

6 percontantibus HG: percuntantibus H^{c}, percunctantibus S(G^{c}).

7 caria x. | peloponnessis H, -ponensis GS.

10 caryatibus H, cariatybus G, cariatibus S.

11 declarata x.

13 una (unâ S) sic x.

16 (designaverunt) quod add. S.

17 onera S^{c}. | ferundo H: ferendo H^{c}GS.

18 caryatium x.

19 Agesipolidos: hagest illae (ille G, hagestillę SG^{c}) polidos x. | Plataico: pitalco x.

23 tropae(ę G)o HG: tropheo S.

* * * * *

Page 5

parati. itaque ex eo multi statuas Persicas | sustinentes (10) epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam 7 architectos tenere oportet. philosophia vero perficit architectum 5 animo magno et uti non sit adrogans, sed potius | facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est maximum, (15) nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest. ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur 10 dignitatem bonam famam habendo. et haec enim philosophia praescribit. | praeterea de rerum natura quae graece (20) φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus 15 enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus spiritus naturales aliter at|que aliter fiunt, quorum (25) offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta 20 conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his | rebus =6= 8 a philosophis erit institutus. musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat, praeterea ballistarum catapultarum scorpionum temperaturas possit recte facere. in capitulis enim dextra ac 25 sinistra | sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur (5) suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur nec praeligantur nisi sonitus ad artificis aures certos et aequales fecerint. bracchia enim quae in eas tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter 30

1 multi GS: multis ante ras. H.

5 oporteat x.

13 phy(i S)siologia HS, phisioloya G. | (dicitur.) quę add. S.

16 circuitionibus x.

19 ctesibii: cum(cū GS)thesbia x.

23 uti ꝉ (vel) canonicā G (sed eraso ꝉ supra scr. ꝉ canorā G^{c}).

26 emitoniorum HS.

27 surculis x.

29 fecerint GS: -runt H. | bracchia H: brachia GS.

* * * * *

Page 6

utraque plagam mittere | debent. quodsi non homotona (10) 9 fuerint, inpedient directam telorum missionem. item theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci ηχεια appellant, ad symphonias musicas sive concentus 5 componuntur divisa in circinatione dia|tessaron et diapente (15) et ＜diapason ad＞ disdiapason, uti vox scaenici sonitus conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, aucta cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae 10 sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere 10 | nemo poterit. disciplinam vero medicinae novisse oportet (20) propter inclinationes caeli, quae Graeci κλιματα dicunt, et | aeris et locorum qui sunt salubres aut pestilentes =7= aquarumque usus. sine his enim rationibus nulla salubris 15 habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum ad ambitum stilli|cidiorum, et cloacarum, luminum, item (5) aquarum ductiones. et cetera quae eiusmodi sunt nota oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant 20 aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum relinquantur et ut legibus scribendis prudentia caveri possit et locatori et conductori. | namque si lex (10) perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab utroque liberetur. ex astrologia autem cognoscitur oriens 25 occidens meridies septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium solstitium astrorum cursus. quorum notitiam si qui non habuerit, horologiorum rationem omnino scire | non poterit. (15)

11 Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse 30

1 utrae(ę GS)que x. | o motonia HG, ＜o＞motonia in ras. S (i. equaliter sonantia in textu ipso male add. S).

2 impedient directam G et in ras. S: impediendi | rectam H.

4 sonitum (-tū GS) & d. x. | 5 echea x. | 7 diapason ad om. x.

13 inclinationem (-nē GS) x. | climata x.

17 communibus x.

23 cavere x.

27 si qui Praun: si quis x.

* * * * *

Page 7

se iuste repente profiteri architectos nisi qui ab aetate puerili his gradibus disciplinarum scandendo, scientia plerarumque lit|terarum et artium nutriti pervenerint ad summum (20) 12 templum architecturae. at fortasse mirum videbitur inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum 5 perdiscere et memoria continere. cum autem animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem rerum et communicationem | habere, fieri posse faciliter (25) credent. encyclios enim disciplina uti corpus unum ex his membris est composita. itaque | qui a teneris aetatibus 10 eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris =8= agnoscunt easdem notas communicationemque omnium disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque de veteribus architectis Pytheos, qui Priene aedem Minervae | nobiliter est architectatus, ait in suis 15 (5) commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere posse facere quam qui singulas res suis industriis et exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. id 13 autem re non expeditur. non enim debet nec potest esse architectus gram|maticus uti fuerat Aristarchus, sed non 20 (10) agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non aniatrologetos, | nec in ceteris doctrinis 25 (15) singulariter excellens, sed in is non inperitus. non enim

1 se om. x (ut G p. 36, 1).

2 ẹscandendo H. | plerumque x.

4 ac x.

5 hominibus x.

8 haberi ante corr. G.

9 enciclios G.

10 qui a: quia x (qui¦a G^{c}).

14 py(i G)thios HG, pythius (ut 9, 7 x) S. | prieni H (cf. p. 159, 3), primus S, primus ꝉ̣ p̲r̲i̲e̲n̲i̲ G i. e. primus G^{c} (cf. ad p. 6, 2)

20 fuerat (cf. p. 252, 2 etc.): fuerit x. | aristarcus G.

21 agrammatus x.

25 aniatrologetus G, -gecus H (sed -getus H^{c} = LP), -gicus S(G^{c}).

26 is: his x. ita sexcenties (praevalente pronomine hic apud recentiores) poterit corrigi: cf. mox p. 9, 6. quod raro tentavi, nisi quod semper scribo is qui … pro hic qui … (quod est rec. et medii aevi). | imperitos H.

* * * * *

Page 8

in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et 14 percipere vix cadit in potestatem. nec tamen non tantum architecti non possunt in omnibus rebus | habere summum (20) effectum, sed etiam ipsi qui privatim proprietates tenent 5 artium non efficiunt ut habeant omnes sum|mum laudis =9= principatum. ergo si in singulis doctrinis singuli artifices neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum | et magnum 10 (5) facere ne quid ex is indigeat, sed etiam ut omnes artifices superet qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria 15 summa praestiterunt. igitur in hac re Pytheos errasse videtur quod non animadvertit ex duabus rebus singulas artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione. |ex 15 (10) his autem unum proprium est eorum qui singulis rebus sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune cum omnibus doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et musicis est de venarum rythmo et ad pedem motu, at si vulnus mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, 20 non accedet mu|sicus, sed id opus proprium erit medici. (15) item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut 16 aures suam cantionibus recipiant iucunditatem. similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et 25 trigonis diatessaron et diapente, | et geometris de visu qui (20) graece λογοϲ οπτικοϲ appellatur, | ceterisque omnibus doctrinis =10=

1 eligantias x (sic etiam 87, 2 et H 36, 17. 145, 21. item G 86, 12--sed elegantiam 10, 3 x).

6 laudes (a. c.) H.

11 is S: his HG et (ubi ex[ⱶ/ı]ſ) S^{c}.

12 qui HS: q[ı/u],ín S (id est quin S, qui in S^{c}), & qui G.

16 est: esse (e̅e̅ GS) x. | rebus om. S (suppl. S^{2}).

18 ratione (-nē S) x.

19 est: & x. pythmo x (sed supra S^{c} ꝉ rithmo). | pedem motus H, pedū motus GS (s. metricorum supra add. S^{c}). | at: ut x.

23 suae (suę GS) x. | iocunditatem (sic) semel H (semper SEG).

25 stillarum ante corr. H (ut 230, 11 H, qui staellae 232, 8).

26 trigonis GS: tridonis H. | et g. de visu: a g. divisus x.

27 logos opticos x | appellat᷎ H = apellat᷑ S, appellatur G.

* * * * *

Page 9

multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad disputandum. operum vero ingressus, qui manu ac tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui proprie una arte ad faciendum sunt | instituti. ergo satis (5) abunde videtur fecisse qui ex singulis doctrinis partes et 5 rationes earum mediocriter habet notas eas quae necessariae sunt ad architecturam, uti si quid de his rebus et artibus iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. quibus vero natura tantum tribuit sollertiae acumi|nis memoriae ut (10) possint geometriam astrologiam musicen ceterasque disciplinas 10 penitus habere notas, praetereunt officia architectorum et efficiuntur mathematici. itaque faciliter contra eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut | aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas 15 Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res organicas et gnomonicas numero naturalibusque rationibus inventas atque explicatas posteris reliquerunt.

17 | Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non 20 passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias habere dis|ciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab is =11= qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum ad regulam 26 artis grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis rationibus | artis exercitatus sed ut architectus (5)

2 ac: aut x.

5 ex om. S (sed supra suppl. in S^{c}).

8 deficiat S^{c}: -tur x (cf. p. 184, 14. 132, 20 etc.).

15 phy(i S)lolaus x. | architas GS.

17 ab HG: a H^{c}S(G^{c})

18 organicas gnomonicas G et (ips. corr.) H S^{c} (= L), organicas gnominicas H^{2}S (= P. cf. not. ed. pr.).

20 ab HG: ac S (ubi naturali＜s＞ S^{c}).

22 deb& S.

24 non ＜summas sed etiam iuxta necessitatem＞ mediocres _in ras. S^{c}_.| mediocris H.

25 peto: Pro eo S (ubi post lecturi add. S^{c} expostulo). | is: his x.

* * * * *

Page 10

is litteris imbutus haec nisus sum scribere. de artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate me sine dubio praestaturum. 5

II | Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece (10) ταξιϲ dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci διαθεϲιν vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et distributione, quae graece οικονομια dicitur.

2 Ordinatio est modica membrorum operis commoditas 10 | separatim universaeque proportionis ad symmetriam comparatio. (15) haec componitur ex quantitate, quae graece ποϲοτηϲ dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius operis ＜membris＞ sumptio e singulisque membrorum partibus universi operis conveniens effectus. 15

| Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque (20) e compositionibus effectus operis cum qualitate. species dispositionis, quae graece dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia orthographia scaenographia. ichnographia est circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur 20 forma|rum in solis arearum descriptiones. orthographia (25) autem est | erecta frontis imago modiceque picta rationibus =12= operis futuri figura. item scaenographia est frontis et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum omnium linearum responsus. hae nascuntur ex cogitatione 25 et inventione. | cogitatio est cura, studii plena et industriae (5) vigilantiaeque, effectus propositi cum voluptate.

1 is: his x.

7 taxis x. | diathesin x.

8 eyrithmia (sic) HSG (sed infra p. 12, 9 eurithmia omnes).

9 oeconomia x.

11 proportiones H: -nis S, proporticionis (sic) G.

13 possotes HS, posotis G.

14 membris om. x. | sumptio. e singulis que HG: sumptione. sinġu̇larisque S (sumptio^{n}e singulisque G^{c}), cui sc. in marg. adscripsit S^{c} in singulis.

16 eligans x (praeter S) et sic 103, 10 (pr. S). 145, 23. 155, 1 (pr. S). 173, 20. 173, 24 (pr. S). 175, 4. 178, 21 (pr. E). 182, 25 (pr. E^{c}). item H 160, 13 (ubi ele- GS). sed eleg. x 13, 15. 13, 16, 15, 24. 23, 20 (pr. S). 46, 2. 244, 10.

17 e om. x.

18 ideae (-ę S) x.

20 equa G: aequa H, ęqua SG^{c}.

21 solis G: soliis HS.

* * * * *

Page 11

inventio autem est quaestionum obscurarum explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt terminationes dispositionum.

3 Eurythmia est venusta species commodusque in compo|sitionibus (10) membrorum aspectus. haec efficitur cum 5 membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem et ad summam omnia respondent suae symmetriae.

4 Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens | consensus ex partibusque separatis ad universae 10 (15) figurae speciem ratae partis responsus. uti in hominis corpore e cubito pede palmo digito ceterisque particulis symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus. et primum in aedibus sacris aut e columnarum crassitudi|nibus aut triglypho aut etiam embate, 15 (20) sed et ballistae e foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον vocitant, navis interscalmio, quod διαπηγμα dicitur, item ceterorum operum e membris invenitur symmetriarum ratiocinatio.

5 Decor autem est emendatus operis aspectus probatis 20 | rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, (25) quod graece θεματιϲμωι dicitur, seu consuetudine aut natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et Lunae aedi|ficia subdiu hypaethraque constituentur. horum =13= enim deorum et species et effectus in aperto mundo atque 25 lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi aedes doricae fient. his enim diis propter virtutem sine deliciis aedificia | constitui decet. Veneri Florae Proserpinae (5) Fonti Lumphis corinthio genere constitutae aptas

6 convenientia x.

7 respondent G: -deant HS.

11 ratę GS: latę H.

15 embatere ballistae (balistę H^{c}GS) foramine quod graeci (greci G) peritreton x.

17 navibus x. | quae (quę GS) dipheciaca x.

22 thematismo x.

24 sub divo hyphetraque (hip̄hetraque S, hypethraque G) x (cf. p. 124, 2). | constituentur HS: -untur G.

26 videmus GS^{c}: vidimus HS.

28 di(e SG^{c})liciis x.

29 fontycum phys H, fonty cūphys S (ubi supra ı. nīphıs), fonticym phis G (phys G^{c}).

* * * * *

Page 12

videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem graciliora et florida foliisque et volutis ornata opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni Dianae Libero Patri cete|risque diis qui eadem sunt similitudine (10) si aedes ionicae construentur, habita erit ratio 5 mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis. 6 ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum aedificiis interioribus ma|gnificis item vestibula convenientia (15) et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus 10 habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. item si doricis epistyliis in coronis denticuli scalpentur aut in pulvinatis columnis ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, | translatis ex alia (20) ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur 15 7 aspectus, alius ante ordinis consuetudinibus institutis. naturalis autem decor sic erit, si primum omnibus templis saluberrimae regiones aquarumque fontes in is locis idonei eligentur in quibus fana constituantur, deinde maxime | Aesculapio Saluti, quorum deorum plurimi medicinis aegri 20 (25) curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem locum =14= corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus aquarum usus subministrabuntur, celerius convalescent. ita efficietur uti ex natura loci maiores auctasque cum dignitate | divinitas excipiat opiniones. item naturae decor 25 (5) erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur, balineis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est partibus a septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque

6 ab HS: om. G.

7 eorum x.

10 perfectus x (cf. p. 119, 25).

13 sculpentur x. | aut in pulvinatis columnis et ionicis episty(i GS)liis capitulis exprimentur triglyphis (G, triclyphis H, tricliphis S) x.

16 alius: aliis x.

18 is: his x.

20 saluti et eorum deorum quorum pl. x.

25 opinionis ante corr. H.

27 balneis x. | pinacothi(e S^{2})cis S, ubi in m. solo calamo (ut saepius = S^{2}) impressum legitur ubi pingitur.

* * * * *

Page 13

obscuratur solis cursu | sed est certa inmutabilis die perpetuo. (10)

8 Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio parcaque in operibus sumptus cum ratione temperatio. haec ita observabitur, si primum architectus ea 5 non quaeret quae non poterunt inveniri aut parari nisi magno. | namque non omnibus locis harenae fossiciae nec (15) caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est 10 ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota, inopiae quoque | abietis aut sappinorum vitabuntar utendo (20) cupresso populo ulmo pinu, reliquaque his similiter erunt 9 explicanda. alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum aut ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae 15 dignitatem aedificia aliter disponentur. namque aliter urbanas domos opor|tere constitui videtur, aliter (25) quibus ex possessionibus rusti|cis influunt fructus, non item =15= feneratoribus, aliter beatis et delicatis, potentibus vero quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum 20 conlocabuntur, et omnino faciendae sunt aptae omnibus personis aedificiorum distributiones.

III | Partes ipsius architecturae sunt tres, aedificatio, gnomonice, (5) machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito, e quibus una est moenium et communium operum in 25 publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum explicatio. publicorum autem distributiones sunt tres, e qui|bus est una defensionis, altera religionis, tertia (10) opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, 30 religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum

4 cū (supra add. ips.) S (unde rec.): om. HG

6 poterunt G et (in ras.) S: potuerunt H (-rint P^{c}v).

11 lota x: loca (L) G^{c}.

13 reliqua que H (-quaq⁊ S): reliquaq; quę G.

15 f. & ad p. x.

16 alte (-ae a. r. H) disp. x (aliter L).

17 urbanas HS: -nos G. | construi S.

18 idem x.

25 e: ex S.

28 est una HS: una est G.

31 sacrorum x.

* * * * *

Page 14

conlocatio, opportunitatis communium locorum ad usum publicum dis|positio, uti portus fora porticus balineae (15) theatra inambulationes ceteraque quae isdem rationibus in publicis locis designantur.

2 Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio firmitatis 5 utilitatis venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum fuerit | fundamentorum ad solidum depressio et quaque e materia (20) copiaram sine avaritia diligens electio, utilitatis autem, cum emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda 10 distributio, venustatis vero cum fuerit operis species grata et elegans | membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum (25) ratiocinationes.

IV In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum electio loci saluberrimi. is autem erit excelsus et non 15 ne|bulosus non pruinosus regionesque caeli spectans neque =16= aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur palustris vicinitas. cum enim aurae matutinae cum sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae adiun|gentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos 20 (5) cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, efficient locum pestilentem. item si secundum mare erunt moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem non erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole exoriente | calescit meridie ardet, item quod spectat ad 25 (10) occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet. 2 igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora quae in his locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere etiam ex is quae non sunt animalia. in cellis enim vinariis tectis | lumina nemo capit a meridie nec ab occidente 30 (15)

2 uti HS: ut G. | balinea H, balnea H^{c}SG

3 hisdem x.

4 locis G et (supra lin. ips. add.) S: om. H.

7 et om. x, ubi pro depressio (deprạ̇esio H) quaque HG in rasura sic dispositio & cū erit libere ut solet ipse corrigit S.

9 cum om. x. | usu x.

12 ẹ̇membrorūq; H^{c} = membrorumque G (membrorum S, qui om. que).

14 ea (ante corr.) om. G.

17 si: sic x.

24 quod HS: quia G.

28 vitiantur: sic x.

29 is: his x.

* * * * *

Page 15

sed a septentrione, quod ea regio nullo tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. ideo etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma quae non in ea parte caeli ponuntur quae | est aversa a solis cursu, 5 (20) 3 non diu servantur. nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod quamvis natura sit durum, in fornacibus ab | ignis vapore 10 (25) percalefactum ita mollescit uti in omne genus formae faciliter fabricetur, et idem cum molle et candens refrigeretur, tinctum frigida redurescit et restituitur in antiquam 4 proprietatem. licet etiam considerare haec ita esse ex eo quod aestate non solum in pestilentibus locis sed 15 | etiam in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, (30) et | per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones =17= efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur. non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur, 20 quae | autem ex calidis locis sub septentrionum regiones (5) frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus 5 sed etiam confirmantur. quare cavendum esse videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus quae caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. 25 namque e principiis, | quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut (10) omnia corpora sunt composita, id est e calore et umore, terreno et aere, ita mixtionibus naturali temperatura figurantur

2 mutationis ante corr. H.

3 ea: & x.

6 e rebus: aeribus x.

7 exugendo HSG^{c} (exsugendo GS^{c}).

11 inomni genus H et (ante corr.^{2}) S.

13 redurescat et restituatur x.

22 valitudinibus (hic) x (sed val&udo solus H 32, 23 ubi valit. SLP vlchEG).

24 is: his x. | quae caloribus (sic) x (a cal. L).

26 e (princ.) om. x. | stoechia x.

27 ecalore HS: acalore G. | [h/u]more H^{c}, humore GS. ita saepius, ut H^{c}, et ([ⱶ/u]more) G^{c}--pro umore (umido etc.) x. humore etc. semper SPL, haud raro etiam HG.

28 ita: & ita x (eṭ del. G^{c}).

* * * * *

Page 16

omnium animalium in mundo generatim qualitates. 6 ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis calor, tunc interficit dissol|vitque cetera fervore. haec (15) autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus 5 naturali temperatura corpus. item si umor occupavit corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia ut a liquido corrupta diluuntur et dissol|vuntur compositionibus (20) virtutes. item haec e refrigerationibus umoris ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. non 10 minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio augendo aut minuendo infirmat cetera principia, terrenum cibi plenitate, aer gravitate caeli. |

7 Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, =18= animadvertat attendatque naturas avium et piscium et 15 terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae. aliam enim mixtionem habet genus avium, aliam | piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres (5) minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate, aeris multum. igitur levioribus principiis compositae facilius 20 in aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium naturae quod temperatae sunt a calido plurimoque et aeris et terreni sunt | compositae sed umoris habent oppido (10) quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in corpore, facilius in umore perdurant, itaque cum ad terram 25 perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item terrestria quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata minusque habent terreni plurimum|que umoris, quod abundant (15) umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri. 8 ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et 30

1 qualitatis ante corr. H.

2 cumque Nohl: cum x (cf. p. 232, 21). | exuperatae H = exsuperat e GS.

4 certis: cae(ę GS)teris x.

8 ut aliquida H, ut liquida G, aut aliquida S. | con(m GS)positionibus (-ibꝰ) sic x.

13 terrena x.

14 si qui x (si quis in ras. S, unde G^{c}, sed si qui in marg. S^{2}).

15 attendat: tendat HS, intendat G.

16 considerabit GS: -uit H.

19: temperate G, -tae H (-ti S).

22 plurimum(-ū S)que ex x.

* * * * *

Page 17

e principiis animalium corpora composita sensu percipimus et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus quin dili|gentius quaeri (20) oporteat uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. 5 9 itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo rationem. maiores enim pecoribus immolatis quae pascebantur in is locis quibus aut oppida aut castra stativa | constituebantur, inspiciebant iocinera, et si erant livida et (25) vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum morbo 10 an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant et probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex aqua | et pabulo, ibi constituebant munitiones, si autem =19= vitiosa inveniebant, iudicium transferebant item humanis corporibus pestilentem futuram nascentem in his locis 15 aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant 10 regiones quaeren|tes omnibus rebus salubritatem. hoc autem (5) fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae 20 inter duas civitates Gnoson et Gortynam. dextra enim et sinistra eius fluminis | pascuntur pecora, sed ex his quae (10) pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt 25 in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt lienes. ita eam herbam colli|gendo curant lienosos (15) hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον

2 esuperationibus x (i. e. e sup. = 64, 3 cf. exuperat = exsuperat 17, 14).

6 censeo GS: cens& H.

8 is: his x.

14 iudicio transferebant. Idem in humanis x.

18 (terrę) habere supra add. S^{c}.

20 pothereum (-ū G) HG: potherū S.

21 (24) corty(i GS)nam x.

23 Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem: gnoson(. GS) si quae (que G, quę S) autem x (ubi ad gnoson˸ in marg. S^{c} ˸splenem habent, ut rec., inepte).

24 proxime G (S^{2}): -ma HS(G^{c}).

26 rudendo HG (rodendo S, radendo G^{c}).

27 lienosus H.

28 asplenon x.

* * * * *

Page 18

vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse.

11 Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrio|nem (20) aut inter septentrionem et orientem, eaeque paludes 5 excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione videbuntur esse constituta. fossis enim ductis fit aquae exitus ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia motionibus concitata amarique mixtionibus non patitur bestia|rum palustrium genera ibi nasci, quaeque de 10 (25) superioribus | locis natando proxime litus perveniunt, =20= inconsueta salsitudine necantur. exemplar autem huius rei Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum Ravennam Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia sunt proxima paludi|bus, quod his rationibus habent 15 (5) 12 incredibilem salubritatem. quibus autem insidentes sunt paludes et non habent exitus profluentes neque per flumina neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item in Apulia oppidum Salpia vetus, quod | Diomedes ab Troia 20 (10) rediens constituit sive quemadmodum nonnulli scripserunt Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia trans|ferenda 25 (15) conquireret eligeretque. tunc is moratus non est, sed statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus est possessionem loco salubri ab senatuque populoque

7 fit G: om. HS.

8 mare … aucto H (auctum Ussing), mari … aucto GS. | paludis HS (-des G).

9 concitata marique (marisque GS) x.

14 aquilegiam x.

17 per (fl.) GS^{c}: om. H et ante ips. corr. S.

18 pomptinae H: pomtinę GS. | putescunt: sic x (putrescunt L. cf. Lachmann ad Lucr. p. 188, Keil ad Varr. p. 90). putṛescunt (sic) male corr. Plin. Aug. 11, 277--non 12, 96.

20 diomedis H.

22 elphias x.

23 quod annis (semper) H (ut quod pro quot).

24 m̄ H, M. S, marcū G.

25 ut his HS, uti his G.

26 elegeret quae H.

* * * * *

Page 19

Romano petiit ut liceret transferre oppidum, constituitque moenia et areas divisit nummoque sestertio singulis | municipibus mancipio dedit. his confectis lacum (20) aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit. itaque nunc Salpini quattuor milia passuum progressi ab 5 oppido veteri habitant in salubri loco.

V Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium con|locandorum explicatio regionesque electae fuerint fructibus (25) ad alendam civitatem copiosae et viarum munitiones aut opportunitates fluminum seu per portus marinae 10 subvectiones | habuerint ad moenia comportationes expeditas, =21= tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt facienda uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore | quam parietum qui supra terram 15 (5) sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura. 2 item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulneretur. curandumque maxime videtur ut | non facilis aditus sit ad 20 (10) oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia et excogitandum uti portarum itinera non sint directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum dextrum latus accedentibus quod scuto non erit tectum proximum erit muro. conlocanda autem | oppida sunt non 25 (15) quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus, uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus 3 magis hostem tuetur quam civem. crassitudinem autem muri ita faciendam censeo uti armati homines supra | obviam 30 (20)

1 romano GS, ṝ H. | petiit S(G^{c}) = petit HG.

5 passus x (cf. p. 27, 4. 203, 4. al. p. 251, 1).

6 veteri HS: -re G (ut x 33, 14). | in HS: om. G.

7 inmoe(ę S)nium con(l GS)locandorum x (_cf. p. 17, 8. 18, 21. 108, 15_).

11 subvectionis (pro -nes) S^{c} (ut L) | habuerit x.

13 queant x.

14 videatur G: -antur HS.

19 vulneretur G^{c}: -rentur x.

23 tum H: dum G, tunc S.

26 circuitionibus x.

28 quod S(G^{c}): quo HG.

29 tuetur HS: tueatur G.

* * * * *

Page 20

venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint. tum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam habeant firmitatem. namque ei materiae nec caries 5 | nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in (25) terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam in substructionibus quique parietes murali crassitudine erunt faciundi hac ratione religati non cito vitiabuntur. 10 4 intervalla | autem turrium ita sunt facienda ut ne longius =22= sit alia ab alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur, tum a turribus quae erunt dextra ac sinistra scorpionibus reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiamque contra in|teriora turrium dividendus est murus intervallis 15 (5) tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro fixa. hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui repugnabunt rescindent et si celeriter administraverint, non patientur reliquas partes tur|rium murique hostem 20 (10) penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque 5 rotundae aut polygoniae sunt faciendae. quadratas enim

2 tum: dum x. | taleae: tabulae x.

3 creberrimae H = -me (adv. sine unc.) GS.

5 neceſ̣ſ̣^{c}arieſ H^{c}, ne[.c/c̣] aries G^{c}, neccaries S.

6 tempestates HS: -tas G.

7 permanet G: -nent H et (ubi utiles) S.

12 sagitta emissionis x.

13 ac om. x (ut 29, 5).

14 hostis a. c. H.

15 inferiores x.

22 rutundae H, qui sic--item rutunditas, rutundare, rutundatio--semper solus (raro sequente uno L, ut p. 208, 6. 243, 26. 271, 14). scil. e 37 locis (ind. Nohl.) corrigendo litt. u in o mutatur his septem 22, 11. 13. 66, 2. 4. 79, 4. 94, 4. 6. r&undationi legitur 25, 26 (cf. ital. ritondo). at (sine corr., ut videtur) o non legitur nisi duobus 29, 2 et 264, 6. alteratutunditatis H 252, 13 ut repetunt L et P (l--sed corr. c) ex H, ita ex antiquiore fonte G (qui, ut EPS, ipse numquam habet ru-) sic scribens altera rotutunditatis. sic etiam in antiquissimo Plinii Augiensi semper ru- 11, 275. 12, 127. 13, 47. 14, 30 (sed 11, 58 rotonditatum sic!) etc. item cod. Marcianus SRR. et Lucretii vett. cf. Lachmann ad Lucr. 2, 402. Keil ad Cat. p. 43 et ad Varr. p. 6. | poly(i S)gonea x.

* * * * *

Page 21

machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum adigendo laedere non possunt. item munitiones | muri (15) turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod neque arietes neque suffossiones neque machinae 5 6 ceterae eis valent nocere. sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda nisi quibus extra murum ex alto loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. itaque in eius|modi locis primum fossae sunt faciendae (20) latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde 10 fundamentum muri deprimendum est intra alveum fossae et id extruendum est ea crassitudine ut opus terrenum 7 facile sustineatur. item interiore parte substructionis fundamentum distans ab exte|riore introrsus amplo spatio ita (25) uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad 15 defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori fundamento, pectinatim dis|posita, quemadmodum (30) serrae dentes solent esse conlocentur. cum enim sic erit 20 factum, tunc ita oneris terreni magnitudo | distributa in =23= parvas partes neque universa pondere premens poterit ulla 8 ratione extrudere muri substructiones. de ipso autem muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus co|pias, 25 (5) eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his erit utendum. non enim uti Babylone abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent

2 cuneos GS: cuneus H.

3 munition＜is＞ in ras. S (ex -ibꝰ).

8 munia x.

12 est (ea) HS: om. G.

20: solentes se G, solventes se HS(G^{c}).

22 pondere HS: -ra G.

29 harena H^{c}SG (ut p. 14, 15. 19 x): arena _H, qui ante corr. sic saepius scripsit_ (item G), sicut arenoso HG 38, 1. arenariis G 40, 18. [h/a]rena G^{c} 40, 1. [h/a]renaria _H^{c} 40, 9. 43, 25_. [ⱶ/a]renę G^{c} 41, 1. [h/a]renę H^{c} 41, 3. [h/a]renosa H^{c} 43, 21 etc. (harena etc. semper S). | ex: & x.

* * * * *

Page 22

murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum pro|prietates (10) habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus.

VI Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum 5 divisiones platearumque et angiportorum ad caeli regionem | directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt (15) ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt laedunt, si calidi vitiant, si umidi nocent. quare vitandum videtur hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis civitatibus 10 usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo oppidum | Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, (20) sed positum non prudenter. in qua civitate auster cum fiat, homines aegrotant, cum corus, tussiunt, cum septentrio, restituuntur in salubritatem sed in angiportis 15 et plateis non possunt consistere propter vehementiam 2 frigoris. ventus | autem est aeris fluens unda cum incerta (25) motus redundantia. nascitur cum fervor offendit umorem et impetus calefactionis exprimit vim spiritus flantis. id autem verum esse ex aeolipilis aereis licet aspicere et de 20 latentibus caeli rationibus | artificiosis rerum inventionibus =24= divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo aqua infunduntur conlocanturque ad ignem, et antequam

2 utilitatis H.

5 secuntur H: sequntur G (sequuntur SG^{c}).

6 angiportuum (-uū) x (pro -tûm?). cf. p. 26, 17. 22. 29, 23 [plinthuum H = plinthum G 78, 3].

7 de(i G)rectione(i G)s dirigentur. haec (Hęc GS) x.

10 avertendum x.

11 usu HS usus G.

14 chorus (ut infra) x.

19 calfactionis (= fervoris rec.) Lorentzen (tactionis olim ego, cf. impetu tangit p. 189, 10 190, 1. 188, 8. 123, 27. 27, 19): factionis x (= ἡ τῆϲ ζέϲεωϲ ῥύμη apud Gal. XVI, 398 cf. G. Kaibel: Hermes 20, 581). | vim x: vi S^{c}. | flantis Lor. (φυϲοῦντοϲ Gal.): flatus H et (ante ras.) S, flatum G (-ū S^{c}).

20 ex acolis aeris H, ex … ris G (ex eolypylis aereis in ras. G^{c}), ex eolis aereis S (ubi aereis in ras. et in marg. ꝉ eolippilis S^{c}). itaque ex eolis aeris ante ras. GS (corr. ex p. 24, 2).

23 quo aqua: quae qua H, quę aqua GS.

* * * * *

Page 23

calescant non habent ullum spiritum, | simul autem fervere (5) coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. ita scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus. 3 ＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, 5 non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si | qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui (10) in ceteris salubribus locis habent curationes medicinae contrariae, in his propter temperaturam exclusione ventorum expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter 10 curantur in regionibus quae sunt supra scriptae haec, gravido, arteriace, | tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis (15) eiectio et cetera quae non detractionibus sed adiectionibus curantur. haec ideo difficulter medicantur primum quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis morbo 15 viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus extenuatur unaque a vitiosis | corporibus detrahit sucum et (20) efficit ea exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui perflatus non habet neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit 20 eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis.

4 | Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente (25) aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali | favonium, ab septentrionibus septentrionem. =25= sed qui diligentius perquisierunt tradiderunt eos esse octo, 25 maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum

1 s. a. ut f. x (ut del. Stock).

4 rationibus exclusi fuerint (sine albo) x (ex Gal XVI, 398 sic lacunam, de qua v. not. ed. pr., certius explet G. Kaibel: Hermes 20, 582 cf. infra p. 26, 19).

9 exclusiones x.

12 gravitudo arteria ca&ussis H, gravitudo arteriacę (-ce S) tussis GS (κόρυζα ἀρθρῖτιϲ? βήξ Gal. XVI, 399). ubi gravitudo librariorum est (cf. Theod. Prisc. p. 515) ex forma gravido = gravedo scil. narium = κόρυζα Cels. 4, 5 etc. de arteriaca autem passione i. e. brancho vid. Paul. 3, 28 f. 39 Ven. 1528 (Gal. XIII, 4) quem citat Simon Ian. s. v. | pleuri(e S)tis tiphisis x.

16 e (ex S): est (ex é) H, ē G (ē ex G^{c}). | extenuabitur x.

21 is: his x.

22 ventos GS^{c}: -tus HS.

24 ab septentrionali x (cf. ad p. 144, 26).

* * * * *

Page 24

conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in singulis lateribus octa|goni singulorum ventorum imagines (5) excalptas contra suos quosque flatus designavit, supraque eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem aereum conlocavit dextra manu virgam porrigentem, 5 et ita est machinatus uti vento circumageretur et semper contra flatum consisteret supraque | imaginem flantis venti (10) 5 indicem virgam teneret. itaque sunt conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno eurus, inter austrum et favonium ab occidente hiberno africus, inter favonium 10 et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter septentrionem et solanum aquilo. hoc modo vi|detur esse (15) expressum uti capiat numeros et nomina et partes unde flatus certi ventorum spirent. quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur regiones et ortus corum sic erit 15 6 ratiocinandum. conlocetur ad libellam marmoreum amussium mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regula et li|bellam ut amussium non desideretur, supraque eius (20) loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana 20 circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum quod est gno|monis umbrae longitudinis signum, ex eo a (25) centro circumagenda linea rotundationis. itemque observanda postmeri|diana istius gnomonis crescens umbra, et =26= cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem 26

1 turrem HG (-rim S = G^{c}, ut v. 6 x).

2 octagonon HS: octogonon G (item p. 29, 17. 23) sed 25, 4 octagoni x.

3 excalpas H, exscaptas G, exsculp[n/a]s S. | quosque (Faventini cod. S p. 288, 18): cuiusque x.

11 caurus HS: chaurus G.

13 numerus x (-ros S^{c}).

16 libellum HG^{c} (-lam G et in ras. -lā S et G^{2} = v. 20). | marmoream ante corr. H et supra S^{2}. | amusium HS, hamusium G.

18 hamusium HG (amusium S).

19 aeneos H.

20 sciotheres (ciotheres S) x. | ante meridianā c. horā quinta (-tā SG^{c}) x.

21 (non 23) gnominis ante corr. S.

23 ex eoque x.

24 ro(e H)tundationi x (-ne S^{c}, -nis G^{2}).

25 gnominis HS.

26 tetiger& HS (-rit GS^{c}).

* * * * *

Page 25

7 antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto. ex his duobus signis circino decussatim describendum, et per decussationem et | medium centrum linea perducenda ad (5) extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. tum postea sumenda est sexta decima pars circinationis 5 lineae totius rotundationis, centrumque conlocandum in meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum dextra ac sinistra in circinatione | et meridiana et (10) septentrionali parte. tunc ex signis his quattuor per centrum medium decussatim lineae ab extremis ad extremas circinationes 10 perducendae. ita austri et septentrionis habebitur octavae partis designatio. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres aequales his distribuendae sunt | in tota (15) rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae sint in descriptione. tum per angulos inter duas ventorum 15 regiones et platearum et angiportorum videntur debere 8 dirigi descriptiones. is enim rationibus et ea divisione exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis | molesta. (20) cum enim plateae contra directos ventos erunt conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus 20 frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus viribus pervagabitur. quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes ad angulos | insularum frangantur repulsique dissipentur. 25 (25)

9 Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse venti. si autem animadverterint orbis terrae circumitionem

2 (10, etiam 28, 25. 29, 15) decusatim x.

3 decusationē HS (decussacionē G).

4 septentrionales H.

5 tum HS: tunc G.

7 qua&angit H (quę t. GS).

12 dextra ac sinistra tres aequales et tres his x.

16 debere G: -ri HS (cf. 134, 23).

17 is: his x.

18 excluserit H (-sa erit GS). | vis molesta HS: molesta vis G.

19 derectos x. | ventus HS (-tos G).

23 ad (pro ab) regionibus HG (a reg. S). | derectiones HS (non G).

26 i (ei): hi (hi≣ H) x. cf. p. 117, 17. 217, 3.

28 venti G(S^{c}): ventis H, -tos S. | animadverterint HS: adverterint G. | circum(-ū S)itionē HS: circuitionē G.

* * * * *

Page 26

per solis | cursum et umbras gnomonis aequinoctiales et =27= inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum quinquaginta duum milium stadium, quae fiunt passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, | huius autem octava pars quam 5 ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta septem milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus 10 varietates mutatione flatus faciat. itaque dextra et sinistra austrum leuconotus | et altanus flare solet, 10 africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac sinistra aquilonem supernas et caecias, circa solanum carbas et certo tempore ornithiae, euri vero medias | partes 15 tenentis in extremis eurocircias et volturnus. sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus 11 aut montium procellis tracta. praeterea aurae matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte versando pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens 20 ex|primit aurarum antelucano spiritu flatus. qui =28= cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes, et ea re quod ex auris procreatur ab Graecis ευροϲ videtur

1 gnominis HS. | ae(e S)quinoctialis x.

2 inclinatione x (-nē G^{c}). | erat(h G)osthenin HG (eratostene SG^{c}).

3 methodiis H(G^{c}), -dus GS.

4 stadium HG: -diorum S(G^{c}).

5 passus x. | trecenties et decies quinquaginta milia x (_cf. Plin. 2, 247_).

6 triciens HG: -cies S.

9 varietatis ante corr. G (non HS).

11 subvesperos x. | ergastes x.

12 aet | thestae (aetthestę G) HG (ethesie SG^{c}). | chauri x. | circlas H(S), circ(t G)ius GS^{c} (ī aꝉ cirglas G^{c} in marg.).

15 ornitiae H (-tię) S, -thiae G (-t[ⱶ/ı]ę) S^{c} (-ciae G^{c}).

16 tenentes x. | euri cert(c S)ias HS, euri circias GS^{c}. | uol[.tur/ṇus] HS (vulturnus G). servavi (cf. H 158, 5. 160, 23) uo- pro uu- in solis nom. propriis cf. p. 30, 15. 45, 16. frequens enim in H litt. u et o confusio in nom. sg. praecipue decl. II -os: itaque et -uos velut 161, 7. 190, 16. 205, 3. 230, 24 etc..

19 qua: quas x.

20 profundens: prudens HG (procedens in ras. S et -p[.ce/rụ]dens G^{c}, prodens e^{c}).

23 ab HG: a S. | aurus x.

* * * * *

Page 27

esse appellatus crastinusque dies propter auras matutinas αυριον fertur esse | vocitatus. sunt autem nonnulli (5) qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis terrae colligere. quae sive est certa sive non vera, non potest nostra scriptura non veras habere terminationes 5 12 regionum unde spiritus ventorum oriuntur. ergo si ita est, tantum erit uti non certam mensurae | rationem sed (10) aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti.

Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius intellegantur visum est mihi in extremo volumine 10 formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, unum ita de|formatum ut appareat unde certi ventorum spiritus (15) oriantur, alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus. erit autem in exaequata planitie centrum ubi est littera A, 15 gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est B, et a centro ubi est A | diducto circino ad id signum umbrae (20) ubi est B, circumagatur linea rotundationis. reposito autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est dum decrescat faciatque iterum crescendo parem antemeridianae 20 umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis ubi erit littera C. tunc a signo ubi | est B et a signo ubi (25) est C circino decussatim describatur ubi erit D, deinde per decussationem ubi est D et centrum perducatur linea ad extremum, in qua linea erunt litterae | E et F. haec =29= linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. 26

2 aurion x. | autem HS: enim G.

3 eratostenem (H, -ē GS) x.

10 intelle(i G^{c}, ut 104, 19. 111, 4. 252, 16. 263, 5)gatur x.

11 formā x. | sch(sc S)emata x | explicare HG: explanare S.

12 in marg. H fol. 16^{b} extat octo ventorum rota in XVI partes descripta cf. p. 64, 23.

16 ubi est .b. et .a. centro (a centro GS) ubi est .a. et .b. deducto x.

17 id HS: om. G.

20 parem G: partem HS(G^{c}).

22 .c. G(H^{2}): .e. H (vel e-- pro c-- in marg. S^{2}), d S(G^{c}).

23 .c. HG (vel c supra S^{2}): d S(G^{c}). | .d. HG (vel d S^{2} in m.): e S(G^{c}).

24 per decusationem et centrum ubi est .d. (HG, e SG^{c}, vel d S^{c} in m.) perducatur x.

25 ad S: ab (extremum) HG. | er̄ litterę S(G^{c}): erit littera HG.

26 index HG: indextra S. | septentrionales H.

* * * * *

Page 28

13 tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, circinique centrum ponendum est in meridiana linea qua tangit rotundationem ubi est littera E, et signandum | dextra (5) ac sinistra ubi erunt litterae G H. item in septentrionali parte centrum circini ponendum in rotundatione 5 et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum dextra ac sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K et ab H ad I per centrum lineae perducendae. ita quod erit spatium | ab G ad H, erit spatium venti austri et (10) partis meridianae, item quod erit spatium ab I ad K, erit 10 septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in quibus litterae L M et ab occidente in quibus sunt litterae N et O. ab M ad O et | ab L ad N perducendae sunt lineae (15) decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia 15 in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum et austrum in angulo erit littera G, inter austrum et africum H, inter africum et favonium N, | inter favonium (20) et caurum O, inter caurum et septentrionem K, inter septentrionem 20 et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L, inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum divisiones. |

VII Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio =30= ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda 26 aedibus sacris foro reliquisque locis communibus. et si erunt moenia secundum mare, area ubi forum

2 qua: quae (quę GS) x.

4 ac om. x.

5 ro(u H)tundationis et x.

7 ab .g. ad .k. (h supra S^{2}) et ab .h. ad .i. S (= ed.): ab .g. ad .h. et ab .h. ad .i. G(S^{2}), ab .g. et ab .h. ad .i. H(LP).

10 ab .i. ad .k. (H^{2}) S(G^{c}): ab .i. ab .k. HG.

11 dextra tres. ac sinistra tres HS(G^{c}): dextrates ac sinistrates G(S^{2}).

14 ab .l. ad .n. H^{2} (= ed.): ab .i. ad .n. x.

16 circumitione S: -nem H, -nē G.

20 chaurum x. | caurum H: chaurum H^{c}GS.

23 angiportu(o_^{c}_)rū H.

24 divisiones. XI. divisis H(LP)G, divisiones. XII. Divisis S(G^{c}). sequitur enim cap. XII (sine rubr.).

* * * * *

Page 29

constituatur | eligenda proxime portum, sin autem mediterranea, (5) in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni et Minervae in excelsissimo loco unde moenium maxima pars conspiciatur areae distribuantur. Mercurio autem in 5 foro, aut etiam ut | Isidi et Serapi in emporio, Apollini (10) Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad circum, Marti extra urbem sed ad campum, itemque Veneri ad portum. id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum 10 scripturis ita est dedicatum, extra | murum Veneris (15) Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis 15 vero divinitas cum sit extra moenia dedi|cata, non erit (20) inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa 2 a belli periculo conservabit. item Cereri extra urbem loco, quo non omnes semper homines nisi per sacrificium necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque moribus 20 is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum | rationes aptae templis areae sunt distribuendae. (25)

De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes, quia | in secundo visum est mihi primum de materiae =31= copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus 26 et quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum peragere et in sin|gulis voluminibus explicare. (5)

1 mediterraneo x.

3 et (iovi) HG: ut S.

10 &hruscis H.

12 (14) uolcani H: uulcani GS. | ideo: deo (ante corr. ^{2}) S. | insuescant x (-cat S^{2}).

13 adolescentibus GS.

14 vis x.

15 ab (timore) HS: a G.

17 defensa G(S^{2}): -si HS.

18 cereri GS: cerei H.

19 non omnes: nomine x (scil. ex n̄omnesemper …).

20 religione x.

21 deb& x.

23 earum: arearum x.

27 habent (ante corr.) H. | deinde om. x.

* * * * *

Page 30

LIBER SECUNDUS.

1 Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia ad exercitum regiae cupidus commendationis. is e patria | a propinquis et amicis tulit ad primos ordines et purpuratos 5 (10) litteras ut aditus haberet faciliores, ab eisque exceptus humane petiit uti quamprimum ad Alexandrum perduceretur. cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum tempus expectantes. itaque Dinocrates ab his se existimans ludi ab | se petiit praesidium. fuerat enim 10 (15) amplissima statura, facie grata, forma dignitateque summa. his igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque clavam tenens incessit contra | tribunal regis ius dicentis. 15 (20) 2 novitas populum cum avertisset, conspexit eum Alexander. admirans ei iussit locum dari ut accederet, interrogavitque quis esset. at ille, Dinocrates, inquit, architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas adfero dignas tuae claritatis. namque Athon montem formavi 20 | in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi (25) civi|tatis amplissimae moenia, dextra pateram quae =32= exciperet omnium fluminum quae sunt in eo monte aquam, 3 ut inde in mare profunderetur. delectatus Alexander narratione formae statim quaesiit, si essent agri circa qui 25 possent frumentaria | ratione eam civitatem tueri. cum (5) invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus, Dinocrates, inquit, attendo egregiam formae compositionem

3 e (mac.) HS: a EG.

6 ut (add.) S: om. HEG.

7 (10) petit x.

10 exestimans H.

14 [h/u]merum H^{c} = hum. SEG, ut semper S (um- H, ut semper HL et infra p. 101. 228. 229 etiam G).

17 ei iussit HS: iussit ei EG.

20 tuę (tuae E) claritati x.

24 narratione: natione HS, ratione EG (deratione in marg. S^{c}). cf. p. 87, 5.

25 quaesiit HE: quęsivit SG.

26 possent EG: possint HS.

* * * * *

Page 31

et ea delector, sed animadverto si qui deduxerit eo loci coloniam fore ut iudicium eius vituperetur. ut enim natus infans sine nutricis lacte non potest | ali neque ad (10) vitae crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere 5 nec sine abundantia cibi frequentiam habere populumque sine copia tueri. itaque quemadmodum formationem puto probandam, sic iudico locum inprobandum, teque 4 volo | esse mecum, quod tua opera sum usurus. ex eo (15) Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum 10 persecutus. ibi Alexander cum animadvertisset portum naturaliter tutum, emporium egregium, campos circa totam Aegyptum frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas utilitates, iussit eum | suo nomine civitatem Alexandriam (20) constituere. ita Dinocrates a facie dignitateque corporis 15 commendatus ad eam nobilitatem pervenit. mihi autem, imperator, staturam non tribuit natura, faciem deformavit aetas, valetudo detraxit vires. itaque quoniam ab his praesidiis sum desertus, per | auxilia scientiae scriptaque (25) ut spero perveniam ad commendationem. 20

5 Quoniam autem primo volumine de officio architecturae terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et | intra moenia arearum divisionibus, cum sequatur ordo de =33= aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis quibus proportionibus et symmetriis debeant esse uti explicentur, 25 non putavi ante ponendum nisi prius de materiae copiis, e | quibus conlatis aedificia structuris et materiae rationibus (5) perficiuntur, quas habeant in usu virtutes exposuissem quibusque rerum naturae principiis essent temperatae dixissem. sed antequam naturales res incipiam explicare, 30

1 siqui deduxerit EG: siquid deduxerit H, siquid eduxerit S (unde G^{c} in marg. vel siquid). | eo loco x.

2 fore EG(S^{2}): forte HS.

8 iudicio H et (ante ras.) S.

10 abcessit S.

15 dignitate EGS: -tis H.

18 valitudo GS (cf. ad 17, 6).

19 auxilia HS: -um EG.

21 Quoniam: Cum x.

23 cum sequatur: insequatur x.

29 temperate G (-tę G^{c}): -ta HS.

* * * * *

Page 32

de aedificiorum rationibus unde initia ceperint et uti creverint eorum inven|tiones ante ponam, et insequar ingressus (10) antiquitatis rerum naturae et eorum qui initia humanitatis et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt. itaque quemadmodum ab his sum institutus exponam. 5

I Homines veteri more ut ferae in silvis et speluncis et | nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. (15) interea quodam in loco ab tempestatibus et ventis densae crebritatibus arbores agitatae et inter se 10 terentes ramos ignem excitaverunt, et eo flamma vehementi perterriti qui circa eum locum fuerunt sunt fugati. post ea re|quieta propius accedentes cum animadvertissent commoditatem (20) esse magnam corporibus ad ignis teporem, ligna adicientes et ita conservantes alios adducebant et nutu 15 monstrantes ostendebant quas haberent ex eo utilitates. in eo hominum congressu cum profundebantur aliter spiritu voces, cotidiana | consuetudine vocabula ut obtigerant (25) constituerunt, deinde significando res saepius in usu ex eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter se 20 2 procreaverunt. ergo cum propter ignis inventionem conventus initio apud homines et | concilium et convictus =34= esset natus, et in unum locum plures convenirent habentes ab natura praemium praeter reliqua animalia ut non proni sed erecti ambularent mundique et astrorum magnificientiam 25 aspicerent, item manibus et arti|culis quam (5) vellent rem faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii de fronde facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus, nonnulli hirundinum nidos et aedificationes earum imitantes

1 ceperint GS: coeperint H(G^{c}).

3 humanitatis GS: -tes H.

7 vetere x (cf. p. 20, 22).

8 ex[g/ı]ebant H^{c}, exi＜ge in ras.＞bant S^{c} i. e. exiebant HS: eigebant G.

9 quodam GS: quondam H. | ab HS: a G.

11 eo GS (ea S^{c}): eos H.

12 effugati S.

13 requieta HS (re¦quieta S^{c}): requie data G. | proprius H et ante ras. S. | cum--(15) adicientes om. S (sed in ima pagina calamo impressa supplet S^{2}).

15 ita: id x.

17 espiritu x.

18 obtigerant S(G^{c}): optegerent H(G).

* * * * *

Page 33

de luto et virgulis facere loca quae subirent. tunc observantes aliena tecta et adicientes suis cogitationibus res | novas, efficiebant in dies meliora genera casarum. (10) 3 cum essent autem homines imitabili docilique natura, cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant 5 aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in dies melioribus iudiciis efficiebantur. primumque furcis erectis et | virgulis interpositis luto parietes texerunt. alii (15) luteas glaebas arefacientes struebant parietes, materia eos iugumentantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus 10 et fronde. posteaquam per hibernas tempestates tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes luto inducto, proclinatis | tectis stillicidia deducebant. (20)

4 Haec autem ex is quae supra scriptae sunt originibus instituta esse possumus sic animadvertere quod ad hunc 15 diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur, ut in Gallia Hispania Lusitania Aquitania, scandulis robusteis aut | stramentis. apud nationem Colchorum in Ponto (25) propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto 20 quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in extremis partibus earum supra alterae transversae, quae circumcludunt | medium spatium habitationis. tum insuper (30) alternis trabibus ex quattuor partibus angulos iugumentantes et ita parietes | arboribus statuentes ad perpendiculum =35= imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, 26 quae relinquuntur propter crassitudinem materiae, schidiis et luto obstruunt. item tecta, recidentes ab extremo transtra, traiciunt gradatim contra|hentes, et ita ex (5)

5 cotidie: sic (et cotidianus) semper H (sed 33, 24 et 35, 25 H^{c}) et G, rec. cottidie SL. | aliu(o H)s alii x (alii aliis G^{c}).

9 glebas x (sic etiam glebe x 165, 15 ut semper SG, numquam praeterea H, nisi quod glebulae x 197, 22).

14 is: his x. | scripta x.

16 his (GS, [h/ı̣]is H^{c}): iis H. | constituuntur G: -antur HS.

17 utigallia x. | hispania S: spania HG (ispania H^{c}). | æ(e S)quitania GS. | scandulis G: scandalis HS.

23 tum HS: tunc G.

28 adextremos x.

* * * * *

Page 34

quattuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico more 5 testudinata turrium tecta. Phryges vero, qui campestribus locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum egentes materiae eligunt tumulos naturales eosque medios fossura 5 dis|tinentes et itinera perfodientes dilatant spatia quantum (10) natura loci patitur. insuper autem stipites inter se religantes metas efficiunt, quas harundinibus et sarmentis tegentes exaggerant supra habitationes e terra maximos grumos. ita hiemes calidissimas, aestates frigidissimas 10 efficiunt tectorum | rationes. nonnulli ex ulva palustri (15) componunt tuguria tecta. apud ceteras quoque gentes ad nonnulla loca pari similique ratione casarum perficiuntur constitutiones. non minus etiam Massiliae animadvertere possumus sine tegulis, subacta cum paleis terra, tecta. 15 Athenis Areopagi antiquitatis exemplar | ad hoc tempus luto (20) tectum. item in Capitolio commonefacere potest et significare mores vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum 6 stramentis tecta. ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum sic ea fuisse ratiocinantes possumus iudicare. 20

| Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum (25) profecissent et sollertia ingenia exercendo per consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria in animos eorum adiecta perfecit ut qui fuerunt in his studio|siores fabros esse se profiterentur. cum ergo haec =36= ita fuerint primo constituta et natura non solum sensibus 26 ornavisset gentes quemadmodum reliqua animalia, sed etiam cogitationibus et consiliis armavisset mentes et subiecisset

5 materiae H (-ę S): materia G. | fossura G: -rae H (-rę) S.

6 detinentes x. | quantum HS: inquantum G.

8 quas GS: qua H.

9 exaggerabant x. | habitationis H (-nes GS).

10 crumos x. | aestatis H (-tes GS).

11 efficiunt GS: -cit H.

12 tiguria ante corr. H. | ad Praun: et (&) x. | 16 areopagi HS: ariopagi G.

18 vetustates H (-tis GS).

21 tritiores GS^{c} (tristiores ante ras. S): tritores H.

22 profecissent S^{2} (qui et edificantium antea scr. pro ad aed.): per(ꝑ)fecissent x. | ingenia HS: -nii G.

25 esse se H (e̅e̅ se) S: esse G.

26 solum HS(G^{c}): plus G.

* * * * *

Page 35

cetera | animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus (5) aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt 7 humanitatem. tum autem instruentes animo se et eprospicientes maioribus cogitationibus ex varietate artium 5 natis, non casas sed etiam | domos fundatas et latericiis (10) parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum perduxerunt rationes. posteaquam animadverterunt profusos 10 esse partus ab natura materiae et abun|dantiam (15) copiarum ad aedificationes ab ea comparatam, tractando nutrierunt et auctam per artes ornaverunt voluptatibus elegantiam vitae. igitur de his rebus quae sunt in aedificiis ad usum idoneae, quibus sint qualitatibus et quas 15 habeant virtutes ut potuero dicam.

8 | Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, (20) quod putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet me erravisse sic reddam rationem. cum corpus architecturae scriberem, primo volumine putavi quibus eruditionibus 20 et disciplinis esset ornata exponere finireque terminationibus | eius species et e quibus rebus esset nata (25) dicere. itaque quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. ergo in primo ＜dixi＞ de artis officio, in hoc de naturalibus materiae rebus quem habeant usum disputabo. 25 namque hic liber non profitetur unde architectura nascatur, sed unde origines aedifi|ciorum sint institutae et =37= quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad 9 hanc finitionem. ergo ita suo ordine et loco huius erit voluminis constitutio. 30

1 ex: & (et G) x.

4 tum HS: tunc G. | e(ae ante ras. H)prospicientes x (≣prospicientes S^{c}).

8 tectas G: tecta HS.

11 ab natura materiae: ab naturae materia H, ≣ naturę materia S, naturę admateriā G(S^{2}). | abundantē x.

12 copiarum H et (ante ras.) S: copiā G(S^{2}).

15 quibus sint: quibusque sunt x.

24 dixi om. x.

27 sunt x.

29 ita om. S.

* * * * *

Page 36

Nunc revertar ad propositum et de copiis quae aptae | sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur (5) esse ab natura rerum procreatae quibusque mixtionibus principiorum congressus temperentur, ne obscura sed perspicua legentibus sint ratiocinabor. namque nulla materiarum 5 genera neque corpora neque res sine principiorum coetu na|sci neque subici intellectui possunt, neque aliter (10) natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere explicationes, nisi causae quae insunt in his rebus quemadmodum et quid ita sint subtilibus rationibus habeant 10 demonstrationes.

II | Thales primum aquam putavit omnium rerum esse (15) principium. Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem scriptorum a Graecis ϲκοτεινοϲ est appellatus, ignem. Democritus quique est eum secutus Epicurus atomos, quas 15 nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt. Pytha|goreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem (20) aera et terrenum. ergo Democritus etsi non proprie res nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo ea ipsa dixisse videtur quod ea cum sint disiuncta nec 20 laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus dividuntur sed | sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent in (25) 2 se soliditatem. ex his ergo congruentibus cum res omnes coire nascique videantur ut eae in infinitis generibus rerum natura essent disparatae, putavi oportere de varietatibus 25 et discriminibus usus earum quasque haberent in aedificiis qualitates exponere, | uti cum fuerint notae, non habeant (30) qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum copias aedificiis comparent.

III Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos 30

2 s[v/ı]nt H.

4 ne G: nec H (cf. p. 180, 9), n̄ (non) S. | sed ut p. S.

12 Tales x.

14 scotinos x.

15 quique HG: quoque S(G^{c}). | quos x.

17 pythari eorum H, pythareorū G, phitagoreorū S (pythagoreorū G^{c}).

18 aera G: aerea HS.

20 nec leguntur HG, negleguntur S(G^{c}).

24 ut eae: et [h/ạ̶ẹ̶]ae H, ethę G, & hę S.

29 cōpararent S.

* * * * *

Page 37

| oporteat dicam. non enim de harenosa neque calculosa =38= neque sabulone soluto sunt ducendi, quod ex his generibus cum sint ducti primum fiunt graves, deinde cum ab imbribus in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur pa|leaeque in is non cohaerescunt propter asperitatem. 5 faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de rubrica aut etiam masculo sabulone. haec enim genera propter levitatem habent firmitatem et non sunt in opere 2 ponderosa et faciliter aggerantur. ducendi autem sunt per vernum tempus et | autumnale, ut uno tenore siccescant. 10 qui enim per solstitium parantur ideo vitiosi fiunt quod summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit ut videatur aridus, interior autem sit non siccus. et cum postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea quae erant arida. ita rimosi facti efficiuntur in|becilli. maxime autem 15 utiliores erunt, si ante biennium fuerint ducti. namque non ante possunt penitus siccescere. itaque cum recentes et non aridi sunt structi, tectorio inducto rigideque obsolidato permanente ipsi sidentes non possunt eandem altitudinem qua est tectorium tenere, contractione|que moti 20 non haerent cum eo, sed ab coniunctione eius disparantur. igitur tectoria ab structura seiuncta propter tenuitatem per se stare non possunt sed franguntur, ipsique parietes fortuito sidentes vitiantur. ideo etiam Uticenses latere si sit aridus et ante quinquennium ductus, cum 25 arbi|trio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in (25) 3 parietum structuris. fiunt autem laterum genera tria. unum quod graece Lydium appellatur, id est quo nostri

1 harenosa neque calculosa (sc. terra, ut v. 6 = solo _Plin. 35, 170_) neque sabulone soluto: harenoso neque calculoso luto (H, luto om. S, calculo soluto G) neque sabulonoso luto x.

3 ab imbribus in p. G(S^{2}): ab intribus in p. HS^{c}, in tribus p. (om. ab et in) S.

5 is: his x.

10 tenore: tempore x.

12 corium GS: chorium H. | effecit H.

13 aridum (-ū) x. | 14 perrumpit (a. c.) om. G.

18 ri(e H)gidoque obsolidati permanent x.

20 qua est tectorium HS (ubi ē tector⟦ı⟧ū cum ras. S^{c}): quę ē tectorū G.

24 fortuito HG (ut 33, 26 x): -tu (H^{c})S(G^{c}) | sidentes (ut v. 18 x) sedentes x.

25 laterem H (-rē) GS.

27 lidiū GS.

* * * * *

Page 38

utuntur, longum | sesquipede, latum pede. ceteris duobus =39= Graecorum aedificia struuntur. ex his unum πενταδωρον, alterum τετραδωρον dicitur. δωρον autem Graeci appellant palmum, quod munerum datio graece δωρον appellatur, id autem semper | geritur per manus palmam. ita quod est 5 quoquoversus quinque palmorum pentadoron, quod quattuor tetradoron dicitur, et quae sunt publica opera πενταδωροιϲ, 4 quae privata τετραδωροιϲ struuntur. fiunt autem cum his lateribus semilateria, quae cum struuntur, una parte lateribus ordines, | altera semilateres ponuntur. ergo 10 ex utraque parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis parietes alligantur et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem et speciem faciunt utraque parte non invenustam.

Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua, item 15 | Callet, in Asia Pitane, ubi lateres cum sunt ducti et (15) arefacti, proiecti natant in aqua. natare autem eos posse ideo videtur quod terra est de qua ducuntur pumicosa. ita cum est levis, aere solidata non recipit in se nec combibit liquorem. igitur levi raraque cum sint proprietate 20 nec patiantur pene|trare in corpus umidam potestatem, (20) quocumque pondere fuerint cogitur ab rerum natura quemadmodum pumex uti ab aqua sustineantur. sic autem magnas habent utilitates, quod neque in aedificationibus sunt onerosi, et cum ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur. 25

IV | In caementiciis autem structuris primum est de harena =40=

2 pentadoron … (3) tetradoron x.

3 (4) doron x.

5 palmam: palmum x (ut v. 4).

6 quinque G(S^{c}): equinque HS.

7 pentadoros HS, -toros G.

8 tetradoros GS, -doro H.

11 cum (cū S) struuntur HS: construuntur G. | coriis S: choriis H et (ubi chorus) G (chorı¦iſ G^{c}).

12 collocati HS: collecti G (et in marg. S^{2} vel collecti).

15 Maxilua … Pitane (Plin. 35, 171): maxima et in galliis et in asia ita ne x.

16 sint ante corr. S.

20 sint G^{c}: sit x.

21 nec: non H, n̄ GS. | patiantur HS: patiuntur G.

22 fuerit x. | cogitur (sic) x (= cogit rerum natura, necessitas).

23 sustineatur x.

* * * * *

Page 39

quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam neque habeat terram commixtam. genera autem harenae fossiciae sunt haec, nigra, cana, rubra, carbunculus. ex his | quae in manu confricata fecerit stridorem erit optima, (5) quae autem terrosa fuerit non habebit asperitatem. item 5 si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea excussa vel lota id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, 2 erit idonea. sin autem non erunt harenaria unde fodiatur, tum de flumi|nibus aut e glarea erit excernenda, non minus (10) etiam de litore marino. sed ea in structuris haec habet 10 vitia, difficulter siccescit, neque onerari se continenter paries patitur nisi intermissionibus requiescat, neque concamarationes recipit. marina autem hoc amplius quod etiam parietes, cum in is | tectoria facta fuerint, remittentes (15) 3 salsuginem corium dissolvunt. fossiciae vero celeriter in 15 structuris siccescunt, et tectoria permanent, et concamarationes patiuntur, sed eae quae sunt de harenariis recentes. si enim exemptae diutius iacent, ab sole et luna et pruina concoctae resolvuntur et | fiunt terrosae. ita cum (20) in structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, 20 sed ea ruunt et labuntur onera quae parietes non possunt sustinere. recentes autem fossiciae cum in structuris tantas habeant virtutes, eae in tectorio ideo non sunt utiles quod

3 carbunculus G(S^{2}): -lum HS.

6 coniecta GS: contecta H.

7 vel lota: vel icta x. | subsiderit: sic x.

9 tum HG: tunc S.

11 sicces(r G)sit HG^{c} (-scit S) | continenter | recipit paries patitur … recipit. marina H (item Lch, sed l ante corr.--qui inter lineas adscripsit--omisit ea quae fuerunt inter duo illa recipit deditque continenter recipit . marina, atque idem sine dubio fecerat S, ubi nunc S^{c} continenter ＜⁖paries in ras.＞ Marina cum suppletis in ima pagina verbis ⁖patitur … recipit. sine lapsus vestigio G. itaque sic statuo continentes paries G(S^{c}): continenter recipit paries HS.

12 (16) concamerationes x.

14 is: his x. | remittentes (remittentese G, unde ad Fav. p. 295, 5 An. S salsugine sua se remittente) salsuginem (-nē etiam G) eorum dissolvuntur x.

17 eae: hae H, hę S, hęc G.

21 ea ruunt GS: earunt H. | oneraque x.

23 eae H: hae G, heę S. | tectorio (ut p. 41, 2): -riis x.

* * * * *

Page 40

pinguitudine eius calx palea com|mixta propter vehementiam (25) non potest sine rimis inarescere. | fluviatica vero, propter =41= macritatem inutilis signino, liaculorum subactionibus in tectorio recipit soliditatem.

V De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam 5 de calce diligentia est adhibenda uti de albo saxo aut silice | coquatur. et quae erit ex spisso et duriore, erit (5) utilis in structura, quae autem ex fistuloso, in tectoriis. cum ea erit extincta, tunc materia ita misceatur ut si erit fossicia, tres harenae et una calcis infundantur, si 10 autem fluviatica aut marina duae harenae et una calcis coiciantur. ita enim erit | iusta ratio mixtionis temperaturae. (10) etiam in fluviatica aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam 2 ad usum meliorem. quare autem cum recipit 15 aquam et harenam calx tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur quod e principiis | uti cetera corpora (15) ita et saxa sunt temperata. et quae plus habent aeris sunt tenera, quae aquae lenta sunt ab umore, quae terrae dura, quae ignis fragiliora. itaque ex his saxa si antequam 20 coquantur, contusa minute mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt nec eam poterunt | continere. (20) cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, tunc exustis atque exhaustis eorum viribus relinquuntur 25 patentibus foraminibus et inanibus. ergo liquor qui est in eius lapidis corpore et aer cum exustus et ereptus fuerit, habuerit|que in se residuum calorem latentem, intinctus (25) in aqua, priusquam ea ignis vim recipit, umore

1 pinguitudine (eius sc. operis tectorii Fav. p. 295, 12): pinguitudini HG (ut Anon. ed. Fav. S), pinguedini S (ut ipse Fav. p. 295, 13).

3 inutilis signino (ex Fav. cf. p. 211, 10): uti signinū x. | liacolorum HS: l iaculorum (in ipso textu) G (et inter lin. S^{2}), item (iac.) codd. Faventini. | subactionibus HS: -nes G.

5 habeatur HG: sit S.

10 infundatur x.

11 duo harenę una x.

12 coiciatur x.

20 dura GS: durae H.

21 insṭructuram G: in instructuram HS

22 potuer̄ ante corr. S.

29 ea ignis: ex igni x.

* * * * *

Page 41

penetrante in foraminum raritates confervescit et ita refrigeratus 3 reicit ex calcis corpore fervorem. ideo autem quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur non possunt ad id | respondere, sed cum expenduntur, permanente =42= ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia 5 parte ponderis inminuta esse inveniuntur. igitur cum patent foramina eorum et raritates, harenae mixtionem in se corripiunt et ita cohae|rescunt siccescendoque cum caementis (5) coeunt et efficiunt structurarum soliditatem.

VI Est etiam genus pulveris quod efficit naturaliter res 10 admirandas. nascitur in regionibus Baianis et in agris municipiorum quae sunt circa Vesuvium montem. quod com|mixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis (10) praestat firmitatem, sed etiam moles cum struuntur in mari, sub aqua solidescunt. hoc autem fieri hac ratione 15 videtur quod sub his montibus et terrae ferventes sunt et fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent aut e sulphure | aut alumine aut bitumine ardentes maximos (15) ignes. igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia permanans et ardens efficit levem eam terram, et 20 ibi qui nascitur tofus turgens est sine liquore. ergo cum tres res consimili ratione ignis vehementia formatae in unam pervenerint mixtionem, | repente recepto liquore una (20) cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque 2 eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere. ardores 25 autem esse in his locis etiam haec res potest indicare quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo | nascens (25) ignis vehementia perforat eam terram per eamque manando

11 et om. x.

14 firmitate | (pro -tē) G: -tes HS(G^{c}).

18 sulphure GS: sulpure (sic hoc solo loco) H.

19 inter vena (venī̱a) S^{2}.

21 qui: quod (qđ GS) x (cf. p. 44, 23). | tophus S (_qui 44, 12_ thophus) ut 44, 24 et Plin. 11, 203. | exurgens H (exsurgens GS) scil. pro &urgens (= sive simpl. turgens sive et turgens).

25 dissolvere HS: dies solvere G.

27 cūanorū G: cum | annorum H, cumannorū S.

29 post manando iterum fervidus ab imo nascens rep. x.

* * * * *

Page 42

in his locis oritur et ita sudationum egregias efficit utilitates. non minus etiam memorantur antiquitus crevisse ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse circa agros flammam. ideoque tunc quae spongia sive pumex | Pompeianus vocatur excocto ex alio genere 5 (30) lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem. 3 id autem genus | spongiae quod inde eximitur non in =43= omnibus locis nascitur, nisi circum Aetnam et collibus Mysiae quae a Graecis κατακεκαυμενη nominatur et si quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. si ergo in 10 his locis aquarum ferventes | inveniuntur fontes et montibus (5) excavatis calidi vapores, ipsaque loca ab antiquis memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse 15 4 liquorem. igitur dissimilibus et dis|paribus rebus correptis (10) et in unam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas aquae repente satiata communibus corporibus latenti calore confervescit et vehementer efficit ea coire celeriterque unam soliditatis percipere virtutem. 20

Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria | ex aqua calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur (15) pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat. itaque visum est antequam desideraretur de his 5 rebus quemadmodum esse videantur exponere. omnibus 25 locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides nascuntur, sed | nonnulla sunt terrena alia sabulosa itemque (20) glareosa aliis locis harenosa non minus materia, et omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus

2 memorantur G(S^{c}): -rentur HS.

5 ponpeianus HS. | excocto HS: -ta G(S^{c}).

8 aetnam H: aethnam G, ethnam S(G^{c}).

9 catacae | caumae (-me S) nominatur H, cata cecaumenos nom. G (lig. add. G^{c}), cata | cecaum[nos/eno]minatur S^{2}.

11 montibus (Jocundus, ut p. 42, 23): in omnibus x.

14 ex (tofo): & x.

15 & acalce x.

18 aquae H: aqua GS.

21 item: ita x.

28 glareosa G: glariosa HS. | materia HS(G^{c}): -rie G.

* * * * *

Page 43

qualitates insunt in terra. maxime autem id sic licet considerare quod qua mons Appenninus regiones Italiae Etruriaeque circa cingit, prope | in omnibus locis non desunt (25) fossicia harenaria, trans Appenninum vero quae pars est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia 5 Asia omnino trans mare nec nominan|tur quidem. igitur =44= non in omnibus locis quibus effervent aquae calidae crebri fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere, sed omnia uti natura rerum constituit, non ad voluptatem 6 hominum sed ut fortuito disparata pro|creantur. ergo quibus 10 (5) locis non sunt terrosi montes sed tenerae materiae, ignis vis per eius venas egrediens adurit eam. quod est molle et tenerum exurit, quod autem asperum relinquit. itaque uti in Campania exusta terra cinis, sic in Etruria excocta materia efficitur carbunculus. utraque autem | sunt egregia 15 (10) in structuris, sed alia in terrenis aedificiis alia etiam in maritimis molibus habent virtutem. est autem materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam terra, qua penitus ab imo vehementia vaporis adusta, nonnullis locis procreatur id genus harenae quod dicitur carbunculus. 20

VII | De calce et harena quibus varietatibus sint et quas (15) habeant virtutes dixi. sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus et quadrata saxa et caementorum ad aedificia eximuntur copiae et comparantur. haec autem inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. sunt 25 enim aliae | molles, uti sunt circa urbem Rubrae Pallenses (20) Fidenates Albanae, aliae temperatae, uti Tiburtinae Amiterninae

1 sic licet (L): silicet G, scilicet HS(G^{c}), licet (del. sci) S^{c}.

2 regionis HS (-nes G).

5 ē ad adriaticū GS: est adriaticum H. sed infra hadrianum bis H.

6 nec nominatur x.

8 eędem (ęedē S^{c}) op(p G)ortunitates GS^{c} (vel eiusdem oportunitatis G^{c} ex L): edem oportunitatis HS.

10 fortuito HG: -tu (H^{c})S(G^{c}).

11 tenerae: genere x.

14 uti campania (in om.) HG, ubi S Itaq[.uti/ue] ịn campania (ipse sic addens quod omiserat uti). cf. v. 23.

18 quo … 19 adusto x.

20 procrearetur S^{2}.

22 lapidicinis HG: lapidibus S (sed in marg. ipse add. vel lapiditinis).

24 haec (hęc GS) sic x.

27 tiburtinae G: tibertinae H et (ante ips. corr.) S. | ame(i S^{c})terninae x.

* * * * *

Page 44

Soractinae et quae sunt his generibus, nonnullae durae, uti siliceae. sunt etiam alia genera plura, uti in Campania rubri et nigri tofi, in Umbria et Piceno et in Venetia albus, qui | etiam serra dentata uti lignum secatur. (25) 2 sed haec omnia quae mollia sunt hanc habent utilitatem 5 quod ex is saxa cum sunt exempta in opere faciliter tractantur. et si sunt | in locis tectis, sustinent laborem, si =45= autem in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina contacta friantur et dissolvuntur. item secundum oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt neque perferunt aestus. 10 Tiburtina vero et quae eodem | genere sunt omnia sufferunt (5) et ab oneribus et a tempestatibus iniurias, sed ab igni non possunt esse tuta simulque sunt ab eo tacta dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura naturali parvo sunt umore itemque non multum habent terreni sed 15 aeris plurimum et ignis. igitur cum et | umor et terrenum (10) in his minus inest, tum etiam ignis, tactu et vi vaporis ex is aere fugato, penitus insequens et interveniorum vacuitates occupans fervescit et efficit ea suis ardentia 3 corporibus similia. sunt vero item lapidicinae complures 20 in finibus Tarquiniensium, quae dicuntur Anicianae, | colore quemadmodum Albanae, quarum officinae maxime (15) sunt circa lacum Volsiniensem, item praefectura Statonensi. haec autem habent infinitas virtutes. neque enim is gelicidiorum tempestas neque ignis tactus potest nocere, 25

1 quae (-ę) HSG^{c}: si quę G et S^{2}.

2 silice≣ę (pro -cetę) G: siliciae H, -tię S.

3 rubrum et nigrum tofum (tophū S) x. | umbria . picens S.

4 albus (alb; GS) quod (qđ S) x (cf. Plin. 36, 167).

6 is: his x.

7 sustineant x.

8 (contecta pro--cf. v. 7) contacta (cf. p. 53, 16. 46, 13): congesta x (cf. etiam ad p. 40, 7).

9 friantur H: fricantur (H^{c})GS (ut ap. Plin. 36, 166). | ora maritima x.

10 exesa: exea x.

11 tibertina ante corr. S.

13 igni: sic semper x (nisi quod bis igne E 179, 18 181, 8 et semel S 200, 18). | tacta HS: tecta G.

16 terrenus x.

18 is: his x. | insequens intervenarum vacue(HS, i G)tates x.

19 ea suis: asuis x.

22 quorum x.

23 uulsiniensem x. | statonensi. haec (hęc GS) x.

24 is: his x.

* * * * *

Page 45

sed sunt firmae et ad vetustatem ideo permanentes quod parum habent e | naturae mixtione aeris et ignis, umoris autem (20) temperate plurimumque terreni. ita spissis comparationibus solidatae neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia 4 nocentur. id autem maxime iudicare licet e monumentis 5 quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta lapidicinis. namque | habent et statuas amplas factas =46= egregie et minora sigilla floresque et acanthos eleganter scalptos. quae cum sint vetusta, sic apparent recentia uti si sint modo facta. non minus etiam fabri aerarii de his 10 lapidicinis in aeris flatura | formis comparatis habent ex (5) is ad aes fundendum maximas utilitates. quae si prope urbem essent, dignum esset ut ex his officinis omnia opera 5 perficerentur. cum ergo propter propinquitatem necessitas cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt 15 urbi proximae copiis uti, si qui vo|luerit sine vitiis perficere, (10) ita erit praeparandum. cum aedificandum fuerit, ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur, et iacentia permaneant in locis patentibus. quae autem eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea in fundamenta 20 coiciantur. cetera quae non erunt vitiata, ab | natura rerum probata durare poterunt supra terram (15) aedificata. nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda sed etiam in caementiciis structuris.

VIII Structurarum genera sunt haec, reticulatum quo nunc 25 omnes utuntur, et antiquum quod incertum dicitur. ex his | venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo (20) paratum quod in omnes partes dissoluta habet cubilia et coagmenta. incerta vero caementa alia super alia sedentia inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam 30

1-5 sed est (ē GS) firma … permanens … habet … solidata … nocetur x.

3 con(HG, cō SG^{c})parationibus (sic recte) x.

6 ferentis x.

8 achanthos H (-tos GS).

9 scalptos H(G^{c}): sculptos GS.

10 sunt ante ras. G.

11 formis con(cō SG^{c})paratas HS, formas conparatas G.

12 is: his x.

15 palliensibus x.

16 urbę S. | qui HS: quis G.

28 cubilia HS: cubicula G.

30 inbricata H.

* * * * *

Page 46

2 reticulata praestant structuram. utraque autem ex minutis|simis (25) sunt instruenda, uti materia ex calce et harena crebriter parietes satiati diutius contineantur. molli enim et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia sucum. cum autem superarit et abundarit copia calcis et 5 harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus, sed ab his | continetur. simul autem umida potestas e =47= materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his cohaerere, sed in vetustatem parietes 10 3 efficiunt ruinosos. id | autem licet animadvertere etiam (5) de nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata structuris, vetustate evanida facta materia caementorumque exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab 15 4 ruina dissolutis iuncturis dissi|pantur. quodsi qui noluerit (10) in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas, intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. ita enim 20 non acervatim sed ordine structum | opus poterit esse sine (15) vitio sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter se sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque orthostatas inter se religatos labi patiuntur.

5 Itaque non est contemnenda Graecorum structura. non 25 | enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum (20) discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum

2 rebus (ante sunt) add. S. | et inharena ante ras. G.

4 e HG: a S.

6 paries: partes H et (ips. in marg.) S(G^{c}), -tis G.

7 si (ante humida) add. S.

8 exsuta HG, exuta S.

9 discedat (sed ips. corr. -it) et dissolvitur S.

11 ruinosos HS: rimosos G.

15 exstructa x.

16 qui HG: quis S.

17 orchostatas HS (ortho- G).

21 acervati x.

24 orto statas HG (ortho- S).

25 non enim G (et qui ipse addit post finem lineae) S: om. H.

26 structura G: om. HS.

27 discesserunt (-ser̄ S) HS: -rint G. | lapide: de lapide S.

* * * * *

Page 47

alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem firmas perficiunt virtutes. haec autem duobus generibus struuntur. ex his | unum isodomum, alterum pseudisodomum (25) 6 appellatur. isodomum dicitur cum omnia coria aequa crassitudine fuerint structa, pseudisodomum cum inpares 5 et inaequales ordines | coriorum diriguntur. ea utraque =48= sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa et solida proprietate neque de materia possunt exsugere liquorem sed conservant eam in suo umore ad summam vetustatem, ipsaque eorum cubilia | primum plana et librata 10 (5) posita non patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum crassitudine religata continent ad summam vetustatem. 7 altera est quam εμπλεκτον appellant, qua etiam nostri rustici utuntur. quorum frontes poliuntur, reliqua ita uti sunt nata cum materia conlocata alternis al|ligant coagmentis. 15 (10) sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes frontibus serviunt et in medio farciunt fractis separatim cum materia caementis. ita tres suscitantur in ea structura crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines | eorum 20 (15) alternis in crassitudinem instruentes, non media farciunt sed e suis frontibus perpetuam et unam crassitudinem parietum consolidant. praeterea interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos, quos διατονουϲ appellant, qui maxime religando confirmant parietum 25 8 solidi|tatem. itaque si qui voluerit ex his commentariis (20) animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit rationem habere. non enim quae sunt e molli caemento subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate

3 (4) hisodomum x. | (et 5) speudisodomum S et (ante ras.) G.

8 exsugere SG: exugere H.

9 eam: ea x.

13 enplecton x.

14 quorum (ante corr. marg.) om. S.

16 celeritate ante corr. G.

17 faciunt (sed S^{c} farciunt) factis x.

18 structurę S.

22 frontibus: frontatis x. | et unam: et in unam HG, om. S.

23 preterea GS^{c}: praecaetera H, p̄cętera (ante corr.) S.

24 parte SG^{c} (porte G): partes H. | diatonos HG, diatanos S.

29 eae H et (eę) S(G^{c}): hae G. | venustate x.

* * * * *

Page 48

non ruinosae. itaque cum arbitri communium parietum su|muntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum (25) ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretio praeteritorum annorum singulorum deducunt octogensimas et ita ea reliqua summa pacta reddi pro his parietibus sententiam 5 pronuntiant eos non posse plus quam annos LXXX durare.

9 | De latericiis vero dummodo ad perpendiculum sint =49= stantes nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti esse semper aestimantur. itaque nonnullus civitatibus et publica opera et privatas domos etiam regias e latere 10 structas licet | videre, et primum Athenis murum qui spectat (5) ad Hymettum montem et Pentelensem, item Patris in aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea in aede epistylia sint et columnae, in Italia Arretio vetustum egregie factum murum, Trallibus domum regibus 15 Attalicis factam quae ad | habitandum semper datur ei (10) qui civitatis gerit sacerdotium. item Lacedaemone e quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae. 20 10 Croesi domus, quam Sardiani civibus ad | requiescendum (15) aetatis otio, seniorum collegio gerusiam dedicaverunt. item Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus cum Proconnesio marmore omnia haberet ornata, parietes habet latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem 25 ita tectoriis operibus expoliti uti vitri perlucidi|tatem (20) videantur habere. neque is rex ab inopia id fecit. infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat 11 Cariae toti. acumen autem eius et sollertiam ad

1 arbitrio x.

3 pretia x.

4 octogesimas x. | ea: ex x.

5 pacta: parte x.

9 nonnullis: n̄[ba/ın]ıllıſ (sic) S.

12 hy(i S)mectiū HS, himettiū G. | tentelensem x. | item paries HG, itaque paries S.

13 lapideae (-ee G, -eę S) x.

14 arretio (sic) x.

15 tralibus x. | domus … (16) facta x.

20 murrenę G.

22 otio H et (in ras.) S: octo G (ī aꝉ otiū G^{c} in m.).

23 alicarnasso HS(G^{c}): helicarnassio G. | proconnensio x.

28 ininfinitis x.

29 toti om. (in albo) S.

* * * * *

Page 49

aedificia paranda sic licet considerare. cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter esse munitum em|poriumque idoneum portum utilem, (25) ibi sibi domum constituit. is autem locus est theatri curvaturae similis. itaque in imo secundum portum forum 5 est constitutum. per mediam autem altitudinis curvaturam praecinctionemque platea ampla lati|tudine facta, in qua =50= media Mausoleum ita egregiis operibus est factum ut in septem spectaculis nominetur. in summa arce media Martis fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu 10 Leocharis factam. hanc autem statuam | alii Leocharis (5) alii Timothei putant esse. in cornu autem summo dextro Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem. 12 is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare eos qui ex eo biberint. sed haec opinio quare per orbem 15 terrae falso rumore sit pervagata non pigebit ex|ponere. (10) non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua fieri, id potest esse, sed est eius fontis potestas perlucida saporque egregius. cum autem Melas et Arevanias ab Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, 20 barbaros Caras et Lelegas eiecerunt. hi autem ad mon|tes (15) fugati inter se congregantes discurrebant et ibi latrocinia facientes crudeliter eos vastabant. postea de colonis unus ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus causa tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos 25 barbaros allectabat. ita singillatim decurrentes et ad coetus | convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum (20) consuetudinem et suavitatem sua voluntate reducebantur. ergo ea aqua non inpudici morbi vitio sed humanitatis

2 my(i S)lasus HS (-sis H^{c}S^{c}G, sed -sus G^{c}). | alicarnasso (-naso S) x. | locū G: loco cum H, lo≣͜cū S.

10 colossicam: colossi (colosi G) quam x.

11 telocharis HS(G^{c}), telo claris G. | teleocharis HS(G^{c}), teleo claris G.

13 mercuri H (-rii GS).

15 biberint HS: -runt G.

16 falsorum (-oꝝ S) ore x.

19 (saporque) eius. e̶i̶u̶s̶ add. S.

20 troezen x.

21 eiecerunt S: eicerunt HG.

26 allectabat HG: -tavit S. | singillatim HG: singulatim S.

27 feroque S^{c}: ferroque x.

29 in(m S)pudico x. | morbo ante corr. H.

* * * * *

Page 50

dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam est adepta.

13 Relinquitur nunc quoniam ad explicationem moenium | eorum sum invectus, ut tota uti sunt definiam. quemadmodum (25) enim in dextra parte fanum est Veneris et fons 5 supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. conspicitur enim ex ea | ad dextram partem forum et portus moeniumque =51= tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens portus ita ut nemo posset quid in eo gereretur aspicere 10 14 nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus sine ullo sciente | quae opus essent imperaret. itaque (5) post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, armata classe profecti sunt uti id regnum occuparent. 15 tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu abstrusam classem celatis remigibus | et epibatis comparatis, (10) reliquos autem cives in muro esse iussit. cum autem Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, plausum iussit ab muro bis dare pollicerique se oppidum 20 tradituros. qui cum penetravissent intra murum relictis navibus inanibus, Artemisia repente fossa facta in | pelagus (15) eduxit classem ex portu minore et ita invecta est in maiorem. expositis autem militibus classem Rhodiorum inanem abduxit in altum. ita Rhodii non habentes quo 25 se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati. 15 ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et

4 ut tota: tota (GS^{c}, totā HSG^{c}) x (om. ut).

7 mausolus GS: manu solus H.

8 portus H^{c}S: portum HG.

9 sinistram x (-tra S^{c}). | moenibus: montibus x.

10 geratur x.

11 at: ut x.

12 imperaret: sperarent S, spirarent HGS^{c} (-ret G^{c}).

13 artemi(e ante corr. S, item v. 8. 19)siam (-ā S) uxorē eius regnantem (-tē GS) x (-re … te S^{c}). | rhodii HG (≣[ⱶ/ro]dii S^{c}): throdii (ante ras., et sic semper exc. v. 24. 25) S.

16 (item v. 22) tum HS: tunc G.

19 hrodii (hic ante corr.) G. | ornatam classem G (non HS).

20 dare G: darent HS.

22 inanibus (ante corr.) om. G. | pelagum (-ū GS) x (-us L).

* * * * *

Page 51

remigibus | inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem (20) cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes cives victores reverti hostes receperunt. tum Artemisia Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit unam 5 Rhodiorum civita|tis alteram suae imaginis. eam ita figuravit (25) Rhodiorum | civitati stigmata inponentem. ideo autem =52= postea Rhodii religione inpediti quod nefas est tropaea dedicata removeri, circa eum locum aedificium struxerunt et ita erecta Graia statione texerunt ne qui posset aspicere, 10 et id αβατον voci|tari iusserunt. (5)

16 Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint latericiorum parietum structuras, quibus et vectigalibus et praeda saeptis licitum fuerat non modo caementicio aut quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto oportere 15 | inprobari quae sunt e latericia structura facta aedificia, (10) dummodo recte sint tecta. sed id genus quid ita populo Romano in urbe fieri non oporteat exponam, quaeque sint eius rei causae et rationes non praetermittam. 17 leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam 20 sesquipedales constitui | loco communi. ceteri autem parietes, (15) ne spatia angustiora fiant, eadem crassitudine conlocantur. latericii vero nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus unam sustinere contignationem. in ea autem maiestate urbis et civium infinita 25 frequentia innumerabiles habitationes | opus est explicare. (20) ergo cum recipere non possent areae planatae

1 throdum (et sic ante ras. semper exc. v. 23) S, [ⱶ/r]odum H (S^{c}), rhodū G.

4 tropeum HG, [⊣/th]ropheū (sic) S. | in urbem (-bē GS, -be S^{c}) rhodo x.

6 eam: et (&) x.

7 ideo: id x.

8 tropea HG, trophea S.

10 ita: id x.

11 abathon x.

12 regis x. | contempserint H: -rit S, -runt G.

14 saeptis Nohl: sae(e)pius x.

16 in(m S)probare x.

17 sint H(G^{c}): sunt GS. | ita p. HS: ita a p. G.

19 sunt x.

20 Legis (a. c.) H.

22 fierent x.

24 plus unam HS: plusquā unā G (Plin.).

26 habitationis (a. c.) H.

27 possunt area planata HS, possunt areæ planatę G, posset (supra S^{2}) area plana S^{c}.

* * * * *

Page 52

tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium altitudinis aedificiorum res ipsa coegit devenire. itaque pilis lapideis structuris testaceis parietibus caementiciis altitudines extructae et contignationibus crebris coaxatae cenaculorum ad | summas utilitates perficiunt dispertitiones. 5 (25) ergo moenibus e contignationibus variis alto spatio multiplicatis populus Romanus egregias habet sine inpeditione habitationes.

18 | Quoniam ergo explicata ratio est quid ita in urbe =53= propter necessitatem angustiae arearum non patiuntur esse 10 latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti, sine vitiis ad vetustatem sic erit faciendum. summis parietibus structura | testacea sub tegulas subiciatur altitudine circiter (5) sesquipedali, habeatque proiecturas coronarum. ita vitari poterunt quae solent in his fieri vitia. cum enim in tecto 15 tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possit ex imbribus aqua perpluere, non patietur lorica testacea laedi laterem, | sed proiectura coronarum reiciet extra (10) perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum 19 latericiorum structuras. de ipsa autem testa si sit 20 optima seu vitiosa ad structuram statim nemo potest iudicare, quod in tempestatibus, et aetate, in tecto cum est conlocata, tunc si est firma | probatur. namque quae (15) non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi se ostendit esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. ergo 25 quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in structura oneri ferendo esse firma. quare maxime ex veteribus tegulis testa structi parietes firmitatem poterunt 20 | habere. craticii vero velim quidem ne inventi essent. (20)

3 cae(ę S)mentaciis H et (ante corr.) S.

4 altitudinis HS (-nes G). | et om. x.

5 cae(ę S, e G)naculorum H. | dispertitiones: despectationes (sic) x.

6 e: & S.

10 angustiae arearum Mar.: angustiarum x. | patiuntur HS: -antur G.

13 tegula x.

14 vitari HS: -re G.

16 possint x.

17 aqua HS: aque(ę G^{c}) G.

19 integras GS: -gris H.

22 ae(e GS)state x.

25 ostendit HS: -det G.

28 testa structi: tecta structa x.

29 gratic(t S)ii H et (ante ras.) S.

* * * * *

Page 53

quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt parati. itaque satius esse videtur inpensa testaceorum in sumptu quam compendio craticiorum esse in periculo. etiam|que in tectoriis operibus rimas intus faciunt 5 (25) arrectariorum et transversariorum dispositione. cum enim linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut in pendenti loco | dissaeptio cogit, sic erit faciundum. solum =54= substruatur alte, ut sint intacti ab rudere et pavimento. (11) obruti enim in his cum sunt, vetustate marcidi fiunt, deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum.

| De parietibus et apparatione generatim materiae 15 (5) eorum, quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui exposui, de contignationibus autem et copiis earum, quibus comparentur ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura rerum monstrat explicabo.

IX | Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus 20 (10) quod erit antequam flare incipiat favonius. vere enim omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum | fuerint, (15) vanae fiunt et raritatibus inbecillae, uti etiam corpora 25 muliebria cum conceperint, ad fetus partum non iudicantur integra, neque in venalibus ea cum sunt praegnantia praestantur sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens

1 prosint S.

4 gratic(t S)iorum HS.

5 etiamque Schn.: etiam qui x. | intus: inhis x (cf. p. 55, 8).

7 sicciscendo x.

10 disseptio HS: deseptio G. | faciundum H: faciendum GS.

11 alte: aliae (alię GS) x (del. S^{c}). | sit intactum x.

12 obruta x. | marcida x.

13 subsidentiâ: sic (abl.) x (cf. 200, 8).

15 apparitione x.

18 con(cō S)parentur HS: cōparantur G. | ut: et (&) x. | sint HS: sunt G.

24 tumidae: umidae (-ę H) HG, humidę H^{c}S. | necessitates x.

26 ad fae(ę GS, oe H^{c}G^{c})tus apartu x.

* * * * *

Page 54

ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et | quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus (20) patitur esse solidum id ex quo ipso procreatur. itaque edito fetu quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur cum ab disparatione procreationis est liberatum, inanibus 5 et patentibus venis in se recipient lambendo sucum et ita soli|descunt et redeunt in pristinam naturae firmitatem. (25) 2 eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente | fronde, ex terra recipientes per radices =55= arbores in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam 10 soliditatem. at vero aeris hiberni vis comprimit et consolidat eas per id quod supra scriptum est tempus. ergo si ea ratione et eo tempore | quod est supra scriptum (5) 3 caeditur materies, erit tempestiva. caedi autem ita oportet uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, et 15 relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. ita qui inest intus inutilis liquor effluens per torulum non patietur emori in saniem nec corrumpi | materiae qualitatem. (10) tum autem cum sicca et sine stillis erit arbor, 4 deiciatur et ita erit optima in usu. hoc autem ita esse 20 licet animo advertere etiam de arbustis. ea enim cum suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt e medullis quem habent in se superantem et vitiosum | per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt (15) in se diuturnitatem. qui autem non habent ex arboribus 25 exitus umores intra concrescentes putrescunt et efficiunt inanes eas et vitiosas. ergo si stantes et vivae siccescendo non senescunt, sine dubio cum eae ad materiam deiciuntur,

3 ipsum (-ū) x.

5 ad di(e GS)sperationē x.

6 recipient (sc. corpora mul.) HS: -piet G.

7 &iā (et ita Oehmichen) solidescit et redit x.

9 ex: & (et G) x. | recipientes radices arborum x.

12 id quod Oehmichen: id ut x.

17 intus (cf. p. 58, 15): inhis x.

18 emori in eo saniem x. | necorumpi H et (ante corr.) S. | materiae(e G, ę S) ae(e G, ę SG^{c})qualitatem x.

21 animum (-ū S) advertere x (animum‿advertere G^{c}).

23 quem: quae (quę GS) x.

25 qui: quae (quę GS) x.

27 et (vit.) om. x.

28 non: [con/ṉ] (male) S^{2} (i. e. consenescunt). | eadem materiam (-ā G) HG, eadem materia H^{c}S(G^{c}).

* * * * *

Page 55

cum ea | ratione curatae fuerint, habere poterunt magnas (20) in aedificiis ad vetustatem utilitates.

5 Eae autem inter se discrepantes et dissimiles habent virtutes, uti robur ulmus populus cupressus abies ceteraeque quae maxime in aedificiis sunt idoneae. namque non 5 potest | id robur quod abies, nec cupressus quod ulmus, (25) nec ceterae | easdem habent inter se natura rerum similitates, =56= sed singula genera principiorum proprietatibus comparata alios alii generis praestant in operibus effectus. 6 et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque 10 umoris et terreni le|vioribus rerum naturae potestatibus (5) comparata non est ponderosa. itaque rigore naturali contenta non cito flectitur ab onere, sed directa permanet in contignatione. sed ea quod habet in se plus caloris, procreat et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter 15 accenditur quod quae inest | in eo corpore aeris (10) raritas, ea ut est patens accipit ignem et ita vehementem 7 ex se mittit flammam. ex ea autem antequam est excisa quae pars est proxima terrae per radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur. quae vero 20 est superior, vehementia caloris eductis in aera | per nodos (15) ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter nodationis duritiem dicitur esse fusterna. ima autem cum excisa quadrifluviis dispertitur eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur et ita sappinea vocatur. 25 8 contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus | abundans parumque habens umoris et aeris et ignis, cum (20) in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem. ex eo cum tangitur umore non habens foraminum raritates propter spissitatem non potest in corpus recipere liquorem, 30

3 eae: ea HS, hae G.

4 ce(ę GS)tera x.

5 idonea x.

6 abeis H.

7 ce(ae G, ę S)tera x. | natura HG: naturæ H^{c}, -rę S.

12 ponderosa G et (in ras.) S^{c}: ponderata HS.

14 ea: eo S.

15 cariem: pariē G, partem H, -tē S(G^{c}). | abea quae (quę GS) x.

17 raritas et (&) est patens x.

23 durit(c S)iem HS: -tiam G.

24 dispertitur (Plin. 16, 195): disparatur x.

25 et ita sappinea: et intima fusternea sappinea x (saprinea G).

* * * * *

Page 56

sed fugiens ab umore resistit et torquetur et efficit in 9 quibus | est operibus ea rimosa. aesculus vero quod est (25) omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas utilitates, sed ea, cum in umore conlocatur, recipiens penitus per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione 5 umidae potestatis vitiatur. cerrus et fagus quod pariter habent mix|tionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, =57= per huius raritates umores penitus recipiendo celeriter marcescunt. populus alba et nigra, item salix tilia vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, 10 parum autem terreni, | leviore temperatura comparatae (5) egregiam habere videntur in usu rigiditatem. ergo cum non sint durae terreni mixtione, propter raritatem sunt candidae et in scalpturis commodam praestant tractabilitatem. 10 alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur 15 et minime materies utilis videtur, habet | in se (10) egregias rationes. est enim aere et igni plurimo temperata, non multum terreno, umore paulo. itaque in palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore 20 liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania | pondera structurae et sine vitiis conservat. ita (15) quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea 11 in umore obruta permanet ad diuturnitatem. est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera 25 et publica et privata sub fundamentis eius generis habent

6 cerrus et fagus: cerrus quercus fagus x.

8 per huius: ꝑuisa (cf. 56, 10 et 27). | u(hu- HS)moris x.

10 temperata HS(G^{c}), -te G, -tæ S^{c} (-tę G^{2}).

11 (terreni) habens (habentes G^{c}) add. x | comparata HS(G^{c}), temperata G.

12 videntur G^{c}: videtur x. | rigiditatem: vel ariditatem suprascr. S^{2}.

13 dura … (14) candida x.

14 sculpturis x.

15 proxima HG: -mę S.

16 materies HS: admateries G(S^{2}).

17 est enim: & (et GS) enim x.

18 Itaque non (ṅȯṅ G^{c}) minus habent (habeṇ̇t G^{c}) incorpore (h H^{c}S)umoris inpalustribus (inplaustribus H) locis x.

22 Itaque (-q: H, -q⁊ GS) x.

23 paulolū S.

25 maximum (-ū HS) x.

26 habeant x.

* * * * *

Page 57

palos. ulmus | vero et fraxinus maximos habent umores (20) minimumque aeris et ignis, terreni temperate mixtione comparatae. sunt in | operibus cum fabricantur lentae et =58= ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant. simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro proiecto 5 qui inest eis liquore stantes emoriuntur, fiunt duriores et in commissuris et | coagmentationibus ab lentitudine (5) 12 firmas recipiunt catenationes. item carpinus quod est minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris summa continetur temperatura, non est fragilis sed habet 10 utilissimam tractabilitatem. itaque Graeci quod ex ea materia iuga iumentis comparant, quod apud | eos iuga (10) ζυγα vocitantur, item zygiam eam appellant. non minus est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, propter 15 umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor | qui (15) inest penitus in corporibus earum habet amarum saporem, qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas quae sunt nocentes. ideoque quae ex 20 his generibus opera constituuntur permanent ad aeternam 13 diuturnitatem. item cedrus et iunipirus easdem habent virtutes | et utilitates, sed quemadmodum ex cupresso et (20) pinu resina, ex cedro oleum quod cedrium dicitur nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, a tineis 25 et carie non laeduntur. arboris autem eius est similis

1 maximos … umoris (-res G^{c}) HG: maximū … humoris S.

2 temperate mixtione G: temperata | emixtione H, temperata emixtione S.

4 pandant HS: pandunt G.

5 ꝑfecto qui est eis liquor x.

12 iuga zy(i GS)za x.

13 zigaeam (H, ziga eam G, zigeā S) appellant x.

14 pin[v/o] H. | eae H: hae G, hęc S.

17 is: his x.

20 bestiolas etc.: cf. p. 147, 25.

22 iuniperus x (sed cf. H^{c} 166, 11).

23 ex cupr(ae H)essu pinu x (cf. 105, 19).

24 cidreum x (cedri oleo Plin. 16, 197, cedrino _32, 76. cf. 24, 17. 16, 52_: lat. citrus et citreum = gr. κέδροϲ, κέδριον, -ινον).

25 co(quo SG)reliquę H. | iunctę S.

26 arbores autem eius sunt similes (-lis G) cupresseae foliaturae (sic H, cupresse aefoliaturae G, cupressę ęfoliaturę S, sed cupresseę S^{c}) x (ubi arbores autem similes cupressę ac folia G^{c}).

* * * * *

Page 58

cupresseae foliatura, materies vena directa. ea Ephesi in aede simulacrum | Dianae, etiam lacunaria et ibi et in =59= ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et 14 nonnullis Syriae regionibus. larix vero, quae non est nota 5 nisi is municipalibus | qui sunt circa ripam fluminis Padi (5) et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam ex igni non recipit, nec ipsa per se potest ardere nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis lignis 10 uratur. nec tamen tunc flam|mam recipit nec carbonem (10) remittit, sed longo spatio tarde comburitur. quod est minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore autem et terreno est spisse solidata, non habet spatia foraminum qua possit ignis penetrare, reicitque eius vim 15 nec patitur ab eo sibi cito noceri, propterque pon|dus ab (15) aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in navibus aut supra abiegneas rates conlocatur.

15 Ea autem materies quemadmodum sit inventa est causam cognoscere. divus Caesar cum exercitum habuisset 20 circa Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus ibi|que esset castellum munitum quod vocabatur Larignum, (20) tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confisi noluerunt imperio parere. itaque imperator copias iussit admoveri. erat autem ante eius castelli portam turris ex 25 hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se composita alte, uti | possent de summo sudibus et lapidibus (25) accedentes repellere. tunc vero cum animadversum est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse longius a muro propter pondus iaculari, imperatum est 30 fasciculos ex virgis alligatos et faces ardentes ad eam

1 materies: sic x (i. e. materiei ut p. 60, 12). | ea om. x ubi aephesi H.

4 eae (eę S) HS: hę G.

5 qui … notus x (masc. ut nunc ital. hisp.).

6 is: his x.

7 hadriani H: adriani GS. | suci (G^{c}): suco x.

9 ipse x.

18 abiegnas HG, abigenas S (cf. p. 166, 5).

19 causam: causa x.

22 vocaretur x.

27 posset (G, poss& HS) x.

* * * * *

Page 59

munitionem accedentes mittere. itaque ce|leriter milites (30) 16 congesserunt. posteaquam flamma circa illam | materiam =60= virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem uti videretur iam tota moles concidisse. cum autem ea per se extincta esset et requieta turrisque intacta apparuisset, 5 admirans Caesar iussit extra telorum missionem | eos circumvallari. itaque timore coacti oppidani cum se (5) dedidissent, quaesitum unde essent ea ligna quae ab igni non laederentur. tunc ei demonstraverunt eas arbores, quarum in his locis maximae sunt copiae. et ideo ut id 10 castellum Larignum ita materies larigna est appellata. haec autem | per Padum Ravennam deportatur, in colonia (10) Fanestri Pisauri Anconae reliquisque quae sunt in ea regione municipiis praebetur. cuius materies si esset facultas adportationibus ad urbem, maximae haberentur in aedificiis 15 utilitates, et si non in omne, certe tabulae in subgrundis circum in|sulas si essent ex ea conlocatae, ab (15) traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec 17 facere per se. sunt autem eae arbores foliis similibus 20 pini, materies earum prolixa, tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea, | habetque resinam liquidam (20) mellis Attici colore quare etiam medetur pthisicis.

De singulis generibus quibus proprietatibus e natura rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur 25 rationibus exposui. insequitur animadversio quid ita quae

3 sublata G(S^{c}): sublatā H(G^{c}), -tam S. | efficit x.

4 moles HGS: molis H^{c}S^{c}. | concidisse GS: concediss& H (-se H^{c}).

5 turrisque: turris x.

7 se dededissent H(G^{c}), sed | eı⁞ıdissent (sic) G (littera post e radendo incerta), se dedissent S (= L^{c}).

10 ut id … (11) ita Nohl: id … item x.

12 coloniā x.

14 materies si: sic x. cf. ad p. 233, 21.

16 in omnạ̇e H, -ne S: -ni G. | subgrundiis x (_cf. p. 277, 7. Fav. 297, 10._ sugrundis Plin. codd. 25, 160. sugrundas _Varro r. r. 274, 10 Keil._ sugrunda, suggrunda, sugurunda _CGL. II, 192. 290. 520. 594._ grunda ib. II, 36. Dig. 39, 2. cf. suggrundatio _Vitr. p. 88, 15_).

18 traiectionis: -nib; x.

19 ea x.

20 eae H: heę S, hae G.

22 sappina HS(G^{c}): saprina G.

23 thisicis x.

24 e: ea G.

26 itaque x.

* * * * *

Page 60

in | urbe supernas dicitur abies deterior est, quae infernas (25) |egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et =61= de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus habere vitia aut virtutes, uti sint considerantibus X apertiora exponere. montis Appennini primae radices 5 ab Tyrrenico | mari inter Alpes et extremas Etruriae regiones (5) oriuntur. eius vero montis iugum se circumagens et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani pertingit circumitionibus contra fretum. itaque citerior eius curvatura quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones 10 apricis est potestatibus. | namque impetus habet (10) perpetuos ad solis cursum. ulterior autem quae est proclinata ad superum mare, septentrionali regioni subiecta continetur umbrosis et opacis perpetuitatibus. itaque quae in ea parte nascuntur arbores umida potestate nutritae 15 non solum ipsae augentur amplissimis | magnitudinibus, (15) sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes liquoris abundantia saturantur. cum autem excisae et dolatae vitalem potestatem amiserunt, venarum rigore permanente siccescendo propter raritatem fiunt inanes et evanidae, 20 ideoque in aedificiis non possunt habere diu|turnitatem. (20) 2 quae autem ad solis cursum spectantibus locis procreantur, non habentes interveniorum raritates siccitatibus exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra lambendo sed etiam ex arboribus educit umores. itaque quae 25 sunt in apricis regionibus spissis venarum crebritatibus solidatae, | non habentes ex umore raritatem cum in materiem (25) perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem.

4 essent (e̅e̅nt GS) x.

5 exponerem(. S) montes HS, exponerē(. G^{c}) mortis (sic) G (cf. p. 259, 20).

6 tyrrhenico H, ty(i S)rrenico H^{c}S, thyrhenico G. | inalpis et inextremas x.

8 hadriani H: adriani GS.

10 regionis (a. c.) H.

13 regione x (-ni G^{c}).

17 repletae (-te G, -tę S) urgentes (-tis G^{c}) x.

19 amiserunt (-r̄ S) x (-rint G^{c}S^{c}). | permanentes x.

20 sicci(e H^{c}S)scendo HG.

23 inter venarum x.

24 exsuctę x (exsucatę S^{c}).

25 umoris (a. c.) H. | itaque quę G: itaque HS.

27 cum in: quae cum in H, que(ę SG^{c})cū in GS.

* * * * *

Page 61

ideo | infernates, quod ex apricis locis adportantur, meliores =62= sunt quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur.

3 Quantum animo considerare potui, de copiis quae sunt necessariae in aedificiorum comparationibus et quibus tem|peraturis e rerum natura principiorum habere videantur 5 mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes et vitia, uti non sint ignota aedificantibus exposui. ita qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones erunt prudentiores, singulorumque generum usum eligere poterunt in | operibus. ergo quoniam de apparationibus 10 est explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis exponetur, et primum de deorum inmortalium aedibus sacris et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo postulat, insequenti perscribam. |

LIBER TERTIUS. 15

1 Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum Pythiae responsis est professus. is autem memoratur prudenter doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus sed patentes | ad considerandum. utinam vero rerum natura 20 sententiam eius secuta explicata et apparentia ea constituisset. si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia animorum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum scientiae sub oculorum consideratione subiectae non incertis iudiciis probarentur, sed | et doctis et scientibus auctoritas 25 egregia et stabilis addere|tur. igitur quoniam haec non =63= ita sed uti natura rerum voluit sunt constituta, non efficitur ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis

2 ad | ḍueuntur H, advehuntur S: adducuntur G.

8 praeceptor[v/e]m H.

10 apparitionibus x.

12 exponitur x.

* * * * *

Page 62

scientias artificiorum penitus latentes quemadmodum sint iudicare. ipsique artifices si | pollicentur suam prudentiam, (5) si non pecunia sint copiosi seu vetustate officinarum habuerint notitiam, aut etiam gratia forensi et eloquentia non fuerint parati, pro industria studiorum auctoritates ＜non＞ 5 possunt habere ut eis quod profitentur scire id credatur. 2 maxime autem id animadvertere | possumus ab antiquis (10) statuariis et pictoribus, quod ex his qui dignitatis notas et commendationis gratiam habuerunt, aeterna memoria ad posteritatem sunt permanentes, uti Myron Polycletus 10 Phidias Lysippus ceterique qui nobilitatem ex arte sunt consecuti. namque ut civitatibus magnis aut | regibus aut (15) civibus nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. at qui non minore studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus, et humili fortuna civibus non minus egregie perfecta 15 fecerunt opera, nullam memoriam sunt adsecuti, quod hi non ab industria neque artis sollertia sed a felici|tate (20) fuerunt deserti, ut Teleas Atheniensis, Chion Corinthius, Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius etiamque alii plures. non minus item pictores, uti Aristomenes 20 Thasius, Polycles et ＜Andron Ephesii＞, Theo Magnes ceterique, quos neque industria neque artis studium neque | sollertia defecit, sed aut rei familiaris exiguitas aut =64= inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum 3 superatio obstitit eorum dignitati. nec tamen est admirandum 25 si propter ignotitiam artis virtutes obscurantur. sed maxime | indignandum, cum etiam saepe eblandiatur gratia (5) conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. ergo uti

2 artifices pollicerentur x.

3 seu: sed x.

4 non Joc.: cum x.

5 non om. x.

6 crederetur x.

8 dignitates x (-te E).

10 posteritatem HS^{c}(G^{c}): potestatem EG et (ante ras.) S.

14 minore EG: -ri HS.

17 hi H^{c}SEG: hii H(G^{c}).

18 deserti: diserti S, desepti HEG (scil. r = p in x) _cf. p. 9, 13_. | Teleas (= Telesias?): thellas EG, hellas HS (Hegias?).

19 boedas: sic x.

21 andramithes (-tes S) nitheo magnis x.

22 ceterisque x.

25 superati x.

27 blandiatur HS(G^{c}), -antur G.

28 adfalsam x.

* * * * *

Page 63

Socrati placuit si ita sensus et sententiae scientiaeque disciplinis auctae perspicuae et perlucidae fuissent, non gratia neque ambitio valeret, sed si qui veris certisque laboribus doctri|narum pervenissent ad scientiam summam, (10) eis ultro opera traderentur. quoniam autem ea non sunt 5 inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus oportuisse, et animadverto potius indoctos quam doctos gratia superare, non esse certandum iudicans cum indoctis ambitione, potius his prae|ceptis editis ostendam nostrae scientiae (15) virtutem. 10

4 Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auctum architectum exposui, et subieci causas quid ita earum oporteat eum esse peritum, rationesque summae architectu|rae partitione distribui finitionibusque 15 (20) terminavi. deinde quod erat primum et necessarium, de moenibus quemadmodum eligantur loci salubres ratiocinationibus explicui, ventique qui sint et e quibus ＜regionibus＞ singuli spirent deformationibus grammicis ostendi, platearumque et vicorum uti emendate | fiant distributiones in moenibus docui 20 (25) et ita finitionem primo volumine constitui. item in secundo de materia quas habeat in operibus utilitates et quibus virtutibus e natura reram sit comparata peregi. nunc in tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et uti oportet perscriptas ex|ponam. 25 (30)

I | Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem =65= diligentissime architecti tenere debent. ea autem paritur a proportione, quae graece αναλογια dicitur. proportio est ratae partis membrorum in omni opere totiusque

4 doctrinarum HS^{c}EG^{c}: -nam G, -na S (ubi rū _in ras. S^{c} pro_ ꝑ).

15 partitione: paratione S.

17 locis x. | salubres HEG: salubris S (ubi supra S^{2} vel bus i. e. salubribus). | ratiotinationibusq⁊ S (sed q̄⁊ del. S^{2}).

18 sint HEG: sunt (ſ̄) S. | regionibus add. Joc.

19 spirant x. | grammatic̅i̅s x.

25 oporteat x.

27 teneri H.

28 paritura (paratura E) proportione x. | analogia HE(S^{c}G^{c}): -loia GS.

29 est ratae (-tę S) HS: strate (-tę G) EG. | totaque x.

* * * * *

Page 64

com|modulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. (5) namque non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere compositionis, nisi uti ad hominis bene figurati ＜speciem＞ membrorum habuerit exactam 2 rationem. corpus enim hominis ita natura composuit uti 5 os capitis a | mento ad frontem summam et radices imas (10) capilli esset decimae partis, item manus palma ab articulo ad extremum medium digitum tantundem, caput a mento ad summum verticem octavae, cum cervicibus imis ab summo pectore ad imas radices capillorum sextae, ＜a medio 10 pectore＞ ad sum|mum verticem quartae. ipsius autem oris (15) altitudinis tertia est pars ab imo mento ad imas nares, nasus ab imis naribus ad finem medio superciliorum tantundem, ab ea fine ad imas radices capilli frons efficitur item tertiae partis. pes vero altitudinis corporis sextae, 15 cubitus quartae, pectus | item quartae. reliqua quoque (20) membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam antiqui pictores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas 3 laudes sunt adsecuti. similiter vero sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis summam ex 20 partibus singulis convenientissimum de|bent habere commensus (25) responsum. item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus. namque si homo conloca|tus fuerit =66= supinus manibus et pedibus pansis circinique conlocatum centrum in umbilico eius, circumagendo rotundationem 25 utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. non

1 ex qua ratio HS(G^{c}): ex quadrato EG.

4 sꝑeciem (cf. 66, 13. 68, 19): om. x.

7 palma x: pansa (sic) Exc. Vitr. de eumetria cod. Scletst. f. 35.

9 octavę EG (S^{c} in ras. [taue/VIII]): octae H (et fort. ante ras. S).

10 a medio pectore om. x (item Exc. Scl.).

13 nasus (S^{c}, item Exc. Scletst.): nasum x (HEG et ante ras. nasū S). | medio: medium (-ū) x.

14 ea (sic) x. | capillis H.

15 corporis sextę EG: corporis extae H, corpori sextę S.

16 cubitum (H, -tū EGS, item Exc. Scl.) x.

17 suos x. | commens[v/o]s H. | proportionis E^{c} (-nes x).

24 sopinus H (G^{c} et ante ras. S) | spansis E.

26 utrarumque manuum et p. HS: utrarumque rerum(. E) manuum et p. EG.

* * * * *

Page 65

minus quemadmodum schema rotundationis in corpore | efficitur, (5) item quadrata designatio in eo invenietur. nam si a pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem latitudo uti altitudo, quemadmodum areae quae ad normam 5 4 sunt quadratae. ergo si ita natura composuit corpus hominis uti | proportionibus membra ad summam figurationem (10) eius respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui ut etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum ad universae figurae speciem habeant commensus exactionem. 10 igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, ＜tum＞ maxime in aedi|bus deorum, ＜quorum＞ operum et (15) laudes et culpae aeternae solent permanere.

5 Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris 15 collegerunt, uti digitum palmum pedem cubitum, et eas distri|buerunt in perfectum numerum, quem Graeci τελειον (20) dicunt, perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui decem dicitur. namque ex manibus digitorum numero ab palmo pes est inventus. si autem in utrisque palmis ex 20 articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni placuit esse | eum numerum ea re perfectum qui ex (25) singularibus rebus, quae μοναδεϲ apud Graecos dicuntur, perficitur decussis. | simul autem undecim aut duodecim =67= sunt facti, quod superaverint, non possunt esse perfecti, 25 donec ad alterum decussim perveniant. singulares enim 6 res particulae sunt eius numeri. mathematici vero contra disputantes ea re perfectum | dixerunt esse numerum qui (5) sex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum rationibus

1 scaema H (scema EGS).

4 spansas H.

10 universae (cf. 12, 15): -sam x (cf. 68, 18).

12 tum om. x. | quorum (= corum) om. x. | et laudes sculptę E (ut L).

15 necessaria H.

16 colligerunt G et ante corr. H (non EH^{c}S).

17 teleon x.

19 numerum (-rū HSE) x.

22 qui: quod (in ras. S) x.

23 monades x.

24 decusisq: s. HS (ubi q; del. S^{2} qui in marg. adscr. Quę), decusis. Quae(ę G) s. EG.

26 decusis x.

29 is: his (ante corr.) E.

* * * * *

Page 66

numero convenientes sic, sextantem unum, trientem duo, semissem tria [bessem quem διμοιρον dicunt quattuor, quintarium quem πενταμοιρον dicunt quinque, perfectum sex. cum ad superlationem | crescat, supra sex adiecto (10) asse εφεκτον, cum facta sunt octo quod est tertia adiecta 5 tertiarium alterum qui επιτριτοϲ dicitur, dimidia adiecta cum facta sunt novem sesquialterum qui ημιολιοϲ appellatur, duabus partibus additis et decussi facto bessem alterum quem επιδιμοιρον vocitant, in undecim | numero (15) quod adiecti sunt quinque quintarium quem επιπεμπτον 10 dicunt, duodecim autem quod ex duobus numeris simplicibus 7 est effectus διπλαϲιον]. non minus etiam quod pes hominis altitudinis sextam habet partem, id est ex eo quod perficitur pedum numero corporis sexis altitudinis | terminatio, eum perfectum constituerunt, cubitumque 15 (20) animadverterunt ex sex palmis constare digitisque XXIIII. ex eo etiam videntur civitates Graecorum fecisse et quemadmo|dum cubitus est sex palmorum, in drachma qua =68= nummo uterentur aereos signatos uti asses ex aequo sex, quos obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii 20 dichalca nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor

1 numero: sex numero x (ἔχειν μέρη ἐκεῖνα τὰ ἐνθεωρόυμενα τοῖϲ ἀριθμοῖϲ ἐξ ὧν ϲυνέϲτη Nicom. ar. I, 16, 4. cf 2. cf. Mart. Cap. 753 etc.). | trientes duos x.

2 besem H (Besem S et in m. vel bissem S^{c}), Bosem E: om. G. hic sequitur interpolatio quasi librarii cuiusdam antiqui mathematici inepte luxuriantis usque ad v. 16 [bessem--diplasiona], quam delevissem nisi ipsius etiam esset Vitruvii explicatio non modo otiosa sed vitiosa VIII, 6, 4 p. 207, 24 (Tannery: Rev. de phil. XXI, 125). | dimoeron x (dimeron G^{c}).

3 pentemeron HS(G^{c}), pente moeron EG.

4 superlationem (ἐπιϲώρευϲιν): supplicationem x (suppletionem G^{c}).

5 e(ae H)ffectum x. | quod: quę S.

6 tertiarū EG. | alterum: autem x. | epitritos x.

7 hemiolius (H, emiolius EGS) x.

8 decusis x (cusis E). | bes alterum x.

9 epidimoeron x.

10 epipempton x.

12 diplasiona x.

13 habet partem HS: partem habet EG. | id est: ita etiam x.

14 sexis: seies HE, sexies H^{c}SG.

15 terminavit x.

17 et om. x.

18 drachma HG: dracma E, dragma S(G^{c}). | nummo: numero x.

21 XXIIII EGS.

* * * * *

Page 67

8 in drachma | constituisse. nostri autem primo fecerunt (5) antiquum numerum et in denario denos aeris constituerunt, et ea re compositio nominis ad hodiernum diem denarium retinet. etiamque quarta pars quod efficiebatur ex duobus assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. 5 postea autem quam anim|adverterunt utrosque numeros (10) esse perfectos et sex et decem, utrosque in unum coiecerunt et fecerunt perfectissimum decussis sexis. huius autem rei auctorem invenerunt pedem. a cubito enim cum dempti sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus 10 autem habet quattuor digitos. | ita efficitur uti habeat (15) pes sedecim digitos et totidem asses aeris ratius denarius.

9 Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum esse et ex membris separatis ad universam corporis speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur 15 | ut suspiciamus eos qui etiam aedes deorum inmortalium (20) constituentes ita membra operum ordinaverunt ut proportionibus et symmetriis separatae atque universae convenientes efficerentur eorum distributiones.

II Aedium autem principia sunt e quibus constat figura|rum 20 (25) aspectus. et primum in antis, quod graece ναοϲ εν παραϲταϲιν dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos, peripte|ros, pseudodipteros, ＜dipteros,＞ hypaethros. horum =69= 2 exprimuntur formationes his rationibus. in antis erit aedis, cum habebit in fronte antas parietum qui cellam circumcludunt, 25 et inter antas in medio columnas duas, supraque fastigium | symmetria ea conlocatum quae in hoc libro (5) fuerit perscripta. huius autem exemplar erit ad tres Fortunas

1 dragma (hic) x.

4 quarta pars HS: pars quarta EG.

6 autem EG: om. HS.

8 decusis sexis x (sed sex eis EG).

9 auctorem HG: ductorem E, inventorem S.

12 sedecim HS, XVI EG^{c} (XIII G). | asses (ases G) aerac(t G)ius d. (sic) x.

15 partes H.

16 suscipiamus x (corr. Perr.).

18 convenientesque x.

19 eorum H(S): operum EG et (in ras.) S^{c}.

21 et (ante corr.) om. G. | naosen parastasin x.

23 dipteros om. x. | hypetros x.

24 post rationibus in x anticipantur verba seq. v. 9 quemadmodum--(10) exemplar (bis posita). | ae(ę)des (hic) x.

27 quae: quod x.

* * * * *

Page 68

3 ex tribus quae est proxime portam Collinam. prostylos omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem contra antas angulares duas, supraque epistylia quemadmodum et in antis, et dextra | ac sinistra in versuris (10) singula. huius exemplar est in insula Tiberina in aede 5 4 Iovis et Fauni. amphiprostylos omnia habet ea quae prostylos, praetereaque habet in postico ad eundem modum 5 columnas et fastigium. peripteros autem erit quae habebit in fronte et postico senas columnas, in lateribus cum | angularibus undenas. ita autem sint hae columnae conlocatae 10 (15) ut intercolumnii latitudinis intervallum sit a parietibus circum ad extremos ordines columnarum, habeatque ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum est in porticu Metelli Iovis Statoris Hermodori et aedis Mariana 6 Honoris | et Virtutis sine postico a Mucio facta. 15 (20) pseudodipteros autem sic conlocatur ut in fronte et postico sint columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae denae. sint autem parietes cellae contra quaternas columnas medianas in fronte et postico. ita duorum intercolumniorum et imae crassitu|dinis columnae spatium erit 20 (25) ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. huius exemplar Romae non est sed | Magnesiae ＜aedis＞ Dianae =70= Hermogenis, Alabandis etiam Apollinis a Menesthe facta. 7 dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa aedem duplices habet ordines columnarum, uti est aedis 25 Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica | a Chersiphrone (5) 8 constituta. hypaethros vero decastylos est in pronao et

5 tiberina S; -riana HG(S^{c}).

7 posticio (-tio S) x.

8 peripteros: Peripsū S.

10 autem: ut x.

14 statoris G(S^{c}) = (sta[a/r]toris) H^{c}: startoris H et (ubi toris in ras.) S. | hermodi x. | aedis Mariana: admariana x.

15 mucio H: mutio GS.

20 imae: unae (ę GS) x.

21 ab parietibus G, aṗ̣parietibus H (a parietibus H^{c}S).

22 aedis om. x.

23 alabandi G et (in ras.) S^{c}, alaba＜rinthi in ras. litt. tenuiss.＞ H^{c}. | etiam: et x. | menesthe H, -te G (tę S).

25 aedem: eadem (ante ras.) H.

26 ather | si frone G, a＜chre＞ si frone (in ras.) H^{c}, achrisifone S.

27 hypethros H (-tros S, -dros G). | vero HS(G^{c}): K (autem) G.

* * * * *

Page 69

postico. reliqua omnia eadem habet quae dipteros, sed interiore parte columnas in altitudine duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus peristylorum. medium autem subdiu est sine tecto. aditus valvarum ex | utraque parte in pronao et postico. huius item exemplar 5 (10) Romae non est, sed Athenis octastylos est templo Olympii.

III Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt vocabula, pycnostylos id est crebris columnis, systylos paulo remissioribus intercolumniorum spatiis, diastylos amplius | patentibus, rarius quam oportet inter se diductis 10 (15) 2 araeostylos, eustylos intervallorum iusta distributione. ergo pycnostylos est cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est divi Iuli et in Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. | item systylos est in qua duarum columnarum 15 (20) crassitudo in | intercolumnio poterit conlocari, et =71= spirarum plinthides aeque magnae sint ei spatio quod fuerit inter duas plinthides, quemadmodum est Fortunae Equestris ad theatrum lapideum reliquaeque quae eisdem 3 rationibus sunt compositae. haec | utraque genera vitiosum 20 (5) habent usum. matres enim familiarum cum ad supplicationem

3 circumitionem HG: circuitionem S. | peristy(i)liorum x. cf. ad p. 149, 6.

4 sub divo x.

6 octasty(i G)los et (sic HG, & S) templo oly(i GS)mpio x (ubi praeter rem--nam nihil hic refert regio--L. Gerlach ectos asteos Philol. XXXII, 189. cf. etiam p. 161, 16). cf. p. 84, 20.

8 pigna(o G^{c})sty(i GS)los x.

9 remissioribus inter esty(i G)los amplius patentibus rare quam oportet inter se di(e H^{c} et ante corr. S)ductis. Areosty(i GS)los et stilos intervallorum x (ubi G deductis. A̲r̲e̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲t̲e̲r̲c̲o̲l̲u̲m̲n̲i̲o̲r̲ū̲ | p̲i̲g̲n̲o̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ s̲p̲a̲t̲i̲i̲s̲ i̲n̲d̲i̲a̲s̲t̲i̲l̲o̲s̲ areosti|los et stilos intervall[o/a]rū sic linea subducta a G^{c}, contra S post v. 15 Areostilos plane omisit et stilos--pignastilos i. e. v. 16).

12 est om. (ante corr.) G (non S, ubi Areostilos ē cuius …).

14 iuli ante corr. H: iulii H^{c}GS.

15 patentibus rare(ę S) post con(HG, cō S)positae(ę GS) iterum add. x. | Itē sistilos G: Item stylos HS. | qua: quo x.

17 (18) plinthides H: -tides GS. | ei: eo GS, & H (G^{c}).

19 ad om. S. | reliqueq⁊ quę G: reliquae (q: ante corr. H, -quę S) quae(ę S)que HS.

* * * * *

Page 70

gradibus ascendunt, non possunt per intercolumnia amplexae adire nisi ordines fecerint, item valvarum aspectus abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur, item circa aedem propter angu|stias inpediuntur (10) 4 ambulationes. diastyli autem haec erit compositio, cum 5 trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et Dianae aedis. haec dispositio hanc habet difficultatem quod epistylia propter 5 intervallorum magnitudinem franguntur. | in araeostylis (15) autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis uti datur, sed 10 inponendae de materia trabes perpetuae. et ipsarum aedium species sunt barycephalae humiles latae, ornanturque signis fictilibus aut aereis inauratis earum fastigia tuscanico more, uti est ad Circum Maximum Cereris et | Herculis Pompeiani, (20) item Capitolii. 15

6 Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes habet explicatas. namque facienda sunt in intervallis spatia duarum columnarum et quartae partis columnae crassitudinis, | mediumque intercolumnium unum quod erit in 20 (25) fronte, alterum quod in postico, trium columnarum crassitudine. sic enim habebit et figurationis aspectum venustum et aditus | usum sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio =72= 7 auctoritatem. huius autem rei ratio explicabitur sic. frons loci quae in aede constituta fuerit, si tetrastylos 25 facienda fuerit, dividatur in partes XI S praeter crepidines et proiecturas | spirarum, si sex erit columnarum, (5) in partes XVIII. si octastylos constituetur, dividatur in XXIV et semissem. item ex his partibus sive tetrastyli

2 abspectus H.

12 barycephalae: baryce parycefale H, baricę paryce (paricę S) fale GS.

14 ce(ę SG^{c})reris GS: ca&eris H.

15 capituli HS (-tulı^{ı} S^{c}, -tolii G).

16 eustili G (in m. vel es G^{c}): estyli HS (in m. vel eustyli S^{c}).

18 in HS: om. G.

25 si--(26) fuerit HS: om. G (in m. suppl G^{c}). | &trastylos H (erastylos S, etrasylos G^{c}).

26 XI S: decusas semis x.

27 protecturas HS (proiecturas H^{c}G). | spinarum (ante ras.) S.

28 XVIII: dece(i H^{c})m (& add. G^{c}) novem x.

29 viginti quinque HS, XXV G.

* * * * *

Page 71

sive hexastyli sive octastyli una pars sumatur eaque erit modulus. cuius moduli unius erit crassitudo columnarum. intercolumnia singula, praeter | media, modulorum duorum (10) et moduli quartae partis. mediana in fronte et postico singula ternum modulorum. ipsarum columnarum altitudo 5 modulorum VIIII et dimidiae moduli partis. ita ex ea divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt 8 iustam rationem. huius exemplar Ro|mae nullam habemus, (15) sed in Asia Teo hexastylon Liberi Patris.

Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam 10 primus octastylon pseudodipteri invenit rationem. ex dipteri enim aedis symmetria distulit interiores ordines columnarum XXXVIII eaque ratione sumptus operasque com|pendii (20) fecit. is in medio ambulationi laxamentum egregie circa cellam fecit, de aspectuque nihil inminuit sed sine 15 desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius 9 operis distributione. pteromatos enim ratio et columnarum circum aedem dispositio ideo est inventa ut aspectus propter | asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, =73= praeterea si ex imbribus aquae vis occupaverit et intercluserit 20 hominum multitudinem, ut habeat in aede circaque cellam cum laxamento liberam moram. haec autem ita explicantur in pseu|dodipteris aedium dispositionibus. (5) quare videtur acuta magnaque sollertia effectus operum Hermogenes fecisse reliquisseque fontes unde posteri possent 25 haurire disciplinarum rationes.

2 crassitudinis (-es ante corr. S) x.

3 media: mediam (-ā S) HS, mediū G.

5 ipsarum--(6) modulorum HS: om. G.

6 octo (pro VIIII) et dimidię moduli partis. Ita ex ea d. i. a. columnarum G: om. HS.

9 theo x. | exastilon x.

10 hermogenis S (-nes HG).

11 primus HS: primus invenit G. | octastylon: exosty(i S)lum HS, exastilū G. | speudo dipteri uerationem H, speudo dipteriue (dipteri¦ue S^{c}) rationē S, pseudo dipteriuerationē (dipteriue,rationē G^{c}) G.

12 symmetriae (-ę S) x. | distulit HS: sustulit G.

19 habeat G: hab& HS (haber& L).

20 imbrium (-ū GS) x.

23 ita: ut x. | speudo dipteris S.

25 hermogenis x.

* * * * *

Page 72

10 Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae uti | crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. (10) item in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes octo et dimidiam et unius partis columnae crassitudo conlocetur. in systylo altitudo dividatur in novem et dimidiam 5 partem et ex eis una ad crassitudinem columnae detur. item in | pycnostylo dividenda est altitudo in decem (15) et eius una pars facienda est columnae crassitudo. eustyli autem aedis columnae, uti systyli, in novem partes altitudo dividatur et dimidiam partem et eius una pars 10 constituatur in crassitudine imi scapi. ita habebitur pro 11 rata parte intercolumnio|rum ratio. quemadmodum enim (20) crescunt spatia inter columnas, proportionibus adaugendae sunt crassitudines scaporum. namque si in araeostylo nona aut decima pars crassitudini fuerit, tenuis et exilis 15 apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer consumit et inminuit aspectu | scaporum crassitudinem. (25) contra vero pycnostylis, si octava | pars crassitudini fuerit, =74= propter crebritatem et angustias intercolumniorum tumidam et invenustam efficiet speciem. itaque generis operis oportet 20 persequi symmetrias. etiamque angulares columnae crassiores faciendae sunt ex sua | diametro quinquagensima (5) parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur esse aspicientibus. ergo quod oculus fallit, ratiocinatione 12 est exaequandum. contracturae autem in summis 25 columnarum hypotracheliis ita faciendae videntur uti si columna sit ab minimo ad pedes quinos de|nos, ima crassitudo (10)

1 areosty(i G)lis H^{c}SG: aureostylos (a. c.) H.

2 altitudinis (a. c.) H.

4 dimidium (HG, -ū S) x.

6 eis HG: his S.

7 py(i G)cnosty(i G)lo HG: pignostylo S.

9 Eusty(i G)li GS: Custyli H. | partes (i. e. -tis): -tibus x.

14: crassitudines G: -nis HS. | simare ostylo (sic) H.

15 crassitudini: -nis x.

17 aspectuscaporum (aspectu[s/s]caporum H^{c}, aspectus caporū G, aspectus scaporū S) x.

18 pignostylis HS, pinostilis G. | crassitudini G: -nis HS (vel is supra G^{c}).

22 suo x. | quinquagesima x.

23 eae H (ī aꝉ eę in m. G^{c}): hae G, heę S.

25 exequandū G: exạ̇equendum H^{c}, exequendū S.

26 hypotrachelis HG, ypotrachelis S.

* * * * *

Page 73

dividatur in partes sex et earum partium quinque summa constituatur. item quae erit ab quindecim pedibus ad pedes viginti, scapus imus in partes sex et semissem dividatur earumque partium quinque et semisse superior crassitudo columnae fiat. item quae erit a pedibus | viginti 5 (15) ad pedes triginta, scapus imus dividatur in partes septem earumque sex summa contractura perficiatur. quae autem ab triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima dividatur in partes septem et dimidiam, ex his sex et dimidiam in summo habeat contracturae ratione. quae erunt ab | quadraginta 10 (20) pedibus ad quinquaginta, item dividendae sunt in octo partes et earum septem in summo scapo sub capitulo contrahantur. item si quae altiores erunt, eadem ra|tione =75= 13 pro rata constituantur contracturae. haec autem propter altitudinis intervallum, scandente oculi specie, adiciuntur 15 crassitudinibus temperaturae. venustatem enim persequitur visus, cuius si non blandimur voluptati proportione et mo|dulorum adiectionibus, uti quod fallit temperatione adaugeatur, (5) vastus et invenustus conspicientibus remittetur aspectus. de adiectione quae adicitur in mediis columnis, 20 quae apud Graecos ενταϲιϲ appellatur, in extremo libro erit forma et ratio eius quemadmodum mollis et conveniens efficiatur sub|scripta. (10)

IV Fundationes eorum operum fodiantur si queat inveniri ab solido et in solidum quantum ex amplitudine operis 25 pro ratione videbitur, extruaturque structura totum solum quam solidissima. supraque terram parietes extruantur sub co|lumnas, dimidio crassiores quam columnae sunt (15) futurae uti firmiora sint inferiora superioribus. qua et

2 itemq: (q⁊ GS) x.

3 viginti capus H, XX scapus GS. | post partes add. x septem superior crassitudo columnae (deinde sex et semissem etc., ubi in ante sex suppl. S^{c}).

5 itemque (q: H, q⁊ GS) erunt (er̅t̅ S) x.

6 imus G et in ras. S^{c}: is H.

7 earumque--(9) septem HS(LG^{c}): om. G(P).

10 rationem (-nē GS) x.

14 constituatur x.

15 scandentis oculis species x.

16 venustates x.

18 fallitur x.

21 ent(h S)asis x.

22 forma et: formata x.

29 quae est (quę ē G) ereobates HG, quę estereobates S, quę ē stereobates G^{c}.

* * * * *

Page 74

stereobatae appellantur, nam excipiunt onera. spirarumque proiecturae non procedant extra solidum. item supra parietis ad eundem modum crassitudo servanda est, intervalla autem concama|randa aut solidanda festucationibus (20) 2 uti distineantur. sin autem solidum non invenietur, sed 5 locus erit congesticius ad imum aut paluster, tunc is locus fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis aut robusteis ustilatis configatur, | sublicaeque machinis adigantur =76= quam creberrimae, carbonibusque expleantur intervalla palorum et tunc structuris solidissimis fundamenta 10 impleantur. extructis autem fundamentis ad libramentum 3 stylobatae sunt conlocandi. supra sty|lobatas columnae (5) disponendae quemadmodum supra scriptum est, sive in pycnostylo quemadmodum pycnostyloe, sive systylo aut diastylo aut eustylo quemadmodum supra scriptae sunt 15 et constitutae. in araeostylis enim libertas est quantum cuique libet constituendi. sed ita columnae in peripteris | conlocentur uti quot intercolumnia sunt in fronte, totidem (10) bis intercolumnia fiant in lateribus. ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. namque qui columnarum 20 duplicationes fecerunt erravisse videntur, quod unum intercolumnium in longitudine plus quam oportet procurrere 4 vi|detur. gradus in fronte constituendi ita sunt uti sint (15) semper inpares. namque cum dextro pede primus gradus ascendatur, item in summo templo primus erit ponendus. 25 crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo ut neque crassiores dextante nec tenuiores dodrante sint conlocatae. | sic enim durus non erit ascensus. retractiones (20)

3 parietes x.

4 concamaranda HG (-meranda S).

5 destineantur x.

6 congesticius G: coniesticius HS. | paluster G: plaı≣ter H, plauster S.

7 alneis (p. 130, 22): saligneis x. | aut (rob.) om. x.

8 configatur G: configuratur HS. | subligaque … adigatur x.

12 con(l SG^{c})locandae (-ę GS) x.

14 py(i GS)gnosty(i GS)lo x. | py(i GS)gnosty(i G)la x.

15 euastilo S. | scripta … (16) constituta x.

18 quot G(S^{c}): quod HS.

22 oporteat x.

23 (ita) sunt G: sint HS. | ut S.

26 crassitudinis a. c. H.

27 dextante G: extantạe (-tę S) HS.

28 retractiones G (et ante ips. corr. S): retractationes HS^{c}.

* * * * *

Page 75

autem graduum nec minus quam sesquipedales nec plus quam bipedales faciendae videntur. item si circa aedem 5 gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent. sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum erit, ad id con|stituatur uti quadrae spirae trunci coronae 5 (25) lysis ad ipsum stylobatam qui erit sub columnarum spiris conveniant. sty|lobatam ita oportet exaequari uti habeat =77= per medium adiectionem per scamillos inpares. si enim ad libellam dirigetur, alveolatus oculo videbitur. hoc autem ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo 10 libro forma et demonstratio | erit descripta. (5)

V His perfectis in suis locis spirae conlocentur eaeque ad symmetriam sic perficiantur uti crassitudo cum plintho sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam Graeci εκφοραν vocitant, habeant aeque tantam. ita tum 15 lata et | longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae. (10) 2 altitudo eius si atticurges erit, ita dividatur ut superior pars tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho relinquatur. dempta plintho reliquum dividatur in partes quattuor fiatque superior torus quartae, 20 reliquae tres aequaliter dividan|tur et una sit inferior torus, (15) altera pars cum suis quadris scotia, quem Graeci τροχιλον 3 dicunt. sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt constituendae uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae crassitudinis adiecta crassitudinis quarta 25

4 aedem; eadem (ante corr.) H (ut 70, 3).

5 spinę S.

6 lysis H et in ras. S^{c}: lapis G (ī aꝉ lysis G^{c}). | ipsum H: ipsam G et (-ā in ras.) S^{c}. | stylobata (sic)] qui--(7) stylobata (sic) om. S. (sed adscr đ suppl. in m. ħ S^{c}). | columna\ H, -na≣ (in ras.) S^{c}, columnę G.

7 ita HS: om. G.

8: scamillos H et in ras. S: scanullos (ante corr.) G.

9 alveolatum (-ū) x.

12 eae HG: heę S.

15 eΚΦΟΡΑΝ graece scr. (hoc primo loco) x (sine Ο G). | aeque tantam Oehmichen: sextantem x. | tum (tū S) HS: dū G.

17 atti(adti ante corr. G)gurges x.

18 reliquum] plintho--(19) reliquum HG: om. S (đ adscr. S^{c}, nil ultra).

20 torus] quartae--(21) torus G: om. H et (sine nota) S.

22 quem: quam x. | trochilon x.

24 quoque (q̅q̅ ante corr. G, [o∕/ꝗꝗ] S^{c}) versus x.

25 crassitudine x.

* * * * *

Page 76

et octava, altitudo ita uti atti|curges, ita et eius plinthus, (20) reliquumque praeter plinthum, quod erit tertia pars crassitudinis columnae, dividatur in partes septem. inde trium partium torus qui est in summo, reliquae quattuor =78= partes dividendae sunt aequaliter et una | pars fiat cum 5 suis astragalis et supercilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo relinquatur, sed inferior maior apparebit ideo quod habebit ad extremam plinthum proiecturam. astragali faciendi sunt octavae partis trochili. proie|ctura (5) erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis 10 columnae.

4 Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, angulares autem quaeque e regione earum futurae sunt | in lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes 15 (10) interiores quae ad parietes cellae spectant ad perpendiculum latus habeant conlocatum, exteriores autem partes uti dictum ante de earum contractura. sic enim erunt figurae compositionis aedium contracturae iusta ratione exactae.

5 | Scapis columnarum statutis capitulorum ratio ＜sic 20 (15) erit.＞ si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur uti quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma parte scapi abacus habeat longitudinem et latitudinem, crassitudinem cum volutis eius dimidiam. recedendum autem est ab extremo abaco | in interiorem partem frontibus 25 (20) volutarum parte duodevicensima et eius dimidia.

1 adti(atti G^{c})gurges x. | ita et: ita ut x. | plinthos x.

2 erit tertia: ei ad tertia HS, erit ei tercia G.

4 thorus (hic) x.

7 inferiori S^{c}G: inferior HS

8 extremam H^{c}GS: -mum H. | plinthū G: plinthuum H et (-thuū) in ras. S^{c}.

10 decuma apars H et ante corr. S (scil. ex XVIa pars): decima pars S^{c}G.

14 futurę S: -ra HG.

16 ad perpendiculum ＜medii supra add. S^{c}＞.

17 uti dicant se earum contracturam (-ā S) x.

19 contractura eius tali ratione x (corr. Joc.).

20 ratio si pulvinata erunt (si e̅r̅ pulvinata S) h. s. conformabuntur x (cf. p. 123, 6. 80, 9. 130, 29).

21 hys H (his GS).

22 cra[ſu/ſſ]imꝰ H. | octava decuma HS: nona decima G.

26 parte G: -tem H (-tē S). | duodevicensima HG: -gesima S.

* * * * *

Page 77

tunc crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam, et secundum abacum in quattuor partibus volutarum secundum extremi abaci quadram lineae demittendae quae cathetoe dicuntur. tunc ex novem parti|bus et dimidia una (25) pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo 5 6 volutis constituantur. tunc ab linea quae secundum abaci extremam partem demissa erit, in interiorem partem ＜alia＞ recedat unius et dimidiatae partis lati|tudine. deinde eae =79= lineae dividantur ita ut quattuor partes et dimidia sub abaco relinquantur. tunc in eo loco, qui locus dividit 10 quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum oculi ＜ponatur＞ signeturque ex eo centro rotunda cir|cinatio (5) tam magna in diametro quam una pars ex octo partibus est. ea erit oculi magnitudo et in ea catheto respondens diametros agatur. tunc ab summo sub abaco 15 incepto in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi spatium minuatur, doneque in eundem tetrantem qui est 7 sub abaco | veniatur. capituli autem crassitudo sic est (10) facienda ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant infra astragalum summi scapi, cymatio, adempto 20 abaco et canali, reliqua sit pars. proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. pulvinorum baltei ab abaco | hanc habeant proiecturam uti (15) circini centrum unum cum sit positum in capituli tetrante et alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum 25 balteorum extremas partes tangat. axes volutarum ne crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae succidantur ad altitudinis suae duo|decimam partem. haec (20)

3 dimittendae(ę GS) x. | cathetoe x.

7 dı(e G^{c})missa x. | alia om. x.

8 ae (ubi deinde aelineae) H: hę GS.

10 relinquantur G: -quatur HS.

12 ponatur om. x.

14 magnitudine x. | catheton S, cathecton GH.

15 ab HG: a S.

16 inceptum (-tū) x. | tetrantorum: (sic) x.

17 doneque (Hermes II, 468): denique x (deinque G^{c}).

18 sub abaco (subco G) veniat GS: suba[a/bc]con veniat H.

20 adepto x.

21 cymati H (-tii GS).

22 habet ante corr. S.

23 ab G: om. HS.

25 diducatur G: deducatur HS (ubi t. deducatur & alterū S).

26 ne: nec x.

27 i. sic ce(ę G^{c})dantur altitudinis x.

28 haec (hęc S) x.

* * * * *

Page 78

erunt symmetriae capitulorum, quae columnae futurae sunt ab minimo ad pedes XXV. quae supra erunt reliquas habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem erit longus et latus quam crassa columna est ima adiecta parte VIIII, uti quo minus habuerit altior | columna 5 contractum, eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae =80= 8 proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem. de volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae quemadmodum describantur, in extremo libro | forma (5) et ratio earum erit subscripta. 10

Capitulis perfectis, deinde ＜pro ratione＞ columnarum non ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut quae adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus membris respondeat, epistyliorum ratio sic est habenda uti si columnae fuerint | a minima XII pedum ad quindecim 15 (10) pedes, epistylii sit altitudo dimidiae crassitudinis imae columnae, item si ab XV pedibus ad XX, columnae altitudo dimetiatur in partes tredecim et unius partis altitudo epistylii fiat, item si a XX ad XXV pedes, dividatur altitudo in partes XII et semissem | et eius una pars epistylii in 20 (15) altitudine fiat, item si ab XXV pedibus ad XXX, dividatur in partes XII et eius una pars altitudo fiat. item ＜si altiores＞, rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum 9 expediendae sunt altitudines epistyliorum. quo altius enim scandit oculi species, non facile | persecat aeris 25 (20) crebritatem. dilapsa itaque altitudinis spatio et viribus exsucta incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem.

1 capitulorumque HS (·quę G).

2 reliqua x.

7 latitudine: altitudine x. | suae (suę S, sue G^{c}) partis H^{c} S(G^{c}): repartis HG.

11 deinde columnarum (sic) x (om. ratione vel pro ratione). cf. p. 123, 12.

14 respondeat sy(i G)mmetria aepystiliorum (epystiliorū G, epistylioꝝ S). Epystiliorum (Epistyliorū GS) ratio … x (cum rubr.).

16 dimidia x.

17 si om. x.

18 demetiatur x.

20 episty(i G)lium (-iū GS) x.

23 si altiores (vel si quae supra altiores fuerint _cf. p. 74, 22. 79, 21_) om. x. | ratā partē (-tem H) x.

25 candit ante corr. H.

26 exsucta (ut p. 47, 8 cf. 137, 22. 47, 2): extructam H, exstructā S, exstructa G.

* * * * *

Page 79

quare semper adiciendum est rationis supplementum in symmetriarum membris, ut cum fuerint aut altio|ribus =81= locis opera aut etiam ipsa colossicotera, habeant magnitudinum rationem. epistylii latitudo in imo quod supra capitulum erit quanta crassitudo summae columnae sub 5 capitulo erit tanta fiat, summum quantum imus scapus. 10 cy|matium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, (5) et in proiectura tantundem. reliqua pars praeter cymatium dividenda est in partes XII et earum trium ima fascia est facienda, secunda IIII, summa V. item zophorus 10 supra epistylium quarta parte minor quam epistylium, sin autem | sigilla designari oportuerit, quarta parte altior (10) quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. cymatium suae altitudinis partis septimae, proiectura cymatii 11 quantum crassitudo. supra zophorum denticulus est faciendus 15 tam altus quam epistylii media fascia, proiectura eius quantum altitudo. | intersectio, quae graece μετοπη dicitur, (15) sic est dividenda uti denticulus altitudinis suae dimidiam partem habeat in fronte, cavum autem intersectionis huius frontis e tribus duas partes, huius cymatium altitudinis 20 eius sextam partem. corona cum suo cymatio, praeter simam, quantum media fascia | epistylii, proiectura coronae (20) cum denticulo facienda est quantum erit altitudo a zophoro ad summum coronae cymatium, et omnino omnes ecphorae venustiorem habent speciem quae quantum altitudinis tantundem 25 12 habeant proiecturae. tympani autem quod est in fastigio altitudo sic est facienda | uti frons coronae ab =82= extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex

1 rationis G: rationi HS. | sublementū G.

2 ut cum fuerint aut: cum fuerint ut aut x.

3 colossi(| H)cae(ę S)tera HS, colosi. ce(ę G^{c})tera G.

7 cymatiū epistilii S^{c}: cimatiū epistiliū G, cymatii epy(i S)stilii HS.

9 ima: iam x.

11 minus x.

12 altiorem (-ē GS) x.

14 proiecturae cymatium H, proiecturę cy(i G)matiū GS.

15 quantum: quam (quā GS) x.

16 fascia: fastigia x.

17 metoce HS, meta(o G^{c})che G.

19 cavus x. | intersectionis G: -nes HS.

20 &tribus S, et tribus G (ettribus G^{c}).

22 fasci≣a H.

25 habeant x. | altitudinis GS^{c}: -nes HS.

27 uti HG: ut S.

* * * * *

Page 80

eis una pars in medio cacumine tympani constituatur, dum contra epistylia columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum respondeat. coronaeque supra | aequaliter imis (5) praeter simas sunt conlocandae. insuper coronas simae, quas Graeci επαιετὶδαϲ dicunt, faciendae sunt altiores 5 octava parte coronarum altitudinis. acroteria angularia tam alta quantum est tympanum medium, mediana altiora octava parte quam angularia.

13 | Membra omnia quae supra capitula columnarum sunt (10) futura id est epistylia zophoroe coronae tympana fastigia 10 acroteria inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis parte XII, ideo quod cum steterimus contra frontes, ab oculo lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit imam | operis partem, altera summam, quae summam tetigerit (15) longior fiet. ita quo longior visus linea in superiorem 15 partem procedit, resupinatam facit eius speciem. cum autem, uti supra scriptum est, in fronte inclinata fuerint, tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et normam. 14 columnarum | striae faciendae sunt XXIIII ita excavatae (20) uti norma in cavo striae cum fuerit coniecta, 20 circumacta anconibus striarum dextra ac sinistra ＜angulos＞ tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo pervagari possit. crassitudines striarum faciendae sunt quantum adiectio in media columna ex | descriptione invenietur. (25) 15 in simis quae supra coronam in lateribus sunt 25 aedium, capita leonina sunt scalpenda, disposita | ita uti =83= contra columnas singulas primum sint designata, cetera aequali modo disposita uti singula singulis mediis tegulis respondeant. haec autem quae erunt contra columnas

2 epi(y H)sty(i G)lii x.

3 respondeant x. | coronae(ę) quae (quę G, q̄ S) x.

6 epi(y S)tidas x.

10 zophora x. | corona & ty(i G)mpana x.

11 fronte S(G?): frontis HG^{c} (fronte＜s＞ ante ips. corr. G).

12 c[v/o]m H.

14 alterā S et ante ras. H.

15 lineae (-eę) x.

16 procedit HSG^{c}: -det G. | resopinatam S et ante corr. H.

17 fuerit x.

21 angulos om. x.

22 acumen quae (quę G, q̄ S) x (cac. Ussing ex p. 92, 10). | ro(u ante corr. H)tundatione x.

23 crassitudinis H (-nes GS).

26 ita om. x.

29 autem om. S.

* * * * *

Page 81

perterebrata sint ad canalem qui excipit e tegulis aquam | caelestem, mediana autem sint solida, uti quae cadit vis (5) aquae per tegulas in canalem ne deiciatur per intercolumnia neque transeuntes perfundat, sed quae sunt contra columnas videantur emittere vomentia ructus aquaram ex ore. 5

Aedium ionicarum quam apertissime potui dispositiones | hoc volumine scripsi, doricarum autem et corinthiarum (10) quae sint proportiones insequenti libro explicabo.

LIBER QUARTUS.

1 Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura 10 praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed | incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et (15) utilissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam ordinationem perducere et praescriptas in singulis voluminibus singulorum generum qualitates explicare. itaque, 15 Caesar, primo volumine tibi de officio eius et quibus eruditum | esse rebus architectum oporteat exposui. secundo (20) de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, disputavi. tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et de earum generum varietate quasque et quot habeant 20 species earumque quae sint in singulis generibus distributiones, 2 ex tribus ge|neribus, quae subtilissimas haberent (25) proportionibus modulorum quantitates, ionici generis moribus docui. nunc hoc volumine de dorici corinthiique constitutis rationibus dicam eorumque discrimina et proprietates 25 explicabo.

1 perterebrata HS: ꝑteri brate G (-tæ S^{c}, sed -t[a/ẹ] G^{c}).

4 perfundant x.

12 errabundos x.

13 tantae: antea x.

19 disputationibus S.

20 quot GS: quod H (qui sic semper).

21 sunt (ſ̄ S) x.

24 doricis corinthiisque constitutis & omnibus x.

25 proprietatis ante corr. H.

* * * * *

Page 82

I | Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias =84= habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli altitudo tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii tota | crassitudo scapi. igitur quod duae partes e crassitudine 5 ＜in altitudine＞ corinthiorum adiciuntur, efficiunt 2 excelsitate speciem earum graciliorem. cetera membra quae supra columnas inponuntur aut e doricis symmetriis aut ionicis moribus in corinthiis columnis conlocantur, quod ipsum co|rinthium genus propriam coronarum reliquorumque 10 ornamentorum non habuerat institutionem, sed aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis et in epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex ionicis institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis 3 distribuuntur. ita e ge|neribus duobus capitulo interposito 15 tertium genus in operibus est procreatum. e columnarum enim formationibus trium generum factae sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e quibus prima et antiquitus dorica est nata.

Namque Achaia Peloponnesoque tota Dorus Hellenos 20 et | Pthias nymphae filius regnavit, isque Argis vetusta (20) civitate Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum ratio nata. postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis 25 4 Del|phici, communi consilio totius Hellados, XIII colonias (25) uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque in singulis coloniis | constituerunt et summam imperii potestatem =85=

1 omnis (omīſ) S

4 corinthię x.

6 in altitudine om. x.

10 propria x.

12 &rygiliphorum H, etrigili(gli G)phorum GS. | in (ep.) om. x.

14 zophoro escalpturis x.

15 capituloꝝ H^{c} et ante ras. S (capitulo HGS^{c}).

20 peloponnesso H, -ponnenso S, -ponenso G. | helenidos (hellenidos S) & exptidos (ex‿ptidos S^{c}, expetidos G) _x. cf. Apollod. I, 7, 4, 6_.

22 templo: templum (-ū S) x. | fortuitu S (-to S^{c} HG).

23 hisdem x.

24 ratio nata HS(G^{c}): ratio,nata G, ratio‿nata S^{c}.

25 ex: & S.

27 in singulis HS: singulis G.

* * * * *

Page 83

Ioni Xuthi et Creusae filio dederunt, quem etiam Apollo Delphis suum filium in responsis est professus, isque eas colonias in Asiam deduxit et Cariae fines occupavit ibique civitates amplissi|mas constituit Ephesum, Miletum, (5) Myunta, quae olim ab aqua est devorata, cuius 5 sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt, Prienen, Samum, Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam, Clazomenas, Lebedon, Meliten. istaec Melite propter civium adrogantiam ab is civitatibus bello | indicto communi consilio (10) est sublata, cuius loco postea regis Attali et Arsinoes 10 5 beneficio Zmyrnaeorum civitas inter Ionas est recepta. hae civitates cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum inmortalium templa constituentes coeperunt | fana aedificare, (15) et primum Apollini Panionio aedem uti viderant 15 in Achaia constituerunt et eam Doricam appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere viderant. 6 in ea aede cum voluissent columnas conlocare, non habentes symmetrias earum et quaerentes quibus rationibus | efficere possent uti et ad onus ferendum essent 20 idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, dimensi sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis in homine, idem in columnam transtulerunt et qua crassitudine fecerunt | basim scapi, tantas sex cum capitulo 25 in altitudinem extulerunt. ita dorica columna virilis corporis

1 ionix uthi &(et | G)ereuso x.

5 my(i GS)anta x.

6 milesius x. | pre(ę G)nem (-ē S) x.

7 theon x. | coloponachium x. | ery(i GS)tras x. | phocea x.

8 glazomenum (-ū S) x. | lebedon HS: glebedē G (vel on supra G^{c}). | meletenis. haec (hęc GS) melite x.

9 is: his x.

10 atali G

11 zmirnae(ę H, e S)orum x (smirneorum G^{c}). | est--(12) caras om. (sed in ima m. suppl. /.) S.

14 coeperunt H(G^{c}): cęperunt GS.

15 apolloni S. | pandionio x.

17 doricon G, -chon HS. | viderunt x.

18 colūnas--(20) potuissent (om. G) in ima m. suppl. G^{c}.

20 essent: ẹ̄̇ eēnt G.

24 idem: item x.

25 tantas G: tanta HS.

* * * * *

Page 84

proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis praestare coepit.

7 | Item postea Dianae constituere aedem quaerentes novi =86= generis specie, isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem 5 altitudinis octava parte, ut haberet speciem excelsiorem. basi | spiram supposuerunt pro calceo, capitulo volutas uti (5) capillamento concrispatos cincinnos praependentes dextra ac sinistra conlocaverunt et cymatiis et encarpis pro crinibus dispositis frontes ornaverunt truncoque toto strias 10 uti stolarum rugas matronali more demiserunt. ita duobus discriminibus co|lumnarum inventionem, unam virili (10) sine ornatu nuda specie, alteram muliebri subtilitate et 8 ornatu symmetriaque sunt mutuati. posteri vero elegantia subtilitateque iudiciorum progressi et gracilioribus modulis 15 delectati septem crassitudinis diametros in altitudinem columnae doricae, ionicae | novem constituerunt. id autem (15) ＜genus＞, quod Iones fecerunt primo, Ionicum est nominatum.

Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet gracilitatis imitationem, quod virgines propter aetatis 20 teneritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt 9 in | ornatu venustiores. eius autem capituli prima inventio (20) sic memoratur esse facta. virgo civis Corinthia iam matura nuptiis inplicata morbo decessit. post sepulturam eius, quibus ea virgo viva pauculis delectabatur, nutrix 25 collecta et composita in calatho pertulit ad monumentum et in summo | conlocavit et, uti ea permanerent diutius (25) subdiu, tegula texit. is calathus fortuito supra acanthi

4 speciem (-ē S) x. | isdem S(G^{c}): hisdem HG (ḥ̇[ı/ı]sdē G^{c}).

6 altitudinis G: om. HS.

9 encarpis (sic) x.

10 strias G: istrias HS.

11 rugus HS. | di(e G^{c})miserunt x.

13 nudam (-ā GS) speciem (-ē G)x. | subtilitate--(14) eligantia G: om. HS.

18 genus om. x. | quod (ante corr.) om. S.

19 virginales H.

25 pauculis: poculis x (ioculis Salmas. = ital. giocoli). ad rem Plautus Rud. IV, 4.

26 mom̄tū S.

27 sūm[o/ạ] G^{c}

28 sub diu HG: sub divo H^{c}S(G^{c}). | fortuito HG: -tu H^{c}S | achanti x (item v. 27).

* * * * *

Page 85

radicem fuerat conlocatus. interim pondere pressa radix acanthi media folia et cauliculos circum vernum tempus profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes et ab angulis tegulae | ponderis necessitate expressi flexuras (30) 10 in extremas partes vo|lutarum facere sunt coacti. tunc =87= Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis 6 marmoreae ab Atheniensibus catatexitechnos fuerat nominatus, praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum nascentem te|neritatem, delectatusque (5) genere et formae novitate ad id exemplar columnas 10 apud Corinthios fecit symmetriasque constituit, et ex eo in 11 operum perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes. eius autem capituli symmetria sic est facienda uti quanta fuerit crassitudo imae columnae, tanta | sit altitudo capituli cum (10) abaco. abaci latitudo ita habeat rationem ut quanta fuerit 15 altitudo, tanta dua sint diagonia ab angulo ad angulum spatia. ita enim iustas habebunt frontes quoquoversus latitudinis. frontes sinuentur introrsus ab extremis angulis abaci suae frontis latitudinis nona. ad | imum capitulum (15) tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna 20 praeter apothesim et astragalum. abaci crassitudo 12 septima capituli altitudinis. dempta abaci crassitudine, dividatur reliqua pars in partes tres, e quibus una imo folio detur. secundum folium mediam altitudinem te|neat. cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus 25 (20) folia nascuntur proiecta uti excipiant quae ex cauliculis natae procurrunt ad extremos angulos volutae, minoresque helices intra suum medium qui est in abaco flori

1 fuerat G: -rit HS.

2 cauliculos: sic x.

7 catatexitechnos Plin.: catatechnos (-thecnos G) x.

11 et om. x.

12 operis x.

13 faciunda (ante corr.) G. | uti HG: ut S.

17 spatia. ita enim Oehmichen: spatia enim ita x.

18 frontes--(19) latitudinis om. S (sed infra in m. suppl. S^{c}). | simentur x (ut p. 89, 4).

19 non (n̄ GS) ad imum (-ū S) capituli x.

21 praeter om. G (sed p̄t̄ suppl. G^{c}). | apothesim (sic HG, -sin S) et abaci astragalum (-ū GS) cr. x.

25 coaliculi HS, coliculi G (= 26 coliculis x, ut infra p. 173 et in cod. Varr. r. r.).

28 flores x.

* * * * *

Page 86

subiecti scalpantur. flores in quattuor partibus quanta erit abaci crassitudo tam | magni formentur. ita his symmetriis (25) corinthia capitula suas habebunt exactiones.

Sunt autem quae isdem columnis inponuntur capitulorum genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates 5 | symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare =88= possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata ex corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae subtilitatem. 10

II | Quoniam autem de generibus columnarum origines et (5) inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur isdem rationibus de ornamentis eorum quemadmodum sunt prognata et quibus principiis et originibus inventa dicere. in aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio variis 15 | vocabulis nominata. ea autem uti in nominationibus, ita (10) in re varias habet utilitates. trabes enim supra columnas et parastaticas et antas ponuntur, in contignationibus tigna et axes. sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et capreoli, si commoda, columen et cantherii prominentes 20 ad | extremam suggrundationem. supra cantherios templa, (15) deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes uti 2 parietes proiecturis eorum tegantur. ita unaquaeque res et locum et genus et ordinem proprium tuetur. e quibus rebus et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis 25 aedium sacrarum | aedificationibus artifices dispositiones (20) eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones persequendas putaverunt. ideo quod antiqui fabri quodam in loco aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna 30 struxerunt supraque coronas | et fastigia venustiore specie (25)

4 hisdem x.

13 hisdem x (hiisdem G^{c}).

17 re: res x.

18 parastaticas HG: parasticas S.

19 &ranstra S.

20 capręoli G, capreoli S^{c}: caprae(e S)olis HS.

23 protecturis x (proiecturis G^{c}).

26 dispositiones HG: disputationes S (item 89, 1 et ante ips. corr. 89, 4).

* * * * *

Page 87

fabrilibus operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum quantum eminebant ad lineam et perpendiculum parietum praesecuerunt, quae species cum invenusta is visa esset tabellas ita formatas uti nunc fiunt triglyphi contra tignorum praecisiones in fronte fixerunt et | eas cera caerulea 5 (30) depinxerunt ut praecisiones tignorum tectae non offenderent visum. ita divisiones tignorum imitati tri|glyphorum =89= dispositionem et intertignia metoparum habere in 3 doricis operibus coeperunt. postea alii in aliis operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt 10 eorumque proiecturas simaverunt. ex eo uti e tignorum | dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum (5) proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. ita fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum. 15 etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. ergo et triglyphorum et | mutulorum in doricis operibus (10) ratio ex ea imitatione inventa est.

4 Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt fenestrarum imagines esse triglyphos ita potest esse, quod 20 in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi consti|tuuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras (15) fieri. dissolvuntur enim angulorum in aedificiis iuncturae, si in is fenestrarum fuerint lumina relicta. etiamque ubi nunc triglyphi constituuntur si ibi luminum spatia fuisse 25 iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis fenestra|rum occupavisse loca videbuntur. utraque enim et inter (20) denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla metopae nominantur. οπαϲ enim Graeci tignorum cubilia et

1 proiecturis S (ubi proiectura | stignorum H).

2 l. adꝑp. G (& suppl. G^{c}).

3 is: his x.

7 imitati Nohl: tectae (ę) x.

8 dispositione (disputatione S). | inter(in a. c. G)tignum (-ū GS) & oparum (-ū S, et apharū G) x.

10 (17. 20) tryclyphorum H.

11 simaverunt (sic) x (ut 87, 13). | uti tignorum x.

12 e: et (cant.) S.

13 coronulis x.

18 ex G: & HS.

24 is: his x.

26 hisdem x. | denticulis x.

27 utrique x.

28 trycluphos H. | metophe x (methophe S, sed intervallā &ophe sic H).

29 ophas x. | cubilia Mar.: cubicula x (ut G p. 46, 21).

* * * * *

Page 88

asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. ita quod inter duas opas est intertignium, id μετοπη est apud eos nominatum.

5 | Uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est (25) inventa ratio, ita in ionicis denticulorum constitutio propriam 5 in operibus habet rationem, et quemadmodum mutuli cantheriorum proiecturae ferunt imaginem, sic in ionicis | denticuli ex proiecturis asserum habent imitationem. itaque =90= in graecis operibus nemo sub mutulos denticulos constituit. non enim possunt subtus cantherios asseres esse. 10 quod ergo supra cantherios et templa in veritate debet esse conlocatum, | id in imaginibus si infra constitutum (5) fuerit mendosam habebit operis rationem. etiamque antiqui non probaverunt neque instituerunt in fastigiis ＜mutulos aut＞ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod 15 nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec possunt prominere, sed | ad stillicidia proclinati (10) conlocantur. ita quod non potest in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem 6 habere. omnia enim certa proprietate et a veris 20 naturae deducta moribus transduxerunt in operum perfectiones, et ea probaverunt quorum explicationes in dispu|tationibus rationem possunt habere veritatis. itaque ex (15) eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque generis constitutas reliquerunt. quorum ingressus persecutus 25 de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi, nunc vero doricam rationem summamque eius speciem breviter exponam.

III | Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere (20) aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes 30 in his symmetriae conficiebantur. itaque negavit

1 caba x.

2 ophas & (et G) inter tignū id metopha est (ē GS) … nominata x.

4 uti: ita uti x.

5 ita (a. c.) H: itǣ H^{c}, itē GS.

7 fuerunt x.

8 denticulis & (et G) pr. x.

9 mutulo x.

11 veritate G: -tem H, -tē S.

13 etiam quod (qđ GS) x.

14 mutulos aut om. x.

17 stillicia HS (-cidia G).

19 p[v/o]t^{a}uerunt H.

21 deductis x.

30 disconvenientis ante corr. H.

* * * * *

Page 89

Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. nam is cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae aedis perfectionem, ＜rationem＞ com|mutavit et eadem copia aedem (25) ionicam Libero Patri fecit. sed tamen non quod invenusta est species aut genus aut formae dignitas, sed 5 quod inpedita est et incommoda in opere triglyphorum et 2 lacunariorum distributio. namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes co|lumnarum, metopasque (30) quae inter triglyphos fient aeque lon|gas esse quam altas. =91= contraque in angulares columnas triglyphi in extremis 10 partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. ita metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt quadratae sed oblongiores triglyphi | dimidia latitudine. (5) at qui metopas aequales volunt facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi dimidia latitudine. 15 hoc autem sive in metoparum longitudinibus sive intercolumniorum contractionibus efficietur, est mendosum. quapropter antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae | symmetriae rationem. (10)

3 Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum 20 a praeceptoribus accepimus, uti si qui voluerit his rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas, quibus emendatas et sine vitiis efficere possit aedium sacra|rum dorico more perfectiones. frons aedis (15) doricae in loco quo columnae constituuntur dividatur, si 25 tetrastylos erit, in partes XXVII, si hexastylos, XXXXII. ex his pars una erit modulus, qui graece εμβατηϲ dicitur, cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur omnis 4 operis distribu|tiones. crassitudo columnarum erit duorum (20)

1 tarchesius x. | pytheus HG, protheus S.

3 rationem om. x. | et … aedem: ex … et eam (& eā) x.

6 in(m S)pedita est distributio et inc. in o. tr. et lacunariorum (lucaniorum sic S) distributione. namque n. e. x.

8 (etc.) metophas x.

13 dimidia altitudine x.

15 dimidia (demedia H^{c} S) altitudine x (al^{a}titudine sine puncto ips. corr. H)

16 methopharū S.

17 effic(t S)ietur HS: -ciatur G.

21 qui HS: quis G.

26 XXVIII … XXXII x.

27 embates x.

* * * * *

Page 90

modulorum, altitudo cum capitulo XIIII. capituli crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis. crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia hypotrachelion. con|trahatur columna ita uti in tertio 5 (25) libro de ionicis est scriptum. epistylii altitudo unius moduli cum taenia et guttis, taenia moduli septima, guttarum longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum regula parte sexta moduli praependeat. item epistylii latitudo ima respondeat hypotrachelio summae | columnae. supra 10 (30) epistylium conlocandi sunt triglyphi cum | suis metopis, =92= alti unius et dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli, ita divisi ut in angularibus columnis et in mediis contra tetrantes medios sint conlocati, et in intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. | ita relaxatis 15 (5) mediis intervallis, sine inpeditionibus aditus accedentibus 5 erit ad deorum simulacra. triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, ex quibus quinque partes in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. una in medio deformetur femur, quod graece μεροϲ dicitur. | secundum 20 (10) eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur. ex ordine eorum dextra ac sinistra altera femina constituantur. in extremis partibus semicanaliculi intervertantur. triglyphis ita conlocatis, metopae quae sunt inter triglyphos aeque altae sint quam longae, item in extremis angulis 25 semi|metopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. ita (15) enim erit ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt, 6 emendentur. triglyphi capitula sexta parte moduli sunt

3 tres HS, III G.

5 ypotrachelio x. | columna HS: colūnę G.

7 tae(ę S)nia (thenia G) … thae (the GS)nia, (item 27) x.

9 item--(10) respondeat om. S

12 unius--fronte om. S. | unius dimidiati x.

14 & intercolumnīis (-nis S) x.

15 binis x.

17 latitudo: altitudo x.

18 quinque partibus x.

20 graecạ̇e (H, grece GS) eros x.

22 earum x.

24 methophe S. | intertrigliphos (in ras.) G: inter (t̄ S) glyphos HS.

25 semi memphia x.

26 dimedia H^{c}.

27 methopharū S.

* * * * *

Page 91

faciunda. supra triglyphorum capitula corona est conlocanda in pro|iectura dimidiae et sextae partis habens cymatium (20) doricum in imo, alterum in summo. ita cum cymatiis corona crassa | ex dimidia moduli. dividendae =93= autem sunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum 5 et medias metopas viarum directiones et guttarum distributiones, ita uti guttae sex in longitudinem, tres in latitudinem pateant. reliqua spatia, | quod latiores sunt metopae (5) quam triglyphi, pura relinquantur aut fulmina scalpantur, ad ipsumque mentum coronae incidatur linea quae 10 scotia dicitur. reliqua omnia, tympana et simae coronae, quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita perficiantur.

7 | Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. si (10) vero systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes XVIIII S, si 15 hexastylos erit, dividatur in partes XXVIIII S. ex his pars una erit modulus, ad quem uti supra scriptum est dividatur. 8 ita supra | singula epistylia et metopae et triglyphi (15) bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius dimidiatus et quantum est spatium hemitriglyphi id accedit. 20 in mediano contra fastigium trium triglyphorum et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium intercolumnium accedentibus ad | aedem habeat laxamentum et (20) adversus simulacra deorum aspectus dignitatem.

2 dimidiae (-ę S) et sextae (ę S) parte HS, dimidię et sexta parte G. | habens--(5) perpendiculum: haec eadem verba repetunt infra post (21) in mediano x.

3 ita: item (-ē) x.

4 moduli: hoc infra in rep. om. HS (non G).

5 corona (sic infra rep.) x: (hic) columna x.

6 de(i S)rectiones x.

7 latitudinem H^{c} GS: altitudinem ante (ips.) corr. H.

8 quod (qđ S) HS: quo G. | sunt GS^{c}: sint H et (ſ̄int) S.

9 flumina x.

10 incidantur x. | linia HS.

11 et simae (coronae cf. p. 82, 6): et imae (e G, ę SG^{c}).

12 perficiantur G: -atur HS.

13 diasty(i G)liis x.

15 tetrasty(i G)lo x. | XVIII … XXVIIII x.

17 dividantur x (corr. Ussing).

18 metopha x.

19 amplius quantum dimidiatum est (ē GS) spatium x.

21 in mediano habens cymatium etc. add. x (= v. 2-5).

22 quo: quod (qđ GS) x.

23 habeat om. G (hebeat suppl. in m. G^{c}). | laxiamentum H (non GS).

* * * * *

Page 92

9 Columnas autem striari XX striis oportet. quae si planae erunt, angulos habeant XX designatos. sin autem | excavabuntur, sic est forma facienda uti quam magnum =94= est intervallum striae, tam magnis striaturae paribus lateribus quadratum describatur, in medio autem quadrato 5 circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae qua|drationis angulos tangat, et quantum erit curvaturae (5) inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. ita dorica columna sui generis 10 striaturae habebit perfectionem. de adiectione eius 10 qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est perscripta, ita et in his transferatur.

| Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et (10) doricorum et ionicorum est perscripta, necesse est etiam interiores IV cellarum pronaique distributiones explicare. distribuitur 15 autem longitudo aedis uti latitudo sit longitudinis | dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior (15) sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries valvarum habuerit conlocationem. reliquae tres partes pronai ad antas parietum procurrant, quae antae columnarum crassitudinem 20 habere debent. et si aedis erit latitudine maior quam pedes XX, | duae columnae inter duas antas interponantur, (20) quae disiungant pteromatos et pronai spatium. item intercolumnia tria, quae erunt inter antas et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere factis intercludantur 25 ita uti fores habeant, per quas itinera pronao 2 fiant. item si maior erit latitudo | quam pedes XL, columnae (25) contra regiones columnarum, quae inter antas sunt, introrsus conlocentur. et eae altitudinem habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum 30

3 uti: ita uti x (cf. p. 89, 25).

6 centrū S(G^{c}): centum (-tū G)HG.

8 descriptionem (-ē) HS(G^{c}): destructionē G.

11 qua: quae (-ę GS)x.

19 habuerit G: hab&erit HS.

20 antę G: ante HS(G^{c}).

21 ędis S: aedes HG (ędes S^{c}).

23 pteromotos HS (-matos G).

27 latitudo: altitudo x.

28 regiones (L): religiones x.

29 eae: heę S, hae HG.

* * * * *

Page 93

extenuentur his rationibus uti si octava parte erunt quae sunt in fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII | aut decima, =95= pro rata parte. in concluso enim aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. sin autem videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae ＜XX aut＞ XXIIII, 5 in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. ita quod de|trahitur (5) de corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur ratione quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari 3 ratione columnarum crassitudo. hoc autem efficit ea ratio quod oculus plura et crebriora signa tangendo maiore 10 visus circumitione pervagatur. namque si duae columnae | aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit (10) non striata et altera striata, et circa striglium cava et angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae aeque crassae fuerint, lineae quae circumdatae erunt ＜non 15 erunt＞ aequales, quod striarum et striglium circumitus maiorem efficit lineae | longitudinem. sin autem hoc ita (15) videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso spatio graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, cum habeamus adiutricem striaturae temperaturam. 20 4 ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet, dum antae | eorum crassitudinibus (20) columnarum sint aequales. et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime modicis paribusque 25 videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem, item | circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones (25) graphicoteran efficient in aspectu delectationem.

2 fiant. X. partes. sin autem VIIII ([a/VIIII] G^{c}) aut decima x.

5 XX aut om. x.

8 videtur x.

10 signat tangendo x.

11 circuitione x.

12 crasse G (-ę G^{c}): crassi HS.

13 et (circa) om. x.

15 non erunt om. x.

16 circuitus x.

17 efficit HS: -ciet G.

20 striatarum (-ū S) x.

21 parietū G et in ras. S^{c}: parte tum H(S).

22 magnitudinis GS: -nes H

23 exstructi GS, extructi H.

26 faciundum GH, -endum S. | lapidis x.

29 graphicoteran (sic) x.

* * * * *

Page 94

V Regiones autem quas debent spectare aedes sacrae deorum inmortalium, sic erunt constituendae uti si nulla ratio | inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque =96= quod erit in cella conlocatum spectet ad vespertinam caeli regionem, uti qui adierint ad aram immolantes aut 5 sacrificia facientes spectent ad partem caeli orientis ad simulacrum quod | erit in aede, et ita vota suscipientes (5) contueantur eadem exorientem caelum ipsaque simulacra videantur exorientia contueri supplicantes et sacrificiantes. 2 sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae 10 sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis deo|rum conspiciatur. item si (10) secundum flumina aedes sacrae fient, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita 15 constituantur uti praetereuntes possint respicere et in conspectu salutationes facere.

VI | Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus (15) hae sunt rationes uti primum constituantur quo genere sint futura. genera sunt enim thyromaton haec, doricum, 20 ionicum, atticurges.

Dorici symmetriae conspiciuntur his rationibus uti co|rona (20) summa, quae supra antepagmentum superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis columnarum quae in pronao fuerint. lumen autem thyretri constituatur sic uti 25 quae altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur in partes tres semis et ex eis duae partes ＜semis＞ lumini

4 incellae(ę GS) x.

6 orientis & sim. x.

8 eadem (= eâdem simul cf. Varr. r. r. 2, 5, 2) HS: aedē GS^{c} | & orientem (et orientē G) caelum sic x.

9 post sacrificantes ex rubrica marg. addunt x quod aras omnes deorum necesse esse videantur ad orientem spectare. (sin autem …)

12 e: & S. | deorum: eorum x.

13 aedis sacra fiet x (sed fiēt ante ras. G).

15 circa (vias) ante corr. (-ū) G.

19 quo GS: quod H.

20 futurae x (corr. Nohl). | thiromaton G, thyromathon HS.

21 attigurges x.

22 Dorici: Horum x.

23 in(m S)ponetur HS i. e. inponitur G.

25 thyretri: hypetri x.

27 III. semis G | duae (ę GS) partes (-is H) lumine x.

* * * * *

Page 95

valvarum alti|tudine constituantur. haec autem dividatur =97= in partes XII et ex eis quinque et dimidia latitudo luminis fiat in imo. et in summo contrahatur si erit lumen ab imo ad sedecim pedes, antepagmenti III parte, si XVI pedum ad XXV, su|perior pars luminis contrahatur antepagmenti 5 parte IIII, si ab pedibus XXV ad XXX, summa pars contrahatur antepagmenti parte VIII. reliqua quo altiora 2 erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari. ipsa autem antepagmenta contrahantur in summo suae crassitudinis XIIII parte. su|percilii crassitudo quanta antepagmentorum 10 in summa parte erit crassitudo. cymatium faciundum est antepagmenti parte sexta, proiectura autem quanta est eius crassitudo. scalpendum est cymatium lesbium cum astragalo. supra cymatium quod erit in supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassi|tudine supercilii, 15 et in eo scalpendum est cymatium doricum, astragalum lesbium. summa scalpatur corona plana cum cymatio, proiectura autem eius erit quanta altitudo. supercilii quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque sinistra proiecturae sic sunt faciundae uti crepidines excurrant 20 | et in unguem ipso cymatio coniungantur. (20)

3 Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. latitudo constituatur ut altitudo dividatur in partes duas et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. 25 | contracturae ita uti in doricis. crassitudo antepagmentorum (25) altitudinis luminis in fronte XIIII parte, cymatium huius | crassitudinis sexta. reliqua pars praeter =98= cymatium dividatur in partes XII. harum trium prima

2 latitudo H^{c} S(G^{c}): altitudo a. c. HG.

4 III ([tia/III] S^{c}) parte. XVI. x.

6 parte IIII ([ta/IIII] S^{c}) HS: quarta parte G. | ad pedibus H, apedibus GS.

12 faciundum H: -endum GS.

13 sculpendum (hic) x.

14 (et 17) lespiū S.

15 est om. S (ē suppl. S^{c}). | hy(i G)perthy(i GS)rum x.

17 summa scalpatur: sima scalptura x.

19 atque HS: ac G. | 20 faciundae HS: -endae G.

21 ungue x.

25 ima luminis G et (in ras.) S^{c}: simalum in his H.

27 altitudinis: -ne x.

29 dividitur x. | horum x.

* * * * *

Page 96

corsa fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, 4 et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant. hyperthyra autem ad eundem mo|dum componantur quemadmodum (5) in doricis, pro ratis partibus. ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant 5 ad imi supercilii libramentum praeter folium. eae habeant in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus ＜duarum＞, in imo quarta parte gracilio|rem quam superiora. (10)

Fores ita compingantur uti scapi cardinales sint ex 10 latitudine luminis totius XII parte. inter duos scapos tympana 5 ex XII partibus habeant ternas partes. inpagibus distributiones ita fient uti divisis altitudinibus in partes V | duae superiori, tres inferiori designentur. super medium (15) medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo alii 15 in imo compingantur. altitudo inpagis fiat tympani tertia parte, cymatium sexta parte inpagis. scaporum latitudines inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et sexta parte. | scapi qui sunt secundum antepagmenta, dimidium (20) inpagis constituantur. sin autem valvatae erunt, 20 altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius foris latitudo. si quadriforis futura est, altitudo adiciatur.

6 Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur quibus | dorica. praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis (25) | circumdantur, quae ita distribui debent uti antepagmenti =99= praeter cymatium ex partibus VII habeant duas partes. 26 ipsaque non fiunt clostrata neque bifora sed valvata, et aperturas habent in exteriores partes.

2 et eae: ex ea x. | hyperthyra: hypetra HS, hipetre G (-ę G^{c}).

4 in om. S. | doricis protis (ꝓtis S) pedibus x. | sive protides (ꝓtides S) x.

5 excalpta (exsc- S, etsc- G) x.

6 eae H, eę S: hae G.

7 ante pagmentis x.

8 duarum om. x. | graciliore x.

12 (ex) XII. HG: duodecī S. | inpaginibus x.

14 tres HS: III. G. | 15 ex: et x.

17 scaphorum HS (-porum G).

19 secundum antepagmenta: ante secundum pagmentum x.

23 Adti(Atti- G)gurges x (corr. Nohl) | isdem SG: hisdem H.

24 corsę G (ut x v. 2, 3): gorsae (ę S) HS

25 ante pagmenta x.

27 clostrata (i. e. claustrata = gr. clatrata CIL I, 577 cf. Keil ad Cat. p. 21): caelostrata H, cęlo strata GS (coni. G^{c}).

* * * * *

Page 97

| Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat (5) fieri ＜doricis＞ ionicis corinthiisque operibus, quoad potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. nunc de tuscanicis dispositionibus quemadmodum institui oporteat VII dicam. locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit 5 in longitudine | sex partes, una adempta reliquum (10) quod erit latitudini detur. longitudo autem dividatur bipertito et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni 2 relinquatur. item latitudo dividatur in partes X. ex his 10 ternae partes dextra ac sinistra cellis | minoribus sive ibi (15) alae futurae sunt dentur, reliquae quattuor mediae aedi attribuantur. spatium quod erit ante cellas in pronao, ita columnis designetur ut angulares contra antas, parietum extremorum e regione, conlocentur, duae mediae e 15 regione parietum qui inter antas et mediam aedem | fuerint, (20) ita distribuantur, et inter antas et columnas priores per medium isdem regionibus alterae disponantur. eaeque sint ima crassitudine altitudinis parte VII, altitudo tertia parte latitudinis templi, summaque columna quarta parte 20 3 crassitudinis imae contrahatur. spirae earum altae dimidia | parte crassitudinis fiant. habeant spirae earum plinthum (25) ad circinum altam suae crassitudinis dimidia parte, torum in|super cum apophysi crassum quantum plinthus. capituli =100= altitudo dimidia crassitudinis. abaci latitudo quanta 25 ima crassitudo columnae. capitulique crassitudo dividatur in partes tres, e quibus una plintho, quae est abaco, detur,

2 doricis om. x.

6 adempta HS: dempta G.

9 dispositioni G: -ne HS.

12 alae: aliae (-ę GS) x.

15 e (post extr.) om. x.

16 antas | G: anta H (ubi anta | & med.) et S.

18 hisdem x. | altera ae(ę GS)dis ponatur aeques intima (ubi aequę sint ima G, ęq⁊ sint ima S) x.

19 VII. x (= [ma/VII.] G^{c}). | tertia … quarta HG: .III … IIII. S.

21 ima x. | altae: alia x.

24 apopysi HS, apopisi G. | capituli--[(v. 26) capitulique _om. S_ (in m. suppl. S^{c}).

27 tres HS: III. G. | abaco: inabaco x.

* * * * *

Page 98

4 al|tera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi. supra (5) columnas trabes compactiles inponantur altitudinis modulis is qui a magnitudine operis postulabuntur, eaeque trabes eam habeant crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint compactae subscudibus et | securiculis 5 (10) ut compactura duorum digitorum habeant laxationem. cum enim inter se se tangunt et non spiramentum et perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt. 5 supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum parte IIII altitudinis columnae proiciantur, item in | eorum 10 (15) frontibus antepagmenta figantur, supraque tympanum fastigii structura seu de materia conlocetur. fastigium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda ut stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat.

VIII Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe 15 | sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe (20) dicuntur. quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. insuper stylobatas columnae constituuntur tam altae quanta ab extremis parietibus est diametros stylobatarum, crassae altitudinis 20 suae cum capi|tulis et spiris decumae partis. epistylium (25) altum columnae crassitudinis dimidia parte. zophorus et reliqua quae in|super inponuntur, ita uti in III volumine =101= de symmetriis scripsi.

2 Sin autem peripteros ea aedis constituetur, duo gradus 25

1 apophysi HS, apopisi G.

2 columnas om. G (suppl. G^{c}). | inponantur ut altitudinis x.

3 is qui a: his (hi ante corr. S) qua x. | postulabantur x. | eaeque H (eęque) S: ea ęque G. | trabes conpactiles ponantur ut eam x (verbis a Lorentzen deletis etiam alterum conpactiles add. Ussing).

5 securiclis HG, -dis S.

6 habeant (sic) x.

7 inter se tangunt x.

11 frontibus G (et in ras. S^{c}): prontibus HS. | ficantur H (non GS). supraque id t. x (id del. Ussing coll. p. 69, 4).

12 conlocetur. supraque eum (HS, enī G ubi ī aꝉ eū G^{c}) fastigium x (supraque eum del. Ussing).

15 monopteroe … peripteroe (sic) x.

18 sua HS: suo G. | sty(i GS)lobata x.

19 constituuntur HG: -antur S.

21 decumae (ę S) H et ante ras. S: decimę G(S^{c}).

22 zophorum x.

23 III: quarto (sic) x.

25 ae(ę)des (hic) x.

* * * * *

Page 99

et stylobata ab imo constituantur, deinde cellae paries con|locetur cum recessu eius a stylobata circa partem latitudinis (5) quintam, medioque valvarum locus ad aditus relinquatur, eaque cella tantam habeat diametrum praeter parietes et circumitionem quantam altitudinem columna 5 supra stylobatam. columnae circum cellam isdem ＜proportionibus＞ 3 symme|triisque disponantur. in medio tecti (10) ratio ita habeatur uti quanta diametros totius operis erit futura dimidia altitudo fiat tholi praeter florem, flos autem tantam habeat magnitudinem quantam habuerit in columna 10 capitulum, praeter pyramidem. reliqua uti supra scripta sunt, isdem proportionibus | atque symmetriis facienda videntur. (15)

4 Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis ordinatae et alio genere dispositiones habentes, uti est Castoris in circo Flaminio, et inter duos lucos Veiovis, 15 item argutius Nemori Dianae columnis adiectis dextra ac | sinistra ad umeros pronai. hoc autem genere primo (20) factae sunt Athenis in arce et in Attica Sunio Palladis Minervae. earum non aliae sed eaedem sunt proportiones. cellae enim longitudinibus duplices sunt ad latitudines uti reliquae, 20 sed is omnia quae solent esse in | frontibus, ad latera sunt (25) 5 translata. nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum operum ordinationes, | et quibus in locis in pronao procurrunt =102= antae, in isdem e regione cellae parietum columnas 25 binas conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum 6 communem ratiocinationem. alii vero removentes

3 relinquantur x (-at᷑ in ras. S^{c}, -aṇ̇tur G^{c}).

4 tantum (-ū S) x.

6 sty(i G)lobata x. | proportionibus om. (hisdem symmetriis que--quę GS--) x.

9 autem HS: enim G.

10 hab& (-et G) x. | columnae (-ę GS) x.

11 uti: ita S.

12 isdem Oehmichen: ea x. | videntur--(17) pronai om. S (in ima m. suppl. S^{c}).

13 hisdem ([ⱶ/ı]sdē S)x.

15 lucosue | iovis H, lucosue iovis SG^{c}: luco suę | iovis G.

16 nemori (sic) x.

18 facta est (ē GS) uti est (ē) castoris in circo athenis x (ubi repetitionem del. Ussing). | sunio (sic) x.

19 eędē S (eadē G^{c}): eadem HG.

20 latitudines: altitudines x. | reliqua exisona quae (ę) x.

24 et quibus: equibus x.

25 (p. 100, 3. 6) hisdem x.

* * * * *

Page 100

parietes aedis et adplicantes ad inter|columnia, pteromatos (5) spatiis sublatis efficiunt amplum laxamentum cellae, reliqua autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum procreavisse. haec autem genera propter usum sacrificiorum 5 convertuntur. non enim omnibus diis | isdem rationibus (10) aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum religionum habet effectus.

7 Omnes aedium sacrarum ratiocinationes uti mihi traditae sunt exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus 10 distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus discri|minibus inter se sunt disparatae quoad potui (15) significare scriptis exposui. nunc de aris deorum inmortalium uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum IX rationem dicam. arae spectent ad orientem et semper 15 inferiores sint conlocatae quam simulacra quae fuerint in aede, uti suspiciant | divinitatem qui supplicant et (20) sacrificant. ＜eae＞ disparibus altitudinibus ad sui cuiusque dei decorem componantur. altitudines autem earum sic sunt explicandae uti Iovi omnibusque caelestibus quam 20 excelsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles conlocentur. ita idoneae his institutionibus | explicabuntur (25) in meditationibus ararum deformationes.

Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc libro, insequenti de communium operum reddemus distributionibus 25 explicationes. |

1 ae(ę S)des x (aed[i/ẹ]es G^{c}). | pleromatos spatii sublati x.

4 videtur x.

7 faciundae H (S^{c}): faciendę GS.

10 eorum x.

11 quorum x.

13 areis x. | d. inmortaliū immo potius demonū (sic in ipso textu) S (unde apud Mar. Vat. 2. 4. 6. Flor. 2). cf. codicis Cottoniani (c) lectiones deorum mortalium p. 62, 12. 64, 28. 68, 20 eiusdemque p. 14, 25 ex oppressionibus(!) rusticis (Mülleri mei gaudia).

17 suspicientes d. q. s. et sacrificant disparibus x. lacunam ostendit Nohl ut sic fere expleret suspicientes … contueantur, ipsae autem (simplicius, ut supra, Ussing).

21 marique x (ubi terrae matrique = et terrae matri. _cf. p. 204, 10 sicut simplicius 236, 13. 212, 10. 123, 9. 20, 17. 12, 15 etc._).

23 arearum x.

24 explicantis H (-atis GS).

* * * * *

Page 101

LIBER QUINTUS. =103=

1 Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias adiecerunt suis scriptis auctoritates. quod etiam velim nostris | quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus 5 auctoritas et in his praeceptis augeretur, sed id non est quemadmodum putatur expeditum. non enim de architectura sic scribitur uti historia aut poemata. historiae per se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias expectationes. poema|torum vero metra et pedes ac verborum 10 elegans dispositio et sententiarum inter personas distinctas ad versum pronuntiatio prolectando sensus legentium perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem. 2 id autem in architecturae conscriptionibus non potest fieri, quod vocabula ex artis | propria necessitate 15 concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et perlucidis sententiis explicentur, frequentia multitudine|que 20 sermonis inpediente incertas legentium efficient cogitationes. itaque occultas nominationes commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae tradantur, breviter exponam. sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. 3 non minus cum animadvertissem distentam occupationibus 25 | civitatem publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi (25) scribendum, uti angusto spatio vacuitatis ea legentes breviter percipere possent.

4 velim Nohl (cf. p. 53, 20): vel (ꝉ) in x.

10 poematorum vero carminum metra x.

12 distinctas versuum x. | proiectando ante corr. G.

17 ergo ea HS: ea ergo G.

18 late vagantes G(S^{c}): lata evagantes H et ante corr. (latæ ⁅e⁆vag.) S.

19 contrahentur x.

25 non aut̄ minus S. | cū G(S^{c}): eum H et (eū) S.

* * * * *

Page 102

| Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerant =104= secuti placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus scribere, constitueruntque cybum CCXVI versus eosque non plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt. 4 | cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine 5 planitiarum perquadratum. is cum est iactus, quam in partem incubuit dum est intactus inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam tesserae quas in alveolo ludentes iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur quod is nume|rus versuum uti cybus in quemcumque 10 sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia fabularum. ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant actorum pronuntiationes.

5 | Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata 15 animoque advertam inusitatas et obscuras multis res esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere. ita enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque ordina|tiones institui uti non sint quaerentibus separatim colligenda, 20 sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum haberent explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum locorum expediam dispositiones. primumque forum uti opor|teat constitui dicam, quod in eo et publicarum 25 et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur.

I Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmo|reis =105= epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus faciunt. Italiae vero urbibus non eadem est 30 ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita

1 etiam qui pythagorae x. | quique G: quinque H(G^{c}), om. S (qui scripsit [ⱶ/py]tagorā eiusque, sed ante corr. pytagore).

3 .C̅C̅. & .L. x.

5 corpus ex l. (sic) x.

6 per(ꝑ GS)quadratus (sic) x (figura ex omni latere quadrata Varro ap. Gell. 1, 20. cf. M. Thiel: J. f. Phil. 155, 367).

8 alveo HG (alea S, alveolo Varro l. c.).

12 echoro HS(G^{c}): et horo G.

14 auctorum x.

* * * * *

Page 103

2 est gladiatoria munera in foro dari. igitur circum spectacula | spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in (5) porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia publica recte erunt disposita. 5

Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri, | ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam (10) populi vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur uti longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae partes ei dentur. ita enim erit oblonga eius formatio et 10 3 ad spectaculorum rationem utilis dispositio. columnae superiores | quarta parte minores quam inferiores sunt (15) constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt inferiora firmiora debent esse quam superiora, non minus quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in 15 arboribus teretibus, abiete cupresso pinu, e quibus nulla non crassior est ab radicibus, | deinde cum crescendo procedit (20) in altitudinem naturali contractura peraequatur nascens ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat, recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus 20 superiora inferiorum fieri contractiora.

4 Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis parti|bus (25) oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium se conferre in eas negotiatores possint, earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ＜quam＞ 25 ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sin autem locus | erit amplior in longitudine, chalcidica in (30) extremis consti|tuantur, uti sunt in Iulia ＜et＞ Aquiliana. =106=

3 moenianaque H, męnia | naque G, moenia nāque S (_et sic fort. G^{c} = L_).

6 magnitudinis S.

10 ei dentur: iubentur x.

11 utilis: et (ante corr.) G.

16 cupresso GS (ut x 58, 11. 156, 11): cupraessu H (_ut x 58, 20_).

17 cum om. x. | proceditur (-t᷑ S) HS, progreditur G.

18 perae(ę GS)quata x.

23 tempestatium H: -tum GS.

25 plus ex (om. quam) x.

26 nisi si loci H, nisi ＜si in ras.＞ loci S, nisi sili G (ubi sıl[·ci/o·] G^{c}).

28 chal(cal- S)cidica x.

29 et om. x.

* * * * *

Page 104

5 columnae basilicarum tam altae quam porticus latae fuerint faciendae videntur, porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia finiatur. columnae superiores minores quam inferiores, uti supra | scriptum est, constituantur. (5) pluteum quod fuerit inter superiores et inferiores columnas, 5 item quarta parte minus quam superiores columnae fuerint oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia, zophoroe, coronae ex symmetriis | columnarum, uti in tertio (10) libro diximus, explicentur. 10

6 Non minus summam dignitatem et venustatem possunt habere comparationes basilicarum quo genere Coloniae Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones et symmetriae sic sunt constitutae. mediana testudo inter | columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. 15 porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas lata pedes XX. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis pedum L, crassitudinibus quinum, habentes post se parastaticas altas pedes XX, latas pedes II S, crassas I S, quae sustinent trabes | in quibus invehuntur porticuum 20 contignationes. supraque eas aliae parastaticae pedum XVIII, latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa 7 infra testudinem, tecta. reliqua spatia inter parastaticarum et columnarum trabes per | intercolumnia luminibus sunt 25 relicta. columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus dextra ac sinistra quaternae, in longitudine quae est foro proxima cum isdem | angularibus octo, ex altera =107=

2 quā ([a/q]m S): sic x.

8 ne HS: nec G.

9 zophora x. | e[x/ṭ] simmetriis G^{c}.

12 colonię G: columniae H, colūnę S.

13 faciendum G (-dam H, -dā S).

17 altitudinis S (ex quo supra -ib; G^{c} ꝉ is).

18 pedes . L. x.

19 latae (-ę GS) x. | II. Ꞩ ([os/II] Ꞩ supra G^{c}) … I Ꞩ x.

21 pedum XVIII (GH, pedū X&VIII. S) x.

22 binum (-ū GS) x.

23 porticum (-cū GS) x.

26 latitudine G: altitudine HS.

28 ē in foro S. | isdē G: hisdem HS.

* * * * *

Page 105

parte cum angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea parte non sunt positae ne inpediant aspectus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere parietis basilicae conlocata 8 spectans medium forum et aedem | Iovis, item tribunalis, (5) quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris 5 curvatura formatum. eius autem hemicyclii in fronte est intervallum pedum XLVI, introrsus curvatura pedum XV, uti qui apud magistratus starent negotiantes in basilica ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis | bipedalibus (10) compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab 10 tertiis columnis quae sunt in interiore parte, revertuntur ad antas quae a pronao procurrunt dextraque et sinistra 9 hemicyclium tangunt. supra trabes contra capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae altae pedes III, latae | quoqueversus quaternos. supra eas ex duobus tignis 15 bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. quibus insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen perpetuae basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis. 10 | ita fastigiorum duplex T uti notae dispositio extrinsecus 20 tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam. item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque superiorum distributio operosam detrahit molestiam sumptusque inminuit ex magna parte summam. ipsae vero columnae | in altitudine perpetua sub trabes 25 testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem operi adaugere videntur.

1 VI. HS: sex G.

3 angusti S.

4 tribunal x.

5 (et 6) hemicycli HG, hemiciclyi (hic, hemicicly v. 6) S. | scematis x.

7 pedes (bis) x.

10 eaeque H(G^{c}), ęeque (sic) S, ea eque G.

13 hemicyclium HG, hemi ciclyū S.

15 quoque (q̅q̅ G, [o/qq]⁊ SG^{c}) versus x. | quaternis x.

16 trabes G: om. HS. | euerganeae (-ę GS) x (= everganeae cf. Quicherat: Rev. arch. N. S. III, 71).

17 transtra (L): trasta x.

18 conlocatae (-ę G) HG, collocatę S(G^{c}).

20 T uti notae: tectinata H, tecti | nata G, tecti nata S (ubi tecti del. Quicherat).

25 trabes G: trabe HS.

* * * * *

Page 106

II Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita | uti magnitudo symmetriae eorum foro respondeat. maxime =108= quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii sive civitatis. et si quadrata erit, quantum habuerit latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, sin autem 5 ob|longa fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa (5) composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur. 2 praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino opere aut albario ad dimidiam partem altitudinis. quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in altitudinem 10 | intellectui non poterit esse audientibus. cum autem (10) coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, morata priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta.

III Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus 15 | theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus (15) in moenium conlocationibus est scriptum. per ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus detinentur et corpora propter voluptatem inmota patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, 20 qui si a re|gionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis (20) advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque 2 si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. etiamque providendum est ne impetus habeat a meridie. sol enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura 25 neque | habens potestatem vagandi versando confervescit (25) et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae 3 regiones et eligendae salubres. fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio, sed si necessitas 30 coegerit in plano aut pa|lustri loco ea constitui, solidationes (30)

1 coni(l G)ungenda HG: adiungenda S.

2 respondeant x.

6 con(m)ponatur x. | summae(-ę GS) con(cō S)posita x (cōpositæ G^{c}).

7 lacunaris altitudine x (-ni G^{c})

15 ex(s GS)pectationibus x.

16 uti primo (om. in et libro) ante corr. S.

17 immoeniū G.

20 insiduntur (-t᷑ GS) x.

23 eligitur ante corr. G.

24 ne GS: nene H.