Le maccheronee Zanitonella - Baldus - Moscheide - Epigrammata (part 2 of 3)

Le maccheronee Zanitonella - Baldus - Moscheide - Epigrammata (part 2 of 3)

Postquam, excazzatis crucifixi ad signa diablis, Baldus avantarat longo sermone Bocalum, inque sua dixit non pocas laude parolas; postquam sarcophago patrem sepelivit in illo, 5 quem modo reppererat Centaurus, eoque medemo condidit, appressum genitori, busta Lonardi, haec dicta, in facie tumuli sculpita, relinquunt: «Guido, pater Baldi, iacet hic». Quod nempe motivum est breve, sed maior stat eorum notio saeclis. 10 Ipse tamen vates, Baldo rogitante, Gibertus, postquam cuncta super tumulum suspensa fuerunt arma Leonardi, et factum de more trophaeum, sic cecinit, sic plura dedit nova carmina saxo: «Haec ea, vestibulo quae primo adfixa, viator, 15 suspicis arma, piis quaeso venerare susurris. Ipsa Leonardo decori, Leonardus et armis ipse fuit, viguere simul, simul ecce quiescunt. Martia Roma suis semper gratetur alumnis, hinc ornata Ursis, illinc suffulta Columnis». 20 Talia finierant, ut ut potuere barones; nam, rogo, quae frifolis est convenientia trombis cum campanarum sonitu Chyrieque lysonis? Quid piccas manegiare leves, disponere squadras cum Requiem aeternam, Miserereque, Deque profundis? 25 Basta, quod almancum, devota mente pregantes, signentam flexis genibus dixere coronam. At restat pagare suum Pandraga doverum, quam tenet arbor adhuc, cum soghis membra ligatam. Parvum de stipulis secchis fecere casottum, 30 in quo, mandato Baldi, gabiazza brusatur. Ipse tamen generosus abit lontanus ab illis, cernere non passus miseri spectacula facti. Ac ita finivit Pandraghae vita putanae, ac ita finiscant tot quot retrovantur in orbe 35 sgualdracchae similes, ruptaeque utrinque gaioffae. Sed vix tartareis descenderat illa paësis, ecce repentino se se movet insula cursu, spaventatque animos sic improvista gaiardos. At mox pensantes, memorant hanc esse balenam, 40 quam modo Guido senex Baldo praedixit et altris, quod, postquam stygias scanfarda calarit ad umbras, ipsa teneretur non amplius insula monstro: quae liquidas currit tam praesta per aequoris undas, quod non bombardam velocius ire videmus 45 et iam motu oculi complerat trenta mearos. Cingar desperans loquitur:--Qui trenta diavoi?-- Centaurusque stupet, quia sic non fecerat ante. Falchettusque alios animat lassare pauram, cernere namque novas plus fit laudabile cosas, 50 ireque per mundum, variosque patire travaios, quam semper proprio panzam grattare paëso, nec bastare animum pagnoccam linquere dretum. At Baldus reticens novitatem masticat illam, commandatque omnes in littore stare sedentes. 55 Boccalus buffonus ait:--Gaudere bisognat, mysterumque facit, socii, quod stemus alegri. Non poterit pedibus nostris mancare terenus. Quid dare travalii tempesta marina valebit, si mare passamus, sub plantis stante tereno?-- 60 Hinc non poca quidem sociis est orta voluptas, qui sbalzare vident de boschis, deque cavernis, ursos, cingiales, leopardos, atque leones, quos novitas rerum cogit se tradere ponto. Inde reguardantes, aliam videre facendam, 65 quam Virmazzus eis, digito monstrante, palesat: Guidonis post terga vident remanere sepulchrum, atque super scopulum mediis fundarier undis. Quin etiam anchoreo detenta est fusta bidenti, in mediaque maris campagna sola remansit. 70 Ast alia en maior visa est maravilia longe, namque super grossam navem persona gigantis apparet, drittusque haerens, se se arboris instar erigit, et brazzis velam sparpagnat apertis, namque mari et vento proprius cascaverat arbor. 75 Dico quod antennam scusant duo brachia longam, estque arbor bustum, torrazzo firmior omni. Flent venti, si flare sciunt, saltentque per undas, si saltare volunt, castrones aequoris albi: tam poterunt magnum fortemque movere gigantem, 80 quam calzus moschae roccam murosque Trevisi. --Doh diavol--ait Cingar,--quae cosa videtur? nonne gigantonem, compagni, cernitis illum? nonne tenens velam stat saldus more pilastri?-- Cui Boccalus:--Amen, o infelix illa taverna, 85 in qua tanta quidem se machina ventris aloggiat. Integer huic minimum bos implet apena budellum.-- Ast etiam ipse gigas, veniens incontra, stupebat: cur sic illa, velut navillius, insula currit. Hi mirantur eum, qui praestat ut arboris instar; 90 ille stupet, quondam firmam, nunc currere terram. Denique iungentes medio se gurgite, sicut fit quando Paduae per flumen, nomine Brentam, nunc andando rates, nunc se redeundo salutant, incipiunt occhis se se guardare ficatis. 95 Falchettus subito laeta cum voce favellat: --O Deus, insogno? est ne hoc phantasma? Fracassus, ecce Fracassus adest, ille est qui carbasa tendit.-- Moschinus dictum confirmat:--Certe, daverum, illa gigantaei tota est persona Fracassi. 100 O Deus, en quali foggia retrovamur amici! Ire sub infernum tuti poterimus adessum, postquam nobiscum venit haec montagna gigantis.-- Cingar alhora vocat laetus, cifolatque deinde. Sed quum Fracassus se se chiamare Fracassum 105 audiit, abiectis velis, ex tempore saltat, supraque currentem summa de nave terenum saltat, et ipsius magno sub pondere salti insula balenae pene est anegata sub undis. Currere quae coepit maiori percita cursu, 110 nam sibi spezzantur costae, saltante giganto. Quin etiam navis Zenovae grossissima, de qua sustulerat saltum, retro ivit quinque mearos. Naturalis enim mos est respingere barcam, quando quis in terram se buttat navis ab orlo. 115 Illum quamprimum Baldus et Cingar abrazzant, abrazzant, inquam, gambas vix supra cavecchias; nec non Falchettus, nec non Moschinus, et altri strinxerunt illum et multas fecere carezzas, nam boncompagnum se vultu monstrat alegro. 120 Boccalus, saltu tremefactus, fugerat inde, mox redit, et longam fert scalam, forte catatam. Id rident fratres, nec scitur causa facendae. Ut fuit inter eos, magnum petit ante Fracassum, vultque suis spallis scalam accostare tamagnis, 125 quod nisi cum scala sursum montare valeret. --Quid facturus--ait Baldus,--Boccale galante? scala quid importat? vis ne altam prendere roccam? --Non--Boccalus ait,--sed orecchiae dire parolam.-- Risit amichevolam Boccali quisque novellam, 130 ac nihil alterus comportat cuncta Fracassus, ut bona cum schiettis compagnis semper usanza est. Attamen ipse stupet, crispata fronte, stupendam rem tantam, sensuque illam submaginat alto: quod ve videt propriis occhialis, credit apenam. 135 Miracli bramat tamen huius cernere causam, vultque quod effectum penitus sua vota sequantur. En se despoliat nudum, retinetque mudandam, ut nodare queat speditus, agente bisogno. Stant ibi perplexi: quid voiat inire Fracassus. 140 Quos pregat ut pariter cum secum corpora nudent. Id faciunt omnes, metuentes forte negari. Ergo gigas, duro qui magnas corpore forzas altus habet, nec se putat Herculis esse minorem, extirpat vecchiam manibus de littore querzam. 145 Hinc tirat e fodro cortellum, panis ad usum semper adopratum, cui brachia quinque misura est. Hoc totam querzam disfrondat, more stropelli, moreque flexibilis virgae, qua vigna ligatur: et faciens partem, quae grossior extat, aguzzam, 150 ingentem fustum calcans in littore ficcat, ut ficcare solet steccos oselator in agris, seu quum pernices, seu quum vult prendere quaias. --En--Boccalus ait,--porros mangiare bisognat.-- Baldus cum sociis ridet, multumque Gibertus 155 miratur tantis de forzibus esse gigantem. Ecce magis fretolosa ruit prestezza balenae, namque suis sentit costis intrare cavecchium. Quo facto, longam drittamque rafrontat abetem; hanc quoque tam facilem, ruptis radicibus, extrat, 160 quam facilis tenero scalogna cavatur ab horto. Undique dispennat tronconem frondibus, atque vult habeat formam remi, vogare parati. Haec abies scusat remum; haec querza, tereno inficcata, dabit forcam, cui remus apoggiat. 165 Tum bene fundatis pedibus, distendere schenam incipit, et vogat balenae contra viaggium. Contra, inquam, cursum balenae remigat, et non onziolam lentat, magis imo magisque reforzat terribiles tanto schenae conamine brazzos, 170 ut per nervigerum strepitent ossamina corpus, deque alto caschet vultu larghissimus imber. Confessat nunquam similem tolerasse fadigam. Baldus, id aspiciens, aliis comitantibus, ultro altoriare parat, quem scridat valde Fracassus. 175 --Desine, Balde, precor: totum sic ducere mundum dat mihi nunc animus; rogo te, mi Balde, recedas.-- Illico cessavit Baldus, sermone Fracassi, qui magis impellit spallas, gambasque, manusque. Sudat et horrendo repiat cum pectore laenam. 180 Nil per tres horas balenae cursus atrigat, nil tam praecipitem valet ille siare caminum, concita namque nimis cavat undis bestia fossam, et sforzata magis properat, nescitque trigari. Hinc sdegnata quidem mens est altera gigantis. 185 Tres ibi puntadas tanto dat pectoris urto, unam post aliam, quod naso tangit arenam, sic basso, sic ille chino se corpore slongat. Denique consequitur votum, iuxtaque talentum sistitur, imo retro cursum balena reflectit. 190 Obstupuere omnes tam fortis robur homazzi: quando hic sufficiens fuerit voltare caminum tam magni piscis, qui regnum tergore portat. Gambarus indretum sic sic andare videtur, ut nunc retrogrado praeceps ruit insula passu. 195 Non tamen interea cessat vogare Fracassus, vult per despresium naturae vincere guerram. Navigat, ingentesque facit, dum navigat, undas. Sed tamen impatiens tolti balena viaggi, et quod per forzam retro sua poppa tiretur, 200 ecce improviso longam super aequora caudam exerit, atque illa colpos menare comenzat tam grandes crudosque simul, tam valde sonantes ut strepitum nuper diabolica guerra minorem fecerit, et, nisi succurrat possanza gigantis, 205 non poterunt certe nostri scampare barones. Cauda erat (ut referunt annalia nostra Cipadae) longa quatercentos, nullo mancante, cavezzos. Hanc menat huc, illuc, per drittum perque traversum, inque infinitos nodos aliquando viluppat, 210 ut fit quando piat truncum villanus aguzzum, dormentemque viae serpam traditorus asaltat. Dextriter ad testam punctam bastonis acostat, inde premit, schiazzatque illi, velut ova, cerebrum; dumque tenet fixum, nitens in littore, palum, 215 illa nihil rehavere potens ab acumine testam, dimenat reliquum prolixi corporis, et nunc dat baculo formam thyrsi, nunc chioccat arenam. Sic tampellat aquas balena, tiratque roversos terribiles, spezzatque ornos vecchiasque cipressos, 220 ipseque gran strepitus sentitur otanta miaros. Tum quoque parte alia grossissima testa levatur fluctibus e mediis, et boccam sbarrat edacem. Pro quam magni oculi, quam larga foramina nasi! Cui montagna caput, cui frons campagna videtur, 225 dentorumque altos pinos longhezza somiat. Non, Fracasse, tamen brazzos arcare rafinas: et magis atque magis duplicatur fortia schenae. Hunc animat Cingar, dicens:--Fracasse gaiarde, nunc te nassutum Morgantis semine monstras. 230 Sta saldus, stagnusque simul, paladine valente.-- Talia dum stimulat Cingar, balena coazzam, fulminis ad guisam, tanto conamine vibrat, quod, veluti paias, tridat plus trenta cipressos, altaque truncones volitant per sydera virdi. 235 Mox venit ad spallas medesima botta Fracassi, quae cantare animam facit illi in corpore vasto. Protinus, abiecto remo, Fracassus aferrat codazzam strictis manibus, retinetque gaiardus, cui tales donat streppos, talesve tiradas, 240 quod mugire facit, grossasque molare corezas. --Strictam--Baldus ait,--strictam, Fracasse, coazzam detineas: pulchrum faciam tibi cernere colpum.-- Quo dicto, spadam de taio fortiter urget, ut possit taiare viam de netto coazzam. 245 At nihil offendit, retro quia spada resaltat, nam squamis passim duris erat illa coperta. Presta caput, tractum medio de gurgite, voltat, obscurasque aperit multo sofiamine boccas, et parat, incutiens sannas, mordere gigantem; 250 cui pede dat calzum tam grandem tamque gravosum ut smassellaret tres dentes extra ganassas. Illa boans, reboansque simul, stridensque per auras, aequora mugisonis coelumque revulnerat echis. Inde, cruentosos vomitans super aethera spudos, 255 Iunonis bellas imbrattat stercore damas. Mox iterum, dum sentit adhuc sibi stringere caudam, testonem volgit propter boccare gigantem; at Virmazzus erat brazzo dardoque paratus: hunc iacit, et dextrum sfronzando ficcat in occhium, 260 punctaque cervellas intrans penetravit ad imas. Cingar, Falchettus, Moschinus tela frequentant conglomerare procul: festucos, saxa, quadrellos, spinarum fasces, vulsos cum gramine cespos, omnia convolvunt, ridentque insemma novellum 265 hoc genus armorum, nec non risibile bellum. Assaltare lupum vidi talvolta vilanos, quando fame ductus quaerit, quem devoret, agnum. It bassus bassus per sulcos perque ruidas, donec aquistatur quid quid sua voia bramabat. 270 Ecce fugit, portatque agnum, cunctisque palesat. Turba vilanorum, velut est usanza gaioffis, sparpagnata ruit, coelum sbraioribus implet, cumque ruginosis spuntonibus occupat illum; qualem rumorem dictis factisque viluppant, 275 talem barrones misturant contra marinum monstrum illud, magnisque auras clamoribus implent. Baldus habet voiam prorsus taiare coazzam, non cessat punctas, mandrittos atque roversos, sed quo plus chioccat, plus mancum vulnerat ensis. 280 Ergo viam gittat spadam, plenusque furore se parat expectans: quod maxima testa resurgat. En iterum stizzosa menat cum dentibus unum terribilem morsum, sperans sorbere gigantem; sed Baldus, qui nudus erat tunc corpore, tostus 285 saltat, orecchionem manibus prendendo duabus, fortiter hunc retinet, subitus quoque Falco subintrat, atque aliam sudando prius zaffavit orecchiam. Cui tamen altorium donat Moschinus; at illa granditer exululat, stridisque assordat Olympum, 290 fatque sibi forzam, pro se retirare sotacquam, sed non posse datur, caudam retinente Fracasso, nec sua testa sibi est in libertate primaia. Illa tirat giusum, susum retirantibus istis, quod fieri non posse tibi fortasse videtur; 295 accascasse tamen sic sic monimenta recordant. Talia dum fortis Baldus sociique maneggiant, ecce iterum sprovistus adest pirata Lyronus. Hic simulac persam cognoverat esse galaeam, quam sibi sustulerat Baldus, Baldique sodales, 300 hos quaerit, giuratque illis mangiare coradam. Et iam sex centum leucas passarat aquarum, atque Zibeltarri per stricta canalia corsus, ire per oceanum spretis praesumpserat austris, et voltans proram contra afros parte sinistra 305 venerat in pelagum, non ante vogabile maium, cui sedet oppositum montagnae culmen adustae, quae, quia sustentat cervice solaria lunae, mons Lunae dicta est, quae busa est tota dedentrum. Has Lyronus aquas sulcat, cercatque nemigos, 310 blasphemat coelum, quoniam non retrovat illos. Armatas secum numero fert trenta galaeas, in quibus ad remos noviter per forza ligarat mille zenovesos, Colicutti ad littora presos, quos Mutinae princeps Philofornus duxerat illuc, 315 perque tradimentum fuerat dux captus ab illis. Fecerat et taiam Lyrono mille medaias, quas Petrus Iannus fino stampaverat auro. Lyronus tamen hunc solum cortesus honorat, ast aliis nervo ventosat terga bovino. 320 Trenta vehit fustas (seu fustas sive galaeas) namque, volens pelagi diversas quaerere bandas, suspicat aguaitos inimica per aequora tesos. Illum praecipue multi per regna tyranni cercant denariis multis trapolare pagatis, 325 namque diavol erat, non lassans vivere quemquam. Huc igitur properans, celerantibus ante galaeis, praecipit ad littus schiavones flectere proras; sed stupet, aspiciens caudam, testamque tamagnam, nec minus ingentem bustum, possamque Fracassi, 330 qui smisuratam tenet alto corpore caudam. Clarius hoc factum, meliusque videre talentat; egreditur primus, mandatque uscire seguaces, mandat et adduci sibi magnum Spezzacadenam (Spezzacadena fuit Leonardi quippe cavallus, 335 quem navali olim tulerat certamine Baldo). Saltat in arzonem armatus, sine tangere staffam, destrerumque acrem nullo sperone maneggiat. Cingar ait Baldo:--Num cerno Spezzacadenam? Balde, viden? num somnus hic est? num visio falsi? 340 Ille quidem latro est, ille, inquam, boia diabli, qui nostram rapuit navim, secumve cavallos.-- Impatiens ullum Baldus stimare periclum, protinus accurrit contra, brancatque cavallum per frenum, bravans quamvis sit corpore nudo: 345 --Sta, latro saldus--ait;--non altro nomine scirem te nomare, latro es, dignus quem forca guadagnet. Iste tuus non est, meus est, desmonta cavallum.-- Quando Lyronus equi briliam videt esse piatam, obstupet in prima facie, pensatque pochettum 350 quomodo vir nudus sic possit usare brauram, attamen in fianchis destrerum calcibus urget, ut quatris pedibus paladino balzet adossum. At Baldus, gatto similis, dabanda levatur cum salto, pariterque tirans in pectora stoccum, 355 fecit ei mancare lenam, quae appena ritornat. At mille interea veniunt in frotta latrones, quos praecedit atrox quidam capitanius, Hippol, qui frater Lyronis erat, corsarus et ipse: scaltritus, guerraeque avidus, famaeque sititor. 360 At quum Centaurus bellum videt esse paratum, armis armatur subito fulgentibus, atque it celer ad fustas, armato milite vodas, quos menat, exceptis cinquanta, citissimus Hippol. Caudam balenae non audet linquere prudens 365 ipse gigas, dubius ne se velut ocha trapozzet. Baldus ataccarat se fortem contra Lyronem, quem trovat expertum guerrae, validumque guererum. Circum circa illum, tanquam leonessa, regirat: cui facit, existens nudus, sudare camisam. 370 Nudus osat certare, tamen non dextera nuda est, sola sed armatur solito spadone, nec omnem aestimat hic mundum tanti sub tegmine ferri. Cingar alhora timet, sortem maledicit iniquam; Falco sed hunc scridat, dicitque morire batais 375 esse decus magnum; quo dicto fulminis instar, arma piat, ferroque omnem se providet, atque it retrovare ladros, quos mille haud stimat ofellam. Dumque ruit praeceps, cridat:--Mora, taia, retaia; gens maladetta, cave, non gens, sed merda diabli. 380 Non solettus ego vos unum stimo lupinum.-- Et iaculans dardum, tres uno in vulnere passat. Mox alium lanzat, quo corpora bina tramazzant mortua, sanguineasque animas per guttura buttant. Inde pians mazzam, cum qua bellare solebat, 385 incepit spezzare elmos, spezzare corazzas; incepit schiazzare ossos, smaccare cerebros. Qua plus folta videt gentem sibi flectere piccas, se iacit, hastarumque facit de pulvere fustos. Nemo suam spectat mazzam, vult nemo rosadis 390 se bagnare suis, vult talia nespola nemo. Illi donat opem Cingar, qui armatus et ipse efficit in terram currentes sanguine rivos. Non discostus ei, Moschinus fortiter urtat: sanguificantque omnes forbitas sanguine spadas. 395 Centaurus miseros buttabat in aequora ladros, trentaque vodarat nigra de gente galaeas, non quod solsolus tam sanctam fecerit opram, sed, qui praeson erat, Philofornus viderat omnem pro se proque suis tandem succedere sortem, 400 si Baldo et sociis compagniter addat aiutum. Ergo valorosus trat spadam, menat et urtat: seque provat factis et verbis esse fidelem Centauro socium; squarzat, laceratque budellas. Inde zenovesos Christi de gente cathenis 405 eripit, ac extra ferros trat mille tapinos. Tunc data libertas animosos efficit illos: --Arma--vocant,--arma, arma--cridant, simul arma requistant, inque illos rabiem porcos e pectore sfogant. Nam bastonatas vecchias, bussasque receptas 410 seu mescadizzi loris, seu fuste bovino, valde recordantes, reddunt pro pane fugazzam. Hos Philofornus enim deduxerat extra galaeas, contraque mille ladros zenovesi mille bataiant. Portat inhastatam modo toltam forte gianettam 415 Cingar, et altorium cernens, animositer omnes, quot quot scontrantur, sbudellat, seque coralo fecerat aequalem rossedine sanguinis, atque magna suae memorat celebratae facta Cipadae. At se Boccalus, se se Boccalus in antro 420 sconderat, utque lepus quacchiarat membra coatto, nam qui non scampat mortem putat esse bachioccum. Dudum mirarat zuffam fortissimus Hippol. Obstupet armigeros tanta virtute barones. Nescit enim generosus homo deducere spadam 425 cortice corammi, brazzumque intexere scuto, namque voluptatem tacito sub pectore sentit, dum Baldum, Baldique viros cum caede suorum Orlandis guardat similes, similesque Rinaldis: despiccant etenim testas, brazzosque, manusque, 430 inque poco spatio tam multa cadavera fundunt, tota quod e mortis campagna coperta videtur. Quisque facit provas ingentes, corde gaiardo, purgantes miseram ladrorum stercore gentem. O quis vidisset barbutas, quis ve celatas, 435 scheneras, faldas, nec non spezzarier elmos, dixisset certe:--Nihil est horrentius orbi! non terremoti, non fulmina, voxque tronorum!-- Sed tardare tamen nimium se viderat Hippol: impetuosus equum Rocafortam stringit, et ensem 440 targonemque ferens, it aquosi turbinis instar. Cingar, id adocchians:--Guarda, Falchette--cridavit.-- Ecce ruina venit, sta saldus, non tibi manco.-- Dixerat, et veluti nocchierus praticus, undam prospiciens magno venientem murmure venti, 445 hanc spezzare parat ferrato pectore navis; sic Cingar contra furibondos Hippolis ausus firmus aparecchiat se se, nec ab impete scampat. Hippol ad un trattum quod arivat fulminat ense, Cingaris ac tanto cervellum robore chioccat, 450 ut bene non sapiat si nox vel giornus adesset. Quum tamen oltraggium vidit Falchettus amico sic fieri, colera succenditur ultra misuram. Ferratam stringit mazzam, ferit Hippolis elmum, ac dishonesta quidem fuit illa nosella barono. 455 Nec sorbam interea Falchettus tardat un'altram; maiori, quam prima fuit, botta ipsa valore iungit et ad terram pennazzum buttat ab elmo. Mox ait:--Attenta, si nostra panada saletur-- atque menat colpum terzum pur semper in elmum, 460 unde coactus equi collum ferus Hippol abrazzat, et bene tres voltas cascandi signa fuerunt. Non Mongibellus tanto vampatur in igne, quanto inflammatur collericus Hippolis ardor, dumque furit boffans, tempesta marina someiat. 465 Exulutat, ferrumque manus perstringit ad ambas, fendentemque gravem tantis cum forzibus offert, quod, nisi Falco statim balzasset alhora dacantum, in geminos illum squartasset nempe mezenos. Non tamen interea cessat dopiare feritas, 470 nam, vix fendentem complerat, protinus altrum, atque altrum lassat stizzosa voce roversum. Non potuit Falchettus eam schifare ceresam, quae sic brusca fuit, quae sic fuit illa gaiarda, ut smemoratus humo caderet, guanzale tridato. 475 Viderat hoc Cingar, currit furibundus in illum, atque super brazzum dextrum, qui deserat ensem, percutit, ut strato Falchetto porgat aiutum. Falchettus tamen ecce levat se saltibus altis, dumque Hippol voltans brancat cum Cingare guerram, 480 dumque ferire parat, canto Falchettus ab altro mazzatam donat; cui voltus, Cingare licto, dum dare parecchiat, Cingar succurrit amico, atque fiancalem spiccatum ad littora mandat. Sic leo terribilis, cunctisque superbior, usat 485 intra duos ursos rabido combattere morsu, qui vix tempus habet, spatiumque piare fiatum. Dum squarzare unum quaerit, mordetur ab altro, dumque istum retrovat, subito retrovatur ab illo: sic erat in medio fratrum validissimus Hippol. 490 Tanta ibi corripitur rabie, tantoque furore, ut focus ob nimiam stizzam vamparet in elmo. Ergo, dum Cingar nimium se cazzat inanzum, dat piatonadam toto conamine talem, non supra schenam sed supra Cingaris aurem, 495 ut campanellos audiret mille sonantes. Sbalorditus humo cascat, calzasque tirare apparet, ranaeque instar se stendit arenae. En cruor a naso, cruor ore, cruorque fluebat auribus, et rubeum mandat per gramina rivum. 500 --Ah ladrone--cridat Falchettus,--brutte ribalde bastardone, virum talem tantumque necasti?-- Dixerat, et stricto manibus bastone duabus se levat in guisam balzantis ad aethera pardi. Mox ferit hunc tanta possanza desuper elmum 505 quod, quamvis Hippol se sub targone covertet, targonem tamen hunc spezzatum mandat ad herbas; tamque pesenta gravat durae tartuffola mazzae, quod Roccafortae groppas cervice flagellat Hippol, et in sella stando portatur apertis 510 huc illuc brazzis magno galopante cavallo. At corsarorum fratantum huc advolat agmen, surgentemque suas in plantas Cingara trovat. Non aliter rugit leo, cazzatore feritus, quando, canes inter seu corsos sive molossos, 515 unguibus et morsu carnarum frusta minuzzat, sicut alhora facit Cingar, quem Falco secutus mazzatas orbi nunc huc, nunc dirrigit illuc. Hi duo ben stretti simul agmina grossa fugabant, ante suamque iram voltabant terga ladrones. 520 Baldus at interea distemperat ense Lyronem, atque sui similem iam nudum fecerat armis et nisi Fracasso trarupta haec gara fuisset, absque ullo dubio finisset vita Lyronis. Moschinus, Centaurus item, Philofornus in uno 525 groppetto stricti spegazzant sanguine terram, atque coradellas, milzasque ad sydera iactant. Nullus alhora quidem remanebat supra galaeas, omnes in terra, tam mori quam zenovesi, combattunt, multosque alios Centaurus in undas 530 iecerat, inde suis tornarat ferre socorsum. Verum Giubertus, spatians in littore solus, se viat ad fustas, intrat, nullumque retrovat, et velut imbellis, nec usatus in arte scrimandi, cernit et horrescit tantam guardare bataiam. 535 Per nubes ingens hastarum fractio bombat, perque sinum ponti vocum fragor altus eechat. Fiunt squarzones carnis, fiuntque cruoris flumina, de mortis hinc inde fiuntur acervi. More bechariae pulmones, viscera, trippae, 540 atque coradellae, panzae, ventralia, milzae, arboreis ramis pendent, herbasque cruentant. O crudas bottas, o vulnera digna Rinaldo, millibus o doctis cantanda Maronibus acta! Hic ferit, hic reparat, taiat iste, sed ille taiatur. 545 Squarzatas maias, tridasque omnino piastras cernebas, avibus similes volitare per auras. Ad bassum volucres tanto pro murmure crodant, seque trabucantes fasso meschiantur in uno. Et cervi et lepores extra boschalia saltant, 550 piscesque attoniti bacchantur in aequoris imo. Et iam corsari voltant calcagna fugaces, instant nostrates miseram cazzare canaiam. Non tamen interea laxatur cauda Fracasso, qui clamans socios commandat linquere guerram, 555 atque ad vodatas raptim properare galeas: nam fare vult bellum tractum, dignumque corona. Tunc omnes rati, non posse tenere Fracassus amplius ingentem codam, quae lubrica muzzat, ut muzzat manibus nequiens anguilla teneri, 560 concurrunt, veluti cernis concurrere gentem, quae versus Paduam cupiens andare per amnem Brentae, qualcunam mirat discedere barcam, de cuius prora navarolus cridat:--A Pava.-- Baldus mandatum negat exaudire Fracassi, 565 spernit ab impresa guerrae se tollere fortis campio, nec mortem curat mercator honoris. Si cum destrezza valeat fortezza coëllum, decrerat contra Lyronem vincere pugnam. Iamque gigas tanto caudam conamine torquet, 570 quod, dum torta caput voltat balena Fracassum boccatura, velut boccat bona cagna leprettum, illico dimittit caudam, caput illico brancat; inde pedes mittens, veluti si strangulet ocham, quattuor in crollis testam de tergore spiccat. 575 Ecce mari medio pigritatim littora circum incipiunt callare, simul surgente profundo. Insula disparet, quam portat bestia secum, et quisquam pedibus sentit mancare terenum; dumque bisognat aquis mergi, desiderat alas, 580 in moia quoniam se trovat habere culamen. Iam maris in fundo se se balena stravaccat, boscorumque trahit secum sex mille biolcas, per quos discurrunt pisces, novitate gioiscunt, saepe cachinnantes rident: pars incubat ulmis, 585 parsque capellutas mangiant de robore giandas. Miranturque capros, lepores, cervosque negatos, nec minus humanas facies, bustosque taiatos, et carnes, modo quas Baldi fecere sodales. At super innumerae testae sofiare videntur, 590 arma, trabes, tavolae, capannae, millia rerum: antea saltarant barrones supra galaeas, atque zenovesi, quanti de caede supersunt. Hi cuncti pariter fustas insemma tenebant, ad quarum spondas, dum se attaccare volebant 595 corsari miseri, pietosa voce cridantes, seu respingebant urtis et calzibus illos, sive trabant susum per orecchias, perque capillos, donec complessent remos, bancasque vodatas, atque cadenatis pedibus statuere nodaros, 600 qui tam desconcis usantur scribere pennis. Fracassus menat piscosa per aequora brazzos; ingentesque facit cumulos, dum nodat, aquarum, scindit eos manibus, gambasque racoltus inarcat, inde viam faciens calcagnis aequora pulsat, 605 et puntando pedes, sofiandoque gutture pleno, non tempestatem pelagi facit ille minorem, quam Borra et Gregus, sibi contrastante Sirocco. Dumque natat, casu vel sorte guidante, Bocalum, qui nil mangiarat, retrovat sine fine bibentem, 610 cui quasi tripparum compleverat unda misuram. Protinus hunc mittens in summo vertice campat, nec mancum Boccalus erat securus alhoram, quam castellanus seu Mussi, sive Salei. Hippol fertur equo gaiarditer extra profundum, 615 sustinet aequor equum, sed equus quoque sustinet ipsum Hippola, cui tantum schinchae bagnantur ab undis. Cingar in excelsa maioris puppe galeae stabat, et ad Baldum frezzosa mente cucurrit. --Me miserum--clamat;--num Baldus forte sotacquam 620 piscibus esca fuit? pro dii, qui fata guidatis, iustitia haec vestra est? tali ratione guidantur fata hominum? Non, non, stellis incago ribaldis: incago Marti, Phoebo, totaeque canaiae. Et mihi recrescit non scribere posse corezas, 625 in vestrum quoniam dispregum grande volumen dictarem, plenum de centum mille corezis. Non dii, sed potius vos estis merda diabli. Est sine cervello populus, qui pazzus adorat vos, seu beccones ravaiosos, sive bagassas, 630 aut imbriagos, homicidas, aut rofianos. Nonne Venus meretrix totius pubblica gentis, nonne Iovis soror est Iuno, contraria Troiae, Iuppiter accepit tamen hanc pro uxore gaioffam? An poterant bastare Iovi de mille puellis 635 cinquantae numero? centae? tandemque tresentae? Bestia matta fuit, qui te laudavit, Homerus, menchionusque Maro, nec non scola caetera vatum. Ecce tibi ficcas facio, stronzisque ledammo. Cancar te mangiet, penitus restante niento, 640 qui totum tantis implesti fecibus orbem. Dic mihi, merdipotens o Iuppiter, ut quid ab omni gentili vulgo totius factor Olympi esse putabaris? cum sit quod adulter, avarus, quod stuprator eras castarum boia sororum? 645 Taiasti patri genitivos, ladre, sonaios, ut non stamparet plures tribus ille fiolos. Stuprastique tuam post haec, manigolde, sorellam. Sforzasti Alcmenam, propter fabricare gigantem, qui palmam semper vastis in rebus haberet; 650 hunc tamen una uno stravit muliercula sguardo, ac in guarnello fecit filare gazanum. Tu quascumque tuis oculis, gaioffe, placerent seu consanguineas, seu non, sine iure, puellas turpabas, faciens asinaliter omnia secum. 655 Ergo (si vivis) possis tibi rumpere collum, postquam sic nobis crudelia fata ministras, postquam virtutum Baldus candela stuatur. Talia dum Cingar iactat, renegatque batesmum, Fracassus guardans coelum, sic ore braveggiat: 660 --Iuro per hunc sacrum, quod porto in fronte, batesmum, perque illum ventrem, qui me sborravit in orbem, tantum cercabo per montes, saxa, cavernas, per sylvas, boscos, per valles, flumina, terras, mox diavolorum per tecta, per antra, per amnes, 665 et si conveniet per celsa palatia coeli, donec seu vivum, seu mortum, sive malatum inveniam Baldum, cum quo vel vivere semper in coelum statuo, vel sub stigialibus umbris. Sed prius arripiam Plutoni regna gaioffo, 670 cuius de testa pavidam streppabo coronam, subque meo stabit sceptro diabolica proles.-- Mox ait:--O comites, animum deponite moestum. Ut vindicemus Baldum tantummodo restat. Me seguitate, precor, nigrumque calemus ad orcum. 675 Dixerat, atque omnes capitanos chiamat in unam maiorem fustam, reliquasve seguire comandat. Egressique undas finaliter, aequora lassant, Fracassusque rapit sumpto bastone viaggium. Moschinus seguitat, Falchettus, et altera turba. 680 Cingar vult solus cighilinum stare dedretum, si mare fortassis tret morta cadavera ripis, ipsius ut Baldi det membra negata sepulchro. Centaurus remanet cum Cingare, caetera squadra non sine ploratu vadunt post terga gigantis. 685 Quisque suam vitam non binas stimmat ofellas. In qua parte via est magis aspera, tenditur illuc; nil curant spinas, nil curant saxa, ruinas, nil tempestates, pluvias, nil frigora, caldum, nil tigres, apros, nil serpas atque ladrones. 690 Omnibus his, quae saepe trovant, gaiarditer obstant. Si retrovant, mangiant; si non,--Patientia--dicunt. Ad grandis tandem radices montis arivant, quem appena queant ertum superare camozzae. Non saliunt illum, tenebrosa sed ora cavernae 695 intrant impavidi, montagnaeque antra busatae. Cercat iter pedibus, vadens Falchettus avantum, insegnatque alios, quo debent ponere plantas. Est opus, ut gobbo Fracassus tergore vadat, nam grandazzus homo daret ipsa in saxa zucadas. 700 Cingar at interea per longam solus arenam ibat, passeggiando pedes, grattandoque testam, et ficcans oculos in terram plorat amicum, quo sine scit certe non vivere posse quatrhoras. Saepe sibi stesso cazzasset in inguina stoccum, 705 praesens Virmazzi nisi tunc persona fuisset. At tandem gravis ecce venit de longe cavallus, ille cavallorum meliorum maximus, ecce Spezzacadena venit, portans se fluctibus extra fortiter, inque suo (quis baiam non vocet istam?) 710 inque suo dorso duo grandia corpora gestat: scilicet in groppam Baldum, arzone Lyronem; nam Baldus, quum sensit aquas subcrescere, cumque Lyronus subito voltasset fraena cavallo, non se curarunt coeptam finire bataiam, 715 quod nimis importat barronibus ire negatum. Baldus it in groppam saltu, brazzatque Lyronem, cui Lyro datque manum, dat verbaque dulcia, dat cor, amboque contraris fiunt in rebus amici, hostes quippe facit fratres commune periclum. 720 Spezzacadena ruit, cuius tantummodo musus apparet, testaeque hominum modo supra videntur, et modo sub latitant, velut usat mergus et ocha. Peiorem sed Baldus habet, stans retro, pitanzam; saepe trapozzatus gorgadas tirat aquarum. 725 Is tamen alto animo divinum sperat aiuttum. Cingar, id aspiciens, sperat, clamatque sodalem, monstrat ei digito cosam de longe nodantem. Quid sit enim, nescire datur, quia copia vistae deficit humanae tam longos currere tractus. 730 Centaurus tamen ipse cito se cazzat in aequor, parte cavallina nodans, tandemque rivatus gurgite qua medio iam Spezzacadena fiatum spingebat grossum, nimiae sub pondere somae, suscipit extemplo Baldum, supraque groperam 735 hunc tirat, allevians straccati dorsa cavalli. Prospicit haec Cingar, sentitque per ossa medullas discolare suas, ut cera liquescit ad ignem. Gustat enim tantam dolzuram intrinsecus, ut non in brenta mellis voluisset habere culamen. 740 Denique perveniunt omnes ad littus arenae, fit novus hic gustus basorum, fit nova festa, mille carezzinae fiunt plus zuccare dulces. Baldus amorevola sic sic piat arte Lyronem, ut Lyro disponat Baldum seguitare per ignem. 745 Venerat ad ripam nec non gaiarditer Hippol, cui iacet appressum sellis Rocaforta bagnatis. Hunc Lyronus adit, strictumque abrazzat, et inde supplicat ut sortis voiat incagare travaio, seque valenthomini penitus committere Baldo. 750 --Sum contentus--ait,--faciam quaecumque comandas.-- Quo dicto, ad Baldum brazzis currebat apertis. Baldus eum subito sembiante apprendit alegro, germanosque sibi forti charitate cadenat, pro quorum forzis non mundum prezzat un aium. 755 In Roccafortae post haec se arzone piantat. Lyronus charum non lassat Spezzacadenam, Hippol it in sellam Pardi, Philofornus at ipse Centauri iussus groppas montavit equinas. Cingar nil curans, stafferi more, pedestrat. 760 Iamque recedebant, quando sibi trenta galeae in mentem veniunt, quas sic sine rege relinquunt. Baldus Lyronem, fratrem quoque saepe pregavit, ut classem tantam, pro seque suisque, nequaquam prorsus abandonent: satis est quod ametur ab illis. 765 At nec Lyronus vult hoc audire, nec Hippol, ac minus hanc voluit Philofornus prendere curam: tanta sodalicii calamita tiraverat illos. Ergo abeunt, fustasque omnes, gentemque relinquunt, nam nimis importat mistatem linquere Baldi. 770 Solus it ad staffam Cingar, solusque pedestrat, donec villanum qui binos menat asellos obvius incontrat, pensatque robare coëllum. Ast ille, ut vidit soldatos, protinus altrum brancat iter, sylvaeque asinos per devia cazzat. 775 Cingar eum chiamat:--Quo, quo, sta, scolta, gazane. Scolta parolinam solam; sta, dico, bonhomme.-- Cui respondet homo:--Blabla, chiz, felchena, gozca.-- Sic parlans, cursum duplicans calcanea menat. --Quo diavol abis?--respondet Cingar:--adessum 780 te faciam gustare tuam, villane, paciam.-- Quo dicto, insequitur clamans tutavia:--Vilane tangar, ni smontes, pentibis; scende, gaioffe. Lege comandatur nostra, quod quisquis habebit sive duas tunicas in dossum, sive gabanos, 785 det male vestito seu quellum sive quelaltrum. Non aliter quicumque duos menat ante somaros, iure viandanti donare tenetur asellum.-- Rusticus exurlat, neque vult smontare iumentum. Non inthesus ait:--Flep, chelp, cocozina, boaster.-- 790 Dumque suas similes baias sbraiando frequentat, Cingar eum currendo rivat, caudamque somari corripit, inde trigat, fossumque gaiardus in unum patronem ac asinum, sociis ridentibus, urtat. Quo facto, subitum spiccat de littore saltum, 795 supraque colaltrum balzat leggiadrus asellum. Iam non francesum sub se voluisset ubinum, non orecchiutas quas mulas Roma cavalcat, nam portantino passu trampinat asellus, foiadasque paret pedibus taiare minutim: 800 tichi tich et tichi toch resonat per mille lapillos, ponitur in fallum pes nunquam parvulus, et non pontigero suffert costas sperone tocari, nam subito calcem laxat, pariterque corezam. Miraculum, si asinus tret calzos absque corezis! 805 Ergo inter comites orta est non poca voluptas; dum spronat Cingar, mollat celer ille fiancum, et caput in gambas ficcans de retro levatur, unde bisognabat Cingar tommare deorsum, atque super littus maiores prendere bottas, 810 quam si frisonis caderet de arzone cavalli. Talibus in festis compagni tempora passant, donec arivarunt ubi maxima surgitur alpa: alpa columna poli, quae saxi culmen aguzzi ficcat in aethereas sedes, ac sustinet astra. 815 Haec lunae montagna quidem chiamatur, et illic ad fundum socii magnam reperere cavernam, totaque per circum grottis montagna busatur. Centaurus norat vestigia pressa Fracassi, terribiles quoniam mostrabat arena pedattas. 820 Cuncti gaudentes statuunt seguitare gigantem. Baldus smontat equum, smontat Lyronus et Hippol. Cingar asinaster, reliquis derdanior, inquit: --«Qui stat retro seret portam», proverbia dicunt.

LIBER VIGESIMUS PRIMUS

Venimus ad pavidum Malamocchi denique portum, gurgite qui medio fert centum mille diablos, naviculamque meam fluctu sorbere menazzat. Contra fortunam grandis matezza videtur 5 spingere schirazzum, quando est garboius in undis. Ergo ego quid faciam? spicchetur ab arbore velum, butteturque giusum maioribus ancora soghis. Non bastat nobis animus transcendere passum, passum tam durum, tam horrendum, tamque cativum, 10 in quo multoties barchae gentesque negantur. Non mihi sufficiens cor est, non circa coradam aes triplex, ut grande velim tentare periclum. Impegolata pocum sub fundo navis, ab omni parte forata, cagat stuppas, aperitque fenestras. 15 Ergo inquam, quid nunc faciam? timidus ne redibo? Semper difficilis est scortegatio caudae. At quia non modicum video mihi nascere scornum, qui iam vogarim tercentos mille miaros, non formidarim cagnae latramina Scillae, 20 non me terruerit rabies ingorda Carybdis, et Malamochaeos trepidem tentare diablos? Fac animum, paveasque, Striax mea Togna, nientum. Grandis erit (confesso quidem) straccatio schenae, dum contra pegoras opus est intendere brazzos. 25 Ergo sub infernas Baldum sociare masones est opus, o Musae, populosque catare stryarum, quos maris in fundo strya Gelfora sola governat. Ibant obscuri Baldus, Baldique seguaces nigra cavernosae peragrantes clymata tombae. 30 Nec mirum si dant crebras per saxa zucadas, ac per inaequales petras si schinchibus urtant. Quapropter rident, animoque feruntur alegro, et boncompagni sua damna libenter abrazzant. Non procul ante meant alii duo tracta balestrae, 35 scilicet insemmam quattri, post terga Fracassi, qui testam ruptam banda portabat in omni. En sentit tandem post se pistare cavallos: quid sit, avisatur; cridat:--Ola, manete pochettum, audio cum ferris contundere saxa cavallos. 40 Numquid erit Centaurus, equi cui forma dedretum est? Vix ea finierat, Cingar veniendo, cridabat: --O o, Falchette, o o, Fracasse, Bocale.-- Giubertus fatur laetus:--Vox Cingaris illa est. Expectemus eum;--tunc illi firmiter adstant, 45 conveniuntque omnes, nec se discernere possunt. Fracassus voluit brazzis amplectere Baldum, sed tulit in saxo magnum cum fronte garofol. Tum quoque Boccalus Baldum toccare volebat, et quasi cum digito steso sibi vulsit ocellum. 50 Cingar ait:--Properate ultra, videamus abyssum. Ipseque Falchettus praecedat, guida, caminum. Quattuor in voces post haec cantare comenzant, nam (velut accascat tal volta) fuere tralorum quattuor insemma voces, cantare scientes. 55 Accipit ut gracili sopranum voce Gibertus. Suscipit at firmum Philoforni bocca tenorem. Gorga tridans notulas prorumpit Cingaris altum. Trat grossum Baldus extra calcanea bassum. Quattuor hi varios ita sic andando motettos 60 cantant, et simili nihilant dulzore fadigam. Gorgula phoebaei frifolat magis alta Giberti, deque «ci sol fa ut», modulanter surgit ad «ela». Semicromas, minimasque notas sic ille menuzzat, ut pratichi frollam trinzantis dextra vacinam. 65 Longas atque breves Philofornus pectore squadrat, sustentatque omnem relevata voce camoenam. Interdum pausas expectat quattuor, octo, viginti, et trenta, velut est usanza tenoris, dumque silet, ternis resonat modulatio linguis. 70 Non minus aure canit Cingar, quam voce peritus: nunc usque ad coelum vadit retrovare sopranum, nunc usque ad baratrum scalam descendit ad «are». Nulla quidem vox est aliorum promptior, et quae plus notulas nigras crevellet more farinae. 75 Baldus at educit tremulo de gutture bassum, hunc quoque flamengum iurares esse canonem, nam fundans simulat cannam, velut organa, grossam. Est sibi pochettum, gamautti tangere cordas, bassior at giusum canevae descendit in imum. 80 Plus ascoltantum sopranus captat orecchias; sed tenor est vocum rector, vel guida canentum. Altus apollineum carmen depingit et ornat. Bassus alit voces, ingrassat, fundat et auget. Cantus flamengos, talianos, atque todescos 85 hi cantant, quia sic passatur inutile tempus. Sunt tamen insani quidam, pazzique balordi, sunt quidam stronzi, dico, bis terque cagati, qui tam dulcisonis plenam concentibus artem esse legerezzam dicunt, tempusque gitatum, 90 plusque volunt aut esse asinos aut esse cavallos, et tamen attracta reputari fronte Catones. Plusque suam boriam preciant, et ventre pieno, lardatisque gulae paffis, vultuque botazzi, praelati insignes dici, quam scire coëllum 95 seu sit parlandi, seu sit doctrina canendi. Imo macer quidam bos Chiari, tortus, et omnes scomunicatus habens materno a lacte diablos in gobba, hypocritus, gnato, vecchiusque crevatus, est qui sbaiaffat, gracchiat de hac arte canendi. 100 Musica continuo versatur in ore deorum, musica concordi fert circum cardine coelum, musica nascendo humanos compaginat artus. Cur hymnos, psalmos, cur cantica tanta vetusti disposuere patres gesiis cantanda per orbem? 105 cur, dico, antiqui doctores atque magistri ornavere libros responsis, versibus, hymnis, Kyrie leysonis, Introitibus ac Aleluis? Ite genus pecudum, pacchiones, ite gazani, vos quicumque fero laceratis dente camoenas. 110 Cessarant comites cantu, nam Cingaris ipse, Cingaris ipse asinus firma cum voce comenzat canzonem cantare suam, mostrare volendo non minus esse bonam sibi vocem, non minus esse cantandi garbum lingua, gorgaque palesum, 115 quam fuit Agricolae quondam, magnoque Bidoni. Vox asini grata est asinis, neque gratior altra esse potest, quamvis frifolet Philomena per umbras. Ingentem interea strepitum sentire comenzant. --Auditis--Falchettus ait. Tunc quisque tacendo 120 stat chetus, ac longis rumorem brancat orecchis. Cingar ait:--Seguita, quo te via praevia guidat. Fortasse invenies quo causa cridoris habetur.-- Falchettus paret, tastatque andando petrarum passibus intoppos, sociisque annuntiat illos; 125 et quem Cingar ait, curat captare viazzum, namque vias quandoque trovant velut ypsilon ire. Quo magis accedunt, sonitus magis ille rebombat, et iam vix unus parlans auditur ab altro, tam strepitus rumurque ingens assordat orecchias. 130 Horrescunt omnes, quamvis sint pectore franco, seque putant venisse nigri Plutonis ad umbras. Denique per quandam fissuram splendulus ignis apparet, modicoque viam dat lumine claram. Huc Baldus celerans alios restare comandat, 135 elevat hinc oculos, quantum lux parvula monstrat; ecce videt portam, vario quae sculta metallo est. Accurrunt, placet ire intus; Fracassus in illam ter pede chioccavit portam, sed tanta ruina fit martellorum quod nil sentitur ab intro. 140 Impatiens Fracassus eam bis tergore crollat, atque cadenazzis rutpis sine chiave recludit. Conticuere omnes martelli ferra domantes, nec sonat ulterius tich toch incudine pulso. Stant ibi ferrari centum, totidemque gaioffi, 145 qui carbonorum portant in tergore saccos, qui quoque manticibus ventosis semper afogant, quique domant ferrum martellis atque tenais. In pede saltatus, vir grossus alhora pigrezzam fert testudineam, et tanquam bosaccarus inflat 150 ingentem panzam, et plenum fece botazzum. Tresque gulae cascant de mento ad bigolis imum. Is Baffellus habet nomen, primusque boteghae stat faber, e zoppi Vulcani semine zoppus. Introit en Baldus, coetu seguitante, bravosus, 155 ut soldati intrant albergos tempore guerrae. Cui Baffellus ait:--Nimium, compagne, superbis. Tu ne meam sic sic audes intrare fosinam?-- Baldus respondet ghignans:--Te affretta, magister, expedias bonas armas, comprabimus illas.-- 160 Sic parlans rugat, buttatque sosopra botegam. En rursum fabri nudo cum corpore menant martellos magnos, candentia ferra domantes. Pars facit huc, illuc vivas saltare favillas; pars cum manticibus, pars cum carbone fogato 165 abbrasant durum venti sofiamine ferrum; pars elmos limat cristatos, parsque corazzas, aggroppantque tridas circum bragalia maias. Sunt qui multifores, velut ars merscalca docetur, excudunt ferros pro ramponare cavallos. 170 Dumque lavoratur, Baffellus praesidet illis, dat quibus interdum crustas bastone cotoras. Sunt omnes nigri, ruginentes, absque savone, malque petenati, nudi, plenique pedocchis. Nec Baffellus eis lassat mancare bocalum, 175 nam male ferrari martellant absque bocalo. Dumque ita perficitur, parlantque insemma fradelli, de penitus finis se se fornire piastris, velleque vestiri rutilis per forza corazzis; ecce suum Baldus sentit nitrire cavallum, 180 Lyronusque suum, quos nunc deffora ligarant, atque asinus bis sex pontadis protulit--A a.-- Quid sit, nescitur; currunt ad cernere causam. Spezzacadena magis nitrit, raspatque terenum, Roccaforta simul magno rumore balanzat, 185 calzibus et duris cum Pardo marmora spezzat. Vult Baldus saltare foras denantior altris; sed pede vix posito super aerea limina portae, maximus hunc spingit ventus, drentumque rebuttat. Obstupuere omnes, iterum vult bravus apertas 190 transpassare fores, at flatus fortior urtat, quem simul et socios alios sotosora butavit. Ter sic tentavit, ter sic indreto tomavit. Tunc Baffellus ait:--Grandis desgratia vestra est. O sfortunati, vos nempe morire bisognat. 195 Sic sic ausi estis secreta subire deorum? nec formidastis grottas intrare dearum? Non hic mortales fas est calcare pedattas, ni dea concedat vobis Smiralda caminum.-- Fracassus dixit:--Qui dii, quae Smerdola, quod fas? 200 Est Deus in coelo, quo lux nitet absque tenebris. Vos mage diavoli brutti, lordique stryones, qui fugitis radios giorni, qui semper in umbris, more civettarum, gufforum, gregnapolarum, vivitis, et vos met divos, divasque vocatis. 205 Iuro tibi: quod non discedam partibus istis, donec iter retrovem, quod nos deducet ad orcum, Luciferumque tibi patrem, fratresque diablos discornare volo, totosque relinquere pistos. Dic: quod nomen habes?--Respondet:--Tu ne Tiphoeus? 210 tu ne Briaraeus, quia me deitate segurum sgomentare putas? Ego sum, qui fulmina magno condo Iovi, praesumque istis sine fine cavernis. Iuro deos: faciam vestras pentire pacias. Hinc uscite foras, praestum: quid statis? an anchum 215 vultis, ego dicam bis vobis? ite deforas. Vos altramenter tot porcos, totque cavallos cangiabo, veluti dii transformare cativos, malvagiosque solent homines in turpia rerum.-- Cui Fracassus:--Habes magnam, confesso, rasonem, 220 dummodo, qui faciant illam, retroventur adessum. Attamen invenias seu divos sive diablos, qui te, quive tuam possint defendere causam. Non aliud ius nos, aliud non numen habemus, quam cor magnanimum, spadam, mazzamque feratam. 225 Ergo, quid indusio? nimium parlare codardos arguit; arma meis de compagnonibus: ut quid me sguerzis guardas oculis? da praestiter arma.-- Sic dicens, calcem calidum vibravit eidem, quem smagazzavit rafioli more tenelli, 230 merdaque corporeis cunctis de partibus exit. Hinc alius, terrere putans bravegiando guereros: --Praesti--ait,--o famuli, quid statis? prendite tela scazzemusque istos temeraros extra fosinam. Exite, o tristes asini, gentesque ribaldae.-- 235 Ac ea dum parlat, martellum corripit unum, et martellatam dat Baldo supra cerebrum. Quando fabri nudi zuffam videre comenzam, expediunt raptim martellos atque tenaias, parsque graves limas, chiodos et azale fogatum, 240 hisque armis audent mastris se opponere guerrae. Ridebat Baldus, nec fodro educere stoccum se dignat, quamvis nesplum gustaverat unum. Quamprimum festinus eos Boccalus asaltat, seque valenthomum nuda inter corpora monstrat. 245 Sed poco in spatio cuncti periere ferari, sunt etenim nudi: ceu fresca povina taiantur, nec per miracolum mansit, qui viveret, unus. Spezzacadena intrat per apertas denique portas, ruptaque de collo pendebat soga cavezzae. 250 Se se cum Pardo cantonem tirat in unum. Roccaforta tamen sentitur calcibus extra, qui pistando petras frangit, qui boffat et hinnit more cavallorum, quando fit gara tralorum. Tunc Fracassus, equo cupiens praestare socorsum, 255 vult exire foras, sed grandis ventus in illum ecce ruit, vastumque facit retro ire gigantem. Baldus ait:--Certe guastabitur ille cavallus.-- Respondet Cingar:--Si sic fortuna repugnat, quid nostras ultra cercamus rumpere testas?-- 260 Hoc dicens, sotosora domum voltare comenzat. Giubertus ponit carbones, excitat ignem manticibus, rossasque facit dare lumina bronzas. Lyronus retrovat vivo de marmore saxum, quod removet, speratque aliquem accatasse thesorum. 265 Ecce repentinus fit terrae motus, et antra undique tota sonant, faciuntque stupire barones. Attamen interea saxum Lyronus abrazzat, mox levat, et buttat per portas extra fosinam. Ecce drago (horresco referens) longhissimus intrat, 270 intratusque ruit propter squarzare Lyronem, qui sic arditus fuerat scoprire cavernam, qua latet haeroum pretium, palmaeque ducarum. Tunc causa hic patuit, quare tres ante cavalli saltabant fremitu, quos luridus anguis agebat. 275 Hunc tamen accensi, tractique insemma, cavalli calzibus assaltant, morsu, pedibusque davantis. Nil drago deffendit se fortes contra cavallos, imo venenoso cercabat dente Lyronem sternere, dum grottam vult ille intrare scovertam. 280 Baldus et Hippol ei currunt praestare socorsum, qui contra bissam crebro deffenditur ense. At focus interea morzatur flamine venti, quo tenebrae totum penitus rapuere lusorem, nec possunt socii proprias cognoscere fazzas. 285 Baldus ibi clamat:--Nihil, eia, timete, barones. Nostra quidem virtus magicas non extimat artes. Sed precor intantum (quia sic lusore caremus): nemo menet spadam, ne mutua vulnera dentur. Sola cavallorum sit guerra incontra dragonem.-- 290 Sic ait, atque animat stimolanti voce cavallos, ut stimulare canes in porcos saepe solemus: qui, nunc mordendo, nunc calzos trando, domabant foetentem dragum; quamvis non vistus ab illis quaeritur ad nasum solummodo, namque cavalli 295 nil penitus possunt tenebris discernere foltis. Pardus agit calzis, nec lassat prendere flatum; Roccaforta tenet portam, prohibetque volenti se scampare fugam, tenet ac per forza dedrentum. Ille sed interea, nigrum vomitando venenum, 300 sibilat, et se se tumefacto gutture gyrat. Porrigit attentas quisquam compagnus orecchias, interdumque suas per gambas ire tralorum sentit, eumque procul sospingit calce Fracassus. Omnes coguntur nasum stoppare, nec oybo 305 dicere tempus habent, tantus iam puzzor amorbat. Tandem non potuit plus Spezza tenere cadena, Spezzacadena dragum lassat scampare tirantem. Ille viam liber scapolat, seguitantque cavalli; alter cum calzis agitat, sed morsibus alter. 310 Ille fatigatus sibi iam ingrossare fiatum sentit, ed intornum bassis volat anxius alis. Fracassus validum menaret saepe tracagnum, sed timet aut socios aut desertare cavallos. Pardus, habens animum furiatum contra nemigum, 315 dum tirat calzum, percusso Cingare, fallat. Cascat humi Cingar, Pardusque retornat, et ipsi Boccalo supra schenam saltavit adossum. --Heu--Boccalus ait,--succurrite, namque butavit me sotosora draco, magis imo diavolus extat.-- 320 Respondet Cingar:--Patientia, contra doverum, contra meam voiam patientia, cara brigata. Me quoque nunc fecit saligatam rumpere culo.-- Giubertus ridet.--Rides, Giuberte, facendam istam?--Cingar ait,--mihi nulla est voia grignandi. 325 Scilicet hic habeo ventosas atque cirottos, cum quibus acceptam possim medegare schenadam.-- Talia dum placidis mottis baronia solazzat, egreditur cifolans oficinam denique serpens, quem Rocaforta suis calzis prohibere nequivit. 330 Ille cavernosas vadit stridendo per oras; dumque seguire parant guereri, protinus ecce, ecce fores bronzi, portaeque serantur apertae. At pede cum dextro, vasconum more, Fracassus currit, et ad terram, scarpato cancare, mandat 335 cuncta sotosopram, clamans sic voce tonanti: --Me seguitate ducem, quo nobis nostra codardis forcia smarrita est? ubi nostra prodezza, diavol?-- Sic ait et signans se se, ruit extra botegam, quem non ulterius ricolavit forcia venti. 340 Tunc illi imbrazzant scudos, brandosque filatos disfodrando, foras armato pectore balzant. Hos quoque destreri drittis seguitantur orecchis, mortifer at dragus tenebrosa per antra vagatur, tumbarumque cavas cifolis ingentibus explet. 345 Ad quorum strepitum socii vestigia drizzant, tantonesque abeunt, quaeruntque per orba draconem, quem vel habere volunt mortum vel perdere vitas. Tum novus exoritur rumor, tantusque bagordus, ut non esse putent nisi centum mille diablos. 350 Vox confusa procul loca per scurissima bombat, quae venit innantum sensim, crescitque gradatim. Est id cunctarum rabidissima schiatta ferarum; quaeque suas reddit voces, ut usanza ministrat. Dat leo rugitum horrendum, lupus elevat urlos, 355 bos bu bu resonat, bau bau mastina canaia, nitrit equus, nasoque bufat, raspatque terenum. Sgnavolat et gattus, et adirans eiulat ursus. Mula rudit, mulusque simul, tum ragghiat asellus, denique quodque animal propria cum voce favellat. 360 Hi pariter celerant incautos contra guereros, duraque cum rabidis afferrant morsibus arma. Si manegiare volunt spadas, est grande periclum ne sibi medesimis mortalia vulnera figant. Quisque suum corpus sentit morderier, atque 365 per tenebras ullam nescit comprendere cosam. Longa cavernarum via, nigris plena latebris, tomboat istarum vario cridore ferarum. Fantasticarat multo iam tempore Cingar, quam retrovare guisam possit dare lumen ad orbos. 370 Invenit ascortus, gratans sibi denique testam, commenzatque petras azzalo tundere spadae: quae, quia spagnola est finissima lama, favillas per cecos passim busos facit ire micantes et pocho alquantam praestat lusore vedutam, 375 unde avisantur saltem, gnarique fiuntur compagni, si stent sibi retro aut ante diabli, namque diabli erant, induti membra ferarum. In quorum medio Baldus se primus afrontat, ignudoque feras brando smembrare comenzat. 380 Fracassus, pariter, longe bastone butato, cum manibus tantum brancat, perstringit, afogat, atque caneggiatos duris necat unguibus apros. Cum manibus, dico, tantum, cum dentibus atque squarzat, et in tepido se totum sanguine sbroiat. 385 Virmazzus, nec non iunctus Philofornus apressum, contra duos tauros magnam coepere baruffam. Cingar crebra menat per duras vulnera cotes, quem drago predictus post schenam falsus asaltat, vultque vetare illum ne sic det lumen amicis. 390 Clamitat altorium Cingar; Moschinus aiuttat, et spadam abiiciens, illi se buttat adossum, per collumque tenens, manibus stringendo, cavalcat. Serpa, viam currens, Moschinum tergore portat. Viderat id factum Falchettus, donat aiutum, 395 insequiturque cridans:--Quo te, Moschine, diavol, quo, Moschine, drago te portat? smonta, miselle, nanque tuae timeo vitae, cito, salta deorsum.-- Moschinus non audit eum, sed fertur ab angue, quem validis pugnis sempre ferit inter orecchias. 400 Ecce ambos raptim volucer Falchettus arivat; ut giusum balzet, crebro clamore monendo. Moschinus vero, post se cum sensit amicum, quadruplicans animos, tam fortiter ilia serpae stringit, ut illa cadat terrae, mancante fiato. 405 Falchettus subito per dextram zaffat orecchiam, serpentemque retro nunc huc, nunc protrahit illuc; Moschinus stat firmus equo, calcagnaque menat, cumque manu armata guanto tampellat et urtat; se retrahit serpens, nec vadere curat avantum. 410 Non aliter quum vacca neci sit tracta becaro, plus redit indretum, quo plus guidatur inanzum, squartatas quoniam cernit de longe sorellas, inque cruentatis pendentia membra cavecchis. Cingar ibi assistens totum dentaverat ensem, 415 qui iam non brandus sed dentea sega videtur. Non tamen e saxis flammas excudere cessat, exiguosque suis sociis praestare lusores. Ipse drago noscit se mortum, protinus altram vertitur in spetiem, quoniam (mirabile dictu) 420 quae nunc anguis erat, formosa putina videtur, cui nomen Smiralda fuit, de gente luparum. Cascat Moschinus, dum sub culamine longa schena deest, formamque piat drago ille novellam. Falchettus stupuit, cuncti mirantur in illam, 425 a capite ad plantas indutam vestibus albis, quae manibus librum retinet, mussatque parolas, seque coprit latitans ne sit compresa baronis. Sed rapit in socca Falchettus praestiter illam, cui fugit e manibus vestis; Falchettus, osello 430 praestior, hanc iterum per trezzas illico zaffat, medesimoque actu scarpat de pectore librum. Admiranda nimis comparuit ecce facenda. Vix Falchettus eam raperat, librumque serarat, omne repentinas animal se scampat in umbras, 435 imo abeunt in frotta simul sex mille chiapini. At Smiralda cridat, planctumque comenzat amarum, Falchettumque rogat supplex, sic ve:--Ayme--losingat,-- ayme ego, non curans hominum consortia, vitam his teneo castam grottis, servoque pudorem. 440 Ah miserere tuae famae, Falchette, nec istud dignum laude putes, teneram offendisse putinam. Quid facias de me, quae sum muliercula? de me, quae sum de numero nympharum Palladis una? Ergo, precor, voias toltum mihi rendere librum, 445 perque meam me andare viam permittere fas sit.-- Talibus ingannans, Falchettum porca carezzat, barbozzoque eius digitis putanella duobus fat squaquarinellum, velut est ars vera piandi, sive carezzandi menchiones atque dapocos. 450 Venerat huc Baldus, Cingar, cunctique barones. Hique simul quantum sit bella fiola stupescunt: alter ait:--Scelus est bellam ammazzare putinam;-- alter ait:--Scelus est bruttam scapolare putanam.-- Dum tamen hanc Falco, mossus pietate, parecchiat 455 linquere, quae vadat quo se sua voia comandat, dumque putat secum proprii dishonoris afettum, ecce procul vox alta tonat, cum voceque lumen apparet radians, quae clamat:--Prendite rursus, prendite, barrones, lordam foedamque bagassam. 460 Mundus namque omnis tali pro peste ruinat.-- Lyronus repiat subitus per colla puellam, quae se de teneris Falchetti solverat ongis, hanc ve tenet firmam, donec barbatus arivat illuc vecchiardus, similis gravitate Catono, 465 qui primum laeta compagnos fronte salutat. Mox iubet, ut voiant magicum sibi tradere librum. Illa statim cridat:--Ne des, Falchette, quadernum. Iste malus vecchius vos ingannare parecchiat.-- Cui senior conversus ait:--Strya pessima, iam iam 470 tempus avicinat, quo debes rendere contum de tot perdutis animis, ad averna gitatis pro te, proque tuis paribus de prole stryarum. Dic, meretrix Satanae; dic, concubina Chiapini: dic nunc quae pars est? dicis, te Palladis unam 475 de nymphis, cum sis Porta ipsa Comasna Milani, per quam tot gentes vadunt redeuntque frequentes? O nimium te te passa est vindicta Tonantis; quam dare iam poenas, quam iam decet ire sub orcum. Eiice nunc, Falchette, librum, nunc eiice pestem, 480 carrognamque orbis totius et aetheris oybum.-- Falchettus Baldum guardat, cui Baldus acennat barbato parere seni. Falchettus arenae librettum gittat, nec apena butaverat illum, ecce repentinus strepitus, motusque tereni, 485 turba diavolorum properant, zaffantque ribaldam, quae meschina cridans tunc strassinatur ad orcum, cumque putanabus aliis, sex millia voltas per quancunque horam, cibus est et fezza diabli.

LIBER VIGESIMUS SECUNDUS

Nunc bastum caricare tuum, mea mula, gravoso est opus incarico, sub quo sudando cagabis, atque fachinando foenum speltamque padibis. Tu mihi monta susum, tu mecum, Grugna, cavalca, 5 nanque necessamur coeptum complere viaggium. Malferrata licet pedibus sit chiucchia davantis, importanza tamen multa est acatare poëtam, illum barbatum, vecchium, grassumque poëtam, quem praecedentis sub fine voluminis esse 10 dixisti apparsum Baldo, Baldique brigatae. Ut tamen ad plenum vatis chiarezza cotanti nota sit, historiam primo repetamus ab ovo. Est lagus Italiae, Degardam nomine dicunt, quem mea cantavit soror olim Gosa Maderno 15 tempore quo Gardon vastabat regna Monighae, inque Rivoltella cathedrabat papa Stivallus. Hoc de ventre laghi grandis flumara cavatur, quae, qua Pescheriae rocchae fortezza menazzat, trottat praecipiti per pascola virda camino. 20 Menzus habet nomen, qui fregat moenia Godi, donec Mantoae muros circumfluit urbis, parque fit oceano, quum vastis calcitrat undis. Ast ubi perque urbem properat, circumque muraias, ventronesque menat zosum, cagatoria purgat, 25 en iterum stringit ripas, fit flumen, et ancum currit ad ingentem retrovare Governolis arcem. Primius ille tamen, quam tornet currere, factus de pelago flumen, binas trovat ecce nemigas per scontrum terras, quas inter Mintius ipse 30 defluit, atque tenet spartitas more luparum, quae rapido vellent addossum currere morsu. Sic Hosthya Padi Revero spartitur ab undis, sic Stellata sedet Figarolo sgiunta per amnem. Illas ergo inter terras sua flumina Menzus 35 fert vaga, ne vastis meschientur cuncta ruinis, et male dispostos rabies diabolica stighet. Altera stat valli, chiamata Pyetola dextrae. Altera stat monti, chiamata Cipada, sinistro. Illa bravat contra totos, ut Roma, paësos; 40 ista suas spresiat, veluti Chartago, brauras: unde piat forzam capitalis guerra tralorum. Sed quia Virgilium studiosa Pyetola vatem gignerat, et se se decorarat nomine tanto, morsibus invidiae marcebat flegma Cipadae. 45 Omnibus impresis nolebat cedere mundo, hoc solo in factu sibimet Cipada corozzat: quod nullis esset penitus fornita poëtis. Quid facit? eligitur, sancto mandante senatu, ambassator, habens lettras magnumque saperum, 50 qui doctoratus totum messale sciebat. Is Curtatonis de portu ad regna gregorum pervenit, et claram Nigroponti fertur ad oram. Protinus accurrunt gentes, magnumque Cipadae ambassatorem multo sumpsere triumpho. 55 Postea, quid tandem vadat faciendo, rechiedunt. Ille sibi poscit guidam, qua ductus arivet mons ubi Parnassus forat alto vertice lunam, namque habet ut Phoebo parlet, Phoebique sorellis. Praestiter admissus fuit ambassator ad undas 60 belorophontaeas, et, factis mille carezzis, ambassariam scoltavit Apollo Cipadae. Quae fuit: ut, veluti de vate Pyetola tanto Virgilio godit, sic magna Cipada poëtam possideat talem, qui nervo carminis ipsum 65 non tam Virgilium, sed Homerum buttet abassum, qui nec sint digni sibi nettezare culamen. At Phoebus, reputans cosam maturiter omnem, sic tandem responsa dedit:--Diversa metalla sunt, quae diversis soleo partire poëtis. 70 Cui datur argentum, cui stagnum, cui datur aurum, fluxile cui plumbum, cui tandem cagola ferri. His de materiis magazenus noster abundat, praeter quod solos per Homerum, perque Maronem scattola vodata est auri, nec dragma remansit. 75 Illi poltrones sicophantae cuncta vorarunt, nec migolam fini liquere nepotibus auri. Si mihi Pontanum proponis, Sanque Nazarum, si Fracastorium, si Vidam, sive Marullum, crede mihi, alchimia est quidquid dixere moderni. 80 Qua propter nostrum ne spernas carpere sanum conseium, si vis impresae talis honorem. I magis ad sguataros, et clara trovare procazza regna lasagnarum, felix ubi vita menatur, ocharumque illic verax paradisus habetur. 85 Sicut ego hic cytharam pulso, danzantque Camoenae, intornumque mihi faciunt saltando coronam, sic illic pivam Tiphis sonat intra sorellas, quae sibi pancifico faciunt in frotta morescas. Huc fretolosus abi, ne migam tarda caminum: 90 nullus adhuc illa praecellit in arte novella, prima manet siquidem macaronum palma Cipadam.-- His ambassator sentitis, masticat alto cuncta supercilio, Phoebumque rigratiat, inde per Zibeltarri strictum canale trapassat, 95 oceanumque secans per drittum perque roversum, cercat, vestigat, petit hic, interrogat illic, donec acattavit montes finaliter illos, gens ubi salsizzis vignas ligat, omnis et arbor talibus in bandis tortas parit et tortellos. 100 Hic patrem alloquitur Tiphim, Tiphisque sirocchias, grataque praestata est tanto udientia messo. Ergo novam tandem tulit hinc Cipada recettam, per quam trippiferum valet aquistare poëtam, cui Maro sit zagus, et mulae striggiator Homerus. 105 Ergo putinellus clara de stirpe Folenghi eligitur patribus populoque insemma dunato, ponitur in medium, quem publica spesa Cipadae nutriat, et tassis nemo scusetur ab illis; utilitas quoniam cunctis est publica, quando 110 sit comunis honor cunctis nutrire poëtam, qui sonet et cantet cum piva gesta Cipadae. Mox fuit apparsum toto miracol in orbe, quale aiunt magno quondam evenisse Platoni, quem pascebat apum squadronus melle putinum: 115 sic quoque quottidie passabat nigra frequenter merla Padum, portans infanti pabula becco, qua propter nomen Merlini venit ab inde, motivumque frequens coepit celebrarier illud: --Merla Padum passat propter nutrire Cocaium.-- 120 Traditur inde viro savio, doctoque pedanto Merlinus puer, et versu prosaque peritus cum sociis multis ivit studiare Bolognam, et philosophastri baias sentire Peretti; unde comenzavit super illas torcere nasum, 125 inque Petri hispani chartis salcicia coxit. Ad macaronaeas potius se tradidit artes, in quibus a teneris ungis fuit ille Cocaio praeceptore datus, pinguisque poëta dicatus. Dum Pomponazzus legit ergo Perettus, et omnes 130 voltat Aristotelis magnos sotosora librazzos, carmina Merlinus secum macaronica pensat et giurat nihil hac festivius arte trovari. Ergo per obscuras dum praticat ille cavernas, ecce hic apparet Baldo, velut ante notatur, 135 Smiraldamque magam iubet hinc portare diablos. Mox acarezzanter Baldum, Baldique sodales stringit, et abrazzat, ducitque in tecta fabrorum, quos super adstantes faciens residere cadregas, sic favoleggiat eis:--Bene nunc veniatis, amici. 140 Sunt anni centum, sex menses, octoque giorni, quattordesque horae, quod ego Merlinus in istis vos attendo busis terrae, grottisque diabli. Sors bona me fecit tales meritare barones, qui vadant penitus, magno guidante Serapho, 145 Gelforeas guastare casas, scornare diablos. Conveniet grandes vobis passare travaios; ut desperati vitae quandoque saritis. Gratia sed coeli, quae voscum semper habetur, non aberit vobis, nec vos possanza diabli 150 offensare potest, si rerum factor aiuttat. Attamen, ut Giesiae vetus est retrovatio sanctae, nuntio vos omnes: mihi confessare bisognat, namque pretus sacratus ego sum lectus ad istam legitime impresam, per quam peccata lavantur. 155 Nec confessandi vobis vergogna sit ulla, namque bonum talis meritum rossezza ministrat.-- Cingar, id ascoltans, toto se corpore stringit: o quam dura cosa est homini confessio pravo! At Baldus, cui semper inest syncera voluntas, 160 laetus ait:--Nobis parlatio vestra gradivit. Sic, Merline pater, tibi confessabimus omnes. Dudum coelestis nota est clementia Patris, qui non misurat quantum peccamus in illum, sed nos optat, amat, tirat, salvatque ribaldos; 165 nos imo elegit, nos imo vocavit ad esse iustitiae invictos soldatos atque barones. Spondeo sic igitur, per iusti pignora dritti, ille sibi fidos nos cheros semper habebit. Vos agedum, socii, mentem brancate gaiardam, 170 quisquam nostrorum sua nunc malefacta sedazzet, discutiatque suum veteri de sorde gabanum.-- Tunc omnes taciti subito loca singula prendunt, seque sibi testam grattant, cerebroque travaiant: utque sciunt, aut scire queunt, peccata recordant. 175 Cingar plus aliis habet, unde tapinus ab imo pectore suspiret: nescit qua in parte galonem voltet pensandi montes, pelagumque malorum. Dum memorare studet, scelerum confusio surgit, dumque malum putat hic, subito domenticat illic. 180 Baldus adest primus, deponit cingula spadae, fronteque summissa, curvoque utroque ginocchio, incipit, et miro sua facta sub ordine narrat. Post quem Falchettus quidquid commiserat ipse parte viri (ut naso, gustu, visuque) fatetur, 185 sed quae parte canis, tacuit, tenuitque budellis, namque canes Gesiae non confessare tenentur, et Falchettus erat vir ante, canisque dedretum. Crimina Fracassi multum pochetina trovavit, namque bonus certe semper fuit ille polaster. 190 Sat Lyronus erat caricus, sat plenus et Hippol, corsarus quoniam fuit hic, fuit ille ladronus. Moschinus sequitur, cantorque Gibertus; et ambo defectus dixere illos, illasque fusaras, quas aqua sancta lavat, quas pulsio pectoris arcet. 195 Centauri non longa fuit confessio, nam, quo parte cavallina peccatur, culpa niuna est. Inde satisfecit Philofornus, et inde Bocalus, quem sibi quamprimum Merlinus ab ante levavit, cogebatur enim gravitatem rumpere risu. 200 Casus quos dixit, censuras quas memoravit, non Pisanella tenet, non Summa Rosaria versat, non Deffecerunt, non altri mille libelli. Manserat extremus Cingar, chiamatur ad ultim, it velut ad forcam, montagnam portat adossum. 205 In primis nescit signum formare crosarum. Postea confundens simul omnia, quidquid in ore concipitur, spudat, clausisque eructuat occhis. Baldus id advertit, suspiria Cingaris audit, et mussando suis cum compagnonibus, inquit: 210 --Em em, stat freschus, colmus est saccus et arca.-- Illi non possunt non risum promere, quando Cingaris advertunt, dum se confessat, afannum. Quem suspirantem, quem fazzam saepe sugantem contemplant poverum, stanchisque dolere ginocchis. 215 Confessus tandem, fuit assolvestus ab illo, cui datur, ut potuit credi, penitentia grandis. Omnia promittit Cingar; gran cosa parebit, si de promissis attendet forte mitadem. Illico se tollens a confessore, scapavit, 220 promittitque Deo: posthac, dum vita manebit, non confessandi plus oltra piare fadigam, qua non est maior, qua non stentatior altra. Talibus exactis, surgit Merlinus et inquit: --Eya cavalleri, quae vos indusia tandem? 225 Non est tardandi, quum tempus habetur agendi, vos estis mundi, vos netti, benque sgurati, quae tardanza trigat? tantum peccare cavete. Peccantes iterum grandissima poena moratur.-- Dixerat et nullo biscottos zuccare factos, 230 persuttumque satis ranzum, modicasque nosellas, apponit tavolae, cunctosque sedere comandat, excusamque facit de rerum paupere mensa. Denique post epulas et aquati pocula vini, hos menat introrsum, petramque levare molini 235 praecipit: huic paret fortissima schena Fracassi, dimidiam removet montagnam, vastaque rupis bocca scovertatur, per quam datur ire facultas. Tunc Merlinus ait:--Tombam rugate per ipsam. Nil dubium, magna hic ventura catabitur, ite.-- 240 Baldus it in prima: descendit mille scalinos, succedunt alii, solo remanente Cocaio. In fundum scalae porta ingens clausa trovatur, cardine quam rupto cum calce Fracassus aprivit. Introëunt altam, longam largamque masonem, 245 lux ubi tanta nitet, tantoque lusore coruscat, ut iurare queas ibi solis stare palazzum. Lucis causa petra est, petrarum maxima, carbon: quae non gallinae, sed struzzi grandior ovo est, et subterranae scurezzam noctis agiornat. 250 Protinus huc trahitur Baldus splendore rubini, fulguritas cuius vistam sibi tollit ab occhis. Circum circa salam sunt arma tacata murais, pulchra nimis, totum nec talia vista per orbem. Stant omnes stupidi, veterum gestamen honorant, 255 relligioque sibi est tales toccare facendas. Ad caput ipsius camerae stat maximus elmus, elmus Nembrotti longo surgente penazzo. Baldus ait:--Nembrottus erat persona gigantis, tuque gigantescam portas, Fracasse, staturam. 260 Ergo gigas cum sis, caelatam sume gigantis.-- Paret Fracassus, ferrique in vertice brettam calcat, et altanum despiccat in aëra saltum. Hectoris arma, nigris aquilis ornata, manebant fixa similmenter muro, quae fina metallo 265 argento et auro, duroque azzale coruscant. Temporis haec spatio godivit Roma totanto, quot tanto tenuit mundi signora bachettam. Ast ubi se stessam nimis alta superbia stravit, arma retornarunt sub terram Brontis in antrum. 270 Quae modo magnanimus merito sibi Baldus adobbat. Sunt ibi, quae greghi stiparunt corpus Achili; sunt quae fortis Aiax, quae Theseus, atque bravazzus Pirhus adobbabat, quae Orlandus, quaeque Rinaldus, quaeque Durastantus, Rodomontus, quaeque Gradassus, 275 Zanque Picininus, Nicoloque et Gattamelada, Barthoquelomeus, quem gens dixere Coionem. Pendula stat travis etiam corrazza Goliae, ipsaque Sansonis dentata ganassa gigantis, ipseque Morgantis de pesis mille bachioccus; 280 Fracassus piat hunc, licto bastone, sonaium, cum quo campanas inferni rumpere sperat. Baldus ait:--Nulla hic armorum copia mancat. Quae viltas animi, vel quae reverentia trigat vestros nunc sensus, ut non bona tela pietis?-- 285 Tunc ibi compagni, nudato corpore vecchis protinus arnesis, ferro se se undique fino circundant, fibiantque auro, gemmisque corazzas. Inde piant scudos, targas, tondasque rodellas, affectantque atris iam se meschiare baruffis. 290 Verum Boccalo non ullam contigit armam proposito retrovare suo: butat omnia, versat omnia, nec penitus, quod passim cercat, acattat. Tandem vista sibi fuit unica cosa volenti: Margutti squarcina, olim cantata Loyso, 295 in quodam cantone iacet, sine cortice fodri, unde refulgebat multo rubiginis auro. Hanc avidus brancat, basat, cingitque galono, incusatque alios compagnos esse fachinos; atque insensatos, omnique rasone carentes 300 clamitat, ut, nullis qui possint ire gravezzis, en voiant sic sic ferri portare valisas, sic ve fachinales usare ad pondera spallas. Baldus, id ascoltans, inquit:--Boccale, quid armis non te sicuras? en aspice, quanta superchiant!-- 305 Respondet:--Non me ferrum natura creavit. Sum de carne caro, sic sic de carne manebo.-- Cui Baldus:--Dagam Margutti quid geris ergo?-- At Boccalus:--Ego sensi, credoque quod ipso sub Phlegetonte bonas anguillas illa brigata 310 peschet, et inflatas multa grassedine ranas. Si tibi mancabunt illic, menchione, vivandae dic: quid mangiabis? qua guisa, quove modello anguillis poteris, vel ranis tollere pellem? En ad propositum nostrum squarcina trovatur, 315 quae cavet anguillis soccam, ranisque camoram. Suntque illic oleo caldaria plena boiento, ut Bariletta docet predichis, fraterque Robertus; frizere padellis quis ranas posse vetabit, anguillasque illas ad arostum ponere speto?-- 320 Talia dum rident socii, compagniter ipse Baldus in aspectu magno se lanzat in auras, leggiadrusque cavans brandum scrimire comenzat, intornumque agilis ventos colpizat inanes. Cingar in instanti trat de gallone spadettam, 325 verdugumque habilem cum cappa ferre stocadas, subque rodelletta se totum curvus abassat. --Quid tu--inquit,--bravas? pentibis forte, pochettum stimo bravamentum rofiani, guarda, sta saldus.-- Sic dicens, tractum tres colpos fecit in unum, 330 mandrittum, puntamque statim, celeremque roversum. Baldus cuncta schivat, nec semet aretrat un'onzam, ridet et it circum, nec adhuc tirat, imo repossat, miratque attentus quod Cingar porrigat unum ante pedem; quod si faciet, sotosora tomabit. 335 Ergo piatonadam distesam denique menat, et pede supra pedem posito simul, ecce repente Cingar humi cascat, culoque sigillat arenam, namque, pedem proprium calcatum sub pede Baldi dum retirare putat, propter scansare roversum, 340 non potuit subito, Baldi sub calce retentus. Inde statim, Baldo plantam relevante retrorsum, in schena tomavit humi, iacuitque stravoltus. Omnes quam subito laetos movere cachinnos! Cingar et ipse ghignans sursum levat illico, cridat: 345 --Eya cito, fratres, quid statis? ducite spadas, atque simul mecum Baldo chiocchemus adossum.-- Tunc omnes pariter brandos in fretta cavatos menant de piatto, Baldumque toccare procazzant; qui ferit in fianchis, qui retro, qui ferit ante. 350 Ast ita non pirlat, quum foemina fila revolgit, guindalus, aut naspus, vel petra rotonda molini, ut rotat hic Baldus nunc huc, nunc praestiter illuc arduus, atque parans sibi muscas undique brando. Denique toccavit cunctos, intactus at ipse 355 constitit et scrimmae ludique reportat honorem. Tunc Cingar gemmam, cui par cum sole lucerna est, despiccat muro, Baldique reponit in elmo. --Hunc tibi victori--dixit--largimur honorem. Per baratrique domos tali nos luce guidabis.-- 360 Annuit huic barro, scalamque salire comandat. Ianque superveniunt, stippati corpora ferro. Tum Merlinus eis ita paucula dicta favellat: --Dux eris, atque pater sociorum, Balde, tuorum. Nulla superstitio poterit te vincere solum. 365 Sic tibi disposuit savii mens alta Seraphi. Ite viam tandem, vos tandem lasso, valete.-- Dixerat, et clauso restavit solus in antro. Cingar it allegrus, balzatque legerus ad auras: sustulerat spallis vastum confessio pesum. 370 Bertezzat, burlat, soiat, titaloraque cantat. Aures Falchetto tirat, nasumque Bocalo, qui quoque Merlino salsa de carne mezenum robbarat, quamvis confessus alhora fuisset, et licet ad grepias restarant retro cavalli, 375 quos promittebat Merlinus pascere foeno, seu Demogorgonis spelta, seu Pinfaris orzo. Ipse tamen Boccalus, habens quod habere bisognat, menabat caricum multis de rebus asellum. Increpat hunc Baldus, poverum spoliasse romittum. 380 Cui Boccalus ait:--De mangia in pace biavam. Et tu non portas in bocca forte molinum? Scilicet ad baratrum poteris retrovare tavernam.-- At Baldus:--Plenae bastant de pane sachozzae. --Imo--respondet Boccalus,--Norma recordat 385 quod «solo non pane potest homo vivere mundo». Nonne caro carnem facit, attestante pedanto Doctrinale meo, declinans nomina terzae? Nonne flagellabat mihi saepe culamina propter rectis «as es a»? qui mattus nascitur, unquam 390 non guarrire potest, etiam medegante Galeno.-- His mottis allegra ibat brigata per umbras. Quisque piat festam pro Cingare, proque Bocalo nam concurrentes sunt ille, vel ille magistri arte Bufalmacchi, Neli, mastrique Simonis. 395 Vadunt praeterea follas narrando facetas, ut via longa nimis videatur curta brigatis. Baldus in excelso carbonem baiulat elmo, qui nihilat grossas radianti luce tenebras. Iamque caminarant miliaria multa per umbras, 400 quando novus rumor post terga auditur ab illis. Stat Baldus, pariterque alii, drizzantur orecchiae. En vox multa sonat:--Sta, guarda, vade, ritorna.-- Quali cum guisa regem sociare videmus, mille alebarderos inter, totidemque barones, 405 per quos huc illuc dabandam stare iubetur, dicitur et--Largum largum,--baculique menantur; tali vicinat se se barronibus agmen, qui non contra venit, sed post sua terga caminat. Baldus ait:--Mirum! quo nascitur ista novella? 410 Disfodrate cito brandos, date brachia targhis.-- Dixit, et ad bandas stradae cito dividit omnes. Fit via per puntas spadarum, utrinque paratas sforacchiare illos, qui ultra passare menazzant: sic sic per piccas seu guizzer, sive todescus 415 trapassare solet, crudeli morte necandus. Ecce rivat tandem multae confusio gentis, nulla sub alphero quos ordinanza coërcet, sed variis foggis franceso more cavalcant. It fretolosa cohors, spronatque trotone serato 420 non miga zanettos, curtaltos, atque frisones, sed pro, num dicam? quis credat? nempe cavalcant quadrupedes ligni scannos, tripedesque scanellos, fornari gramolas, descos, misasque farinae, concas, telaros, conocchias, guindala, naspos, 425 cadregas, cassas, cophinos, lettiria, scragnas, barrillos, secchias, gratarolas, mille novellas. Omnes ingentem faciunt per saxa tumultum, trentaque para sonant, dum tirant retro per umbras schiodatas tavolas, dum stringunt ilia buttis. 430 Per medios passant muti tacitique guereros. Unde prior Cingar sbroccat de pectore risum, postea conclamat:--Quae gens? ola, ola, quo itis? quae vos fretta menat? nobis parlate coëllum.-- At nemo respondet ei, tutaviaque passant. 435 Rident compagni factum, tamen omnia cauto stant mirare oculo, brandos menare parati, si qua sibi forsan tunc noia fiatur ab illis. Falchettus loquitur:--Longa est ea tira virorum, credo tirintanam penitus hanc esse stryonum. 440 Est hodie giornus zobiae, giovedique triumphus. Ad Demogorgontem properant, cursique madonnam. Non tamen ulla mihi certezza; domanda, Bocale. --Non--Boccalus ait--faciam; tu stesse, domanda. Fortunam tentare nocet spessissime multis. 445 «Quando canis dormit, noli distollere somno».-- Vix ea finierant, extremior ecce ruebat, atque stafezabat magrazzam supra cavallam, scilicet in dorso magni grossique botazzi, dumque ultra passat per spadas undique nudas, 450 Cingaris extremo toccavit pollice nasum, quo facto ad totam briliam dat frena botazzo. Res miranda statim comparuit ante vedutam; Cingaris en se se nasus gonfiare comenzat, ut fit quum flatu porci vesica repletur. 455 Iamque fluens giusum barbozzi ad menta calabat, iamque bighignolus lambicchi paret aguzzus, quo stillare solet bozas spetiarus aquarum. Obstupet hic Cingar, nescitque movere parolam; nescio quid monstri pensaverat esse, vel umbram, 460 unde manu reparare volens urtavit in ipsum nasazzum, qui iam terrenum longus arabat. --Me miserum--clamat,--quae cauda? quis iste budellus? Unde mihi magnus subitano tempore nasus? Cernitis, o socii? quo tanti copia nasi? 465 Qua mihi de banda nasorum maximus exit? Nunquid totus ero crescendo denique nasus? Deh per amore Dei, deh non permittite, fratres, ut sit opus tanti mihi nasi ferre valisam.-- Baldus non potuit non fata dolere sodalis. 470 --Ne timeas--inquit,--ne fle, mozzabimus istum nasonem petito, cui pristina forma redibit.-- Hinc Boccalus ait:--Nescis, marzocche, coëllum. Imo tibi invideo de longi munere nasi. Nonne manens drittus poteris nasare melones? 475 Nec peponessarum plus oltra chinabis odori?-- Quo motto risit Cingar.--Patientia--dixit,-- me iam per nasum bufali de more tirabis. Sed quia trenta pedes iam nasi forma trapassat, andantique mihi gambarum crura molestat, 480 hunc volo prolixum dare circum circa colengum, deque meo naso triplicem formare colanam.-- Sic ait atque facit; collum ter nasus abrazzat. Sed quia continuo crescens humore pesabat tanquam bos Chiari, nec eum ferre ultra valebat 485 Cingar cum spallis propriis, nisi detur aiutus, illico Falchettus, dulci compassus amico, illius a collo nasum distorthiat omnem, supra suosque humeros nasonis pondera gestat, cui, mutando vices, succedunt saepe sodales. 490 En pater interea veniebat a longe Seraphus, garzonesque duos uno menat agmine secum. Alter erat mulus, greghesco patre creatus, cui mater calabresa fuit: pensate, fradelli, quae mistura brodae, quae messedanza salattae. 495 Barrus erat, giottus, latro, fur, forca, trufator. Quid restat? stradiottus erat, queo dicere peggium? Sed quia per guerras stradiotica semper usanza est ferre scaramuzzas, aut appizzare baruffas, inde attaccatis armis se trare dabandam, 500 Pizzacapellettus seu Pizzaguerra vocatur. Hac hominis spetie sibi servit cura Seraphi, impresasque novas ad efettum mandat ob ipsum, sicut certa monet sibi constellatio cosas. Alter erat iuvenis, quo non formosior unquam 505 Narcissus fuerat, non castior ipse Iosephus. Is nihil omnino mangiat, pissatque, cagatque, sed fortunato semper nutritur amore. Bellus amat bellum, bello redamatur amante, nec zelosiae squarzatur dentibus unquam, 510 nanque fit a stellis bene iunctis certus amari. Haec quoque gratificat complexio diva Seraphum, egregiasque facit, prout chiedunt tempora, provas. Cui Rubinus erat nomen, cognomen Ubaldus. Ergo hic Seraphus traxit de pectore librum, 515 dumque legit, magni tres cervi protinus adsunt. Ore brias, ut equi, gestant et tergore sellas. Hos montare iubet, redinasque molare, Seraphus, unde simul strictis calcagnibus, oreque chiuso, menteque raccolta per opaca silentia trottant, 520 imo volant, quoniam portantur supra diablos. Itur ad orbescam quocumque guidatur ab illis, inque oculi motu post Baldi terga fuere. --Sistite--tum dixit Serraphus,--sistite cervos, ecce mihi Baldi grottas illuminat elmus.-- 525 Tunc dismontatur, cervosque andare iubetur. Inde petras upupae signentas quisque stupendas collocat in bocca, quo facto nemo videtur, ast invisibilis vadit, neque cernitur usquam. Ergo simul properant: alios comprendere possunt, 530 at non comprendi, velut est essentia rerum. Inter compagnos Baldi compagniter intrant, quo muti, taciti, cheti, nulloque veduti, incipiunt menare manus ac ludere pugnis. --Oyme--cridant omnes,--quid enim novitatis habetur?-- 535 Serraphus ridens Boccalo tirat orecchiam: --Oy--ait,--oy, quis erit tantum indiscretus ut aures de testa streppare mihi...--Dum dicere «voiat» ille parat, chiappa culi picigatur in una. --Vah cagasanguis, ego non possum vivere, cancar, 540 Balde, tibi veniat; quo me in bonhora guidasti?-- Pizzacapellettus gambam transversat inanzum Lyrono, qua se simul ille intoppat, et ancum it simul in terram, rumpitque cadendo ginocchium. Hippol ait:--Nihil hic giovat portare lucernam, 545 cum sit quod nobis tollatur vista videndi. En ego tampellor pugnadis, Balde, cotoris, nec prorsus video, sed tantum sentio goffos. Attamen esse tibi pazzus fortasse videbor.-- Sic ait, et colera tactus, chioccante Rubino, 550 incipit ad ventum palmas vibrare seratas, morsibus et calzis foltas bussare tenebras. Saepe menat gambas picigatus ubique Fracassus, villanusque paret, qui scalzus tempore caldi non valet a moschis gambas reparare caninis, 555 aut a zenzalis duram deffendere pellem. Serraphus subito Falchetti e tergore nasum Cingaris abstulerat, passimque menabat ut orbum. Ille cridat:--Ducor per nasum buffalus, et quo, et quis me ducat, minimum non cerno cotalum. 560 O gran cosa quidem, pazzi qui talia cercant.-- Vult illi Moschinus opem conferre, sed unum accipit in fianchis punzonem, retroque factus vindicare parat, schiaffumque roversat acerbum, ut tres de bocca dentes smassellet ab umbris; 565 at rigidum colpit saxum, recipitque figuram iuxta materiam, et meritum mercede pagatur, namque super digitos sofiat, velut assolet ille, qui nimium caldam properat mangiare polentam. Multoties huc se voltat Giubertus, et illuc, 570 dum sponsonatur pugnis ab utroque galono. Ipse similmenter trahitur Philofornus, et ictus dum recipit stranios, banda se torquet in omni. Denique post aliquod susceptum utrinque solazzum, Serraphi iussu de bocca quisque lapillos 575 extrahit, et clari cunctis patuere visaggi. O puta, si rident ac laeto corde solazzant! Noscunt Serraphum, cui chinans Baldus honorem rendit, et abrazzat Pizzam, iuvenemque Rubinum. Supplicat inde: voiat, si alcuna potentia libris 580 est magicis, contra praestigia tanta stryarum, Cingaris a vultu tam grossum tollere nasum. Cui Serraphus ait:--Bene si consydero cosam, Cingar habet tortum, proprium nec ad utile guardat, dum bene fornitum cercat deponere nasum. 585 Si bene quidquid agat nescit retinere cerebro, ad nasum faciat tres, quattuor, octoque groppos.-- Cui Cingar:--Serraphe pater, non curo quatrinum, esse parum memorem, cerebrumque ostendere gatti, dummodo tanta mihi scarichetur sarcina nasi. 590 Nam quis rinoceros naso nasutior isto? Deh, per amore Dei, pactum veniamus ad istud: tollite vobiscum nasum, totumque cerebrum; tantum, quos habeo dentes, serventur in ore, ut mangiare queam, si non memorare, quid inde?-- 595 Tunc Serraphus, habens plenam de nescio quidnam tascazzam, cavat inde, velut chirurgicus, unam ampollam unguenti mira virtute pieni. Ungit utranque manum sibi stesso, deinde perungit nasonem leviter, pressatque tirando deorsum, 600 ut pressare solent qui mungunt ubera vacchis. Ille calat sensim, candelae more brusantis, quae venit ad virdum, parvo remanente mochetto. Dumque redit primum guttatim nasus ad esser, stat Cingar prontus, raptimque se ab ungue Seraphi 605 eripit, ut vidit sgrossatam denique codam. Nec fuit ordo unquam posthac, sibi tangere nasum, addubitans etiam prigolos incurrere nasi, de quibus exierat sola mercede Seraphi: cui grates reddit, docto sermone, galantas. 610 Inde vale dicto se compagnia diremit: Baldus it ad bassum, Serraphus tornat ad altum.

LIBER VIGESIMUS TERTIUS

Iamque caminarant giornatas quinque per umbras, donec ad extremum fines reperere cavernae. Non datur ulterius procedere posse pedattas, nam smisurato trarumpitur orbita saxo. 5 Hinc sibi destranium paret reflectere gambas et replicare viam, tanta stracchedine factam. Ergo impazzati restant, velut usus habetur; quando formicae spatiantes ordine longo, sive super murum, seu vecchiam supra nogaram, 10 vadunt et redeunt se crebro insemma basantes; at si per medium squadrae transversa notetur linea carbonis, faciunt ibi protinus altum agmina nigrorum, seque omnis campus adossat. Denique sub pedibus sibi petram Baldus adocchiat, 15 hanc ve alzare iubet, datur haec impresa Fracasso, qui speditus eam, firmis in littore plantis, elevat, et pozzum sub retrovat esse profundum. Apponunt aures, si quid sentitur ab imo: hinc auditur aquae strepitus per saxa sonantis, 20 cernere nil possunt in fosso valde cavato. Cingar confestim pensat descendere bassum, taccat se manibus pedibusque ad saxa cavernae, tandemque in fundo se repperit esse calatum. Hic trovat undantem lagum, sentitque per atras 25 montagnae tombas liquidum properare canalem. Tunc ibi compagnos vocat alta voce deorsum: --O--cridat,--o socii, baratri descendite scalam.-- Quo vix audito, spadarum cingula, nec non cavezzam et cingias asini simul undique groppant, 30 perque sogam similem descendunt unus et unus: de quibus ipse asinus prior extitit, inde Bocalus, tandem se quisquam retrovat cum Cingare giusum. Baldus ibi stagnum rutilo fulgore palesat: elmus enim, cui petra nitet, fugat undique noctem. 35 Hic lagus ingenti grembo se largus alagat, quo magnum egreditur flumen, neque magnius altrum est reperire quidem, si flumina tota misuras. Compagni ad longum ripae, perque arginis orlum, ire comenzarunt, ceu flumen currit abassum. 40 Ecce procul medio cernunt in gurgite vecchium, vecchium cui pectus longhissima barba covertat, supraque longa sedet crocodili terga nodantis, quem quoque tres alii crocodili pone sequuntur, gestantes strato bellas in tergore nymphas. 45 Ut videt ille senex lumen procul, atque brigatam ire solazzantem, brandos targasque ferentem: --Quae nova res?--inquit--delibero noscere quare.-- Mox contra Baldum brava sic voce comenzat: --Quo te, matte, pedes? quae vos per littora Nili 50 trentapara guidat? praesti reflectite gambas. Guarda gaioffazzos, quae, quanta superbia menat.-- Baldus respondet:--Coelo cascamus ab alto, imus ad infernum, nobis insegna caminum.-- Cui vecchius:--Facilis cosa est descendere bassum, 55 sed tornare dretum bragas sudare bisognat. Attamen has nostras per stradas ire dolebis, et nisi tantostum tornare fretabitis istinc, dat mens quod veniet grandis desgratia vobis. Vos ne, hominum stronzos, sanctum imbrattare paësum? 60 Ergo retornetis, vestrasque reducite plantas, poltrones qui vos estis, bastonibus usi. Ad quos parlo modo? num terzam dicere voltam me vultis? asini, porci, gens plena pedocchis.-- Omnia supportat Baldus, prenditque solazzum 65 de rimbambito vecchio, cui flegma superchiat. At non Fracassus dentrum tenet amplius iram, sed crollans testam scridat:--Nunquid deus es tu? Aut dii cornuti tombis versantur in istis? Archidiavol eris potius, baratrique carogna.-- 70 Cui vecchius, dictis alquantum mitibus, inquit: --Gelfora diva mihi regnum dedit istius amnis, hasque per aeternum tempus iam subdidit undas. Nilus habet nomen, qui drizzat in aequora septem undantes rivos, nec quo nascantur in orbe 75 scitur Aristotolo, Piatone, aliisque pedantis, qui sua de innumeris scripsere volumina frappis. Vos tantum nunc mente mala, nunc corde cativo, nascimenta huius superis ascosa trovastis, et pede mortali calcastis littora divûm. 80 Ista galantarum servit mihi squadra dearum, sublimemque deum fluvii me Gelfora fecit, quae maris in fundo sibi maxima regna locavit, distribuitque suis barronibus atque vasallis flumina, stagna, lagos, fontes, canalia, rivos, 85 deque deûm numero sum dictus nomine Ruffus. Ergo, velut deus et plenus deitate deorum, impero, commando, iubeo, scomunico, giuro, desgratiae sub sorte meae, sub crimine forchae, tollite carneros, praestique netate scapinos. 90 Et quibus haec mando? via, protinus, ite, ribaldi.-- Baldus ait:--Deus es merdosae forte latrinae, si tamen, ut gracchias, tutus deitate probaris, en te, scanfardasque tuas deffende ruinis.-- Sic dicens, chinus tollit de littore saxum, 95 quod iacit et testam crocodili spezzat in undis. Ruffus it ad nodum, frustraque negando repettat, extra tenet musum veluti ranazza lavacchio. Turba puellarum commenzat batere palmas, confugiuntque super crocodilos valde fugatos. 100 Intrarat sed iam medium Fracassus in amnem, et Ruffo veluti pollastro colla tiravit. Baldus it ulterius, facit altris lampade scortam, multaque ragionant de Nili fonte latentis, dumque simul tempus simili sermone trapassant, 105 ecce nigram boccam montis reperere forati, quae totum largo sorbet sbusamine flumen. Hic mancant ripae Nilo, totumque meandi hic vanescit iter, drittas fluit unda per alpes. Compagni fixas sabiae tenuere pedattas, 110 nulla pedestrandi conceditur ultra facultas, nec datur andandi senterus euntibus illuc, ni sibi sint pennae, seu nandi, sive volandi, sed nec habent ullam barcam, nec Dedalus illic ullus adest, qui tunc inceret bracchia pennis, 115 nec nodandi etiam modus est, aut tempus et ordo, namque sub armorum peso traherentur ad imum. Ergo hic Fracassus medias se balzat in undas, quas spruzzare facit ter centum bracchia sursum; et licet ingentis bustum manifestet homonis, 120 sgozzolat ipsa tamen madefactis braga culattis, per moiamque menat grossos andando galones. --Heus--vocat,--o socii, cunctis provisio rebus semper adest, modo sit cordi prudentia nostro. Supra meam schenam saltate gaiarditer omnes: 125 sum dispostus ego vos totos ferre per amnem.-- Baldus ait ridens:--Poteris, Fracasse, quid audes?-- Respondet:--Non vos, minimi qui ponderis estis; verum, si sit opus, populum portabo Milani. Herculus, ille gigas, fertur portasse cadregam 130 Iuppiteris, qua tota sedet fameia deorum. Nec pulmonus ego saldus sub pondere stabo octo putellorum, qui nostris forzibus estis?-- Tunc omnes saliunt schenam, spallasque gigantis, ac si cum scalis fortezzam prendere voiant. 135 Lyronus dextrum caricat sine pondere tergus: cui frater se se manibus tenet Hippol apressum. Baldus at e contra laevae se brancat orecchiae, Giubertumque tenet retro, iustatque bilanzam. Nec somae, ut solitum, fuit addere saxa bisognus. 140 Calzarum stringhae Boccalus nectitur uni, rampat in orecchiam Philofornus, rampat in altram Moschinus, camerasque illic habuere patentes. Cingar supra caput se rampegat altius altris, Centaurus non vult adeo caricare gigantem; 145 sicut parte canis Falchettus crura dimenat, sic quoque Virmazzus gambettat parte cavalli. Solus retro manens, asinellus raggiat, et orat non ita destitui solettus in ore luporum. Ire per undosum cursum male semet arisgat, 150 nec sibi vult nulla guisa bagnare gonellam. Hunc piat ergo gigas leviter, cubitique sub ala collocat, et striccat faciens lentare corezas. Sic facitur, quum piva sonat ventrone pieno, quae cubito dum stricca canit dat musica versum; 155 sic bona dat chiaros asini proportio cantus. Tot passarottos Fracassus ferre videtur, totque graves pesos iurat pesare nientum. Quo sustentatur, portat sua dextra bataium, ac ita prolixis cum passibus ille viatur. 160 Se per gallonem quandoque revoltat eundo, saepeque terribili sfrantummat saxa bachiocco, nam trovat intrigos per stricta canalia multos, transversasque petras azali stipite rumpit. Tandem post longos tractus, multosque miaros, 165 ecce procul giornum cernunt, finemque cavernae. Incipiunt cantando simul dissolvere linguas, canzonesque iubet cantari Baldus alegras: --Forselament, De tous, Dungaltre merque, Petite.-- At Cingar tandem cecinit cotale motivum: 170 --Postquam de coeca sumus hac praesone cavati, Tur lu cantemus, Tur lu capra mozza sonemus. Quid Ramacina facit quia non venit illa marito? Cantemus tararan, cantemus tantara taira.-- Denique perveniunt ubi giorni lusor habetur, 175 ac ibi discarigat se pondere schena gigantis. Non tamen extemplo potuerunt cernere lucem, sed fecere velut facimus quum mane iacentes poltronizamus nolentes surgere lecto, quamvis ad mezam sol spargat lumina gambam, 180 sed quum fanteschae veniunt aperire fenestram, slongamus cordas, asinorum more, lautti, nilque lusimentum giorni guardare valemus. Sic isti, egressi tenebris, vix lumen inalzant sursum oculorum, barbaiati lampade solis. 185 Sed mox vezzati, mirantur quomodo possit esse sub hac terra, aut terrae in viscere giornum. Hic alium siquidem mundum catavere novellum, hic ve novum solem, nova saecla, novasque posadas. Artibus at magicis memorant ea facta sotacquam, 190 nam maris ad fundum noscunt se denique giuntos. Hic absque arboribus grandis campagna videtur, qua non est maior per longum perque traversum, Veronae campagna vetus, campagna vel illa qua se menchiones Godii super aethera iactant. 195 In medio campi magnus petit astra palazzus, de quo mille vident longe fumare caminos. Illic scroffa suam plantarat Gelfora sedem, banditamque tenet semper maga pessima chortem, perque suum regnum multas fabricarat Arenas, 200 atque Colossaeos, qualem Verona theatrum nunc habet, atque illic tenet omni tempore vaccas, ut simili tota urbs semper stet netta ledamo. Sed magnum factum, mirandaque folla videtur: quod pelagi fundus stet in altum more solari, 205 nec fluat abassum, quamvis agitetur ab austris; per quem sol radios spargit, penetratque liquores, ac si per vitrum brusans candela trapasset. Unde novus paret mundus, nova vitaque gentis. Compagni tutavia stupent, clamatque Fracassus: 210 --Doh, diavol, erit nunquid tibi tanta potestas ut naturales possis voltare statutos? Sicine tu pelagi fundamina pendis in altum? Aut, velut aër, aquae per te gravitudine mancant? Non, non, quid facimus? nimium tardata ruina est.-- 215 Respondet Boccalus:--Habes, maruffe, ragionem. Sed quod mangemus nihil ultra portat asellus.-- Cingar ait:--Fameo.--Sequitur Moschinus:--Ut orbus nil video.--Centaurus item:--Mihi brontolat intus panza fame.--Mangemus--ait Fracassus--asellum.-- 220 Quo dicto, piat hunc pedibus, colloque tirato strangolat antrattum, veluti massara galinam. Scortigat huic gambas Cingar, Boccalus adoprat Margutti dagam, dum spaccat pectora, dumque ventre cavat trippas, rognones atque figatum. 225 Baldus azalino de saxis ense favillas accipit in ferulam, festucos aggerat omnes Hippol, et altandem Lyronus suscitat ignem. Fert Philofornus aquam, nec non Giubertus in elmis, diversosque lavant asini de corpore quartos, 230 qui partim lessus, partim mangiatur arostus, et tandem saturi vadunt incontra palazzum. Nec bene finierant andando trenta cavezzos, en procul occurrit vecchius sciancatus, et una it secum mulier vultu peregrina zoioso. 235 Gestant ambo manu bordones atque capellos, parvaque dependet baculo de utroque tabella, qua sua depicta est facto desgratia voto. Immantellati breviter, cinctique fiaschis, seque fadigatos monstrant longo esse camino, 240 quapropter, stratis umbrosa in valle gonellis, membra solo buttant, forzasque sedendo raquistant. Illuc conveniunt socii, pietate moventur: namque viandantus cent'annos tempore monstrat, cui reposare magis, quam circum ire bisognat. 245 Tum peregrina virens facie, tenerinaque multum ad prigolum vadit ne sole scoletur eundo. Blandidulos oculos in terram semper abassat, quos aposta levat quandoque, tiratque saëttas, deque balestranti vista dardeggiat acutas. 250 Praecurrens socios hanc primius Hippol adocchiat, et iam sicut erat solitus veschiatur in illa. Baldus amorevolo vecchium sembiante salutat. Mox ait:--Unde venis, quo vadis, quod tibi nomen?-- Respondet:--Venio paradisi e partibus alti, 255 vadoque ad infernum, Pasquinus nomine dicor.-- Baldus ait:--Quis te paradisum linquere fecit? nonne bonum bravumque illic tu tempus habebas? Cambius iste tuus malus est, lassare beatos, ire ad damnatos, miror quae causa sit ista.-- 260 Respondet malvecchius:--Ego sum pratica mundi, nec tegit indarnum mihi barba grisissima pectus. Crede mihi experto, te stessum fallis, amice; ingannatur homo, paradisum qui putat esse deliciis plenum, allegrezzis atque solazzis. 265 Sunt cinquanta anni quod ego plantando tavernam ostus eram Romae, tam toti cognitus urbi, ut mea perpetuis ibi stet nomanza diebus, meque patres statua decorarint, sicut usatur de signalatis fieri, dignisque triumpho. 270 Non est poca tibi virtus, aquirere famam talibus in rebus, quales gradire videbis regibus et papis, mitris, rossisque berettis. Quapropter studium tribus artibus omne trovavi: arte coquinandi, buffonis, tum rofiani. 275 His ego pro meritis larghissima dona rochettis saepe guadagnavi, multosque insemma placeros; unde sciens hominum tantorum facta, prodezzas, artes, virtutes, meritos et caetera vitae, solus ego toto possum de his omnibus orbi 280 rendere bon contum, secretaque pandere genti. Si praestanda fides sanctis est ulla prophetis, credite Pasquino schietto savioque prophetae. Quidquid ait Credo est, quam sancta Ecclesia cantat. Iam mihi decrepito moriendi venerat hora, 285 pro me tota simul monstrabat Roma gramezzam. Supplicat ad Patrem Sanctum: me voiat, onustum bullis et brevibus, coelo mandare beato. Collegium subito pro me papa ille radunat, postque ragionamen varium, quod cive tamagno 290 sic sic perduto grandis iactura sequetur cortesanorum iuvenum, cortesaque narum, ecce mihi tandem datur indulgentia talis: ante ussum coeli vadam plantare tavernam, ut quando venient paradisi ad regna godentis, 295 supra suas mulas ben grassi, benque pafuti, praelati Gesiae, sim praestus, simque paratus hos mihi bon meritos pingui recetare taverna, quae cameras habeat fornitas more todesco; sed meus in Roma genius stet semper in una 300 marmoris effigie, qua non magis altra catatur digna maraviliis, si sit pensata brigatis. Nunc tibi sum maschius, nunc sum tibi foemina Romae, nunc ego relligio, nunc sum victoria, nunc ve sum tibi Pasquinus slancatus et absque mudanda, 305 fazzaque merdifluens privatur munere nasi. Haec mihi contingit saxo desgratia, propter civem Marphoium, cui cuncta archana paleso, nosque ragionamus nisi non heroica miris diversisque modis, neque deest facundia nobis, 310 quamvis abstulerint puerilia saxa loquelas. Ergo super limen paradisi nostra tre annos ostaria fuit modico celebrata guadagno. Namque cadenazzis chiusae, stanghisque seratae semper erant portae, nulloque intrante mufosae, 315 et sua taccarant gambati lintea ragni. Passabant giorni vel sex tal volta vel octo, nemo foresterus bandas veniebat ad illas. Si tamen ullus erat tandem, qui accederet illuc, vel zoppus, vel gobbus erat, vel lumine sguerzus, 320 vel cantans borsis coram latrone vodatis. Nemo, qui scottum posset pagare tavernae, qui vellet cameram, qui lectum, quique biavam: quisque carens soldis, soliti dormire paiaris, strazzati tunicis, cercantes, atque pecentes, 325 deque pitocatis implentes viscera tozzis. Raro pontifices vidi, regesque, ducasque, raro signores, marchesos, raro barones, raro capellutos, mitratos, raro capuzzos, qui mihi scudiferas possent aperire crumenas, 330 quique zafranatos vellent pagare capones, splumatosque toros, dulces garbasque caraffas. Hi sunt, qui riccas faciunt, pinguesque tavernas; hi sunt, qui spendunt et possunt spendere scudos. Procuratorem si quemquam forte videbam, 335 sive potestatem, advocatum, sive nodarum, vix illud credens clamabam:--O grande miracol! Hac ego pro causa sdegnatus ab inde scapavi, sed tunc praecipue quando Demogorgon abbas, cui brocoli, sardae, fighi, fava frantaque curae, 340 affuit in mula tam magra tamque stryata, ut fiascos posses duris taccare galonis. Non habuit marzum pro me sua borsa quatrinum, quo vasum calidae posset pagare polentae, accedit clausae paradisi denique portae, 345 qua pregat introrsum recipi, fierique beatus cittadinus ibi, aut aliquo cantone locari. At Petrus in colera miserum de limine sburlat, mox ait:--Hinc abeas, destructio fava menadae, non es, nec maium fueris dignatus Olympo, 350 donec apud chiericos madonna Simona manebit, quam dum permittit mundo sic vivere Luscar, nec tu, nec tua stirps poterunt intrare chidentrum. Vade, nec ultra chioches portam, ne forte chiocheris.-- Talia dum fierent, exibant extra seraium, 355 deque schola coeli guizzabant mille putini, qui male vestiti, qui nudi, malque politi, malque petenati, magri, tegnaque coperti, intravere meam nullo prohibente tavernam. --Nos angeletti sumus--aiunt:--trade merendam.-- 360 Quo dicto, coepere meas sbandare pignattas, et mihi cassonem fresco de pane vorarunt, tresque simul porcos, vaccam unam, trenta capones, gallinas totidem, cum becco sex quoque capras, octoque persuttos, plenumque saluminis ursum. 365 Quid plura? et gattas, asinum, mulamque magrazzam mangiarunt, et plus post mangiamenta famebant, unde nisi raptim scapolassem nudus ab illis, meque, meamque simul cazzassent ventre fiolam. Pensa mò post mortem quae consolatio restat!-- 370 Talia mal vecchius dum chiachiarat, Hipol acostat se se dongellae, vultque illam tollere secum. Cingar ei scaltritus opem donare parecchiat, qui tenet abbadam, scortam facit atque subocchiat Falchettum: tandemque omnes favere sodali. 375 Id solum ignorat magni prudentia Baldi, tempore qui simili vult castos esse barones. En subito tremefit totum campagna per orbem, disfantat vecchius se se ingannator ut umbra. Obstupuerantque pedes Baldi, steterantque capilli, 380 quando repentina se volta repperit illic solum solettum, neque coram vidit amicos. Quid faciat, seu quo stampet vestigia, pensat, mente Deum clamat, Serraphum voce domandat. Denique Gelforeas meium putat esse masones 385 vadere, smarritos ubi forte catabit amicos. Sed vix tardigradis cum passibus ire comenzat, Pizzacapellettus procul obvius ecce ruebat, qui super amblantem, stradiotti more, zanettum currit, et altivolam giavarinam sustinet armo. 390 Baldus eum norat, vocat:--Heus, o Pizzacapelle, angelus es nunquid Gabriel, qui forte novellas portes zoiosas? Ubi stat spes nostra, Seraphus?-- Respondet:--Non, barro, novas may porto cativas. En cape scondificam Serraphi munere petram. 395 Hanc optalamiam dicunt; hanc nemine vistus ore ferens, intra stanzas ubi Gelfora praesul vaccarum albergat, mandrasque governat earum. Ille senex, qui se Pasquinum dixerat esse, non est Pasquinus, verum Demogorgon ille, 400 qui solet ut cauda vivaces battere fadas, atque stryas ipsas asinarum more cavalcat. Teque, tuosque viros veniebat fallere, sed tu solus es immunis tanta de fraude rimastus. Compagni tolerant meritorum facta suorum, 405 quos tamen altandem cum tecum laetus habebis.-- Dixerat, et subitus campagna sgombrat ab illa. Baldus in ore petram claudit, neque cernitur usquam. Versus Gelfoream se drizzat protinus aulam, multas incontrat comitivas saepe stryarum, 410 per medium quarum subtilis ut umbra trapassat, atque voluptatis causa tirat hic, tirat illic guarnellos, calzosque menat, goffosque frequentat. Pervenit ante fores palazzi semper apertas: omnia sunt aurum, cornisia, limina, voltae. 415 Introit, armatumque videt lanzonibus agmen, guardam reginae quod iudicat esse probatam. --Gaude--Baldus ait,--mi brande, cibaberis esca carnis, et aethereum guazzabis sanguine vultum.-- Transit ad obcintum largo gyramine claustrum, 420 quod decorant circum centum cinquanta columnae. Omnia splendificant auro, mirisque richezzis. Aurum pillastri, frisi, capitella, peduzzi. Quos Baldus mores trovat illic, quas ve bruturas, quos bordelliacos actus, deshonestaque facta, 425 utile non posset scribi, si scribere vellem, nam neque simplicibus sunt omnia danda palesa. Ostia per gyrum camerarum plurima iusto discompagnantur discrimine, semper aperta, semper et andantum discursibus, et redeuntum 430 trita pedum, veluti patet esse palatia regum. Cuncta sigillatim latitans vult cernere Baldus. Se viat ad primam spatioso intramine portam, de qua non pocam videt ire, redire brigatam. Intus tic tocchant duri mortaria bronzi, 435 nam speciariae locus est et pharmapotechae. Intro ascosus abit, vult omnia scire gradatim. Obstupet innumeras ibi vecchias esse dunatas, quae simul innumeros homines, magis imo striones semper amaëstrant in rebus mille nefandis. 440 Sunt itali, greghi, spagnoles atque todeschi; et ricchi et poveri, laici fratresque pretique, matronae et monachae, tandem genus omne brigatae. Solicitant varias basso cum murmure cosas. Multaque conficiunt unguenta, cerumina, pastas, 445 unctos, impiastros, pilulas, confetta, cirottos. Mille serant, reserant scatolas, voltantque, revoltant, urceolosque tegunt, retegunt, solvuntque, resolvunt vasa triacarum, bozas, magnosque bocalos. Pars mensurat aquas varia de sorte bilanzis, 450 pars chioccat pavidas crebris pistonibus herbas, taxum, cambrossen, squillas, aconita, cicutas; electuariis pars implet bissola nigris, compositis noctu quintae sub lampade lunae, de spuma rospi, de ladri carne picati, 455 de pulmone asini, de virdi pelle ranocchi, de lue matricis, de argenti sulphure vivi, deque cadaveribus violenta morte peremptis, de sudore lupi rabiosi, deque sagina viperea, de felle upupae, de lacte cerastae. 460 Praeterea fingunt miscentque sacrata prophanis: pascalis caerae candelas, chrismatis unctum, baptismique salem, multasque insemma novellas, quas praeti dant saepe mali poltronibus istis. Quas uti componant, fors fors describere possem; 465 sed dubito ne, dum errores reprendere vellem, errorum fierem praeceptor, meque thomistae dignum censerent mitra, Christique cavallo, ac asini, de more briae, mihi cauda daretur. Talia pro magno nec haberent forte lavoro, 470 namque oratores, physicos, strologosque, poëtas, fratres et praetos, et qui dant iura brigatis omnibus in zobiis ad cursum vadere trovant. Sed quia rispetto cedit drittezza rasonis, atque solent grossi pisces mangiare minutos, 475 disventuratae quaedam solummodo vecchiae sunt, quae supra asinos plaebi spetacula fiunt, sunt, quae nobilium culpis velamina tendunt, sunt, quae sparagnant claris incendia femnis. Baldus it ascosus, consyderat omnia, versat, 480 inscriptasque legit scatolas, urzosque notatos. Non nisi mortiferum passim legit esse venenum. Librazzos aperit, vel apertos lectitat omnes. Non nisi letales consyderat esse recettas, scilicet: ut pueri faturentur odore marassi, 485 quomodo stuprandi causa dormitio fitur, uxorisque suae vir fusos noscere tortos possit et in facto proprio retrovare ribaldam; quomodo formosae cogantur amare puellae, sinceraeque harum mentes per forza tirentur; 490 quomodo non pregnet cum drizzat foemina cornas, quomodo si pregnat fantinum pisset abortum, quomodo vix natum corrumpant fascina puttum, quoque modo siccent odiati membra mariti; quomodo de birlo mentem, de corpore vitam 495 brutta stryazza cavet puero teneraeque puellae. Foetentes ibi sunt, inquam, vecchiaeque beghinae, quae vadunt redeuntque, ferunt referuntque novellas: scilicet urzettos, scatolas et multifacendas. Has sequitur Baldus, vultque omnia tangere visu. 500 Est locus alter ibi, ter centum brachia longus, bis centum largus, centumque sofitta levatur. Hic amaëstrantur partim, partimque maëstrant tot streghae quot arena micas, quot sylva Bacani dat foias, quot Puia nigras parit arida muscas. 505 Sunt ibi scarcossae, sdentatae, et lumine sguerzae pinzocarae, mediaeque sores, quas Gelfora doctas esse pedantrices statuit, satrapasque senati. Quae pedagogarum de more galantiter artem dispensare sciunt, dantes praecepta stryandi, 510 atque per unguentos operandi multifacendas. Qualiter hae furiant, moveantque tonitrua coeli, ut segetes, vignasque simul tempesta ruinet: qualiter huc lunam tirent per forza deorsum, qualiter et stellae schegnent reflectere gambas, 515 qualiter et detrum voltent cava flumina spallas, deque mari ad proprios referant carneria fontes, qualiter in formas diversas corpora mutent, inque lupos voltent homines, ursosque, canesque, seque met in gattas, in monas, inque civettas, 520 augurium quae triste canant per tecta casarum; qualiter et praetos doceant faturare comadres, atque malos fratres mulas equitare diabli. Nunc hic, nunc illic Baldus praecepta stryarum audit, et advertens si quam cognoscat in illis, 525 Cingaris uxorem mirat, Bertamque magistras esse puellarum: traxit quasi turbidus ensem, at circumspiciens ibi multas esse madonnas, nobilium uxores hominum, pluresque papessas, mucchiachias Sathanae, se prostituisse diablis, 530 bassavit coleram, tacuit, latuitque libenter, confortumque piat secum, semetque reprendit: velle per un nihilum cotalas prendere gattas. Namque videt chiarum: quod, quas hic esse putamus Harsilias, illic Thaydarum squadra trovantur. 535 Sed laudavit eas, quae furta coprire sciebant. Semiremissa quidem culpa est quam coltra covertat. Tecta nitent aurum, muri, pavimenta, cadreghae, strataque coltrinis variis, lectique parantur argento, raso, samito, canzante, veluto. 540 Conspicit hic iuvenes circum scherzare puellas, leggiadros motu, bellos, facieque galantos, stringatos, agiles, semper saltare vedutos: quos Baldus cernens cito iudicat esse diablos, humanum vestisse caput, moresque virorum. 545 Quas gestent auri vestas, brettasque veluti, praetereo, et calzas ostri, rensique camisas; quin etiam petras pretiosas pono dacantum, muschium, perfumos, zibetti vascula, namphas. Sentit et ad nasum storacis, aquaeve rosadae 550 spiramenta, quibus sbrofatur saepe palazzus. Florida porfidicos ornant spalleria muros, in quibus adfixi dant specchi lumina circum. Illic meschinae stant se doniare puellae, imponuntque genis, fronti, colloque biaccas, 555 atque coralinos faciunt parere labrettos, increspantque comas ferro, ciliique tosantur, streppantur ve pili, strazzis stuppaque dedentrum ingrossant humeros, slargantque ad pectora mammas, ut, quam pensamus sembianzam Palladis esse, 560 sit saccus paiae, vel forma sit illa puvoni, qui discazzandos ad osellos ponitur hortis. Pono da banda lyras, flautos, atque organa, cetrhas, scambiettos, danzas guantos de Spagna, morescas, et ballum qui fit cum torza cumque capello. 565 Ipsa voluptati praestat maga Gelfora tantae, quae super auratam stat salae in fronte cadregam. Talia dum crespo considerat ore baronus, ecce cadenatum grandi rumore Bocalum huc strassinari, calzis pugnisque domari 570 prospicit a vulgo sguataro, turpique canaia. Undique, guardandi causa, populazzus adibat; undique concurrunt, poverumque offendere cercant. Spingitur ante thronum reginae calzibus, urtis, pugnadis, goffis, schiaffis persona Bocali, 575 qui cridat et chiamat, perdonum saepe rechiedit, inque fededium giurat fecisse nientum. Gelfora capturae causam tumefacta domandat. Respondetur ei: quod pessimus iste giotonus intrarat furtim propter robbare cucinam, 580 et iam fardellum de caso, deque botiro, fecerat, inde duos guataros bastone gratarat, nec quod scriptus erat regalis servitor aulae, nec quod sallarium bruttus manigoldus habebat, nec qua venisset banda parlare volebat. 585 Gelfora sdegnoso voltat sembiante visaggium, et pariter spudans veluti stomacata, locuta est: --Hinc via, hinc, oybo, procul hunc menate gaioffum. Hinc cito, quae indusia? me mastinazzus amorbat. O quam poca fuit discretio vestra, balordi! 590 Vos ne meis oculis hanc praesentasse carognam? Ite viam, rozzamque eius voltate figuram.-- Protinus hoc iussu streppatur ab inde tapinus, totaque turba retro seguitat--Day dayque--frequentat. Extrorsum trahitur, suffertque in corpore bottas, 595 quales non asini comportat schena pigrazzi. Baldus apena tenet se se: bis, terque, quaterque spadonis manicum propter sfodrare cavarat. Pur tamen alquantum patitur pro cernere finem, ut qui diversas optat cognoscere provas. 600 Denique nescio quo Boccalus tingitur uncto. Ecce statim longas paulatim stendit orecchias, mostazzumque procul mandans quasi toccat arenam. Brachia deventant gambae, quae quattuor extant. Tandem tota pilos vestit persona bretinos, 605 efficiturque asinus, is qui fuit ante Bocalus. Iam non «oyme» cridat, tantum pronuntiat «a a.» Cursitat huc, illuc, bastonibus undique toccus; vult trare non solitos, pro se deffendere, calzos, sed cadit et duros piat ille cadendo tramazzos. 610 Se stupet in semet, mirans non esse Bocalum, ast asini bustum, quo non bertinior alter. Raggiat in Arcadia, dum portat grana molino, dumque revolteggiat sibi tosto in pulvere schenam, nunc strassinatur per caudam, nunc per orecchias, 615 excutiturque aspris pulver de pelle tracagnis. Baldus at oltraggium tandem non sustinet illud, scorzat de fodro saturandum sanguine brandum, irruit in caecam lapidis virtute catervam, ac velut undicolas falco secat ungue folengas, 620 sic Baldus miseram distemperat ense fameiam. Quisque sibi membrum, seu brazzum, sive galonem spiccari sentit, nec ferrum cernitur ullum. Deserit extemplo gens haec malnata Bocalum, atque per albergum latitans fugit huc, fugit illuc. 625 Fama novellatrix reginae accepit orecchias, quae transmutavit fazzas in mille colores. Pensitat esse magum, seu Coclen, sive Seraphum, quos sibi mortales semper provat esse nemigos, introit a cameris aliis penetrale remotum, 630 exercere solet magicos ubi porca susurros. Baldus at interea solus straviaverat omnes, deque cadaveribus compleverat atria multis. Manserat in tuttum clauster de gente vodatus, quae se per stanzas ficcando seraverat ussos. 635 Baldus it, atque asinum vult secum trare Bocalum, quem stimulo pungens solitum pronuntiat «ari»: --Ari la, rozza, pru, sta.--Sic dicens, factus agaso, extra fores claustri cogit trottare somarum. Bestia Boccalus nescit quis retro goiolet, 640 nec comprendit adhuc qualis molinarus agrezzet, saepe caput voltat si factum cernere possit, nempe videt stimulum, sed non videt ille biolcum. Ut procul astarunt, trat Baldus ab ore petrellam, cum qua per gentes prius invisibilis ibat, 645 atque suam charo faciem scovertat asello, qui, licet exterius beretina pelle tegatur, signorile tamen Baldi quum praespicit actum, protinus alzatis se gambis rizzat, ut ille rumpere qui voiat cum mula virginitatem. 650 Brachia dat Baldi collo, musoque bavoso, discretus velut est asinus, dat basia bocchae. Non potuit Baldus non magnum rumpere risum, quando tanta sibi tunc machina venit adossum; attamen, ut cunctis erat ille benignior altris, 655 qui cortesiae causa discommoda nescit, saepeque vilificat se met gentilis ad omnes, sustinet amplexus atque oscula foeda Bocali, et quater eiusdem per se desgratia fleta est. Postea, de sociis si sciret forte coëllum, 660 chiedit, at ille asini cum bocca raggiat et urlat, nec brancare potest Baldus quid ragget et urlet. Ergo dum lingua, manibus quoque, dicere nescit, annuit almancum, scossisque moteggiat orecchis: ut Baldus, sese quo praeparat ire, sequatur. 665 Baldus it a tergo, plantasque observat aselli. Non procul ecce iterum venit obvia pulchra puella, quam modo cum secum falsus Pasquinus habebat. Ipsa quidem tunc sex animalia fune ligarat: taurum, aprum, lyncem, simiam, vulpemque, cavallum, 670 retroque tirabat, posita feritate, tot agnos. At propius Baldo venienti quando propinquant, protinus incipiunt calzis et cornibus atque morsibus obniti, cercantes rumpere cordas. Miratur Baldus, remanensque interrogat illam: 675 quae sua vel virtus, vel fraus animalia vincat. Nil maga respondet, sed nectit in arbore funem, contraque barronem turpis meretricula currit. --Mecum (si sapias)--dicebat,--splendide barro, mecum balneolos venies intrare paratos. 680 Utere me liber, formosula, respice, quam sum. Candidulas habeo genulas, rubeosque labrettos. Fessulus es, nec ego minus exto lassula, mecum languidulos foveat noster tibi lectulus artus.-- Sic ait, et Baldo sinulum lassivula solvit, 685 et dare basiolum celerat putanella baroni. Baldus eam subito cognoverat esse puellam, quam nuper vidit peregrinam cum peregrino. Transmutasse suos compagnos iudicat illam, inque animalorum fazzas voltasse tapinos. 690 Ergo manu celeri per trezzas corripit, atque mobilior gatto saltat, quum graffat osellum. At desdegnatur fragilem vir battere sexum: sat sibi bastat enim, quod primum tornet ad esse illa sibi socios, et vadat postea quo vult. 695 Nudam ergo spoiat, sed, dum spoiatur, in unam coepit converti vecchiazzam, dentibus orbam, sguerzam calcagnis, oculis et lumine gobbam. Baldus, garofolum qui se brancasse putarat, hanc ubi prae manibus miravit habere carognam, 700 protinus obscenam stomacosa fronte relinquit. Illa cito scampat, nudatis undique membris, dumque stat in pedibus Baldus mirare quo ibat, adfuit huc subito facies veneranda Seraphi, expediensque suas magicis cum versibus artes, 705 circulat in sabia numeros, quibus omne trematur protinus infernum, veniuntque in frotta diabli. Hic magus astringit cornutos carmine porcos tollere prestigium, nostrasque reducere formas humanis oculis, et res monstrare prout sunt. 710 Spingitur extemplo simiae de corpore Cingar, de bove Fracassus balzat, de linze Lyronus, Hippol singiarum disvestit protinus aprum, de toto Centaurus equo fit mezus, et ipse Falchettus vulpem reicit, Bocalus asellum. 715 Mutavere pilos; si vezzum nescio certe. At quia candela est ad virdum usque culamen, at quia consumpsit vodata lucerna stopinum, multa per adessum dixi, damatina venito.

LIBER VIGESIMUS QUARTUS

Iamque suae gentis satis amplam Gelphora caedem audierat, nec non propriis aspexerat occhis. Obstupet, ac facti dum cercat scire casonem, ecce supragiungit nudis vecchia illa culattis, 5 quae Baldi artilios peradessum fugerat uncos. Qualis multoties vulpazza fugita taiolis, cui sex turba fugam dederit villana miaros, scridaritque retro:--Day, day, pia, para, repara,-- ipsaque scaltra ferens caudam de retro levatam, 10 indeque puzziferas vomitans culamine loffas, fecerit assaium sanam portasse gonellam, anxiat, et brazzum linguae butat extra ganassas, talis vecchia quidem, vecchiarum stronzus, arivat, gentis amorbatrix, quae nunc ita bella parebat. 15 Ansat et ansando narrat vidisse legiadri zuffum hominis, quo non vultu rubestior alter: forte cavallerum unum de errantibus esse, qui velut Orlandus veniat destruggere fatas; octoque cum secum armatos guidare barones, 20 qui possent solis coelum confundere sguardis. Hos tamen in vistas varias cangiasse ferarum, rendere qui secum voluere libidinis actum. Illius at castos mores animumque baronis ad propriam subito cunctos tornasse figuram. 25 Nil pulchras valuisse sibi nudasse mamillas, nulla superstitio quippe illum, nulla lusinga ingannare potest, hunc forsitan esse Seraphi aguaitum, qui semper habet pensiria calda ut ruat omnino felicia regna stryarum. 30 Qua propter fieri deberi provisio talis, qualis multorum faciat pentire pacias, qui sic praesumant cum diis committere pugnam. Gelfora quam primum facier cotalia sensit, praesta suam mandat sibi retro currere guardam. 35 Fit cridor, armorumque sonus, crepitusque tubarum, campanae ad don don fitur concursio gentis, intornumque suae calcatur squadra reinae. Sed diavolorum legiones mille tresentae, quae simul hic inter miseros squaquarare solebant, 40 protinus (experti quondam quae forcia Baldi est) inde levant campum, cercant ve altronde loginos. Senserat hunc Baldus strepitum.--Seguitate, sodales.-- dixit et adversus palazzum dirrigit ormam. En procul apparens magna Gelfora, fortius urlat 45 bestia, quum Baldum vidit, comitantibus altris. Haec super auratam celerat tirata carettam, quam seguitant etiam nympharum quinque barozzi. Non unquam regina fuit pomposior ista. Quattuor albentes palafreni, terga coperti 50 drappibus ex auro, strassinant retro quadrigam. Ipsa tenetque manu sceptrum, doramque coronam in testa, et rutilo trezzas diademate calcat. Praecedunt famuli centum, totidemque staferi: quisque galone tenet seu spadam sive fachinum. 55 Longa sequit series hominum muschiata zibettis, qui cortesanos se vantant esse tilatos, quorum si videas mores rationis ochialo, non homines maschios, sed dicas esse bagassas. Cortesanus erat tunc verus tempore vecchio, 60 quum rex ille produs, rex ille bonissimus Artu, egregiam tenuit chortem, tavolamque rotundam. Quis fuerit, scitur, Tristanus, Lanzaque lottus, quis quoque Galvanus, nec non bella altra brigata, quae regis fameia fuit, pulchraeque Ginebrae. 65 Tunc amor indossum seu faldam, sive corazzam portabat, colpisque spadae acquistabat honorem. Cui sudoris aquae, cui siccae pulvis arenae muschius et ambracanus fuerant, storaxque Levanti. Tunc cortigiani facies fuit apta placendi, 70 et molzinandi rigidae praecordia damae, quando lavabatur solo sudore celatae, quando nigrabatur sabiis sub sole boiento. Tempore sed nostro, pro dii, secloque dadessum, non nisi perfumis variis et odore zibetti, 75 non nisi seu zazarae petenentur, sive tosentur, brettis velluti, nec non scufiotibus auri, auri cordiculis, impresis atque medais, millibus et frappis per calzas, perque giupones, cercamus charum merdosi germen amoris. 80 En modo, dum celerem castigat Gelfora cocchium, subsequitantque aliae vaccarum quinque carettae, has veluti nymphas, divas, charasque madames, cortesanelli sociant, illisque ragionant nescio quos sognos, passata in nocte vedutos, 85 et portantinas properantes supra mulettas, dente bachettinas vadunt rodendo politas, mentitosque focos narrant, recitantque sonettos, sat male stringatos, ac parlant mille baianas, menchionasque suo dicunt in amore fusaras. 90 Baldus ab altano tumulo procul omnia visu coeperat, et ridens ita raggionabat amicis: --Cernite, compagni, de tantis millibus unum non hominem video, non qui lignaminis ensem disfodrare sciat, peius tirare stocatam. 95 Hi sunt, quos tantum manifestat barba viriles, caetera conveniunt muliebribus apta conocchis. Sed volo quod pulcram faciamus horhora prodezzam. Fingamus, quaeso, fingamus habere pauram de meretrice ista, per quam cuncta omnia puzzant. 100 Stemus et attenti, quae nobis damna parentur.-- Talia cum sociis dum sic sic Baldus acordat, ecce propinquabat tandem regina stryarum Gelfora, quae cernens armatos stare barones: --Ola, quid--inquit,--adest? O res non cognita maium! 105 Cernitis humanam (quo tanta pacia?) brigatam? Qui sunt hi porci? Qui sunt hi brutta somenza? Nunquid habent animo tam grandem prosopopeiam, ut mea praesumant intrare ad regna, gaioffi?-- Dixerat, et spazzat trombettam protinus unum, 110 ut sciat unde hominum veniat baldanza malorum, qui bastent animum sic tecta subire deorum. Ille galoppando non spiccat ab ore canoram ton tararan frifolo trombam, fin donec arivat Baldus ubi, comitesque manent, finguntque pauram. 115 Ad quos his parlat dictis trombetta superbis: --O poltronzones, quae phantasia guidavit sic vos per dominum nostrum, sic absque riguardo, huc ad clausuras et loggiamenta deorum? An fors nescitis haec esse palatia divûm? 120 Tanta ne vos vostrae tenuit fidanza canaiae? Maturate fugam, subitique levate trabaccas. Siccine bastardi, zaltrones, gensque tegnosa, gensque spelorza, sacrum venistis tangere limen? Ad vos me mandat venerabilis illa virago 125 (Cingar ait tacitus:--Venerabilis illa putana.--) quae tenet imperium sub se regnaminis huius. Aut vos ire iubet lontanos partibus istis, aut scorrozzatam chini veniatis ad illam, forte sacrificium meritabitis esse beatum, 130 humano quoniam placatur diva cruore.-- Baldus ait:--O nos istuc male nempe capati! Cur, quando matres nostrae de ventre cagarunt, non potius mundo tantos peperere navones? Andemus miseri sanctum componere numen, 135 numen adoremus coeli, quod forte pregheris spegnitur humanis natura colerica divûm.-- Compagni risu tacito sub pectora creppant, fazza tamen magnum simulat defora dolorem. Omnes cum testis bassis andare comenzant, 140 ac si, post schenam manibus colloque ligatis, ad scalam forchae conducat boia picandos. Tunc trombetta illos dominae praesentat et inquit: --Ecce prophanarunt hi vestrae regna coronae.-- Gelfora contremuit bustum tam grande Fracassi, 145 interpellat eum: qui sit, quo sanguine venit. Respondet tremulus:--Sturlonus nomine dicor, Bressa mihi patria est, mea razza gigantibus illis descendit, qui trare Iovem voluere deorsum atque inter se se regnum partire deorum.-- 150 Gelfora plus dentrum tremuit, cum talia sensit. Postea fattezzam Baldi, vistamque legiadram dum guardat, latosque humeros, strictumque fiancum, protinus in paniam vischiumque Cupidinis intrat. Ad quem sic placidis loquitur cortesa parolis: 155 --Tu quoque, qui sensum te prodis habere superbum, da prolem, nomenque tuum, genus atque tuorum.-- Baldus respondet:--Caposeccus nomine dicor, natus adulterio monachae fratrisque Caponis, qui conceperunt me chiesae retro pilastrum. 160 Postea diabolo de me fecere sigillum. Sum devotus ei, cui dono in corpore vitam. Unde meum patrem vado retrovare Chiapinum. Me mare, me tellus, me sydera celsa refudant; si non esse Dei possum, decet esse diabli.-- 165 Has desperati stupuit regina parolas. --Eya, sacerdotes--inquit,--nunc sacra parate, atque mihi altaros holocausti condite tantos, quantos nunc istos homines mactare bisognat. Hunc mihi solettum tamen asservate legiadrum, 170 quem volo sit primus regali eunuchus in aula.-- Haec ea dicebat de bello corpore Baldi. Praestiter obedit famulorum turba suorum, lignaque portantur, multusque accenditur ignis. Ecce preti et frati, cum cottis cumque capuzzis, 175 cantantes veniunt infrotta boatibus altis: --Eu oe iach iach, eu oe, pirila, buf baf.-- Quorum qui prior est, puvialem portat adossum. Turribuli pinguem mittunt ad nubila fumum, incensaeque faces crepitant altaria circum. 180 Gelfora supra caput montaverat alta pilastri, ut solet in summa plantari mole colossus. Hic dea chiamari vult, hic dea porca vocari, trombarum clangor rauca cum voce frequentat tarara ton tarara, ton ton tara, tantara taira. 185 Cor brillat sociis spadas rancare guainis, quos ciet ad carnes squarzandas musica trombae. Ipse prior Cayphas, insemmaque vescovus Annas accedunt, iugulumque parant scannare Fracasso, inque satis largo tepidum addunare cruorem 190 vase parecchiatur, meschiandum pane stryarum. Praecipitur curvos illi bassare ginocchios, quem prius ut vaccam cum cetta cumque securi discopare volunt, mox collo immergere cultrum. Ille sed impatiens clamavit:--Balde, facenda haec 195 it nimis avantum, nimis haec indusia durat.-- Talia dum memorat, se drizzat in aëra praestus, pontificemque piat digitis, durosque restringit artilios, schiazzatque illum de more boazzae, dextraque de merdis et sanguine tincta remansit. 200 Baldus adocchiarat guerram iam esse comenzam: --Heus, seguitate--inquit, sfodratque celerrimus ensem. Currit ad urtandum, quam diximus ante, colonnam, cuius in excelso capitello Gelfora stabat. Cum caput innanzum ruit illa, simulque pilastrum, 205 quam piat extemplo Baldus per colla cridantem, cui dare soccorsum gens infinita ruebat. Sed Cingar comitesque alii, facto agmine, currunt, inque illas squadras intrant ut fulmen et ignis. Ipse gigas clamat:--Nunc est et tempus et hora 210 sacrificare Deo vacchasque, hircosque petulcos.-- Sic dicendo, probat qualis sit tempra bachiocchi. --Ah porcinaiae--cridat Falchettus et Hippol,-- vos ne putavistis nos qualchos esse maruffos, scilicet agnellos, pegorasque trovastis, et haedos, 215 ut pensaretis sic nos mactare diablo?-- Talia bravando feriunt tutavia, nec ullum sparagnant colpum, testasque ad sydera mandant. Septem mille homines sunt, qui sua ferra cavarant, et Baldum assaltant propter riscodere porcam. 220 At celer altorium dat Falco, et Cingar, et Hippol, Moschinusque, aliique simul, qui tempore curto mortorum ingenti fabricarunt aggere montem. Turba puellarum fractis fugit inde carettis, smarritaeque sinus lacerant rumpuntque capillos. 225 Non bonus hic perdit Boccalus tempus, at illas protinus inseguitat chiamando:--State ribaldae, state putanellae, quia vos frustare bisognat. Quo, quo? State, inquam, ola, spettate, quo itis? quo ve scapinatis? Mea nunc vendetta fietur. 230 Siccine me nuper vacchae fecistis asellum? siccine grattastis mihi schenam pectine boschi?-- Haec referens, portat scoriadam forte trovatam, qualem Vegnesae vidi, quum boia putanas per Merzeriam frustat, frustandoque currit, 235 tandem arrivatas chioccat, tozzatque tapinas: attamen alquantum sferzam leggerius offert, dum capat in teneras damas, niveasque putinas; tantum scarcossas vecchias, lippasque stryazzas, et rofianazzas stafilatis tozzolat aspris, 240 terga quibus parere facit persutta Labruzzi. Non «pietas» valet hic non «perdonanza» cridari, nam mercadanti Boccalus fecerat aures. Baldus at in brazzis reginam portat et illam continuo gens tota ruens riscodere cercat; 245 unde travaius erat certando baronibus ingens, tanta superchiabat calcatim zurma bravorum. Personat incircum campagna cridoribus altis, unde maris pisces veniunt atterra balordi, namque super pendet pelagus de more solari. 250 Tunc homines superi (nec enim scio dire bugiam) audivere illam liquido sub gurgite guerram. Iamque striam Baldus multo sudore ligarat, inque suis spallis quoddam portarat in antrum. Non gens ultra sequit, vel mortua vel stropiata, 255 parsque fugae studiat, cercatque per abdita scampum. Gelfora, iam tristo portu guidata, diablos invocat, ut veniant promissam tollere vitam. Sic igitur dum stridet adhuc, malnata piatur unguibus innumeris diavolorum forte cridantum, 260 umbraque in infernum cum corpore fertur ab illis. Iamque fracassandi domicilia sporca Fracassus coeperat impresam, longisque ut passibus ibat; quo iam gelforeos de fundo ad tecta palazzos sterneret, ac mundum tanto privaret afanno. 265 Ad primam subito giuntam de marmore grossum chioccat pillastrum, quod stat cantone palazzi. Rumpitur in centum volitantes undique pezzos, fitque ingens strepitus de travis, deque quadrellis, magnaque terreno camerarum banda ruinat, 270 calzinaeque leves malnettant astra volando. Replicat horribiles colpos, geminatque bataium, trita columnarum fit ruptio, deque supernis machina muraliis reboans descendit abassum. Indorata cadunt meschiatis tecta matonis, 275 riccaque picturis vadunt solaria terrae. Dumque gigas manibus turrim furibundus aferrat, ecce Seraphus adest in fretta, vocatque, cridatque: --Parce, gigas, iam parce, gigas, sic poena soluta est. Integra stet turris pro nunc, quae quando ruatur, 280 illico quae cernis pelagi fundamina sursum pendula cascabunt, veluti natura chinarat, vosque negabimini, piscesque cibabitis omnes. Si nescis; turri septem clauduntur in ista fatales statuae, sex cerae, septima plumbi, 285 quas simul ad quintam lunam, sub monte Tonalo composuere striae septem: Madoia, Catoia, Stanaque, Birla soror, Sberliffaque, Cantara, Dina. Quam primum frangas turrim, guastesve figuras, postizzus locus hic in fumum protinus ibit, 290 vosque bibetis aquas, plus quam sit voia bibendi.-- Venerat huc Baldus, mazzatis denique cunctis, conciliumque suis cum compagnonibus edit: et quid sit tandem faciendum, voce domandat. Cingar ad infernas suadet callare masones, 295 quas Serraphus ait non multum longe catari. Haec ve relinquatur Serrapho impresa ruendi regna stryanismi, turrem, statuasque levandi. Tunc omnes favere manu, favere parolis Cingaris arditae menti, laudantque talentum 300 hunc animi, quo non mundo generosior alter. Attamen ipse manet, Baldo mandante, Gibertus, quem retinet secum Serraphus amatque galantum. Ad phlegethontaeas igitur cascare cavernas voia stat, una quidem Baldo paret horula centum 305 posse diabolicas rursum assagiare prodezzas. Ecce iterum scuras animoso corde latebras introëunt, callantque magis per clymata centri. Gemma tamen fulget, quam Baldus servat in elmo, qua cernunt aditus et multa pericula schivant. 310 Semper ad in giusum facili labente camino frettantes abeunt, Baldi praeeunte lusoro. Centum stradiculas, centumque viacula iam iam incipiunt reperire simul concurrere in unam ingentem stradam variis venientia bandis. 315 Dico quod innumeras retrovant hinc inde viettas derivare suos fines ad grande viaggium, quem spatiosa menat stygiis contrada paësis. Quales in veneta nos cernimus urbe canales undique menantes barcas, descendere in unum 320 maiorem, bravumque nimis, grossumque canalem, tales stradiculae, calles, sentiria mille conveniunt, monstrantque notas ea singula scriptas, unde potest sciri qua quisque caminus ab urbe huc descendat, agatque suas huc illa brigatas. 325 Est via quam drizzat Florentia, Roma, Milanus, Zenova, Neapoli, Vegnesia, Parma, Bologna, Lyon, Avignonus, Parisus, Buda, Valenza, Constantinopoli, Cairus, sedesque Cipadae. Denique quodque solum, quaeque urbs, arx, villa, caminum 330 huc drizzat, portatque suas ad tartara pravas malnatasque animas, quarum tot milia nigrum continuo ingombrant baratrum, quot milia toto muscarum mundo nascunt in millibus annis. Quo magis ante itur, magis orbita largior umbras 335 excipit innumeras, tacito rumore gementes. Baldus compagnis nulli parlare comandat: dumque illi parent, dumque alta silentia servant, ecce caput stradae se se dilatat in amplam campagnam, horribilem et cinerum de pulvere carcam. 340 Subterrana illic ventorum flamina regnant, pro quibus efficitur mundo teremotus in isto; impetuosa ferunt cineres, agitantque savornam per largos campos, redolentes sulphuris oybo. Gaudet in hac rerum Baldus novitate, Lyronem 345 admonet atque alios nulla de sorte pavere. --Quid?--Falchettus ait--dum te, mi Balde, videmus, non sgomentabit nos quanta canaia sub orco stat diavolorum, nec quanta sub aëre stridet.-- Dixerat, et saltans animo se monstrat alegro, 350 contraque terribiles ventos ruit huc, ruit illuc. Cingar eum sequitur scherzando, trufantque vicissim. Ambo simul rident, saltant, vaduntque, reduntque. Quales agnelli fugiunt, matremque relinquunt, quattuor et pedibus guizzant et in aëra pirlant; 355 ast ubi sentitur lupus exurlare propinquus, confestim pavidi se matris ad ubera tornant; pastor adest, grossumque canem sibi chiamat apressum: talis Falchettus laeto cum Cingare spassum grande piat, curruntque ambo lontanius altris; 360 ast improvisos prigolos si forte catabant, praestiter ad portum Baldi remeare videbas, inde sub illius combattere fortiter umbra. Qui, velut avvezzat caporalis providus, ipse de se non curat, tantum risguardat amicos. 365 Ad caput interea campagnae scurus et asper boscus adest, ac sylva pavens, non consita myrthis, non lauris, platanis, ulmis, altisque cipressis; at nigrae taxus, aconita, malaeque cicutae, grandilitate pares alpino in culmine fagis, 370 toxica mortiferi sudant de cortice sughi. Introit ante alios Baldus, nova cernere gaudet, perque venenifluas nihil aestimat ire latebras. Incipiunt iam longe gravem sentire bagordum, murmur et insolitum, tanquam tempesta petrarum, 375 vel magis ad guisam pelagi battentis arenam, quando fremit, vastasque polo subgurgitat undas. In finem boschi retrovant intramina grandis portazzae, nunquam chiusae, sed semper apertae, per quam trenta pares intrant insemma carettae, 380 verbaque sic duro saxi frontale notantur: --Regia Luciferi dicor, bandita tenetur chors hic, intrando patet, ast uscendo seratur.-- Fracassus ridet:--Subeamus adunca, sodales. Non regrediendi dabitur, ut cerno, facultas.-- 385 Introëunt igitur, tenebris appena resistit carbonus Baldi; sed folta in nocte tumultant, horrisonasque tonant scurissima regna querelas. Ecce tavernarus tandem barbatus in illos obvius accelerat, vivosque in corpore mirat. 390 --O--secum parlat,--quae cosa novella videtur!-- Sic ait, et mulcens foltos ad menta pelazzos, stat penserosus, stupidus, sensuque revoltat: debeat an similes scotto invitare brigantes. Tandem guarnazzam cingens, brotaminis unctam: 395 --Vultis--ait--nostram, compagni, intrare tavernam?-- Boccalus raptim responsum primior affert. --Quid cercandum aliud? Bona si tibi caneva primum, inde bonae quaiae, bona lonza, bonique capretti, ecce parecchiamur simul omnia ventre locare, 400 et pagare simul patefactis omnia borsis.-- Ostus ait:--Mecum veniatis, non mihi desunt et pernicones, et frolla carne fasani, et vinum garbum, et vinum dulce Reami.-- Sic ait, ingrediens, mensasque parare comandat. 405 Hunc omnes seguitant, sed Baldus inanzior altris, compagnisque facit per opaca silentia scortam, donec eos salam conduxerat ostus in amplam, in qua mille animas epulis catavere sedentes, mangiantesque instar porcorum dente famato. 410 Sunt etenim magrae vultu, nigraeque colore, sunt sguerzae, gobbae, slancatae, suntque carognis omnibus aequandae, nimio puzzore malorum. Irruit ad mensam iocunda fronte Bocalus, inque piatellum dum vult extendere griffum, 415 protinus indretum vultu pallente retirat; qui pensando aliquem forsan gremire caponem, gremiturus erat scurzum, turpemque marassum. Accedit propius, factum discernere, Baldus. Quali cum guisa gattum rosegare codaium 420 aspicias, quando sibi retro cauda tiratur, striccaturque simul, manibus per forza retentus, qui fremit et faciens gnao gnao se ingordus anegat; illac sic animas contemplat Baldus edentes vipeream carnem, rospos, variasque vivandas, 425 unde venenorum mors invitabilis exit. Praeterea aspideo completas sanguine tazzas sorbebant, oculosque foras sorbendo butabant, ut solet infirmus cui Ierae pocula dentur. Corripit interea rigidam post fercula sferzam 430 ostus, et intornum menando licentiat illas, namque novas alias quoque pasturare bisognat. Impetuosae igitur abeunt, subeuntque novellae, quas etiam cogit putridis accumbere mensis. Mox ait ad Baldum, sociosque:--Sedete, bricones, 435 seu vos mangietis, seu non mangiare voiatis, omnino faciet mysterum solvere scottum.-- Sic dicens, alzat scoriatae quinque catenas, hinc menat et zif zaf resonando percutit Hipol, quem male provistum tollit de peso levatum, 440 atque suo fratri Lyrono buttat adossum: amboque schenadam pariter cascando piarunt. --Illa quidem vestra est--Boccalus parlat;--habetis praevendam vestram, tamen hanc non curo biavam.-- Sic ait, et scapolat, cantoneque delitet uno. 445 Baldus arostitum rapit improviste dragonem, inque tavernari mostazzum concite iactat, manserit ut medio faciei stigma notatum. Non tamen hoc tantum colpo fuit ira baronis sat contenta, tirat cum rosto insemma saporem 450 ingentis pugni, qui dextram tozzat orecchiam, unde tramazzanti chioccat quoque terra sinistram. Cingar ait ridens:--Nondum mangiavimus, et tu, Balde, comenzasti scottum pagare tavernae.-- Respondet Baldus:--Sic Hippolis esca soluta est.-- 455 Interea Virmazzus eas interrogat umbras: cur veniant illam sic albergare tavernam, curque venenosas ingoient atque tracannent has victuarias, plenosque cruore becheros. Cui maior sic umbra gemens suspirat et inquit: 460 --Quaelibet infernis cruciatibus alma ferenda, corpore cum primum posito descendit ad orcum, anteque quam vadat grottas habitare statutas, hoc diavolazzo prius invitatur ab osto, quem Griffarostum diabolica zurma domandat. 465 Nec tamen invitum contemnere possumus istum, nolentes etenim ferri scoriada coërcet. Qua propter quantas animas ingombrat avernus, iste tavernarus marzo mangiamine pascit.-- Dixerat haec, alias en rursus adire videbant, 470 unde iubet propter fastidia Baldus, ab illa compagnos betola stomacosa cedere tandem. Protinus egressi denso se se agmine stringunt, namque illic adeo grossa est fuscatio noctis, ut valeas etiam gladio taliare tenebras, 475 perdere vel se se potuissent unus ab altro. Iussu ergo Baldi modicum fecere drapellum, atque capellettis similes insemma dunantur, namque stradiotti leggeras supra pedrinas, quando coreriam faciunt inimica per arva, 480 non se spernazzant veluti poltrona canaia, verum groppetto strictim calcantur in uno, donec aquistatis parlent sperone botinis, atque--Cavalla grisa bre bre--vel--Pospodo--dicant. Baldus praecedens sfodratum baiulat ensem, 485 at se Boccalus nunquam lontanat ab illo, seque volunteram, dum corde tremante cacabat, vellet in illius totum se abscondere costis. Saepe agnusdeos faciebat fronte revolta. Iam procul ascoltant strepitum rumoris aquosi, 490 non aliter quando laxatur brena molinis. Baldus ad hunc sonitum tendit, drizzatque pedattas, arrivantque illuc nigras Acherontis ad undas, qui semper, veluti Porrettae balnea, fumat. Illic circa suas testas hinc inde volazzant 495 innumerae flentes animae, vocitantque Charontem, quas ille ad ripam debet passare sinistram, sed non, transactis iam giornis octo, videtur. Cingar in hoc tantum sociis longatur ab altris, namque coactus erat natura figere termen, 500 sive super littus fungum plantare novellum, vel potius dicam lombardam promere quaiam. Iamque bragas implens huc illuc ibat a nasum, ut brachetta solet, quae leprem china sausat. Sed non hic leporem, sed non trovat ille caprettum, 505 sed iuvenem mortum, quo sic improvidus urtat, quantos unde pilos habuit per corpus arizzat. Nec destringatis bene tunc in littore calzis se se bassarat, fosso nascostus in uno, totum per calzas se repperit esse zibettum, 510 nam cagarella metu procedit saepe gaiardo, imo paura magis poterit bastabilis esse destiticare cito stiticas in ventre budellas, quam per chrysterii pivam decoctio malvae. Cingar se retrahit, ceu qui pede presserit anguem, 515 et iuvenem attonita guatabat mente galantum, qui stramortitus re vera, non ibi mortus, ut parebat, erat, lachrymisque bagnarat arenam. --Ayme--Cingar ait,--quae nam fortuna guidavit te, puer, huc? aut quo, sic vivo corpore, vadis?-- 520 Dixerat, et se se paulatim proximat illi, vultque experiri si vitam liquerit istam. Praestiter amotis sbarrattat pectora pannis, cercat et un pocum tastat sub corde calorem, unde datur scire nondum spudasse fiatum, 525 nec Requiem aeternam fuerat cantare bisognus. At pensare nequit foggiam, quae suscitet illum. Non ibi credat aquis vultum sbrofare rosatis, non ibi odorifero venas fregare cirotto, non ibi speret aquam de flumine tollere frescam, 530 namque venenosis Acheron ibi fluctibus ardet. Per mancum ergo malum caldam spinavit orinam, et iuvenis venas, polsos et tempia bagnat. Ille pudicino pissamine Cingaris unctus, paulatim forzas revocare per ossa comenzat; 535 en bellam frontem, bellos en schiudit ocellos, hasque parolinas inspecto Cingare parlat: --Sis benedictus homo, tal qualis barro fuisti, qui medio morto transtullum tale dedisti. Non hoc fecisset medicinae inventor, Apollo.-- 540 Cingar eum tollit de terra et talia profert: --O formose puer, quae nam desgratia tanta est? quae ve locis istis te sors adversa butavit?-- Cui sic responsum magno facit ille dolore: --Est mihi de schiatta Cipadae pessima mater, 545 ipsa patrem Baldum praesenserat esse negatum, unde novum subito zaffavit vacca maritum, de quo quamprimum tres fecit scroia fiolos. Meque simul, fratremque meum, de sanguine Baldi, contempsit, propriamque casam nos linquere fecit. 550 Grillus ego dicor, fratrem dixere Fanettum. Amboque nassuti sumus, uno ex ventre, gemelli. Ambo universam mundi cercavimus oram, dilectum patrem Baldum cagione catandi. Post mare, post terras multo sudore vagatas, 555 post assassinos, ladros, pelagique travaios, ad desperatam, velut aiunt, fecimus ambo: tartaricas nobis placuit cercare masones, mancum stimantes vitam quam quinque lupinos. Ast ubi nos fortuna locum deduxit ad istum, 560 nos, inquam, medios longa stracchedine mortos, affuit ecce Charon, praesentis nauta riverae, qui tenet officium curvo transferre batello damnatas animas et ademptas morte secunda. Ergo rogabamus si nos trascendere vellet, 565 sponentes illi causam pietatis, amoris et fidei, quam nos patri debere tenemur. Ille ribaldonus, crestosus vecchius, et omni fraude sat impressus, velut omnis nauta catatur, promisit nos velle quidem passare delaium, 570 sed non insemmam, dicens quod transiet unus post alium, fietque duplex vogatio nostra. Et causam tulit hanc:--Ne scilicet ipsa periret gundola, corporibus sic sic onerata duobus.-- Hac igitur ratione meus germanus abivit, 575 nec per sex giornos ultra mihi barca retornat, absque meo charo dilecto fratre remansi, ducitur in baratrum, sine quo iam vivere nolo.-- Cingar, id ascoltans, exiverat extra seipsum, fecerat et veluti faciunt qui nocte vaneggiant. 580 In pueri facie fixissima lumina tendit, et Baldi chieram sembiante notavit in illo. Immaduere statim scolato pectore guanzae ac adolescentis fronti dedit oscula centum. --Pone, puer--dixit,--spaventum; pone travaium, 585 pone doiam cordis, nec fle, tibi prospera barca est. Non procul esse tuum patrem, tibi nuntio, Baldum. Dixerat, et versum ripas Acherontis afrettat, ut referat Baldo solatia tanta parenti. Qui vocat interea bravosa voce Charontem, 590 et giurat quod vult sibi pugnis rumpere schenam, ni subito ad prodam veniat, cimbamque reducat, qua tot debentur ripae passarier altrae tardantes animae, quarum stant littora plena. At bravat indarnum, ac indarnum semet adirat. 595 Unam namque Charon nympharum regis averni, nomine Thesiphonam, totus brusefactus amabat, nec quid speraret tamen ancum pazzus habebat. Sed postquam puerum, nulla mercede, Fanettum donat Thesiphonae, quae vult concedere noctem, 600 ille stat indarnum, stat mattus, statque balordus, seria postponens carnali cuncta desio: cui propria utilitas, cui barchae puzzat aquistus, et quod aquistatur seu stento sive salaro dilectae tribuit, velut est usanza, bagassae. 605 Tantae huc ergo animae de mundo semper arivant, ut Baldi carichent humeros, comitumque suorum. Ignorant etenim miserae, qua in parte repossent, unde super spallas illorum mille quiescunt. Harum fert plenas iam iam Fracassus orecchias, 610 nec non et nasum, barbam, capitisque tosonos. Ille frequens crollat testam, stranutat, arascat; sed post stranutum redeunt, iterumque sotintrant antra cavernosi nasi, testamque busatam. Impatiens tamen ille humeros scossare frequentat; 615 sed quo plus scossat, plus turba molesta ritornat. Hinc examen apum cunctis sua testa videtur, agmine quae denso se circa foramen adossant. Vel potius Fracassus erat bos tempore vecchius, cuius sbercigeros oculos, musumque bavosum 620 rodere contendunt hinc moschae, ac inde tavani, quos ut discazzet calzis et dente molestos, absque intervallo pendentes crollat orecchias; sed quo plus crollat, plus illi ad pascua tornant. Cingar at interea Grillum deduxerat illuc, 625 quem praesentando patri sic parlat et inquit: --Nosce, pater, natum; genitor, cognosce nepotem. Hanc tua, Balde, rosam generavit fronda galantam. Protulit hunc nobis tua vivida planta garoflum. Carpe tuae fructum, pater, arboris: haec tua proles, 630 hic tuus est Grillus, quem parvum liquimus orbi.-- Baldus ibi stupida mirabat fronte puellum, visceribusque diu motis stetit extra seipsum, denique nil dubitans illum indolcitus abrazzat, deque suo sic sic brazzando fratre domandat. 635 Cingar hoc incaricum narrandi suscipit, at nil dicere tunc voluit de uxoris crimine Bertae. Talia dum stabant una parlare barones, ecce venit sbraiando Charon, chiamatque bravazzus: --Papa Satan, o papa Satan, beth, gimel, aleppe. 640 Cra cra, tif taf noc, sgne flut, canatanta, riogna.-- Canutam mentozzus habet sine pectine barbam, quae bigolum distesa coprit, tangitque ginocchios. Non habet in calva solettum fronte peluzzum, ac si cum rasa testa, penitusque pelata, 645 vellet in aspectu populi mazzare gatuzzam. Strazzolenta sibi carnes schiavina covertat, quam «saltinbarcam» chiozotta canaia domandat. Navigat in fretta super orlum navis adunchae, stansque pede in sponda paret cascare deorsum, 650 nec cascare tamen metuit quia praticus ille est. Sic barcarolos venetam vogare per urbem multoties vidi, quibus ars est propria remus: stat super ordellum barchae pes unus, at alter pendulus huc illuc vadit, stimatque negottam 655 si quandoque super fluctus, extraque batellum, nil penitus toccans audax cum morte solazzat: per strictos tamen illa volat barchetta canales, illeque schiavonus, vel morus, vel sarasinus, cifolat et cridat:--Barca, premique, stalyum,-- 660 nec mancant uno tria milia cancara giorno. Iamque propinquabat ripae mala fazza Charontis, cumque bravariis animas terrebat acerbis. Baldus at in furia «poltronem» nuncupat illum, nec vult intrando barcam restare dedretum, 665 sed vix ad prodam fuit ánchora ficca lavacchio, ecce implent animae busos et transtra carinae. Sed Charon, aspecto Baldo sociisque, cridabat: --Quae vos in patres nostras ventura guidavit? Ola, quibus dico? si barcam scandere vultis, 670 ponite corpoream somam carnisque valisam. Una mihi cura est animas transferre solutas, non altramenter fluvium passabitis istum.-- Baldus ait:--Taceas, taceas, scornute diavol, ad caput inchinum nisi vis andare sotacquam. 675 Nonne hic Meschinum varcasti corpore ficcum? nec mihi communem poteris concedere passum? Cui dico? dico ne tibi, parone bugiarde. Huc accosta ratem nobis, huc volge timonem. Quo premis in laium? in quaium dico, maruffe.-- 680 Non Charon ascoltat, sed navem praestus aretrat, quam caricatam animis largum dilongat in amnem. O puta si Baldus rodit furiando cadenam, at sibi vendettae concessa est nulla facultas. Tunc Fracassus ibi largum saltare canalem 685 praeparat, et spudans manibus se retro retirat, discorsamque piat vel tres vel quinque cavezzos; inde movens passus longones, inde galoppans, inde citum corsum, de ripa saltat in altram: quo saltu intornum graviter campagna tremavit, 690 terribilemque omnes balzum stupuere barones. Baldus mandat ei, tota cum voce cridando, ut voiat barbam nautae streppare pilatim, rumpere cervellum ac totos corporis ossos: mox provet an possit barcam guidare dequaium. 695 Sed Charon attonitus factus, saltante giganto, iam rivat ad portum, cunctasque licentiat umbras, quae sfortunatae de navi ad littora saltant, praecipitesque volant se confessare Chyroni, ut confessatae vadant quo andare bisognat: 700 sive in boientae caldaria plena resinae, sive in fornaces vitri fluxique piombi, sive in giazzatum borea cifolante profundum, sive inter flammas, basiliscos atque dragones. Sed Charon interea non vadit tollere Baldum, 705 imo tremat guardans splendentis corpora ferri. Non procul in stipulis fluvialibus atque canellis, se Fracassus erat nascostus, ut inde piato tempore comprendat pian pian de retro Charontem, qui dum burchiellum reficit, pluresque facendas 710 expedit, indusiatque aliae se reddere ripae. Fracassus tacite se densis tollit ab ulvis, et quachius quachius veniens post terga Charontis, nil strepitat, digitisque pedum vix signat arenam. En cito per collum, sociis plaudentibus, illum 715 zaffat, et intornum bis, terque, quaterque volutans, ut solet ongiutum clamans strozzerus osellum, slanzat eum forti tenebrosa per aëra brazzo. Ille volat nigras, veluti cornacchia, per auras, qui nisi dextra Dei festina dedisset aiuttum 720 certe fracassasset quanta ossa in corpore gestat. Sed per aventuram cascans in inania centri, adiutus levitate fuit, sanusque remansit. Interea magnus barchettam intrare pusillam vult gigas, et pensat bonhomazzus posse teneri, 725 ac sustentari tam parvo in ventre batelli. Sed pede vix posito, liquidis schiffettus in undis vult ire ad fundum, nec fert tam grande pilastrum. Anne pulex grossum poterit gestare cavallum? anne super spallas saccum formica Bolognae? 730 Tunc discreta retro se se persona gigantis balzat, et alterius foggae passamina cercat. Grattat quippe caput, capitis grattatio guisam en aliam retrovat, quam tunc tunc fare parecchiat. Cum pede dat calzum retro in culamina barchae, 735 quae, velut in poppa sofio percussa sirocchi, evolat et ripam tam velox fertur ad altram, ut nisi iuvissent hastas porgendo barones se spezzasset enim duris in litore saxis. Cingar eam retinet, curvumque ad littus apoggiat, 740 montat et accipiens remum cridat:--Ola, sodales intretis, quoniam passabimus absque Charonte.-- Conscendunt igitur navim sub Cingare cuncti, non tamen insemmam, nimium quia pressa negaret. Unum post alium portat, septemque fiatis 745 de ripa ad ripam guidata est Cingare barca. Baldus ridebat dicens:--Mirate, sodales, quantus ad officium nocchieri Cingar habetur. Certe hic nec forma nec discrepat arte Charontis. Cernite terribiles oculos magramque figuram. 750 Quis nam illum guardans non dixerit esse diablum?-- Cui Boccalus:--Ita est, chiozotti fazza videtur. Per quem si nummos voias mandare Venecis, quam foret impresam speditus et aptus ad istam!-- Cingar respondet:--Nec tu, Boccale, biolchi 755 officium cazzando boves conducere scires. Namque volunteram grassum, carnemque salatam dum robbas, codigasque omnes in guttura mandas, non unquam lardo fregares fusta rotarum, et tua continuo male uncta caretta cridaret.-- 760 Baldus ait:--Vos ambo estis lemosina sancta.-- Tangite iam ripam, passato hoc flumine, iacta est alea; tuque, Striax, tam longo parce labori.

LIBER VIGESIMUS QUINTUS

Per sabionigeros ad longum fluminis agros ibant compagni, nigram Plutonis ad urbem. Ecce procul iuvenem lachrymosa voce cridantem, scampantemque vident, ac dantem bracchia coelo. 5 Hunc vecchiazza sequit, stimulisque incalzat aguzzis. Non aliter manzola truci picigata tavano, praecipitosa ruit, reboansque per invia fertur, cui bonus altorium properat donare biolcus; ut puer infelix nunc huc, nunc cursitat illuc, 10 dum sibi post humeros vecchiazzam currere sentit. Haec habet ad ventum sparsos de vertice crines, imo veneniferos angues, turpesque cerastas, quae arrectae cifolos, horrendaque sibila mandant. Vipereos retinet sua dextraque, laevaque bissos, 15 quos iacit in costas pueri laceratque fiancos. Grillus in hoc subito magnum sic exprimit urlum: --Me miserum, misero tostum succurrite fratri. Balde pater, pateris tam diram cernere cosam? Ille est Fanettus, tibi filius et mihi frater. 20 Oyme, vide, quaeso, quantis laceratur afannis.-- Est Fanettus enim, quem pessima vecchia dolentat. Intumuere patris praecordia tacta dolore, retroque Thesiphonam se cursu avventat equino. Illa, videns Baldum post se furibunde volantem, 25 deserit impresam seguitandi terga Fanetti, cazzat et incautos Baldi sese inter amicos, aspideasque illic trezzas laniare comenzat. Pro dii, quanta illis coepit scaramuzza tra lorum! quantosque horribiles pugnos et verbera menant! 30 Cingar Falchetto dat magnum fortiter urtum, quem simul ad terram buttat sotosora balordum. Fumigat in facie sguardo Falchettus amaro, datque manum mazzae, captans cum Cingare guerram, et qui nunc fuerant ter centum mittere vitas, 35 alter in alterius cosis et honore, parati, ecce coradellas cercant mangiare vicissim. Moschinus tortis Philofornum guardat ochiadis, cui Philofornus ait:--Quid guardas? Sfodra, vilane.-- Hisque bravariis comenzant ambo duellum. 40 Armipotens Hippol rixat cum fratre Lyrono, seque rebruscabant ambo, tegnamque gratabant. Fracassus ferri bacchioccum menat abassum, ut de Centauro fratrorum torta fiatur. At Centaurus, habens nervos velut ova metalli, 45 non dare materiam poterit rostire fritadam. Attamen huc illuc slanzat, colposque gigantis saepe facit vanos, et dat pro pane fugazzam. Grillus afrontarat se fratrem contra Fanettum, qui nihil in manibus gestantes saxa tirabant, 50 sfronzantesque petras fraterna in corpora trabant. Sed quia Boccalus contrastum non habet ullum, incipit en solidos sibi stesso tradere goffos, unguibus et propriis testae squarzare peluccam. Non tamen ipsius fuerat dementia tanta, 55 quin prius in quodam tegeret cantone botazzum. Baldus, id aspiciens, stabat ceu petra stupendo, postea vult guerram penitus partire nocivam; trat spadam, atque cridat, quali cum voce cridamus dum cortellantes bravazzos, mangiaque ferros, 60 dividimus stanghis, spadis, multisque parolis. --State retro--clamat Baldus,--retro state, diavol. Cui dico? Guarda, non, horsu, retro, menabo. O Deus, hi certe mazzabunt intra seipsos.-- Sic Baldus, tutavia parans, reparansque feritas, 65 insultabat eis, nunc huc, nunc providus illuc, nec tamen accensum valet attrigare bagordum. Hi sibi dismaiant sbergos, cossalia, faldas, spallazzosque tridos brandis ad littora buttant. Cingar Falchettum, Falchettus Cingara pistat, 70 non parcit fratri Lyrono fervidus Hippol, nec Lyronus ei lassat repiare fiatum, sunt ambo nati de matris ventre medemae, id tamen ut matti smemorant pacemque refudant. Fracassus mugit Centaurum contra gaiardum, 75 atque bachioccatas sine possa menat acerbas, quas nisi Virmazzus saltans hinc inde schivaret, saepe fracassatis cecidisset littore membris. Boccalus spennata quidem iam chiozza videtur, tam sibi met pazzus lacerat rumpitque capillos. 80 --Cedite--clamabat Baldus,--iam cedite fratres; dicite cagionem cur vos discordia burlat. Ne ferias, Cingar; mazzam, Falchette, reponas. Nexus amicitiae sic vester frangitur ergo? Vade retro, nec fac, guarda, Virmazze, bataiam. 85 Horsu, Lyrone, mane; sic sic feris, Hippole, fratrem? Ola, quid insanis, fraschetta Fanette? Quid et tu, Grille, furis? Sic vos inter vos? Linquite petras. Quid tibi Moschinus fecit, Philoforne? Quid ola, mi Moschine, furis tam dulcem contra sodalem? 90 State retro cuncti, brandosque reducite fodris.-- Talia sed frustra dum parlat, corripit ensem, cunque piatonadis sforzat partire baruffam, saepe minazzat eis, nisi se pistare rafinant, menabit spadae iam colpos absque riguardo. 95 Quisque erat ob nimium factus iam stancus afannum, nil tamen ascoltant Baldum, nunc dulce rogantem, nunc blasphemantem, nunc rauca voce minantem, qui, tandem cernens guisa prodesse niguna, se post Tesiphonam, stantem guardare baruffas, 100 providus avventat: fors fors ita briga calabit. Illa fugit stridens, nigrasque cridoribus auras, spezzat, et interdum Baldum conversa menazzat. Mox grignat dentes et acerbos pandit hiatus. An vidisti unquam rabiosam currere cagnam, 105 quae dum incalzatur bastonibus atque cridore, fert inter gambas codam, testamque revoltans, candentes ringit dentes, bau bauque frequentat? Sic mala vecchia facit, Baldo seguitante dedretum. Ipse volans iam iam sperat zaffasse, sed illa, 110 spiritus, ante fugit, cui se male corpus adaequat. Versus montagnae culmen rapit illa caminum, quo circum circa vallis spatiosa seratur, istaque flamiferos vomitat montagna vapores, sulphureisque facit nasum obturare latrinis. 115 Vecchia ribalda, nihil curans ascendere montem, rampegat et capras ita rampegando superchiat. Insequitur Baldus quo se viat illa, nec aspros tunc guardat steccos, spinas, rupesve, petrasve: destinat illius nunquam lassare pedattas. 120 Dum sic urget eam, desertum callat in unum, quo non strada fuit mundo saxosior unquam. Nunc guidat ad bassum, nunc coelum scandere paret. Cuius plena nigro puzzant confinia fango, qui supportantem vix Baldum fangus amorbat. 125 Non illum curat, clauso sed lumine drentum saltat, et in putrida se totum fece volutat. Nunquam porcellus pantano pulchrior exit, ut desdegnatus tunc fango Baldus ab illo se cavat, et multum portat paladinus afannum. 130 At paladinorum labor est preciosior auro. Praeterea post terga sibi pluviosa ruinant nubila, quae mista cum grandine cuncta fracassant. Fulgurat intornum densis caligo tenebris, turbineosque movet nunc hinc, nunc inde balenos. 135 Tantis cum poenis barro, tantisque fadighis evolat, et prigolos semper gaiardior exit. Smontat in obscuram tandem mala vecchia paludem, pallentes ubi stant boschi, macchiaeque draconum. Inter eas subito vanescit nympha Charontis, 140 lassat et in petolis Baldum non ultra sequentem, qui tunc non aliter se trigat, et alzat orecchias ut canis incalzans, musum distesus acutum, aut caprum aut leporem vecchiam plenamque magagnis; non per scopertas campagnas illa salutem 145 quaerit, at umbrosos intrat cativella fratones, atque revoltellos quosdam facit hic, facit illic, donec ab ungue canis videat se denique toltam. Ergo velut canis aggabatus drizzat orecchias, quattuor in pedibus firmus, sic barro repente 150 constitit, amittens furiam furiaeque pedattas. Mox tamen intrando sylvas cercare comenzat, nunc hunc nunc illum chioccans bastone coattum, cuncta tacent circum, nec vento foia movetur, unde it ascoltans pariter, pariterque caminans. 155 Ecce videt tandem medio vallone casazzam, semiruinatis quae stat scoperta quadrellis; nullus adest custos, nec oportet battere portam. Introit et mentem nudo tenet ense paratam. Discalcinatis domus humet ubique murais, 160 deque carolentis crodat mufolenta solaris fezza, velut vidi privata lusoribus antra. Dum vadit Baldus, firmat saepissime plantas, mox levis ascoltat si quid strepitescere sentit. Nil sonat: unde illic habitare silentia iurat. 165 De passu in passu dum per pavimenta caminat, ventrosos zattos armato calce tridabat, atque smagazzabat calcagni pondere vermes. Saepe dragonazzos, largo ventrone tumentes, invenit, inque duos facit illos ense cavezzos. 170 Denique collegium reperit, quod vecchia Charontis fecerat, et stabat deformis ubique senatus. Baldus in introitu primi stat liminis, ultra nec meat et tensa quod dicitur accipit aure, namque inter populum sentit parlare ribaldam. 175 Hic erat in quadrum grandis spatiosaque sala: stant ubique circum putrefacta sedilia ligni; talia sunt quales longo post tempore capsae mortorum trantur marzae de viscere terrae. In medio salae stat maxima scragna metalli, 180 scragna cruentatis he heu circumdata spadis. Hic sedet Ambitio sembiante tyranna superbo, quae coeli, terrae, maris optat habere bachettam. Spada taienta tamen, filoque tacata sotilo, stat super illius testam, casumque menazzat. 185 Non procul huic chiachiarat centum Discordia linguis, mussat, sbaiaffat, mentit, movet ora manusque, millibus et zanzis reginae tentat orecchias, nec traditora suo partit quandoque galono. Tres Furiae parent illi, referuntque per orbem 190 ambassarias, quibus omnis terra ruinat. Quottidie vadunt, redeunt, portantque novellas reginae: quantas ve animas in tartara mersas arte sua trassent, solita vel fraude necassent. Impietas alia frendens in parte cruentat 195 sanguinolenta locum, guardatque cagnesca traversum. Hic Vindicta fremit, stimulisque agitatur aguzzis; quam regina inter populos, mundique brigatas mittit et ingenti pagat mercede ribaldam, si pugnale suo turpantur sanguine regna. 200 Non parcat frater fratri, non sora sorocchiae, non mater nato, non uxor porca marito. Seditio ignavum populazzum possidet illic: Lis, Luctus, Rabies, Odium, Timor, Ira, Travaius, sunt ibi concilium baratri, Mortisque senatus. 205 Ambitio praesul nulli vult esse secunda; anteque conspectum eius, desformataque monstra, Thesiphone, Alecto, nec non germana Megaera tunc altercabant simul ascoltante senatu. Sed quid rixabant porchae magraeque lupazzae? 210 Huc huc, mortales, huc vestras currite provas, tam bellas provas audire, et plangere mecum. Adsit condicio, sors, stirps, genus omne virorum, humanasque velint miserasque audire pacias, errorumque simul tantorum noscere causas. 215 Iusserat Ambitio totam reticere fameiam, unde quis attentas subito porrexerat aures. Foetida vermifluam scorlans bis terque Megaera canitiem, sic sic primera comenzat et inquit: --Audite, Inferni patres, satrapique Magoghae; 220 illa ego, quae nigrum doceo meschiare venenum, nec mea guarriri possunt aconita triachis. Scragna mihi curae Petri est, et mitra papalis, saepeque cardineos butto sotosopra capellos. Cernite quam laceram caviatam vertice porto! 225 Hinc mihi perpetuis debetur palma triumphis. Maxima pontificum libertas, maxima rerum est pernicies, si quando meam tramittere codam possum, ne sanctis precibus, nutuque columbae, ad sublime aliquis culmen tollatur honoris. 230 O venturatos nos tunc, o vota secutos dulcia, cum nostro fabricatur papa favore; ingrassamur enim de carne, et sanguine schietto armenti, sguerzo si sub pastore guidatur. Per me mitratus capras pegorarus amazzat, 235 mangiandasque lupo tribuit, scampatque codardus. Pilat oves, avibusque cavat de corpore pennas. Per me semirutis squallent altaria templis, Chiesia tota cadit, ruit alto a culmine mater; mater quae nutrit bastardos atque cinaedos, 240 quam nisi pontificis consolet gratia iusti, mox Alcorano soterabitur illa tereno. Veh nobis, et guai, nec non malanaza tapinis, tali si fuerit Christi concessa cadrega, qui non cardineas voiat plus vendere brettas, 245 qui levet a spallis populorum mille gravezzas, qui renovet Chiesae itas in malhora facendas, inque malum punctum cascantia cuncta redrizzet. Quales nunc habeat sanctos Ecclesia patres, sat bene cognostis dudum, quam digne sacratos, 250 quam bene panzutos, quam lissos, quamque tilatos, quam bufalos sensu, quam doctos ludere chartis, pascere garzonas et eas chiamare «sorellas», pascere garzones et eos chiamare «nepotes», spargere perfumis zazaras, portare capettas 255 undique spagnolas, calzisque frapare velutum, falcones nutrire, canes, sparaveria, braccos. Chiesa sed interea strazzata famataque lagnat. Quando intras portam, nil non malnetta catantur: porcilli effigies, non templi forma videtur. 260 Usque ad zenocchios paiae cum pulvere crescunt, summaque strapluviant ruptis solaria cuppis. Longipedesque suis ragni lenzolibus ornant undique muraias. Crucifixo bracchia mancant, inque sui capitis nido vel noctua, vel mus, 265 parturit, et rodit tam dignae crura figurae. Hostia sancta parit, vecchia putrente farina, vermiculos, quae vase vitri, ligni ve tenetur, namque tabernaculos auri postribula robbant. Nullum vas olei per honorem Numinis ardet, 270 nulla cesendilo sanctas brusat ante figuras lampada, namque oleum, quod curae linquitur isti, vertitur ad sanctam luzzo stridente padellam, lampredasque magis quam Christi corpus honorat. Nil coprit altarum, vel, si quid, strazza videtur, 275 quae bona non esset magro panadora cavallo. Campanile iugi foetet pissamine praeti, saepeque commadres huc confessare tirantur. Vel mancat corda, vel habet campana cavezzas iam frustas mulae, groppis insemma tacatas. 280 Caetera quid referam? Scitis, o bella brigata, quam sim giotta meis, quam sim saccenta facendis. His igitur causis, alias anteire sorocchias debeor, Alectoque mihi iam cedat honorem. Talia parlanti surgit sdegnosa cadreghis 285 Alecto, meretrix Malabolgae, vacca Chiapini, drizzat et innumeras bissas nigrosque marassos, horribilemque cavat sic sic pulmone fiatum: --Non ego sum mancum de te dignissima ferri supra triumphalem, populo acclamante, quadrigam, 290 quae in mundo sparsi plus sanguinis atque cruoris, quam nec aquam recipit nec volvit pontus arenam. Illa ego Falsettae quondam puttana diabli, concepi et grossum portabam ventre botazzum. Iamque propinquabat pariendi tempus et hora, 295 en mihi Luciferi coniux, materque lupazzi vacca Satanasi, veniunt insemma comadres ut mihi succurrant parienti tollere prolem. Dumque fadigabant illam sterpare davantum, scilicet ex vulvae, velut est usanza, latebris, 300 ecce duos natos culi sporchissima bocca retro cagat, foedumque simul diffundit odorem. Qui bene nec nati, bene qui nec ab ore cavati, incepere statim se parvis battere pugnis, atque ganassiculas ungis graffare tenellis. 305 Gaudebam, fateor, mecum, quod brutta somenza sic portendebat regum terraeque ruinam. Illos semper ego serpentum lacte cibavi, atque dedi pueris basiliscas suggere mammas. Iam tum certabant: quis dextram, quis ve sinistram 310 ebiberet sizzam, dantes sibi calzibus urtas. Uni nomen erat Ghelphus, unique Gibellus, qui mox, cressuti bis senos circiter annos, nunquam altercari noctuque diuque finabant. Accidit una dies ut se pistare feroci 315 lite comenzarent ongis rictuque canino. Ghelpus adentavit morsu, canis instar, aguzzo Gibelli digitum grossum, nettumque taiavit, proque triumphato spolio portabat ubique, ut diuturna foret proprio vergogna fradello. 320 Ille similmenter digitum, qui dicitur index, dentibus abscindit Ghelpho, prorsusque revulsum devorat et portat palesum more triumphi. Dextra manus Ghelphi pulices cum police mazzat, laeva Gibellini mortaros indice leccat. 325 Hic ego prostravi totum giottonibus orbem, hisque macellariis rubefeci sanguine terram. Dicite: quid nostra haec praesens brigata valeret, si mea non adsit proles, quae spezzat, aterrat, quae sotosora trahit totque urbes totque governos? 330 Ghelphus vult dextra banda gestare penazzum, ast et converso Gibellus parte sinistra. Hic per traversum taiat quaecunque taiantur, illeque per longum penitus vult cuncta taiari. Millibus in fraschis, bagatellis atque fusaris, 335 cuius sit sectae studiat gens pazza videri. O bene gens pazza, o insanis et absque sapero! Hinc melius quam vos animabus tartara persis repleo, nec lasso veram succrescere sectam atque fidem Christi, quae totum subderet orbem, 340 mille ruinasset Turcos, si mille fuissent, quando assassinus Ghelphus et ladro Gibellus non tantae in mundo sparsissent semina pestis. Ergo per umbrosum facienda est danza baratrum, quod via reperta est per me tutissima tandem, 345 unde fides Christi paulatim lapsa ruinet, dum gentes italae, bastantes vincere mundum, se se in se stessos discordant, seque medemos vassallos faciunt, servos, vilesque fameios his, qui vassalli, servi, vilesque famei 350 tempore passato nobis per forza fuere. Talia dum memorans Alecto superba loquebat, Thesiphone sdegnata pedes se se alzat in altos, ac ita principiat, trarumpens dicta sororis: --Baldanzosa nimis, demens, temeraria, nugax, 355 semper es, Alecto, nec te parlando misuras. Optime quam fieret tecum, si meza palato lingua tuo a nobis dudum taiata fuisset! Nos fortasse magis de te ragionevola verba saepe audiremus, non sic temeraria, non sic 360 insulsa et nullis penitus trutinata balanzis. Dic mihi: quid populus, quid plaebs, quid vulgus inane cum claris saviisque viris, plenisque governo? Nil populo levius, nil plaebe insanius, et nil vulgo mobilius toto reperitur in orbe. 365 Quisquis se iactat seu Ghelphum, seu Gibilinum; hunc dic villanum villano stercore natum. Et quamvis habeat brettam, scarpasque veluti, et quamvis equitet celerantibus ante staferis, si sectae unius se se ingerit esse sequacem, 370 lumine si torto guardat contrarius altram, dic illi in facie:--Non es de sanguine claro, non es signorus, dux, marchio, barro, nec es tu gentilomo quidem, quia nemo prorsus eorum has vilacarias centum seguitabit in annos.-- 375 Scilicet acquistas bellae praeconia laudis, teque potes vantare meos superare triumphos, quae totum penitus mundum sotosora butasti. Una tuis tamen est intacta Cipada colubris. Ast ego, quam nec tu, nec vacca Megaera Cipadam 380 dismembrare unquam potuit, vel dedere liti, sola modo feci facioque ferociter arma in se, inque suam propriam convertere panzam. Quis credat potuisse unquam me rumpere pacem, tam firmam pacem, saldumque ligamen amoris 385 unius egregiae, clarae magnaeque Cipadae? quae, postquam cunctas mundi sibi subdidit urbes, venit in infernum Plutoni tollere sceptrum. Baldus, Baldus adest, ille, ille rinaldicus heros, cui tam ghelpha placet quam pars gibilina realo, 390 sit modo vel ghelphus, modo vel gibilinus, amator nominis insignis, propriique sititor honoris. Sunt hominum quidam stronzi, fraschae ve legerae, qui regem Francae praesumunt dicere ghelfum, quique gibellinum promulgant imperatorem, 395 nec tamen illorum prudentia summa pigatur, talibus ut gnacaris voiant intendere mentes. Baldus id audierat dudum, celer arripit ensem, spezzatasque aperit portas, introque ruinat. Quo viso sic sic intrare superbiter, ecce 400 concilium deforme fugit, linquitque cadregas. Quales quum rubeos rutilans aurora colores scoprit, et aurato mortalibus axe ritornat, gregnapolae scapolant, noluntque videre lusorem, et semper «gnao gnao» facientes nocte civettae, 405 sic inferna cohors, Baldo subeunte, scapinat, nec valet aspectum tanti sofrire baronis. Mansitat hic solus, vacuas videt esse cadregas, unde corozzatus disquistilat omnia brando. Dum studet huic operi, facies en grata Seraphi 410 apparet, qui saepe redit, Baldumque revisit, cuius compagnos retrovaverat ante furentes, quos ad notitiam cordis, cerebrique reduxit, placatosque illos post se menaverat illuc. Inde cito partit, superasque retornat ad oras. 415 At comites iterum scuras peragrare cavernas incipiunt. Fracassus abit primarior altris, cui fera voia bulit cornas streppare diablis. Parlabant variis sic sic de rebus eundo. Est qui Boccalum soiat; qui narrat averni 420 vatibus effinctas follas; unusque ricordat quid de Guerrino Meschino legerit olim. Dum quoque Falchetto recitabat Cingar amico Virgilii sextum, res o miranda, quis istam audiat et credat propriis nisi viderit occhis? 425 Ecce loqui cessat medio sermone retentus Cingar, nil parlans, et imaginat omnia praeter Virgilii sextum, nec se parlasse ricordat. Falchettus pariter, quid Cingar dixerit illi nescit, et attonitus fantasticat omnia praeter 430 Virgilii sextum, nec id auscultasse rimembrat. Centaurus curas cervello mille revolvit, vult hoc, vult illoc, nec quid velit eligit unquam. Castellos fabricat Fracassus in aëre multos; sic sua lingua tacet, si semper muta fuisset. 435 Iam salis in zucca nihil amplius Hippol habebat, passat per centum sua mens vilupata chimaeras. Fantasticanti Lyronus mente tenebat sublatos oculos coelo, frontemque rapatam. Moschinus pazzus, Philophornus pazzior extat, 440 multae namque homines faciunt stultescere curae. Fanettus Grillusque simul pergendo tacebant, sequemet admirant oculis in fronte tiratis. Boccalus veluti fantasticus ante caminat, labra movet, parlatque nihil, manibusque duabus 445 ad moram secum ludit, sine voce cridando. At Baldus, liber labiis atque ora solutus, inter compagnos infesta silentia sprezzat. Dumque illis quandoque loquit, responsa domandat, sed facti elingues illum tantummodo guardant. 450 --O--ait,--est magna haec novitas; o Cingar, apuntum. O Lyrone, Hippol, nil vos parlatis? Et unde hoc? Num, velut in claustris, versare silentia vultis? Dicite qualcosam, ne vos via longa recrescat. Vestro num Baldo respostam ferre negatis?-- 455 Talia compagnis vir parlamenta movebat, sed melius poterat muros audire loquentes; quapropter, stancus iam factus in arte rogandi, non vult indarnum mutas tentare loquelas. Ad strabucconem sguerzis cum passibus ibant, 460 ut lanzchinecchi suescunt andare todeschi, quando plus cocti quam crudi vina padiscunt. Tunc huius causam vult Baldus scire negoci, se gerit ante alios, cosam trovat ecce novellam, sub pede namque suo sentit mancare terenum, 465 nec iam qua figat calcagnos terra videtur, imo suspensus menat per inania gambas, totus et andandi labor est sublatus ab illo. Se retro convertit, compagnos mirat eadem cum levitate sequi, tenuesque volare per auras. 470 Huic parlare volunt, sed tantum labra moventur, et veluti muti ciliis, manibusque loquuntur. Quisque suum sentit corpus properare legerum, per quoddamque vodum, tacitumque feruntur agalla. Gaudent sic nulla gambas andare fadiga, 475 donec ab exiguo flatu sopiantur in antrum. Hic phantasiae domus est, completa silenti murmure, vel tacito strepitu, motuque manenti, ordine confuso, norma sine regula et arte. Undique phantasmae volitant, animique balordi, 480 somnia, penseri nulla ratione movesti, solicitudo nocens capiti, fantastica cura, diversae formae, speciesque et mentis imago. Gabia stultorum dicta est, sibi quisque per illam beccat cervellum, pescatque per aëra muscas. 485 Hi sunt gramaticae populi, pedagogaque proles, nomen adest, verbumque simul, pronomen, et illud cum quo participant, reliqua seguitante brigata; scilicet huc, illuc, istuc, hinc, inde, deorsum, atque sinistrorsum cum tota gente cuiorum. 490 Argumenta volant dialectica, mille sophistae adsunt baianae: pro, contra, negoque, proboque. Materies non mancat ibi, non forma, Lyhomo, ens, quiditas, acidens, substantia, cum solegismo. Omnis haec assaltat compagnos illico turba, 495 ut moschae assaltant seu burum sive ricottam. Me reperi, fateor, vino quandoque refectum (quamvis nec modo sim sat liber satque speditus) ire cavalaster sub sole, canente cigala: ecce meam circum testam sex mille pusilli 500 moscini volitant, sicut volitare suescunt borrono intornum buttae, spinaeque vaselli. Sic phantasiae tenues, sensusque bizarri dant simul assaltum sociis, picigantque cerebros, intrantesque caput sotosora silentia mandant. 505 Baldus at intactus remanet, guardatque, stupetque, ac tandem ridet, prenditque a Cingare festam, qui, dum phantasmae nunc hinc nunc inde volazzant, has seguitat, manibusque piat, sed deinde tenendi huic destrezza deest, retrovatque piasse nientum. 510 Vidisti forsan pueros quandoque giocantes velle piare manu moscas, praesone ficandas, scilicet in charta, bis terque quaterque plicata? Saepe quidem capiunt, retinentque in carcere pugni, sed quando allentant digitos, panduntque pochinum, 515 ni cito scaltritas capiat manus altera, scampant, et sic sic oleum, sic sic consumitur opra. Cingar ita et comites, Baldo ridente, menabant hic illic palmas, propter brancare coëllum. Attamen, ut tandem stracchae lassaeque fuerunt 520 hae similes notolae seu guffi sive civettae, has zaffare queunt, deque his implere besazzas. Cingar de Paulo veneto Petroque spagnolo mille baias recipit, subitoque in guttura mandat, ac si mandaret coriandola zuccare facta. 525 Protinus it contra Falchettum, trenta debottum argumenta facit, sed Falco logicus illi respondet; chiachiarat, cridat hic, cridat ille, nec unquam in centos annos pivam accordare valebunt. Id quoque Lyro facit, facit Hippol, et ipse Bocalus. 530 Omnes altandem tanto rumore volutant ethican et phisican, animam, centumque novellas, ut sibi stornito Baldus stopparet orecchias. Zorneiam Scotti Philofornus retrovat illic, quam rapit et giurat libros squarzare Thomasi. 535 Alberti Magni Centaurus somnia zaffat, vult fieri cunctis gratus, gnarusque futuri, tollere cervellum cornacchis, prendere pisces cum manibus, nec non sine clavi aprire seraias. Fracassus quasdam saltantes undique ranas, 540 pissantesque retro, manibus graffare laborat, dumque unam pugno stringit, fugit altera longe. Boccalus normas Epicuri nescio quantas absque labore capit, complectitur, inque botazzum claudit ne fugiant, stoppatque cocamine busum. 545 Has inter follas scoperta est bestia tandem, cui caput est asini, cui collum more camelli, mille manus, ac mille pedes, ac mille volantes fert alas, ventremque bovis, gambasque capronis, quae si non caudam simiae de retro teneret, 550 cum qua dattornum nequeat scazzare tavanos, toccaret summo coeli testone solarum, atque vorare uno vellet boccone Minervam. Sed quia quidquid agit, cauda mancante, lasagna est, ducitur in nihilum, meritoque chimera vocatur, 555 quae parit oh magnos montes nascitque fasolus! Hic quoque monstrum aliud duplici cum ventre videtur qui sustentatur binis tantummodo gambis; sic tenet impressos tacuini charta gemellos Castora, Pollucem, monstrans signalia lunae. 560 Non aliter formatur ibi vir corpore duplo, sive viri duplices coëuntes inguine tantum. Dicitur hic Utrum; Utrum forma ista vocatur; qui sibimet diris semper dat verbera pugnis, scilicet alterutrum pars haec, pars illa flagellat. 565 Haec probat, illa negat, tandemque venitur in unum. Attamen interea socii tolluntur ab uno nescio quo motu, spinguntur et extra cavernam. Quisque suis pergit iam gambis, quisque caminat, nec penitus meminit quid nam vidisset adessum. 570 Phantasiae abeunt, quas in carneria nuper sustulerant, redeuntque loco, prius unde recedunt. Hi tamen et medii pazzi, mediique balordi grande manent spatium, tandemque accasa ritornant. O menchionazzi, qui fraschis tempora perdunt 575 talibus, atque suos credunt sic spendere giornos utilius, quam qui macaronica verba misurant, quam qui supra humeros Pasquini carmina taccant! Isti nempe sua tandem levitate recedunt, vos ad nestoreos semper stultescitis annos. 580 Ergo abeunt, et Baldus eis passata recontat; nec procul abscedunt, en quidam saltat avantum buffonus, mattusque magis, magis imo famattus, namque cavalcabat cannam de more citelli, cumque manu laeva corseri fraena regebat, 585 cumque manu dextra giostrabat fuste canelli, in cuius summo gyrabat giocola quaedam, quam, dum currit homo, ventus facit ire datorum. De panno fert ille duas, quas drizzat, orecchias, quas ve capuzzino fratesco supra tacarat, 590 cusitumque tenet strepitosum quaeque sonaium. Saltat hic, atque facit manibus, pedibusque morescam. Inde, manum porgens Baldo, danzare comenzat. Baldus amorevolo non hunc sembiante refudat, it secum ballans, et iens quocunque menatur. 595 Compagni rident, optantque videre quid istud tandem importabit, danzam tutavia sequentes. Nil pazzus loquitur, sed atezat, saepeque cascat, quem levat e terra Baldus, nec tendit ad altrum quam relevare susum cascantem saepe bufonem. 600 Post aliquod spatium, comparet machina grandis, grandilitas cuius montem superabat Olympi. Et quid erat moles tanta haec? erat una cococchia, sive vocas zuccam, seccam busamque dedentrum, quae, quando tenerina fuit, mangiabilis atque, 605 certe omni mundo potuisset fare menestram. Ad latus ipsius, pro porta grande foramen panditur hincve intrat buffonus, Baldus et altri. Stanza poëtarum est, cantorum, astrologorum, qui fingunt, cantant, dovinant somnia genti, 610 complevere libros follis vanisque novellis. Sed quales habeant poenas, audite, poëtae; audite, astronomi, cantores et chyromanti, ut quoque vos tantas caveatis fingere baias, et parasythiaca placeatis in arte Signoris, 615 quos castronatis, quos menchionatis ad unguem, dando ad intender stellarum mille fusaras, ac ea, quae possunt indovinare fachini cum coniecturis rerum cosisque vedutis, dicere cascari coniunctionibus, ac in 620 ascendente Iovis cum Virgine cumque Leone. Zucca levis, sbusata intus, similisque sonaio, in qua sicca sonant huc illuc semina dentrum, astrologis merito, cantoribus atque poëtis, est domus; ut, veluti petra iacta retornat abassum, 625 utque focus per se supremum tendit ad ignem, sic leve cum levibus meschientur, vanaque vanis. Stant ibi barberi, numero tres mille, periti, est quibus officium non dico radere barbas, sed de massellis dentes stirpare tenais, 630 hisque per ognannum sua dat sallaria Pluto. Quisque poëta, uni, seu cantor, sive strolecchus, barbero subiectus, ibi saepe oyme frequentat. Barberus, dum complet opus, stat supra cadregam, atque rei testam tenet inter crura ficatam. 635 Hic nunquam cessat nunc descalzare tremendis cum ferris dentes, nunc extirpare tenais, unde infinitos audis simul ire cridores ad coelum, nunquamve opera cessatur ab ista. Quottidie quantas illi fecere bosias, 640 quottidie tantos bisognat perdere dentes, qui quo plus streppantur ibi, plus denuo nascunt. Ergo sorellarum, o Grugna, suprema mearum, si nescis, opus est hic me remanere poëtam: non mihi conveniens minus est habitatio zucchae, 645 quam qui greghettum quendam praeponit Achillem forzibus hectoreis; quam qui alti pectora Turni spezzat per dominum Aeneam, quem carmine laudat moeonia mentum mitra, crinemque madentem. Zucca mihi patria est: opus est hic perdere dentes 650 tot, quot in immenso posui mendacia libro. Balde, vale, studio alterius te denique lasso, cui mea forte dabit tantum Pedrala favorem, ut te, Luciferi ruinantem regna tyranni, dicat, et ad mundum san salvum denique tornet. 655 Tange peroptatum, navis stracchissima, portum, tange, quod amisi longinqua per aequora remos: he heu, quid volui, misero mihi, perditus Austrum floribus et liquidis immisi fontibus apros.

III

MOSCHEIDOS

LIBER PRIMUS

Grandia Moscarum Formicarumque furentum proelia, desdegnos, fata cruenta cano. Tunc et alhora suos abscondit Apollo cavallos, quum ruere armatos vidit in arma duces. 5 Cuncta per intornum tellus squassata tremabat, poca super coelos nec cagarella fuit. Gens ceratana sinat vecchias cantare bataias, squarzet Virgilios turba pedanta suos. Magna fuit, confesso quidem, ruinatio Troiae, 10 quando cavallazzo credidit illa buso. Fare parangonem sed quisquis voiat ad ipsam, dictus ab egregia gente bachioccus erit. Maxima materies ista est, quam sprezzat Homerus, sit nisi macronicas dignus habere deas. 15 Non est Clionis, non est impresa Polynae, hanc melius somam Togna gaiarda ferat. Huic igitur sumitte humeros, Tognola, valisae, sisque, precor, tanto digna fachina peso. Urbs est in medio mundi, Moschaea vocatur, 20 cui fuit aeternum nomen, et est, et erit. Haec in cervello romanos una tenivit, unaque vastavit Cimicas, una Grysos. Vincitora fuit variis spessissime guerris, pensavitque altos subdere saepe deos. 25 Non armis tantum praestat provincia, sed non accumulat tantas ipse Milanus opes. Quid Vegnesa bravat galeazzis grandibus illis, quarum tot riccas fert cava panza somas? Quidve zenovesi loca per longinqua traversant, 30 carraccasve menant per freta larga suas? Cum mercantiis totum Moschaea per orbem navigat, itque alium sola trovare polum. Undique Mosca suos fert remos, undique robbam congregat, et spadas undique sola menat. 35 Mosca per Italiam, per Franzam, perque todescos passat, et in Spagnae non timet ire sinum. Per totas Asiae transcurrit Mosca marinas, tartaricum nodat Mosca poiesa fretum. O quantum locus est infelix atque dapocus, 40 in quo sdegnetur ponere Mosca domum! Non ibi nobilitas, ibi non altezza videtur, regales quoniam praticat illa casas. Non dux, non princeps, non rex, non denique papa mangiat, ni tavolae stet sibi Mosca comes. 45 Imo rapraesentant vix coram rege piattum, credenzam regi Mosca galanta facit. Vixque saporito repletur coppa phalerno, protinus in dulci gurgite Mosca natat. Non metuit celsam regum discurrere frontem, 50 reginisque suos stampat in ore basos. Stabat in imperio Moscarum maximus ille rex, qui Sanguileo nomine dictus erat. Sex centas urbes, castellos mille regebat, quorum montagnae pars sita, parsque mari. 55 Est urbs quae Francoys dicta est, Pelleraque, Crostis, Stroncia, Merdabragas, Tegnaris, Ossa, Muluc. Ergo hic Sanguileo, dum summa in sede repossat, en sprovista sibi Mosca stafetta venit, anxia pro cursu, multoque schitata lavacchio, 60 sanguine cui tepido testa ferita pluit. Illa spaventoso se vultu portat inanzum, et regis tandem se butat ante pedes. --Heu quid hac indarnum--clamat,--rex, sede superbis? Heu quid solazzas, nec tua fata vides? 65 Heu quia non lautis prodest squaquarare vivandis, splumatosque super nocte iacere thoros. Heu male gustigolo caricas mangiamine mensas, heu male dat schenam magra cavalla suam. Frustra sbercigeros asini corroditis occhios, 70 frustra vos pascit stizza gratata canis, frustra tegnosos stimulatis dente pitoccos, frustra dat lautos quaeque carogna cibos. Siccine vos giovat bognones suggere dulces? siccine marza suas Franza ministrat opes? 75 siccine delectat villanas rodere gambas, siccine todescas saepe lecare bragas? Tenditis ah panzam lombardis pascere quais, nulla potest vestros merda latere canes. Non est iste modus, quo sis celeberrimus, o rex, 80 quo tua caesarico fama sit aequa sono. Haec via non illa est, quae te, nos nostraque servet. Sed magis ad marzam cogimur ire stuam. An latet exemplum te porci Sardanapali? Si latet, orecchias nunc mihi porge tuas. 85 Inter foemineas capitanius ille catervas, gessit prodezzae signa notanda suae. Dummodo de Bacchi Venerisque libidine tantum pensitat, et pinguis nodat in amne brodi, improvista sibi tempestas venit adossum, 90 scilicet armigeris ducta bataia viris. Vulnera spadarum non sunt basa grata donarum, foemineum targas non patet esse latus. Lamentabatur nimium pesare corazzam, et nimis elmettum molle gravare caput. 95 Quando cavalcabat, miser hac pendebat et illac, ut male supra asinum soma ligata facit. Gobbus ad arzonem palmam attaccabat utranque, et pectoralem credidit esse briam. Ibant stafferi ter centum circa cavallum, 100 et ne cascaret brachia tensa dabant. Sed quando trombae trepidum tarantara sensit, vanuit impletis ille repente braghis. Amisit regnum, amisit poltronus honorem, foemina costumis, nomine vixit homo. 105 Ecce tibi sortem reminiscor Sardanapali, alter, ni sapias, Sardanapalus eris. Tu stas, Sanguileo, tibi stesso scalpere ventrem, et nescis regni pessima damna tui. Butta via mantum regalem, butta bachettam, 110 vadat et in centum fracta corona micas. Indue corrottam, decet haec tua funera, cappam, reginaeque tegat nigra veletta caput. Aurea de summis cameris spalleria caschent, de fundo ad cuppos sit nigra tota domus. 115 Ut desperatus, stygium domanda diablum, forcaque sit vitae cura suprema tuae. Rex Formicarum, fortissimus ille Granestor, si nescis, populos trat sotosora tuos. Centum mille uno fudit certamine Muscas, 120 in portuque tuas miscuit igne rates. Ragnifugam campi caporalem carcere chiavat, quem supra forcas colla tirasse puto. Artelaria nihil sboccavit nostra balottas, nam fuit in lactis tota negata lago. 125 Sic ego mortiferas accepi quinque feritas, pro quibus en stanzas deserit alma suas.-- Sic dicens, illam tiratis calzibus efflat, quam sacer ocharum nunc paradisus habet. Talibus auditis, suspirum tale budellis 130 rex cavat, ut visa est ira tonare Iovis. Mox veluti pazzus, regalem contra decorem, saltat ab aurati protinus axe troni. Dat sibi guanzatas, tundit sibi pectora pugnis, collericoque sacram dissipat ungue togam. 135 Moscarum subiti clamores atria complent, totaque palmarum plausibus aula tonat. Accurrit moesta urbs, stipatur ubique palazzus, nec tanti constat sat bene causa mali. Ecce maritatae squarzato crine madonnae, 140 quaeque suo rauco clamitat ore virum. Conclamant patres natos, natique parentes, communis vidua crescit in urbe dolor. Non tantus Romam strepitus sotosora butavit, quum Caesar Bruti mortus ab ense fuit. 145 Iamque super volucrem balzarat phama cavallum, it via, nec trombam spiccat ab ore cavam. Mille galoppatim complerat iamque miaros, nec datur ah! stracco spelta, nec orzus equo. Per totos mundi sentita est tromba paësos, 150 donec, ubi regnat Scannacavalla, rivat. Scannacavalla gigas est magnus, rexque Lisaeae, quae sua Commacchio terminat arva freto. Ipse Tavanorum populos, gentemque governat, nilque tiranizans savia testa fuit. 155 Rex huic Moscarum dederat pro uxore sorellam, cui beltas Helenae, Merdola nomen erat. Non stat hic indarnum, cugnati fata repensat, et Cantarellis ponere fraena iubet. Ista cavallorum razza est, animosa batais, 160 quorum culattas ferrea barda tegit. Imponunt famuli varias canzante copertas, rex salit et velox alba chinaea volat. Illico tota cohors post cursum regis arancat, et Cantarellas it stimulando suas. 165 A tergo veniunt cariazzi tardius, ut qui vallisas portant in sua terga graves. Ardua colla ferunt multo resonante sonaio, quos mea Limagas nomine Gosa vocat. Unius in manco mensis rex stancus arivat, 170 cui dolet ob longam quaeque culatta viam. Moschaeae portas multo non absque tumultu introit, et drittus regia tecta petit. Hic iam desmontat, staffam retinente barono, ac subito scalae montat otanta gradus. 175 Iamque venit dentrum, per salas, perque caminos passat, et hic Moscas cernit ubique gramas. Antiporta levant celeres hinc inde scuderi, per centum cameras Scannacavalla meat. Ducitur altandem dentrum penetralibus altis, 180 rex ubi Moscarum Sanguileonus erat, qui tunc cugnato visto se appena redrizzat in pede, nec potuit non madefare genas. Scannacavalla etiam quantillas lumine gozzas edidit, at laetos sic dedit inde sonos: 185 --Quo tua, Sanguileo, prudentia nota calavit? quo mens, quae binos terret utrinque Ioves? Non animus tibi stat regis, non scaeptra tenentis, non est cotali danda corona viro. Si Tamira sui flesset pro morte fioli, 190 scampasset magni gensque caputque Cyri. Si tot amazzatos lagrimasset Roma guereros, Scipio non primum ferret in orbe cridum. Degenerant nimium lachrymae, minuuntque decorem, nilque potest savio turpius esse viro. 195 Sunt lachrymae pueris magis aptae, suntque puellis, quae bagnant causa fletibus ora levi. Nos quibus immisit sennum natura virilem, ut quid ab adversa sorte gitamur humo? Nosco valentisiam, pelago saltante, nochieri; 200 nosco animum fortis, Marte furente, ducis. Iuppiter humanam si vellet sternere gentem, sumamus, cur non? proelia contra Iovem. Seu fas, sive nefas, debemus regna tueri, non tamen ut lacrimis, sanguine sed proprio. 205 Eya age, Sanguileo, propriae te redde rasoni, nosce parentadi quanta sit umbra tui. Vosque senatores savii gentesque tribunae, conseium vobis tam date, quam populo. Si vos lugetis, sic urbs moestissima luget; 210 si vos ridetis, ridet et illa simul. Conseium regi vestro praestate saputum, de vobis regimen non piat ille pocum. Agmina Moscarum si bello tanta morirunt, num quoque reliquiis Zarra lavanzus erit? 215 Sunt sunt Moscarum, sunt vendicanda Tavanis funera, sunt squadris bella cienda meis. In punto mittam sex centos mille Tavanos, quos facit armigeros longa bataia viros. Pars equitando solet curvas portare balestras, 220 pars alio grossos more cavalcat equos. Pars pede fert piccas, pars implet pulvere schioppos, sbombardantque mihi per mare mille rates.-- Dixerat haec, animosque sibi revocaverat aegros, inque suo steterant corda fugita loco. 225 Vergognantur enim lachrymis imitasse putellos, ac ita maturam deposuisse guisam. Postquam Sanguileo ter strinxit Scannacavallam, et grates docto reddidit ore suas, congregat ad din don campanae grande pregaium. 230 istaque tunc populo verba pochina facit: --Sic sic alta volunt, sic pensant, sic ve comandant numina, sic filos forfice Parca taiat. Scannacavalla tamen verbis consolat amicis, datque suus grandem sermo disertus opem. 235 Eya quid indarnum nos mundo vivimus isto? Non est, ut cedant arma cruenta togae; non vos affectus, seu patris, sive fioli, vincat, sed patriae respiciatur amor, nec tantum patriae, sed regis, sed capitani 240 Ragnifugae, quem nunc scivimus esse presum. Nonne recordatis quas tanta per arma, per undas, hic Pulicanaea fecit in arce provas? Nonne quod in Cutica, quando sex mille Pedocchios brusavit, superos igne tocante polos? 245 Xersis in armata si dux tunc ipse fuisset, fors isset alio tanta facenda modo. An dux perdendus talis? non qualis habetur, seu sit, sive fuit, seu paladinus erit. Parlamenta igitur vadant, veniamus ad arma; 250 Moscas armari per mea regna volo. Cum septem centum transibimus aequora fustis, quaelibet est virdae scorcia longa fabae.-- Sic ait, et--Fiat, fiat--Moschaea cridabat,-- fiat quod noster rex cupit atque iubet.-- 255 Mittuntur cunctas in bandas illico bandi, currunt ad iussos quaeque stafetta locos. Plena tesororum reserant aeraria patres, soldatis siquidem debita paga datur. Non nisi tamburros sentis accendere Martem, 260 atque petezantes tantararare tubas. Contra Formicas odium crudele stigatur, quarum se pasci velle cruore bravant. Qui iurat patrem, qui vendicare fradellum, qui bramat spadam sanguibratare suam. 265 Iuppiter at sub se iam baltegare solarum senserat, et smortos cernit in ore deos. Smergolat in colera, chiamat:--Cur tremmat Olympus? Cur mea sunt fumo sydera brutta nigro? Nunquid adhuc veniunt nos assaltare gigantes, 270 bassaque gens nostras struggere cercat opes? Heus, Vulcane focum, pegolamque, bitumina profer, cumque trementinis sulphura mista nigris. Porta spaventosum fulmen, brusabitur orbis: humanum, quam nos, malo perire genus.-- 275 Mercurius respondet ei:--Ringratia fatum, quod non contra tuos guerra fit ista deos. Nunc tamen est tempus, quod quatti stemus acasam, Solque stet in thalamis, Lunaque scosa suis. Nullus praesumat, seu divûm sive dearum, 280 iam modo venturas cernere velle brigas. Ne bombardarum quando scoccamina fiant, rumpamus nobis colla, cadente polo. Inter Formicas et Moscas tanta coorta est ira, furor, rabies, collera, stizza, focus, 285 ut, nisi pacificet Calabronus maximus illas, diluvius mundo sanguinis alter erit.-- Iuppiter intremuit, Solem remanere comandat qui striggiare suos tempus habebit equos. Neptunus quoque rumorem sub gurgite sensit, 290 itque sua in fundo tota roversa domus. Nymphae concurrunt trepidae, divique marini, quos huc, quos illuc multa paura fugat. --Quis Satanasus--ait Neptunus,--trentaque para tam cito compellit vos scapolare viam? 295 Aeolus absque mea nunquid rex ille saputa per mare Garbinos lassat abire suos? Eya cito, nostrum spatianter ferte tridentem, Aeolus hic audax est aliquando nimis.-- Triton respondet:--Non hoc solet ille fracasso 300 mittere diavolos nostra per arva suos. At sunt armatae centum settanta galaeae, quae Zenzalarum millia mille ferunt. Itur in auxilium Moscarum, Mangiaque vacca dat regio squadras et Codegora suas. 305 Nonne maris schenam tanto sub pondere sentis flectier? ah nimias portat apena rates! Sunt Calcinelli, Peverazzae, suntque capaces Cappae, sunt Conchae dimidiaeque nuces. Talibus utuntur corsari navibus et qui 310 mercadanteschis mercibus aequor arant. Rex Zenzalarum, Cosinus nomine, passat hoc pelagi golfum terrificatque deos.-- Neptunus se se tanto sermone tasentat, itque per algosas, corde tremante, casas. 315 Gaudet Sanguileo, Zenzalis obvius ibat, quas magno in portus coepit honore suos. Artelaria sonat bom bom, allegrezzaque fitur, et campanarum din don ad astra volat. Vixque arrivarant Zenzalae, maximus alter 320 fit sonus, et mundi machina tota tremit. Innumerae apparent banderae desuper Alpes, armorumque procul tersa metalla nitent. Nunquid erunt sguizeri? nunquid vascones et illa gens brava cum squadris italiana suis? 325 ista todescorum num proles apta batais? mandat spagnolos num quoque Spagna suos? Non sunt spagnoli, taliani, lanzque chinecchi, non sunt vascones, non sguizerique simul, sed Moschinorum descendunt culmina squadrae, 330 rexque suus nomen Siccaboronus habet. Nec quo descendit, nec ubi sol nascitur, unquam dux tam crudelis, quam fuit iste, fuit. Iurarat siquidem totum sibi subdere mundum, atque Iovem sediis praecipitare suis. 335 Non fuit in guerris, nec erit magis armiger alter, et qui plus hostis temneret arma sui. Huic tota Ebrietas provincia, Tartaris aequor, atque Barillensis subdita vallis erat. Sanguileo tantum capitanum laetus abrazzat, 340 mox bona soldatis dat casamenta suis. Partibus ex aliis veniunt Myrmicoleones, qui grottas habitant, rustica turba, cavas. Non fuit in terra gens assassinior unquam, quae Formicarum membra vorare cupit. 345 Ut metuit Soricus Gattam, Leporettaque Braccum, sic Formica istos contremit, oyme, ladros. Rex huius populi crudus Myrpraeda vocatur, a quo nulla unquam forza stimata fuit. Sive sit herculeum robur, sive Hectoris ingens 350 sit prodezza, unum non stimat ille figum.

Menat hic armatos sex centum mille guereros, nemo cavallaster, quisque pedester erat. Quinque simul reges ergo Mars fortis adunat, qui soldatorum mille miara guidant: 355 Scannacavalla gigas, Myrpraeda, Cosinus et ille Siccaboronus atrox, Sanguileoque ferox. Omnibus insemmam iunctis. Formica petenda est, contra Formicam mundus in arma ruit. Sanguileo cunctos capitanos chiamat in unum, 360 verba quibus docto protulit alta sono. Supra caput stronzi montaverat altior altris, ac ibi quae orandi sint documenta dabat. Seu sit Sanguileon armatus sive togatus, vincitur hinc Caesar, vincitur inde Cato. 365 Mox ubi soldatos oratio longa feroces egerat, ordinibus campus abire parat. Sanguileo rutilis vestiverat arma metallis, de duro ciceris cortice facta nigri. Dimidiam gussam fert pro targone fasoli, 370 estque sibi porchae lancea soda pilus. Excusat fortem milii pars mezza celatam, stat pro pancera maxima gussa fabae. Interea grandis fit sgomentatio campi, ducitur indomitus Sanguileonis equus. 375 Hic erat ex illis, quos dicunt nomine Grillos, qui faciunt saltos ampia per arva leves. Ista cavallorum duplex est razza: camini una busos habitat, ruris at una foros. Mantellus baius est illis, istisque morellus, 380 hi currunt, illi saltibus astra petunt. Sanguileonis erat totus niger ergo cavallus, quem stranium numerus gentis apena tenet: nitritu reboare gravi sentitur Olympus, totaque sub pedibus terra tremare suis. 385 Imbrattat sabiis coelum, quum calcitrat, et quum soffiat e naso spiritus astra fogat. Sanguileo, cunctis facientibus illico largum, saltat in arzonem, stringit, et urtat equum. Mox ad naspantes, ficco sperone, galoppos 390 hunc movet, ac gentes it rasetando suas. --Vivat Sanguileo, vivat Moschaea--cridatur, cernis et antrattum mille cavare bretas. Tota super grossos equitant Moschamina Grillos, centum Grillinis mille feruntur equis. 395 Scannacavalla suos alia quoque parte Tavanos ordinat, et squadras praticus octo facit. Magnus hic est busto, sed sensu magnior alto, doctus et ad guerrae scire piare modos. Ad strabucconem sua nunquam gesta movebat, 400 inque armis Fabius Maximus alter erat. Mente ferebatur savia, non corde feroci, ut faciunt plures absque rasone duces. Qui, nec appizzatur simul atra barufola guerrae, omnes in pezzis praesto taiare volunt. 405 Non ita maturus rex Scannacavalla solebat, imo reposato fatque refatque modo. Hic habuit quondam cum Vespa forte duellum, qui tandem multo victor honore fuit. Illius e cauda stoccum detraxit aguzzum, 410 qui plus quam mortis frizza forando forat. Ast ordinanza Cosinus ponit in altra Zenzalas, aliis ne minor esse parat. Lendinis hunc totum pellis durissima coprit, in qua nulla taium spada tacare potest. 415 Non nisi de humano Zenzalae sanguine vivunt, unde cruentatos cernis habere musos. Non usant spadas, stoccos, mazzasque feratas; Zenzalis piccas tradito, victor eris. Sunt scarnae, assuttae, nervosae, saltibus aptae, 420 unde sciunt hastas ben manegiare leves. Fantaria quidem tota est, cui iuncta nigrabant Myrmicolionis agmina ducta viris. Grillus equus Moscham, fert Cantarella Tavanum, it Zenzala pedes, Myrmilioque simul. 425 Non minus ergo suos curat Myrpreda guereros, quos bene guarnitos unit et arte docet. Gens sassina quidem est, at in armis pratica multum, et cui phama, magis quam sua vita, placet. Sunt pedites cuncti, picchis utuntur aguzzis, 430 quas segetum summis prodit arista comis. Hos regit ille gigas Myrpreda stupendus in armis, totum Farfallae quem tegit ala finae. Inter Formicas et hos de gente ladronum semper guerra fuit, est quoque, semper erit. 435 At Moschinorum rex, crudus Siccaboronus, sfodrato squadras instruit ense suas. Se Parpaionum duris vestiverat alis, est tineae scutum mezza ganassa suum. Mittit corseros regio Fornarica fortes, 440 quos Panarotos nomine dixit Adam. Sunt lunghi et nigri, vecchio de pane creati, qui Moschinorum esse probantur equi. Moschini armantur stuppa, quae circa borones, circaque cannellas dura venire solet. 445 Est Mussattorum talis destrezza, quod uvae trant vinazzolos belligerando graves. Ex his semper habent carneria plena balottis, cum quibus elmettos, duraque scuta terunt. Post has ergo acies, post agmina plurima monstrae, 450 obtinuit duplices quaeque caterva pagas. Sanguileo vecchios reseraverat ante tesoros, nec sua sparagnat praemia militibus. Spendit abundanter, quia sic faciendo valentos reddit soldatos, dispositosque mori. 455 Non modo stendardos, modo non insignia narro, namque nocet capiti chiachiara longa meo. Si varias scribam linguas, variasque dovisas nullus et inchiostrus, nullaque charta sat est. Non nisi banderae, nisi non vexilla volazzant, 460 suntque pavaionis littora plena tesis. Hic contestabiles, caporales et capitanos, lanzaque spezzadas, magnanimosque ducas, marchesos, contos, alpheros, logotenentes, cernebas proprium sollicitare gradum. 465 Hic lanzae, spadae, targones, scuta, celadae; hic trombae, gnacarae, timpana, corna, cifoi. Circumcirca tremunt colles, reboantque riverae, celsaque de vastis rupibus echo tonat. Soldatos animat trombarum tararan illud, 470 atque nihil mortem corda stimare facit. Navibus interea complentur littora carchis, millia per salsas vela videntur aquas. Hae sunt carracchae, sunt fustae, suntque galaeae, schirazzi, grippi, lignave quaeque maris: 475 Scilicet armatae sunt multo milite scorzae, dimidiae giandae, dimidiaeque nuces. Trant sursum anchoreos rampinos undique nautae, vela favorevolis dant sofianda notis. Tercentum cordae mollantur, sive tirantur, 480 unde cridat rauco multa cirella sono. Non monitiones, non hic vittuaria mancat, maxime sed guerris artelaria decens. Sanguileo primus galionem scandit in amplum, qui patuit cortex Gambaris esse vodus. 485 A poppa et prora stant centum passavolantes, gens ubi ballottas dat Scaravazza suas. Gens Scaravazzorum, quam larga Boëtia nutrit, ballottas mira fabricat arte graves. Tota suum regem seguitat Moschaea valentem, 490 vix infassatus restat in urbe puer. Denique sgombrantes portum, lata aequora complent, quae male soffrendo pondera tanta gemunt. Incutit horrorem coelo, terraeque, marique tam numerus rerum, quam sonus, atque cridor.

LIBER SECUNDUS

At non Formicas tanta haec bravura spaventat, quae iam praescierant bella futura sibi. Ipse senatores Granestor convocat omnes, fitque inter savios disputa longa duces. 5 Supra Formicas scoeptrum regale tenebat Granestor, sperans altior ire deis. Consilio semper saviorum cuncta movebat, quapropter bellum victor ad omne fuit. Illuc praecipue magnus Myrnuca vocatur, 10 qui Formicarum dux generalis erat. Inter Formigenas nemo robustior illo, qui solus grossae fert duo grana fabae. Quamlibet armorum guisamque, modumque sciebat, omnis et ingenio res erat apta suo. 15 Multa reportarat giostrarum praemia secum, milleque de bustis tolserat ense capos. Mille capos, inquam, mozzarat iure duelli, omnia cartellis plena fuere suis. Unde galoppabat totum sua phama per orbem, 20 nec siluit forzae cridor ad astra suae. Non multum tenuit regnum, nec habere cupivit, rocca valoroso sat fuit una viro. Nux erat in summo rapae fundata colengo, quae busa Myrnucae rocca superba fuit. 25 Hinc sibi composuit nomen Myrnuca decenter. Myrnucam Myrmix cum nuce iuncta facit. Sed quia de paribus semper furor invidus exit, gestibus invidit, Siccaborone, tuis. Dudum cartellos in te per ubique tacarat, 30 ut seu tu mundo, seu foret ipse prior; at tu sprevisti secum brigare superbus, cum sis rex, et cum rege sit ille minor; unde raquistandi regnum sibi voia venivit, quo tibi certandi scusa niuna foret. 35 Ante senatores Formicas venerat ille, cui data communi laude bachetta fuit. Se prius indignum tanti accusavit honoris, mox tamen impresae cingitur ille datae. Formicarum ingens bellaxque exercitus arma 40 induit, et Moscas contravenire parat. Ponitur in punto campus, gens, tela, cavalli, banderae, lanzae, busa metalla simul. Sed quia per varios audit rex ipse spiones: quinque coronatos castra menare viros, 45 non audet tantae se impresae accingere solus, at petit antiquae regibus arma lighae. Quattuor acciti reges cito tela parecchiant, perque Alpes veniunt agmina, perque fretum. Prima Pedocchiorum comparsa est zurma bravorum, 50 quos rex a Cutichae clymate Furfa guidat. Armant hi duris tegnae sua corpora crustis, Zanninumque fabae quisque cavalcat equum. Caganiellus item Formicis portat aiuttum, qui Pulicum caricas ducit otanta rates. 55 Boscosam sub iure suo tenet ipse Lasaenam, eius et imperio sylva canesca datur. Gens haec atezatrix leggiadro corpore saltat, vincit et aethiopas bruna colore nigros. Eius ab humana vix ungue corazza foratur, 60 Orlandi ut fuerit scorza fadata minus. Venerat et Cimex, Putrifola nomine, qui rex totum Lettiriae per mare sceptra tenet. Gens sua Lympirides equitat, quae nocte vagantur, itque coruscantes nocte cagando focos, 65 unde Cagafocos stirps Cimica nominat illos, atque cavallazzos eligit esse suos. Muschifur hic etiam Ragnorum maximus est rex, cui smisurati forma gigantis erat. Ipsius officium est muraias condere fortes, 70 condere trinceras et casamatta simul; it pedes, atque suos pedites facit ire gigantes, crura caminandi sunt quibus apta diu. His igitur simul addunatis, mira tenetur ordinanza, velut pratica banda solet. 75 Granestor, nec non quaevis Formica, Locustas spronat et his Moschae contremit agmen equis. Iam mare Sanguileo Pulicum calcabat, et alta aequora, quae velis tota coverta fremunt. Ipse suis mundum privarat Apollo cavallis, 80 nec dare lusores vult bona luna suos. Aeolus en valido rallentat fraena Siroccho, claraque fumanis turbulat astra suis. De quibus ille fero cum turbine saltat in undas, spernazzatque nigras impetuosus aquas. 85 Ut sua natura est, pelagus sotosora butatur, pascit castrones nigra per arva suos. Sanguileo clamat:--Quam das, o nauta, novellam?-- Respondet:--Mi rex, prava novella datur. Non hoc spero equidem garboio prendere portum, 90 non si mi faciat Iuppiter ipse fidem.-- Talibus auditis, tollit Moschaea cridorem, nam timet insano quisque perire freto. At magis undosas montagnas aequor inalzat, fitque procellosi strania danza chori. 95 Nocchieri affrettant mollare, tirareque chordas, sollicitos vitae mors fugienda facit. Quisque gubernator male scit manegiare timonem; ars, ubi ventorum fit violenza, perit. Millibus in squarzis operantur vela nientum, 100 Nec disgroppari quaeque ritorta potest. Saepe simul naves urtant, spezzantque vicissim, et linquunt tabulas per freta larga suas. Unde marinari iam temnunt iussa paronum, quaeritur at vitae scampus ubique suae: 105 qui brancat tavolam, qui remum, quique coëllum. qui despoiata veste nodare parat. Hac, illac, fustae balzant, grandesve caracchae, huic temo, huic velum, spiccus huic arbor erat. Sanguileo flexis et Scannacavalla zenocchis 110 stabant, unde suis vota tulere deis. Sanguileo favae vult sacrificare Zaninum, cuius sit pellis digna gonella Iovi. Scannacavalla duos Serapicas, tresque Pedocchios Myrpraeda, et magnae busta Cosinus Apis. 115 His etenim sperant votis rehavere bonazzam, nulla sed his votis chinat orecchia deûm. Unius ob causam scelerati nempe guereri, mitigat iratos nulla preghera Ioves. Siccaboronus is est, qui solus despicit undas, 120 seque facit beffas aequore posse mori. Solus dispresiat coelum, tonitrumque menazzat, solus in instanti morte petezat aquas. Biasmat eos, qui sic genibus fant vota pigatis. Imo Iovi zurat: velle scanare Iovem. 125 Saepe ficas coelo monstrat, scopritque culamen, saepe travaiatum percutit ense fretum. Fortius unde illud percussum mugit, et altis bagnat hiperboreum saepe Booten aquis. Horrendos offensa tonos dant nubila sursum, 130 mox aperit gravidos imbre ruente sinus. Siccaboronus opem vult navi tradere solus; dumque studet cordas solvere, frangit eas. Quando comandabat, si non obeditus ab altris praestus erat, miseros praecipitabat aquis. 135 Non dicit--Guarda,--sed buttat in aequora multos, hac libare suam noverat arte ratem. Illa tamen duro spezzatur denique scoio, absorbetque ingens rupta carina fretum. Sed quid? deventat magis ille, magisque superbus, 140 sit licet in grembo mortis ad usque gulam. Grande vinazzolum subito abbrazzaverat uvae, quo sua sostegno vivere vita potest. Non tamen interea, dum crura et brachia menat, turpia desistit dicere verba deis. 145 Dat pugnos, calzosque mari, tutavia natando, vultque ad despettum mortis abire foras. Mors desperatum timet assaltare gigantem, qui mortem morti tradere velle bravat. Unde gaiardorum columen finaliter undis 150 se cavat, et magnam liber it extra brigam. Vult plus quam maium, giurat, chiodumque piantat infima Plutoni tollere, celsa Iovi. Vultque governa maris Neptuno prendere, vultque hos super imperios unicus esse deus. 155 Vult sua sit coniux Pallas, sit serva Diana, et iam facta vetus sit rofiana Venus. Vult quoque Mercurium doro appicare sogheto, cuius ad officium Mars manigoldus erit. Solus it armatus, cui stat samitarra galono, 160 quam duro ex hominis cuderat ungue Sterops. Nullis fortunae percossis ille pigatur. sola sed ah stimulat viscera magra fames. Non Leo sic vacuis cridat peragrando budellis, quum capitat griffis bestia nulla suis, 165 ut flos heroum sforzatur ventre famato, saepe grave in nuda sternere corpus humo. Tandem longe videt summae fastigia turris, ad quam sollicitos frettat habere pedes. Turris haec altus erat fungus, qui sydera toccat, 170 multaque sub tundo culmine rura coprit. Quattuor hic Pulices armato corpore stabant: nam Formicarum sat prope campus erat. Pinguis in aguzzo rostitur Lendina speto, quam coquit ardentis copia multa paiae. 175 Expectant illi quod sit bene cotta lecardi, statque super cagolam mensa parata caprae. Non procul est vini grossissima butta racentis, cum qua iuxta focum iam squaquarare parant; scilicet ex uvis albanis nobile granum 180 praestus adocchiatum Siccaboronus habet. Introit audacter, velut est usanza gaiardi, et movet aspectu talia dicta bravo: --O compagnones, vobiscum ducor a coenam, me vester quoniam rostus odore tirat.-- 185 Unus respondet:--Non hic, compagne, taverna est; albergum quaeras in meliore loco.-- Siccaboronus, apro similis, iam ferbuit ira, totaque de colera fazza bianca venit. --Per stygiam--dixit--dabitis coenare paludem. 190 Gentilezza negat quod dare, forza dabit.-- Cui responderunt:--Per forzam tollere vis ne?-- Siccaboronus:--Ita, sufficientus ero.-- Non supportarunt Pulices ea verba superbi, dant subito chiappum, telaque nuda piant. 195 Siccaboronus, habens animum dextramque paratam, fulmineo vacuat protinus ense fodrum. --A trincatores!--inquit,--gens apta tavernis, nil timeo vestras, trista canaia, minas.-- Sic ait et spadam vibrans hic praestus et illic, 200 hos sibi lontanos brachia quinque tenet. Circundant illum Pulices saltonibus altis, sed quantum extendit se daga, retro tirant. Ursa famata paret mastinos intra cagnazzos, exiguum nec adhuc perdidit ille pilum. 205 Nullo se pacto sgomentat, quattuor inter saltantes Pulicos, maximus ille baro. Imo caneggiatus, mistas cum sanguine bavas dum vomit, hostiles fat retirare pedes. Quoque magis retro vadunt, magis ante ficatur 210 vir, nec terreni perditur onza sui. Unus at ecce Pulex dardum de longe balanzat, scilicet ereptum Muris ab aure pilum. Siccaboronus habet lyncis bellando vedutam, saltat et a colpo retro it, inde subit. 215 Nunquam vista fuit leonessa velocior illo, quum simul indretum, quum simul ante salit. Perstringit spallam Pulicis fendente sinistram, et calat in dextrum spada taienta latus. Ecce ruunt terrae patefactis viscera panzis, 220 itque diabolicas umbra trovare casas. Nec se contentans unam hanc monstrasse prodezzam, ad coelum salto se levat octo pedes. Se levat octo pedes Mussati, Siccaboronus, atque aliam rutilo spiccat ab ense provam. 225 Dum calat e coelo, Pulicem male tractat un altrum, quem medio capitis vertice spada ferit. Non elmus durat, quamvis sit gussa lupini, millibus in pezzis longe tridatus abit. Totum se abscondit tenera in ventralia ferrum, 230 sic duo iam Pulices tartara nigra petunt. Tertius ecce Pulex incautum Siccaboronem post cuppam chioccat falsus, et ille cadit. Ille cadit, sed non aliter sua gamba resurgit, quum tangit duram sgonfia balla petram. 235 Inde magis factus colerosus, tartarus heros nettum roverso truncat utrumque genu. Ultimus expavit, scapolat saltonibus inde, quem desdegnatur mens generosa sequi. Elevat orgoium, post unum currere temnit, 240 sed vadit longam pro satiare famem. Incipit ante focum rostitam mandere Lenden, omnia cum totis carnibus ossa vorat. Mox uvae granum tribiani siccat afattum, et vino tandem factus alegrus abit. 245 Sanguileo iam iam tota cum classe suorum sub valida portum coeperat arce Chyni. Est Chynus arx Pulicum fortissima versus Arognam, Sanguileo tamen hanc prendit et igne brusat. Hinc abit, huncve sequens exercitus omnis arivat, 250 flumen ubi Vermer cum Brue iungit aquas. Urbs ibi Crappa sedet fluviorum meza duorum, Crappa caput mundi, metropolisque Brugi. Urbs ea non altrum est quam morti testa cavalli, qua sunt pallazzi mille, tre mille casae. 255 Illam Sanguileo vult expugnare, sed intus Ragnorum princeps Muschifur arma tenet. Stat pro Formicis, nec vult dare moenia Moschis Muschifur, aguaitis valde provista suis. Condiderat largum sibi gens Ragnina stecatum, 260 quem nihil aut pocum Mosca forare potest. Ter centum vigilant noctesque diesque Pedocchi semper, et in muris--Fa bona guarda--cridant. Sanguileo grossos tamen illuc trare canones mandat, ut urbs seu vi sit presa sive dolo. 265 Artelaria data est in curam Scannacavallae, si per forza intro forsitan ire potest. Mirpredae officium datur heminare cavernas, si quoque per fraudem praendier illa valet. Est proprium Moschae maioris, sive Tavani, 270 impete Ragnorum castra forare suo. Unde Tavanorum impresa est iuncta tyranno, cingere bombardis pergama grossa cavis. Myrmicaleonis etiam data gentibus est ars, propria furtivis antra cavare dolis. 275 Qua propter Myrpraeda, suus rex atque monarca, curat in obscura nocte forare busos. Muschifur at vigilans capitanius omnia scoprit, omneque dissegnum hostis inane facit. Iamque trapassarat constructo ponte canales 280 Sanguileo, et circum sederat urbis agrum. Scannacavalla die sbombardat, nocte terenum Myrpraeda evangat, Mustibibaxque spiat, namque hic Mustibibax ille est, qui Siccaboroni, multibus in factis signa tremenda tulit. 285 Artelariarum mandatur guarda Cosino, sat bene Zenzalis convenit illa suis. Proprietas propriae Zenzalae traditur, ut non dormiat, utque alios non reposare sinat. Moscarum Grillis acies imposta legeris, 290 saepe imboscatis aut capit, aut capitur; sed iam obsessis mancat vituaria Ragnis, omneque portandi circa stopatur iter. Muschifur excelsa signum de turre palesat: nunc fumo potum, nunc petit igne cibum. 295 Non procul ad littus fossae, Granestor acampat, quo soldatorum facta resigna posat. Viderat accortus signum, noratque bisognum, illico Myrnucae quae facienda iubet. Mille cariazzos, Scaravazzos nomine, cargat, 300 multaque per fluvium Vermeris esca natat. Mittuntur centum nonantaque grana ceserchiae, atque masinatae septuaginta fabae. Multaque praeterea sunt missa salumina carnis, quae fuit ex grassis facta Ranabotolis. 305 Haec ea dum vadunt, accompagnante Putriffa Cimice cum multo, zarda scoperta fuit. Zarda palesatur tradimenti denique magni, quo fuit a prigolo Crappa levata gravi. Inter Pedocchios testae, stantesque camisis, 310 ad quorum guardam grossa muraia datur, accidit ut secum Pedocchi mille polini susciperent vicibus talia dona suis. Hos quidam Cimex stipulatus, nomine Puzzor, corrupit, spondens quinque vel octo pagas, 315 dummodo nocte velint aut sursum trare Tavanos, auxiliatrices dentque tirando manus, aut scintinellas cuiusdam turris habentes, curent ut manibus porta stet una suis. His Rodipollaster fuerat capitanius, omni 320 plus Gaino falsus, plusque Sinone duplex. Ipse, spionandi pratighissimus arte, giganti Muschifero se se protulit ire spiam. Vult quoque pro patria servanda temnere vitam, vult, inquam, modo sit patria salva, mori. 325 Tali sub manto, tali sub veste ribaldus, pessima taiantis fata rasoris habet. Namque secutura debebat nocte Tavanis Crappa dari, et summos igne strinare deos. At quia caecus amor cogit secreta fateri, 330 nec fert groppatam foemina quaeque gulam, Roddipolaster, amans ingenti ardore Cigalam, huic traditoreschae fraudis aprivit opus. Illa suae matri retegit, materque marito, cunctaque Muschifero nuntiat ille suo. 335 Prenditur infelix, cruciatur, scarnificatur, squartatusque sua carne satollat aves. Sanguileo interea, Moscha referente spiona, senserat ut Ragnis vecta sit esca magris. Tunc Moschinorum subitus sex millia contra 340 expedit, hisque novum donat habere ducem. Siccaboronus adhuc non huc apparet, et huius magnus Mustibibax logotenentus erat. Supra Panarottos sellae buttantur, et ingens it Moschinorum sub duce banda novo. 345 Pergitur ascoso cursu, parlatque niunus, sub pedibus feltrum quisque cavallus habet. Non procul en densis cum boschis ripa trovatur, foltaque de ortighis sylva, grataque culis. Hanc uno compiere die staffetta nequiret, 350 seu sit Testudo, sive Limaga celer. Quam scondirolam dux accortissimus intrat, nam fuit aguaitos apta coprire novos. Dux iam Cimicibus procul adventantibus, ipse stat chetus, ac alios fat quoque stare chetos. 355 Iamque sonaiorum strepitu properare bagaios audit, et hos panis copia magna gravat. Non latet ulterius, bellus dum zettus habetur: --Arma--sprovedutus personat,--arma--cridat. --Arma--cridant omnes,--carn, carn, ammazza canaia;-- 360 postque bravarias, tela, manusque menant. Illico Putrifolae mens consternata stupescit, quum sibi tot lanzas currere contra videt. Attamen, ut melius potuit, simul agmen adunat, fatque cariazzos retro tirare graves. 365 Expedit ad regem subitam Granestora postam, qui sibi quam curto tramite donet opem. Inde Cagafogum toccans sperone cavallum, Cimiceos animat voce furente viros. Ingentem villum, Cingiari a fronte revulsum, 370 bassat et adversum Mustibibaca petit. Mustibibax minus hunc refugit, sed pronus arestat, atque valorosus contrus utrinque fitur. Hic Panarottus equus, nec non Cagafocus, atroces se simul inculant, se simul inde levant. 375 Coelum antennarum tronchi petiere supremum, mox cavat hic brandum, sfodrat et ille stocum. Caetera gens etiam variis se incontribus urtant, fractaque lanzarum sylva per astra volat. Qui manet in sella, qui non manet, unus amazzat, 380 unus amazzatur, nemoque nascit ibi. It fragor armorum coelo, confusio vocum, alta nigrant sabiis, bassa cruore rubent. Tandem Mustibibax, numero superante, manebat vincitor, unde parat Cimica turba fugam. 385 Rex sed avisatus nuper Granestor arivat, mirum quam subitus, quam fuit ille celer! Claudius Hasdrubalem cum fretta quippe minori cursus asaltavit, stravit et arma tulit. En Granestor adest, exercitus ecce secutus, 390 tollere Mustibibax cogitur inde pedem. Ad totam scapolat briliam, revocatque sequaces, ut salvet proprios, bon capitanus, equos. Optime cuncta tenet drittae sentiria stradae, quam ve potest curto tramite, sgombrat iter. 395 Iugiter incalzat persona Granestoris illum, ad passumque agiles praesto traversat equos. Sex Formicarum squadras Myrnuca legeras, qua fors Mustibibax transeat, expediit; nec suus indarnum pensavit talia sensus, 400 hostibus en tandem cingitur, itque presus. Omnia Sanguileo sentit, sentitque nemigos non procul a castris ponere castra suis. Protinus insemmam squadrones contrahit omnes, mandat et in proprio quemque sedere loco. 405 En sed hoc in medio totius alegra levatur vox campi cridans:--Siccaboronus adest, Siccaboronus adest: pensavimus esse negatum, attamen (o bona sors) Siccaboronus adest.-- Illum Sanguileo venientem strictus abrazzat, 410 stringit et abrazzat, ter deciesque basat. Passatae narratur ei successio guerrae, vanaque proditio, Mustibibaxque presus. Talibus auditis, ignavos clamitat omnes, scire nec impresas, dignaque facta ducis. 415 Allegat Hannibalem, Pyrrhum, Romaeque Rinaldos, omnibus est licitum quos seguitare modis. Inde superborum princeps, tonitruque furoris vult sibi bastonem, vult sibi sceptra dari. Totius chiedit bastonem, sceptraque campi: 420 non aliter forzas velle provare suas. Ergo capitanii generalis prendit honorem, quodque ultro poscit, regibus ultro datur. Non hoc Sanguileo, non hoc Myrpraeda negavit, Cosinus laudat, Scannacavalla probat. 425 Muschifur interea videt alta e turre propinquos hostes esse suis, hostibus esse suos. Praeparat ignivomos hinc sagras, inde canones, archibusariae dat loca certa suae. Vallis erat quaedam, quam Bos impresserat olim 430 corpore, dum tenera forte iaceret humo. Manserat hic tellus grossi sub pondere ventris concava, cui species, formaque vallis erat. Hic sua Formicae, sua Moschae castra locarunt, stantque cagnezatis pro dare signa viris. 435 His bombarderae Crappae dominantur ab alto colle, nec est Moschis sors ibi tuta satis. Turribus ex altis huc grana nigerrima vezzae dirigit, et Moschis maxima damna facit. Siccaboron tantae scontrat se impressa ruinae, 440 seque gabiottis cingit ubique novis. Est animalorum quaedam fortissima razza, quos Porcellettos itala lingua vocat, ex illis dico, qui se quandoque rotundant ceu Pater nostros, sint licet absque buso. 445 Hos iungit veluti Bufalos moschineus haeros, subque uno stimulat millia para iugo. Strassinatur enim lombardae machina quaiae, torrida quae dudum lumine solis erat. Plena ceresarum duris ex ossibus extat, 450 qui stant ut scopuli, quos nihil unda movet. Siccaboron tale hoc dedit illa in parte reparum, qua sua bombardae ferrea poma dabant. Multa ceresarum post ossos turba latebat, cumque archibusis tif taf ubique sonat. 455 Ecce sed intantum stendardi utrinque levantur, banderaeque tremunt mille, bofante noto. Hinc sua Siccaboron, sua dividit inde Granestor agmina, Myrnucae nam nova cura datur. Myrnucae nova cura datur sfidare nemigum, 460 velleque cum solo Siccaborone brigam. En venit armatus bardatam supra Locustam, perque acies hostis sicut araldus abit. Ipse cruentatimi fert guantum in cuspide lanzae; quo viso, horribili corda pavore tremunt. 465 Hunc iacit ante pedes regis moschensis, et inquit: --Nunc duo, Sanguileo, foedera pono tibi. Vel dux Siccaboron mecum combattere voiat, totaque sit per nos quaestio facta duos; vel crudelis atrox hodie giornata fiatur, 470 qua seu tu primus, sive Granestor erit.-- Siccaboron praesens, dum talia sentit, avampat ore foco, et colerae verba dat aspra suae. --Non ego Siccaboron, toto celeberrimus orbi, qui de Membrotti semine duco genus, 475 non ego Myrnucam dignarem, qui mihi nasum fazzolo, et retro tergeret ore busum. Guarda mò, si tecum vellem, rofiane, duellum prendere, si mortum famme stimare velim.-- Sic ait, et voltans humeros responsa refudat, 480 illeque praecipitans in sua castra redit.

LIBER TERTIUS

Plus maraviosam venio cantare bataiam, quam notat antiquas ulla legenda libris. Maxima Ranarum, Soricumque canuntur Homero proelia, non istis aequiperanda tamen. 5 Altri scripserunt et verbi et nominis arma, quum gens grammaticis tanta perivit agris. Nulla tamen paritas est his facienda catervis, quas modo fert odium, trat furor, ira coquit. Ungite quantillum fresco mihi labra botiro, 10 o Musae, o ventris grassa polenta mei. Salsigeram pinguis mezeni adferte brasolam, quae super ardentes sit bene tosta brasas. Hinc quoque de caneva Bromii spinate vasellum, ut sit carminibus digna bevanda meis. 15 Agmina Siccaboron toto de robore gentis quinque legit, ducibus subiicienda suis. Fantaria gravi zenzalica ducta Cosino ponitur ad primam prima tacare brigam. Myrmilios ducit squadram Myrpraeda secundam, 20 qui quoque sunt pedites trenta tre mille viri. Hae pro antiguarda firmantur in ordine squadrae post quas Moscarum grossa bataia sequit. Sanguileo tanquam princeps et honorior altris, et cuius causa grande paratur opus, 25 ut cor in medio gentis, quae dicta bataia est, altior it cunctis, fulgidiorque viris. Inde retroguardae grossissima banda sequebat, quae tamen in turmas scinditur una duas. Scannacavalla suos pene ultimus ante Tavanos 30 apparet, cui sat barba canuta riget. Siccaboronaeae tandem datur ultima curae, totaque res manibus itque reditque suis. Stant longo Moschae fraenatis ordine Grillis, quarum pars maior multicolora nitet. 35 Sunt quae velluto, sunt quae canzante teguntur, sunt quoque quas auro merda coprire solet. In Cantarellis retinent ibi fraena Tavani, quae raspant, trombis dum tonat aether, humum. At sub Moschinis Panarotti calzibus ardent, 40 visque potest sisti smania tanta briis. Alta spiegantur vexilla, strepuntque per altum aëra, trombettae mille taranta sonant. At Myrnuca videns inimicos esse paratos, non minus ex cunctis agmina quinque facit. 45 Caganiel primus Pulicorum trenta miaros guidat, et hi pedites Martis in arte vigent. Furfa dehinc agiles vehit octo mille Pedocchios, octoque mill'altros ipse Granestor habet. Rex Formicarum, quamvis Formica sit ipse, 50 stat sua Pedocchis multa fidanza tamen. Cimica post ipsos acies it iuncta Putriffae, postera Myrnucae, Muschifur urbe sedet. Banda Pedocchiorum toccat sperone Zaninos, inque Cagafoghis Cimica squadra furit. 55 Formicae sed equos fraenant, urtantque Locustas, queque stat, et nitidas masticat ore brias. Iam magis alter erat campus vicinus ad altrum, seque maranazzos, bottiliosque vocant. Montagnae reboant frifolo clangore tubarum, 60 Muschifur ignivomos agombrat ab urbe tonos. Iamque leves primum scaramuzzae utrinque fiuntur, inque vicem crustas dantque levantque bonas. Denique Zenzalas magno clamore Cosinus inviat, et picchis bellus it ordo chinis. 65 Huic Caganiellis procedunt contra Pulecchi, qui quoque vocisonum murmur in astra levant. Ipsi affrontantur capitani protinus una, unaque piccadis fortibus arma terunt. Cosini lanzonus erat soda corna Limaghae, 70 quae Caganiellis pectus aguzza ferit. Non tamen infilzat, cartae panzera repugnat, quae de scartozzo facta savonis erat. Ast e contra pilum Bovis ille suburget acutum, saepeque Cosinum fat riculare ducem. 75 Iam mistura tenet Zenzalas atque Puleccos, accipit horrisonam stolus uterque brigam. Dux Zenzalarum se retro, suosque retirat, hunc niger in voltam Caganiellus agit; inde videns hostis banderam iuxta volantem, 80 hanc rapit, ac terrae folta per arva trahit. Protinus, hoc viso, zenzalica turba fugatur, nilque pudent lieto rege scapare viam. Quando sbarattatum vidit Myrpraeda Cosinum, Myrmicoleones ducit ad arma ladros. 85 Huic supra Zanninos obiectat Furfa Pedocchios, qui prior intratus fat sibi fare viam. Hunc Myrpraeda salit, cui menans Furfa granarae, sive scopae truncum, vulnus in aure facit. Ipse sed e tasca traxit duo grana ceserchiae, 90 artificioso tota piena foco, qui dum Furfa parat rursum duplicare feritam, prima ceserchiarum iacta balotta sonat. Guay, Pedocchie, tibi, si te nocchia illa coiasset, quae de bombarda ceu vomitata furit. 95 Hanc non expectas, sed pungens sprone Zaninum cedis, at ille novem colpus amazzat equos. Dumque simul certant, et dant pro pane fugazzam, utraque meschiatis squadra fit una viris. Pulverulentus erat iam fumus ad astra levatus, 100 mescolat ingentes vitaque, morsque cridos. Nam pars mazzati lugent, pars sana menazzant, pars animant pavidos, pars scapolare monent. Non mihi si centum linguae, si voxque canonis, dire queam larvas mortis et effigies. 105 Tota fracassatis iam picchis terra copritur, qui stant, qui scampant, hic necat, ille morit. De testis, gambis, polmonibus, atque figatis, deque coradellis terra coverta rubet. Ast aliquantillum sese Myrpraeda retirat, 110 Furfaque Myrmilios pellit ubique suos. Sed cito Sanguileo Porcelli corripit hastam: --Eya, valenthomines, me seguitate--cridat. Sic ait, ante alias Muscas ferit ilia Grilli, prosequitur regem caetera turba suum. 115 Omnia pulvis erant quem volvit cursus equorum, soldati dubitant quae sit amica cohors. Dum male Myrmilios tractabat Furfa ladrones, Sanguileo iungens:--Guarda, Pedocchie--cridat. Furfa sed huic targam fungi de cortice porgit, 120 forza sed est nimium Sanguileonis atrox. Namque Pedocchiorum regi pilus inguina rumpit, illeque Zannini tergore lapsus obit. Putrifolae interea squadronus Cimicis ingens castra movet, quem dux post sua terga menat. 125 O Deus in quanto se castra disordine turbant, Cimica quum putrido iungit odore cohors. Namque urget spronis tali de sorte cavallos, qui sua per spudant posteriora focos. Unde Cagafogos chiamant; pensate quis illos 130 seu spettare volunt, sive piare gatam. Moscarum Grilli drittis stant auribus, inde boffantes voltant terga, piantque fugam. Sanguileonis equus se flammis solus acostat, denteque cimiceos, calceque rumpit equos. 135 Solus Sanguileo pugnat, saltatque per illam Putrifolae gentem, corpora sternit humi. In rottam Cimighi vadunt, ut squadra caprarum quas lupus infestat, quas ve famatus agit. Inde Pedocchiorum stolus calcanea voltat, 140 retroque Zanninos vertere turba studet. Sanguileo incalzat, currit meschiatus in illis, ac rubeo miseros dissipat ense Grisos. Cui mezam spiccat testam, brazzumque galono: tecta cruentatis carnibus arva latent. 145 Attamen un pocum se se riculare bisognat, namque Pedocchiorum squadra secunda venit. Festucum foeni grossum Granestor aferrat, et Forfesinam spronat et urget equam. Ista bifurcatam gestat mala bestia caudam, 150 atque uvae granos intra latere solet. Hanc movet ad cursum princeps Formica Granestor, ob cuius rapidam surgit arena fugam. Cosinum adocchiat Zenzalam sanguine rossum, quem prope mortorum grandis acervus erat. 155 Plantat ei medio ferratam in pectore lanzam, umbraque tartareas it retrovare casas. Postea per Moscas Formica gaiarda fugatas se iacit, et spezzat tela, virosque simul; urtat, et atterrat soldatos, atque cavallos, 160 fertque catervazzam post sua terga grisam. Non haec suffertur Granestoris alta prodezza, quaeque piat turpem Mosca repulsa fugam. Mille roversantur terrae sine milite Grilli, mox fugiunt sellis caeca per arma vodis. 165 Sanguileo et magnus Putrifola grande comenzant certamen, nec se sparat uterque mori. Scannacavalla suam banderam tollit ad auras, Pampognam striccat, turba Tavana sequit. Hunc bene Granestor, Muscas dum cazzat, adocchiat, 170 quem cito voltato praestus asaltat equo. Tam possenta fuit lanzarum botta duarum, quod lunae tetigit fractio trita pedes. Forbesina dedit et Cantarella stramazzum, speronata statim quas relevare facit. 175 Iamque comenzabant tegnam gratare vicissim, inter Pedocchios stirps tavanella ruit. Pulverulentus erat garboius ad astra levatus, nil nisi per terram corpora morta cadunt. Tanquam cornacchiae, volitant per nubila testae, 180 coratae, milzae, brachia, terga, manus. Cum brandis finos audis spezzarier elmos, spata ferit spatam, scutaque scuta terunt. Qualis garboius, qualis confusio fitur, quando fasolorum piena pignatta bulit: 185 talis erat, dum Mosca cadit, Formica resurgit, dum Zenzala ferit, Myrmilioque parat. Grillos, Pampognas, Zaninos atque Locustas innumeras cernis rubra per arva mori. Sed quid olympiacum video trepidare theatrum? 190 quae mare, quae terram nox tenebrosa rapit? nunquid, ut antiqui rerum dixere magistri, vult brusare simul cuncta creata Deus? Heu quia terribilis non est nisi Siccaboronus, qui Moschinorum castra movere parat. 195 Ante suos oculos scampabant mille Tavani, Zenzalae, Moschae, Mirmiliona cohors. Hos Formicaram, Pulicumque potentia cazzat, Hosque valorosus Caganiellus agit. Ergo Leonis habens iram, canegiatus achiappat 200 brandum cum targa, moxque speronat equum, namque sui fugitant schioppat, creppatque dolore, extraque battaiam primus in arma ruit. Dumque ruit proprias cernit dare terga falangas, unde manum rabido mordet utranque sono. 205 In qua parte fugam rapiunt se praestus aventat, urtat et occidit corpora quanta trovat. Qualis in inverni guazzoso tempore torrens de montagnarum culmine portat aquas, talis agrezat equum Panarottum maximus heros, 210 atque hostes pariter snembolat atque suos. Ut bombarda secat densatas illico squadras, taiat, sfrantummat, dissipat arma, viros. Stendardos proprios, aliosque superbus aterrat, sic hostes mazzat, sic taiat ille suos. 215 Nec Moscas guardat, nec Grillos, nec Cagafocos, cumque cavallazzis trat sotosora viros. Iungit ubi montem mortorum fecerat altum Caganiel; clamat:--Guarda, ribalde Pulex. Sic, renegate canis, per te mea castra ruinant? 220 sanguine sic gaudes te satiare meo?-- Inde suis conversus, ait:--Quo brutta canaia? scilicet iste unus vos dare terga facit?-- Dixerat, et dentes pariter, brandumque restringit, inque ducem Pulicum fortiter urtat equum. 225 Fulminat ad caput, et scutum fracassat, et elmum, inque duos quartos Caganiellus abit. Deserit hunc mortum, Formicasque inter avaras incipit ad superos mittere membra deos. Mittere spalazzos, laceratas mittere faldas, 230 sanguineque aspersus carnea frusta secat. Confugiunt Cimighi, quod habent post terga diablum. Granestorque videns:--Volta, rivolta--cridat,-- volta, rivolta mihi, quo scampas, Siccaborone?-- Sic ve retro clamans, it retrovare necem. 235 Ille rivoltatus stoccatam vibrat aguzzam, puntaque per mediani passat iniqua tripam. Granestor moritur, iacet ingens littore truncus. Protinus hinc omnes corripuere fugam. Versus equi Crappam riculant Granestoris arma: 240 --Guarda--cridant,--guarda, Siccaboronus adest.-- Ad sabiam buttant alebardas, scuta, balestras, ut levis ad cursum sit sibi gamba magis. Nullus se affrontat, calcagnos quisque rivoltat, confugiunt squadrae, confugiuntque duces. 245 Putrifola ante alios Cagafocum calcibus urget, cui cito post mittit Siccaboronus equum. Corripit ambabus manibus, spadamque roversat, testaque de spallis netta spicata volat. Tunc Myrnuca nimis tardatus convocat omnes 250 Formicas, et ait:--Me seguitate simul. State simul strictae, mea nunquam linquite terga, namque facit grandes stricta caterva provas.-- Dixit, et in restam ponens cum tergore lanzam, agmina praecipiti cuncta traversat equo. 255 Gens illum Formica sequit, spronatque Locustas: heu miseras Moscas vestra ruina venit! Contremuere poli, quando Myrnuca Tavanos ingreditur, spezzans scuta, virosque necans. Aethera terribilis subito cridor alta momordit, 260 quum Myrnuca procul vistus in arma fuit. Quis bene Myrnucae vastum narraret asaltum? quis ve suas posset recte docere provas? Fronte minax urget celerem sperone Locustam, protinus hoc viso gens fugitiva redit. 265 Exuperat strepitu Myrnuca tonitrua coeli, vel quando salsas turbo ruinat aquas. Flamma per ardentes stipulas Myrnuca videtur, vel Padus avulso littore quando ruit. Mille roversavit mortas sua lancea Moscas, 270 vadit et in centum denique stracca micas. Sfodrat ab armato brandum galone coruscum, quo cito per nebulas brachia trunca volant. Nullum quippe trovat dum taiat spada reparum, nulla piastra, licet sit fina, stare potest. 275 Ad terram vadunt stendardi Siccaboroni, qui nil quod facitur post sua terga videt. Siccaboron fossas urbis furibundus arivat, in quas se Pulicum sponte caterva iacit. Siccaboronaeam potius quam cernere frontem, 280 in fossas rumpunt colla cadendo giusum. Ecce super muros apparet Muschifur altos, grossa tirat vasto robore grana fabae. Semina spinazzae vibrat, ciceresque tricuspes, atque paiae grossos castra per ampia travos. 285 Siccaboronus habet iam portam, Muschifur obstat, stans super a domibus tecta revulsa iacit. Introit ipse tamen solus Siccaboron atrox, quem sua (nam trepidat) gens seguitare negat. Muschifur extemplo facit omnem claudere portam, 290 sic miser in trapola Siccaboronus erat. Muschifur et grandis Ragnorum squadra seraium circa valorosum conseruere ducem. Ergo, velut porcus singiarus, corde gaiardo, se se mastinos scaliat intra canes. 295 Muschifur esclamat:--Tua nil possanza iuvabit, nil tuus ardirus, nil tuus iste furor. Te nunc infelix omnino morire bisognat, inque brevi noster tempore schiavus eris.-- Siccaboronus ait ridens:--Accede prius tu, 300 si mortis cura est nunc tibi tanta meae.-- Muschifur attollens mazzam, quae summa granarae pars erat, armigerum vult retridare ducem. Sed colpum incontrat capitanus providus ense, inque duos truncos mazza taiata cadit. 305 Inde super testam geminis Muschifura palmis colsit, et ad bassos dividit usque pedes. Alta ruit terrae defuncti machina Ragni, et moriens largo fonte cruentat humum. Quapropter dardi, lanzones, saxa, zanettae 310 hunc agitant grossae more pluentis aquae. Vix tantam reparare potest se contra brigatam, iugiter armorura densa procella ruit. Spennacchiatus erat rutilo cimmerus in elmo, scinditur et brazzo ferrea targa suo. 315 Icta celata fabis resonat, grossisque fasolis, at ciceres trino cuspide valde nocent. Semina spinazzae peracuta tirantur in illum, ac sua sunt porci membra ficata pilis. Qualis gente Leo, gentisque gridore citatus, 320 non vult sdegnoso corde timere necem, talis es octipedes in Ragnos, Siccaborone, cui semper decoris phama perennis erit. Praesentem mortem cernebas, nec tamen illa falce sua vires fregit acerba tuas. 325 Cruda sed interea campagnae guerra furebat, gens tamen in voltam Sanguileonis erat. Omnes Myrnucae vastissima forza repellit, squartat soldatos, spingit et urtat equos. Nunquam facta fuit tam cruda baruffola mundo, 330 nil nisi per terram membra taiata micant. Grandes mortorum vadunt ad sydera montes, sydera quae multo rossa cruore colant. Pulmones, milzae, lardi, ventralia, nemboi Saturni ad sphaeram foeda per astra volant. 335 Una corada Iovis mostazzum colsit, et uno Sol ibi ventrazzo spinctus ab axe fuit. Dumque dei coenant, puero Ganimede ministro, multa super mensas ossa taiata cadunt. Nunc brazzus Ragni, nunc gamba cruenta Pedocchi, 340 nunc cor Moschini, nunc pulicina manus. Scuta, fracassatas lanzas, stendarda, cavallos morte sforacchiatos, mondus apena capit. Non plus schierarum modus, ars servatur et ordo, non plus libertas ceditur ulla fugae. 345 Iam sua per circum distendunt retia Ragni, in quibus ah pietas quanta brigata morit. Non Moschae passare queunt, trapolantur in illis, quas Ragni stricta compede circa ligant. Illic Moschini, Zenzalae, Myrcaleones 350 millibus e groppis se sgathiare student. Scannacavalla tamen fugiens ita fortiter urtat, ut facto fugiat praestus ab inde buso. Multa Tavanorum potuit scampare brigata, nam laqueos Ragni forza tavana tridat. 355 Sanguileo supra Myrnucae percutit elmum, quem terit et largum vulnus in aure facit. Se Myrnuca videns elmi sine parte feritum, arripit in duplici ferra cruenta manu. Spada super targam subians callabat et elmum, 360 sectaque per dentes Mosca superba cadit. Cum Myrpraeda videt morientem Sanguileonem flevit et--Heu--dixit,--vincimur;--inde fugit. Hunc Myrnuca tamen iungit, spadamque sub anca vibrat et in quartos decidit ille duos. 365 Ergo trucidatis ducibus Moschaea ruinat tota, nec una quidem vivere Mosca potest. Formicae, Pulices, Ragni--Victoria--clamant, trombettae tararan iam frifolando sonant. Solus in urbe furens certabat Siccaboronus, 370 iamque suum centum vulnera corpus habet. De passu in passu tirat se retro fiaccum, saepeque terribili voce spaventat eos. Sed nimis est grandis quae iugiter illic arivat turba, tirat buscas, grana fogata, travos. 375 Saepe soteratur paliis, at fortiter exit, atque boientata saepe pilatur aqua. Denique molaris summa de turre lupinus cascat, et horribili fertur ad ima tono, qui super elmettum schiazzavit Siccaboronem, 380 vitaque cum gemitu sub Phlegethonta fugit.

IV

QUAEDAM EPIGRAMMATA

I

DE PRIMAVERA

Multicoloritam recipit iam terra camoram, bellaque florettos dat pradaria novos. Montagnae rident, boscamina virda fiuntur, quaeque sibi charum cercat osella virum. Frigida per caldas rampat luserta muraias, et bona florigeros pecchia sachezat agros. Exit graniferas formica sacenta masones, ranaque domandat quo peregrinus eat. Pastorella suum cantat damatina morosum, cui texit variis serta galanta rosis.

II

DE AESTATE

Caldus afogatum iam schiappat Apollo terenum, cunctaque boiento brostolat arva foco. Vult eat addagium pigris caretta cavallis, ipsaque straccatur dextra tirando briam. Omnia maturis ita flavent rura biavis, ut iam polledris fraina negatur equis. Cantat supra palum, crepatque canendo cicala, stigat mastinos mosca tavana canes. Arsus comportat villanus apena camisam, caneva todeschis semper aperta manet.

III

DE AUTUMNO

Ut cibet invernum mater natura famatum multa magazenis stipat edenda suis. Formichetta trahit segetum ad granaria somas, mellaque caeratis condit apetta casis. Stramina pro bobus mangianda bovarus adunat, idque facis pegoris, bel pegorare, tuis. Rumor ab obscuris cantinis maximus exit, dum cerchiant vino vasa paranda novo. Mustolenta replet graspis fameia tinazzos, todeschique canunt:--Ehu ohe, trincher io.

IV

DE INVERNO

Tornat hyperboreis iam borra gaioffus ab Alpis, manticibus sfoliat qui nemus omne suis. Flumina deventant vitrum, campique biacca, brumaque candelas spargit ubique suas. Cheta stat in gusso foribus limaca seratis, frigore iam moritur mosca, cigala fame. Vecchiarella parat coctae convivia rapae, nec pransat, nisi sit voda conocchia prius. Pallidat insomnes oliosa lucerna pedantos, tuque malenconica nocte, studente, godis.

V

FACETE DICTUM

Quare si quamquam chiamamus, dicimus:--Ola,-- et qui respondet consonat ore:--Che la?-- Si quis forte huius causam vult scire facendae, dicam... si dicat hoc prius ille mihi.

VI

DE QUODAM PARASITO

Est poltronus homo; sguataro poltronior omni; bos plus vergognae, plusque rasonis habet. Trat sine respetto, turba praesente, corezas, nec pingit guanzas ulla rubedo suas. Semper enim fortum paret mangiasse fenocchium, semper et aiorum quinque vel octo capos. Saepe cativeria tamen hac usatur et arte, quum tuscit retro, tuscit et ante simul, ne quisquam valeat crepitum sentire scapatum, ac odor alterius pareat esse viae. At tuscis vocem bombardae vellet habere, tanto croccatur stricta coreza sono.

VII

DE BENACO

Quam bene disposuit cunctis natura facendis, quam bene procedunt ordine cuncta suo! Est laghus Italiae, qui nunc Degarda vocatur, quique procellosis, ut mare, balzat aquis. Non nisi bon pisces mangiantur semper ab illo: sardenae, anguillae, carpio, tenca, trotae. Sed nil palladio piscis valet absque liquore, nonne oleo pisces nigra padella coquit? Ergo per intornum ripae carigantur olivis, datque vasos ferri Bressa propinqua sui. Nascitur hic oleum, piscis, piscator, et ipsa piscibus assandis apta padella simul.

VIII

DE MORTE TONELLI

Venerat ad mortem terzana febre Tonellus, cui stabat praesens mater et una soror. Affuit hic candela sefi, constata quatrino, quam tenet in propria povera vecchia manu. Dum brusat, et culum iam iam focus ardet ad imum, mater ait:--Fili, iam moriare, precor, nam neque tu moreris, nec ego meschinula filo, et iam candelae culus adustus abit.

IX

DE BALDRACCO

Baldraccus nunquam nisi de mangiamine pensat; quum mangiat, satiam nescit habere gulam. Scit dare praeceptum galantiter omne coquinae, namque lecatoria semper in arte studet. Sic ait:--In speto rostirier ocha tenetur, plenaque sint spetiis interiora bonis. Quae dum arrostitur, quae dum gyratur atornum, non cesset lardi serva butare brodum. Haec est materies atque ars et forma coquendi, haec venit a nostris regula docta scholis.

X

AD BRIOSSUM

Quisquis olympiacas poterit numerare fasellas, vel maris in fundo sabbia quanta latet, aut quisquis foias quantas fert sylva Bacani, aut quantas muscas Puia boienta parit, nempe tuas poterit numerare, Briosse, bosias: mentiris subito, quum tua labra moves. Miraculum reputo, quando parlare quiescis, qui neque de tacita nocte tacere potes. Tyrhenum potius biberet formica profundum, et ferret Zenovae piccola musca ratem, quam tua veridicam ferat unquam lingua parolam, nil nisi, quum parlas, bocca bosia tua est. Dens tibi si caderet quoties mendacia profers, iam tua non posset pane ganassa frui. In solo flatu dicis sex mille bosias, post quas sex alias mille spudare paras.

XI

AD FALCHETTUM

Legiadram mea stalla tenet, Falchette, cavallam, quam quicumque videt percupit esse suam. Stare parangono Gonellae nempe cavalli posset, qui tantum pellis et ossa fuit. Longior ipsius sex est magra schena cavezzis, crustas de marzo sanguine semper habet: quas polmoncellos vocat ars merscaltica crustas, quas de pellibovo sella vodata facit. An sit mula quidem dubitas, an sitve cavalla, orecchias longas tres habet illa pedes. Zardarum dicunt duplex genus esse, quod omne possidet, in pedibus prima venire solet; altera quando cavat sibi fraenum, meque pedestrum linquens, calcagnis pagat eundo viam. Cursito post illam, clamo:--Sta, bestia, pru, sta,-- fert mea bastonem dextra, sinistra briam. Sed potius muro tunc possem dicere--Sta, sta;-- non audit quamvis grandis orecchia patet. Dum curro, per mille cavas, per mille zapellos casco, nam laqueat spronus uterque pedes. Quando cavalco illam, mihi paret habere morenas, et bogas pedibus rozza ribalda gerit. Quum me scavalcat, morsu fugit inde cavato, turchescos etenim vincere posset equos. Et quamvis oculo nihil uno cernat, et altro pochinum, nunquam decidit illa tamen. Decidit illa nihil, quando sine pondere scappat, sed portans aliquem tota stravaccat humi. Incastellata est, non mancant rogna, spinellae, denique quicquid habet digna cavalla boni. Digna cavalla boni quod habet (pro pascere dico moscones) dubitet nullus, haec ipsa gerit. Ergo comprandi si cui foret ullula voia, hanc emat, et faciat, sicut usanza, provam. Est unum, quod sit poledrina, signale galantum: vermibus haec alios semper amorbat equos. Non patitur vermes senior, sed parvulus infans, quapropter venas ungueo saepe suas. Utilitas erit haec compranti, sola valebit ledammo campos imboazare suos.

XII

AD BALDRACCUM

Te nascente, dei nasum, Baldracche, tufarunt; Iuppiter in colera sic ait:--Oybo, quid est? quae latrinia sapit? quae fex ammorbat Olympum? qua penetrat nostros parte carogna polos?-- Respondere dei:--Ventrem natura soravit, et qua forbiret pezza niuna fuit.-- Pezza niuna fuit, qua nasum retro netaret: quam bellus nostro tempore stronzus olet.

XIII

AD BOCCALUM

Vidimus, et, provae si fas est credere, provo: nulla procul dubio pestis amazzat ocam. Noscere vin quare? non Phoebus apena cavallos spronat orizonto, protinus illa bibit. Non igitur mirum tibi si palearia pendent, cui nunquam panzam trovat Apollo vodam.

XIV

AD BALDUM

Mittimus in gabia pulchram tibi, Balde, gazolam, quam, ceu cornacchias das mihi, dono tibi. Dono tibi gazam de tali sorte, quod ipsam poentibis cameris intro tulisse tuis. Istam non unquam speres audire canentem, ni fuerit suppis imbriagata bonis. Crede mihi, nunquam cantat sine robore suppae; et quando cantat, nil nisi--Che che--iacit. Interdum tamen illa, licet pochissime, secum gorghezat, dicens:--Vacca to, pola, puta.-- Tu tamen irrides poveri munuscula vatis. Irrides? dat quod pauper amicus habet. Non tamen est hominis, mi Balde, trepanda povertas, namque povertatem phillosophia sequit. Non vult scarlattum, granam, finumque velutum, sed sua strazzolas undique vesta cagat. Pauper et ignuda est, sicut Plato firmiter inquit, subque repezzatis praticat illa togis. Ergo quod poverus sic sim, ne, Balde, caleffa: paupertas savium nam facit atque ladrum.

XV

DE CINGARE, FACETIA

Squassabat quondam pelagi fortuna schirazzum, qui de salata carne pienus erat. Frangitur arbor, aquas sorbet sfondata carina, et plorans coeli quisque domandat opem. Cingar se misit tantum rosegare mezenos, ac si non esset tunc prigolandus aquis. Scridatur quare mangiat nec donat aiuttum, respondet:--Quia sum sat bibiturus, edo.

XVI

IN OBITU EPISCOPI CIPADAE

Chiesa Petri, falso quae sub pastore cridabat: --Oy mihi quam longo tempore panza dolet!-- iam guarrita canit dicens:--Procul ite, cirotti, implastri, pilolae, crysteriique simul. En tandem moruit poverorum boia pretorum, agnaque mazzato saltat alegra lupo. Ille lupus, dico, pegorae qui veste copertus non ultra falso proferet ore «be be».

OMNIUM MACARONORUM FINIS.

APPENDICE

I

PREFAZIONE E ARGOMENTO DEL «BALDO»

NELL'EDIZIONE

DI VIGASO COCAIO

I

VIGASO COCAIO ALLI LETTORI

Girolamo Folengo mantoano, ed a me discepolo nella professione grammaticale, fu da suo padre mandato a Bologna in studio, per udire il grande aristotelico Pereto Pomponazzo, ma volse ch'io parimente andassi con esso lui, solamente per guardarlo che non perdesse il tempo e i denari. Ma, sendo egli già cresciuto e fatto tale che più non mi avesse a temere, come vivace molto e faceto e compagnone, si diede in preda alla sviata giovanezza, e posponendo li termini logicali, tutto si congiunse alle muse latine, volgari e macaronesche. Io assai feci per ogni modo riducerlo alla voluntá del padre, ma sempre indarno m'affaticai. Compose egli dunque, sotto il nome d'uno furfante detto Limerno, in ottava rima La fanciullezza di Orlando paladino, opera ingeniosa ed assai mordace. Poi sotto nome di Merlino Cocaio diede principio ai gran fatti di Baldo in verso eroico e macaronesco, e fecene un volume di venticinque libri. Quattro libri poscia della Moschea, pur sotto il medesimo nome, gli uscirono dalle mani in verso pentametro e macaronico. Successe a lei la Zanitonella con altre cosette facete. Alfine come bizaro e fantastico che era, mandò fuora sotto nome di Triperuno il Chaos in stile ora latino, ora volgare, ora de macaroni. Fatto tutto questo, per un gran disordine e pericolo della vita fummo costretti tornarsi alla patria con la zucca piena più di lasagne che di filosofia. Laonde ebbe egli dal padre tal rimbrotto e reprensione, che in guisa di disperato andò errando per lo mondo, fatto in prima cortegiano, poi soldato, poi romito. Alfine, con un suo fratello più di lui dotto, si chiuse in una solitudine a darsi totalmente a i sacri libri, ove sotto nome di Teofilo Folengo compose in ottava rima la Umanitá di Cristo figliuol di Dio, ove nel principio si dole assai aver perduto gli anni sotto il titolo di Merlino, quando dice:

Vero è ch'un pensier grave ognor m'elice vento dal petto e pioggia fuor degli occhi, d'aver seguito invan l'adulatrice mia voglia e quella piú d'alcuni sciocchi. Scrissi giá sotto 'l nome, onde l'ultrice fiamma del ciel par sempre in me trabocchi. Nome di leggerezza, or me ne spoglio, e quel che sona amor di Dio ritoglio.

Per lo nome di «legerezza» s'intende «Merlino»; per quel che sona «amor di Dio», «Teofilo». Ancora in un volumetto di Epigrammi ha inserto questo, assai elegante e fuora de macaroni:

_Quae quondam, fateor, docili mihi floruit actas magnificum poterat laudis adire iubar. At mens decipitur iuvenum, quae lubrica saepe unde decus poscit, dedecus inde referi. Cum mihi praeteriti subeunt insomnia Baldi tam pudet ut pudeat non puduisse satis. Infelix tamen ipse minus fortasse viderer, lusissem varios si sine dente modos._

Ed anco nel suo Iano latino in verso eroico, cosí pentendosi, parla:

Ergo erit ut semper vulgo plaudente iocosum musa ferat Baldum? musa arida, musa choraeis aonidum seclusa, decus quae prodigit omne, futile dum rauca disperdit arundine carmen?

Or dunque, perseverando col frate suo in cosí buono e securo stato, al fine d'una febre maligna infermato, rese l'anima al suo fattore; la qual cosa udendo io, subito fui col fratello a ritrovar le molte carte da lui scritte. Trovammo che per cagione di ricantare avea rifatta la Macaronea, come si può leggere tutta tramutata, e di gran lunga piú dotta, faceta e onesta della prima, con un tetrastico latino, il quale è:

_Tam mihi dissimilis sum factus et alter, ut illud primum opus alterius constet, hoc esse meum. Causa recantandi phama est aliena, malorum iudicio et calami cuspide fossa mei._

Trovammo oltre a questo un poema vario latinamente scritto, avendo egli omai li macaroni a stomaco e nausa. Il quale pensammo di far imprimere dapoi questo, acciò si vegga espressamente quanta sia la differenzia tra il nome di Merlino e quello di Teofilo. Molti componimenti in questo sono imperfetti, ed uno massimamente di tre libri in verso eroico sopra quella operetta intitolata a Catone, il quale incomincia: Si Deus est animus. Trovammo finalmente, parte limata, parte confusamente scritta, la sua Palermitana in terza rima; opera invero tanto delettevole quanto dir si possa, come speramo farla vedere se non in tutto, almeno in parte con satisfazione d'ogni buon poeta e forse teologo. Fu egli ancora molto studioso delli vari componimenti dell'eccellentissimo ingegno del conte Matteo Maria Boiardo da Scandiano, il quale non pur cantò d'Orlando innamorato con quelle sue onorate e stupevoli invenzioni, ma diverse altre operette gli uscirono dalle mani, che veramente lo dichiarano esser stato un altro Omero in volgar stile, né possibile fia giamai ch'alcuni lo debbiano denigrare e sepellire, come cercano fare. Ed è pur vero che esso Merlino, trovandosi a ragionare con messer Lodovico Ariosto in Ferrara dell'opera sua divina, cioè del Furioso Orlando, intese da lui che nulla o poco avrebbe fatto, se la minuta, o vogliamo dire essemplare, del maestro suo Boiardo non gli fosse pervenuta alle mani: e questo si può vedere, quanto ha egli bene seguitato le lasciate istorie, come se lo spirito del conte fosse stato in lui; laonde veramente la prima laude merita il dottissimo inventore, come si è fatto in qualsivoglia industria ed arte. Il Boiardo ha dato materia grande all'Ariosto di farse quello che è: Virgilio tosco; ed esso Ariosto si è degnato con le divine sue rime tener buon conto del suo amato ed onorato precettore. Ed invero meritevolmente poteva intitolare il suo Furioso e chiamarlo: La fine de l'Orlando innamorato del gran Boiardo, composta pel suo discepolo messer Lodovico Ariosto. Ora che diremo che, se non vi si provede, non passeranno molti anni che niuna o poca nominanza sará del Boiardo, quando che alcuni si hanno fatto signori della opera sua, ed a sé posto il titolo dell'Orlando innamorato? Accadde dunque che Merlino, vedendo le rime del Furioso essere in quella altezza ponno salire, cosí di arte come di eleganzia castigatissima, gli venne desio di riformar eziandio quelle del Boiardo, essendone pur molte non respondenti alle norme limatissime d'oggi. Ma venutogli detto che un gran poeta avea tolto tanto incarico, anzi di ridurcele, come si presumea, in quella leggiadria di quelle dell'Ariosto, non volse piú oltre seguire per sua modestia e per non parere che volesse concorrere, abbassandosi molto piú forse di quello dovea fare. Ma poi, vedendo tal opera tutta tramutata, volteggiata e fatta lontana dalla prima, e che il titolo primo in fronte del libro totalmente levato era dal Boiardo ed imposto ad altro autore, non puoté non sdegnarsi amaramente contra tanto ardire. E quando il bel principio vidde tramutato, ebbe compassione all'autore di quello, che piú tosto ha reso biasmo a se stesso che laude, non sapendo forse egli che 'l conte, componendo la opera sua in quelli tempi che erano smarrite le regole della grammatica toscana, ogni giorno ne recitava un canto al duca di Ferrara, alla duchessa e tutta la corte dell'uno ed altro sesso. Però cominciò il suo bel poema:

Signori e cavallier che v'addunate.

Per questo dunque se mise il nostro Merlino a seguir l'impresa lasciata, e dove gli parea che il detto poeta limato e racconciato avesse assai bene le cose non cosí leggiadramente scritte, ha voluto dar questo onore a lui, molto piú grande che lo scorno contratto in volersi far autore di quello giamai fatto non avea. Or dunque abbiamo trovato questa altra bella fatica, e presto col suo onorato titolo verrà in luce, non senza laude di quel poeta, uomo invero di molto ingegno. Ma per tornar finalmente a parlamenti piú giocondi e festevoli, dico che[1] era pur cosa sconvenevole il perdere una opera di Merlino da lui fatta cosí bella, cosí vaga, cosí piacevole; e forse maggior danno fora suto che se anticamente si fosse perduto Vergilio, o pur ne' tempi nostri Dante e Petrarca. Peroché non altro d'aver perduto Vergilio ne seguiva che la perdita di un buon poeta in una lingua, la quale rimaneva in molti altri che ben la parlavano e meglio vi scrivevano. Cosí dico di questi scrittori della lingua tosca, la quale non è però altro che una lingua sola e da altri belli ingegni, come ogni dí si vede, con loro scritture adornata e tersa. Ma perdersi questo (o Dio, che danno incredibile!), si perdeva un bellissimo ed ingegnosissimo autore di molte lingue insieme. Perché in questa è tessuta la latina, intersiata la toscana, messa a fregi quella de macaroni. E che piú? la franzese, la spagnuola, la tedesca, la bergamasca, la cavaiola, e infino a quella de furfanti vi può fare un fioretto e avervi loco. Ma quello che sopra tutto importa è che questa si meravigliosa lingua è riposta in questo tale autore, come in specchio ed idea di tal idioma. E senza lui è fredda, muta, stroppiata, disgraziata e peggio assai che non sono i macaroni senza botiro. Ringraziate dunque lui primamente, che ha composto sí miracoloso poema; da poi me (se non avete altro che fare) che l'ho recavato disotto terra, essendo egli sepolto in altro che nel formaggio, e l'ho fatto stampare e publicare al mondo, accioché ognuno possa assaggiare e mangiare di questa giotta vivanda. Venite dunque tutti ch'avete fame: vedete, leggete, mangiate, sfamatevi, e ricordatevi sovra tutto non esser cosa al mondo piú macaronesca che esser macarone a macaroni.

Buon pro vi faccia.

[1] È a cominciare da qui che Vigaso Cocaio ha incorporato nella sua prefazione la lettera di Niccolo Costanti, che nella Cipadense sussegue all'Errata-corrige e chiude il volume [Ed.].

II

ARGOMENTO SOPRA IL «BALDO»

La cagione che indusse il nostro poeta a poetare in questa sí degna opera fu la prodezza, il valore, la generositá d'un scolaro mantoano della famiglia Donesmonda, chiamato Francesco, come il gran cavalier Francesco Gonzaga, ultimo marchese di Mantova, ordinò fosse nominato del nome suo, tenendolo proprio desso al fonte del battesimo. Essendo egli pur in studio di Bologna, era un stupore della sua valorositá, gagliardezza, liberalitá, bellezza, leggiadria, animositá, con un ingegno prontissimo ad ogni quantunque difficultosa impresa. Pertanto, tirandosi come fina calamita tutti e' buon compagni dietro, diede con molti fatti materia e soggetto al nostro Merlino di fingere questo volume, si come una scorza sotto la quale sta occulta la veritá di molte e molte cose. E cosí per la sua baldanza chiamollo Baldo, e li compagni secondo il vario costume loro nominolli chi Cingaro, chi Falchetto e il resto.

II

LE VARIANTI DELLA CIPADENSE

I

FRANCESCO FOLENGO ALLI LETTORI

Molte furono le cagioni per le quali era persuaso da sani consigli allo autore di questo libro che per ogni rispetto egli dovesse por mano a zappe di megliore temperatura di quelle con le quali prima cosí strabocchevolmente la sua giovinezza, rare volte su buono giudicio fondata, si mise a coltivare questa sua di ciancie imboschita campagna, e che con ogni studio e diligenzia curasse che essa tutta ringiovenita piacesse. Ma egli, che molte volte con esso meco lamentato si era troppo leggermente aversi lasciato trasportare a far quelle cose donde biasmo perpetuo a riportarne s'abbia, pensò molto difficile cosa a lui essere il dovere consentire a quegli tali che a ciò fare lo speronavano, travegnendovi eziandio le non puoche riprensioni cosí de litterati giudici come de religiosi spiriti. Nondimeno, vedendo egli poi, per colpa de alcuni leggeri di armatura, essere nata e cresciuta non so che sciocca ed al tutto falsa openione, non meno da chi sanno recevuta che da coloro non sanno: che cotesto volume di favole non sia dentro tale quale di fuori si mostra essere, ma che dallo istesso autore siano sotto ruvide scorze ingeniosissime allegorie istate nascose, cominciò cosí a puoco a puoco rallentare quella indurata sua voglia di non mai piú riducersi a simile iattura di tempo. Non che per lo vero egli negasse questo tale poema essere al tutto fuora di qualche allegorico senso; ma dove travegna infamia e disonore di signalate persone, tanto in dottrina quanto in onestá di vita, non volse per alcun modo fusse creduto in lui giamai essere istato intendimento tale, cioè di bruttar carte in scherno e gravezza loro; e chi fino a qui avuto avesse cosí torta openione, overo ad altri fussesi sforzato persuaderla, volesse con veritá cosí da se medesimo come dagli altri male impressi rimoverla. Laonde, posponendo egli un'altra piú lodata opera da lui giá incominciata, si diede, in sodisfazione altrui e suo cordoglio, intorno a questo da sé odiato volume, non con meno fastidio e ritrositá di animo di quello traviene al viandante, il quale, avendo per sorte piú d'un miglio errata la via, è costretto (se non vuole andarsi lá ove lo primo intendimento non fu di arrivare) che per le medesime da sé fatte vestigie a dietro se ne ritorni. E quando pure gli fusse stato palese che gli uomini di oggi piú volentieri leggessero le cose gravi o di latino o di volgare idioma, che le menzogne o di macaronesco o di pasquiniano stile, forse per lo interesse del prezioso tempo sariasi sforzato con simili stromenti medicare quelle piaghe le quali la sua spada giamai non avea fatte. Ma sendogli piú della luce chiaro che le non puoche fatiche degli dottissimi moderni ingegni non sono se non da puoche persone oggidí riconosciute e lette, non gli parse al tutto sconvenire se con questo istesso chiodo cacciasse l'altro. Perché se la greca o pur latina o tosca lingua in ciò fallato avessero, saria molto ben ragione che essa medesima ne riportasse penitenzia e vergogna di dover ritrattare i detti sconciamente interpretati; ma questa, tal qual è, macaronesca lingua, sí per aver essa dato occasione di mal giudicare, sí per meritare di essere letta in restituzione de la non involata altrui fama, sí eziandio per disporre gli stampatori a dovere accettare la nova impresa, i quali a lo ristampare della prima non acchinavano, sará quella che ricompensi il danno ricevuto, uscendo voluntieri alla campagna, non per essere (come è) piú limata, piú gioconda e men rincrescevole della prima, anzi per la sola giá antedetta cagione, cioè di far mentire coloro che dicono lo autore aver detratto agli altrui onori. Or dunque nel giorno che è lo ventesimo del mese di ottobre ne l'anno MDXXX, avendosi esso a partire di Vinegia in Ancona per darsi a studi megliori e di piú profitto di questi, lasciò questa opera nelle mani mie, la quale avessi a dare in luce in quel tempo che piú commodo mi paresse. E piú commodo mi apparve quello che fusse in nullo o puoco danno di coloro, i quali giá molti anni stamparono la prima per consiglio e spesa del magnifico maestro Aquario Lodola.

II

ZANITONELLA

Nella Cipadense la Zanitonella è postergata al Baldo. Noi però per comodità de' raffronti diamo prima le varianti della Zanitonella, la quale presenta parecchie diversità con l'edizione di Vigaso Cocaio anche ne' titoli delle composizioni. Cosí la prima s'intitola De Amore anziché Tonellus.

1 citadina Tonellum

2 quod modo Zanninae bruser

3-4

Et quod usatus ego stallas purgare ledamo, ducar amorosas dicere velle brigas

5 ac si non etiam pania veschientur amoris

6-7 mancano

11 sciunt grassos

12 sciunt cultis tradere semen agris

13 terram mangiat, mihi credite, panem

14 mortali

19 ergo licet mea

20 et faciat drussas vanga sgurenta manus

21-22 mancano

23 tamen (oyde) malum

24 quo sforzata fuit cedere zappa pivae

28 corpore bella

29 caprum, revocatque

30 picaque compagnum quaerit alegra suum

31 stalladizza

33 frifolat rosignolae

34 ac sua sub trabibus rondina sora canit

35 ante meos oculos tunc te

39 verettam

42 schiavus

43 fradellum

45 si molesina tuo

49 fallor, habes, quoniam mater

57 imo fracassasti

59 disarmatimi me tunc bastarde

63 pocum guadagnat miles

64 poveram qui trahit extra casam

65 sed precor

66 te iuvat, ah doiae sit medicina meae

67 habes unum pro me tantummodo stralem?

68 per pharetram quaeris un alter erit

69 hunc etiam mediis Zannina budellis

70-71 mancano

75 semper drittis

76 sic cosa per versum vadit ogn'hora suum

Il titolo della quarta composizione è «De bellezzis Zanninae»

77 stella Diana mihi se monstrat nonne politam

79 sol domatina mihi caviatam nonne palesat

80 trezzas bella Zanina

81 stirps marchesca suum sparpagnat nonne tesorum

82 dentes bella Zanina

83 pergol chiachiaronus

84 nymphae bella bochina

85 schitarinos

86 cantat nymphae bella bochina meae

87 nonne videtur

88 nymphae gamba iutenta meae

89 venter, pes

92 sunt id quod ni sit nil valet esse boni

97 tot forchae... ficatae

100 qualis longo zappa labore

104 deh giandussa

106 ad tornum factos quos Michelangel habet

Il titolo della sesta composizione è «De se ipso»

111 abandonat mundum vaditque

113 zappator lassat zappam, bovarus

114 vangaque villani tornat alegra casam

116 porcillum, vacca petit stabulum

118 asinos medda Gianola

119 quisque suum cercat Phoebo scampante

120 ast ego sub tota

ECCLOGA LYRICA--TONELLUS, GARILLUS, ecc.

127 frondibus dum... sboientat

129 ut multae

130 quae mihi rumpunt cicigando testam

131-2

excitant voias hominum bibendi omnibus horis

135 brusatas habeo ganassas

136 spudo biaccam

137 cocaium

138 en bibo

140 barilli

141 maduitque milza

142 pro caldo nimio corada

144 igne recoctus

145 sentio sub me validum fiatum

147 meae laudes canimus

149 dum cano, plenis sofia ganassis

151-52

at prius nasum sine me mocare, iamque comenza

154-56

sum refredatus, faciam sutilum, quod tuam vecchiam somiabo vaccam nomine Moram

I versi 149-160 son tutti posti in bocca a Garillo, senza spezzature di dialogo

161 nigottam

162-68

et tuas capras retines chiloyum, et facit boscos resonare charam piva Zaninam?

171 botazzos

175 todescorum

177 Mantuae princeps Federicus ille

178 nobis dedit

180 capras

181 semper illius volo

182 tres cui dono pegoras quotannis

183 caseos octo... ricottas

185-88

sit meus semper duca vel signorus Mantuae princeps Federicus iste, quem meus lulu frifolans canellus cantet ogn'horam

189 nigras habet hic

190 illarum male me recordor

191-92

esse cornacchias tamen et mulacchias Zambo putavit

Anche questi due versi son detti da Tonello, senza spezzatura di dialogo

193-94

coelicos istae pratigant paësos, hasque reginas vocitant oselli

195 quae fretum, terram, baratrum

197 mihi certe... noiosa est

201 en ego scazzor

202 et viam tristes fugio

203-4

de mala voia, fugiensque lasso dulce terenum

210 et super tezas, super et pioppas

211 nonne dixerunt

212 totque malannos?

213 sed Toni dicas mihi

214-16

et quis est princeps Federicus iste, et quid et quare tot in angonais Mantua godit

217 cunctis

221 primaros generat

222-25 mancano

226 excitat pronos iuvenes ad arma

227 frumento

230 hic strepunt pivae, cifoli, canelli

231-32

hic ve zamporgnae, pifari, rubebae, cagaque cymbai

233 non ibi proles gibilina

236 carmina dicunt

238 non ibi taroch, crica

242 ut natat currus pelagi per undas

243 hoc idem parent iuvenes sedendo

245 ludunt

247 per ferri

250 sole sub caldo scanulis balanzant

251-64

hic batit, signat caciam sed alter, ille rebattit. Giostrulae, scrimmae, caciae, palestrae, sunt iuventutis bona mantuanae, Brixiae nec non, sibi quam sorellam, Mantua fecit. Ah Toni, qualem tua verba doiam dant mihi, Bressam quoniam recordas, quae tot infelix patitur malannos semper in armis. Angelus quis nani, Deus, aut diavol huic semel quemquam dederit ripossum? Non, Toni, plus est ut erat davantum Brixia foelix.

266 Franciae miles, magis

267-68

quando se incappat fugiens in illos tempore guerrae

269-72 mancano

274 militum Bressae populus tapinae

275 centum sedet illa semper

277 hanc enim coeli monitu ruinam

278 vidimus quando Mirabella

279 iuncta quae rocchae lateri sedebat

280 fracta volavit

281 ipsa

285 rapuit tonantis

288 mille miaros

292 cum Brisighellis

293 eas... bataias

294-96

ergo si godit stupeo pochinum. Haec tamen nostrae fuit una Bressae Mantua portus

297 nox sed en giorni rapuit lusorem

300 utere liber

301 vade, sed noctem remane per istam

302 staque nobiscum bone

303 habeo, nucesque

TONELLUS DE SE IPSO

305 solus chiamando

306 vacca smarita

307 quae ruit huc illuc, nescitque trovare quietem

309 caudam, longas distendit

310 audiat ut puerum

311-12 mancano

313-14

sed plangens aliquam finaliter introit umbram, ac ibi non dormit, non bibit, estque nihil.

316 cuius mostazzum nulla cavezza ligat

317-26

praecipitat, nitrit, sofiat per utrumque canalem, et loca fert gambas per dubiosa suas. Dicere nil prodest--Sta sta,--monstrando crevellum, hunc firmare tamen sola cavalla potest. Scorrozzata quidem stetit uno mense Zanina et causam sdegni non ait illa mihi

327 plorantem

329 ingrata morosum

331 terrenum glaciali

332 quando nil campos vanga forare potest

333 tuum reputo giandussa magonem

334 nec

335 levo media

337 tu tamen incagas canzonibus et matinadis

339 supportat Veneris fraschetta

340 ut braga sit capiti saepe beretta meo?

342 non est affanno... meo

343 nec amo, sed more botiri

344 scolor et ad guisam sulphuris

346 hinc saevit... furit

347-360 manca l'intero componimento

365 smagonare

369 meam oyme propriam

370 sguardis oculisque bellis

372 nempe robasti

374 et matinadas facio galantas

375 nec tibi duram manigolda testam

378 nil tamen curas sonamenta

379 superaret omnes

380 citadinorum

381-88

Orpheus primus sonatorus orbis si lyram gratans pegoras, osellos, haspides, dragos, lapides tirabat ad melodiam

389 facio daverum

391 digitis comenzo

393 tabulae

394-96

spadolae, secchiae, gramolae, badili, rocha cum fuso, gratarola, zappae, mille pignattae

398 agni... capretti

405 quum super

406 intornum lachrymans camino

413-440 mancano

441 solazzum grande

443 modo factus alegrus

444 me quia Gelminam

445 es zelosa tui nunquid, mea gioia

446 martellum nimii

448 si ducar chiachiaris credere dragma

456 me me spazzatamenter amazza tuum

457-58 mancano

459 tuus, unde tuis de rebus

460 cervelli ducitur orma

461-64

aut simul ingrata es, simul aut cum pane tracannas quae tibi Tonelli longa leanza facit

465 specchiettum Galla

469 et stroppi fecit nudusque Pirazzus

470 namque mihi durum pectus azalis habes

471-72

pectus azalis habes mihi tantum, pectus ofellae Bertolo tenerae perfida semper habes

473 tune mihi praefers Bertolum?

474 posset

476 sum tibi, si meritis rex fieri merito

477-78 mancano

479 ergo velis

Il titolo della saffica, che segue, è solo «ALPHABETUS»

481 quo dulcis properas

483 mecum precor et hunc bellum

485 moros

486 bistones, turcos

487-88

bestias omnes, animas diabli Belzebubelli

489 mangiant

490 cruda scarparum

494 unius

495 mihi iamque lazzum

496 paravit

497 ecce nam

498 est sibi

502 levabit

503 cagnam

505 gratias reddo quod ego catavi

506 gaudium cum quo fugient

507-8

grata seu contra quod ero ladrones guardia campis

510 meae mortis

511 expecto magis

514 fogat

517 stracca namque

518 non unquam

519 faceretque

523 fuero, pianges

524 moesta Tonellum

526 non rosas, brognas, pyra, fragra, moras

527 palumbes

530 per te

531 obrui

533 ad bassum

534 possit et tellus fieri baratrum

535-36

prestiter mundus bruset, astra, nubes, pontus et aër

537 qualiter cunctae

538-40

qualiter femnae moriantur omnes, quaeque poltrona est, similanda cagna quaeque Zaninae

541 istis

543 est orbis

545 semen hoc

547-52

sordidum, pravum, fatuum, superbum semper habetur. Tota per Laenam iacuit bagassam Troia, quam iudex malus agraffavit, tuque per femnam, miser o Tonelle, torque colengum

554 collo laqueum

557-74 manca l'intero componimento

575 tam celeri

576 sta, faciam de

579 ego lassabo

580 dicas

584 multum es boriosus

585 hosti, qui

586 cerco daboque socorsum

587 ad primam mihi nasum rumpere provam

588 manca

591 causas... ipse

593 me mater Gnesa

594 malum staggione fuisset in illa

595 tepido

597 saguratus ego

599 medicina

601 charis... tenemur

604 sola meum mors, oyme miser, leviaret

606 nescit fortunae

608 manca

610 hanc tecum portas, sed

611 suspendere forchis

612 cavezza

614 nil dubium

615 salutiferum

618 sex centum borsas, pegoras

621 te mea spes

624 meum posset smorzare

625 ochiadis

627 soiat, truffatque tapinum

629 superba venit

630 elatam portat cristam

631 solet cum

632 Salvigne meus crudelis

633 potens non

635 cancar paret tibi cosa novella

636 haec parlatio

638 ayme suum me

639 fronte striatus

640-42 mancano

643 poverelle rogo noli

649 bagassae

650 senni

651 estque pudicitiae contrarius

652 sanabilis

654 matti lassaque

655 urtabis

657

vel cur mostazzum portat bindamine stuffum? est, quia vergognae clausit bastardulus occhios

662 Tonelle meus, zuras

666

mungis, si non, fastidia nolunt, quae tibi cervellum rapuerunt propter amorem

667-69 mancano

674 palis, obruta spinis

675 clamat de longe zappas ottanta mearos

676 ad sguazzum campi vadunt, lacus

677 nam velut usus erat nunquam

680 hic est acquistus

681 amor facit, o Tonelle

683 tuae das improbe

685 accipiat formam

689 calces

690 scribis et in giazzam scaldantis solis ad ignem

696 quam cesset may may

700 gentaia, vel absque governo

702 tolle foras istam de sensu matte paciam

703 stesso savia cum mente ritorna

705 tu capraeque tuae andabitis ad sparaverum (questo verso è anteposto al 704)

706 mentiris quod amor sit

707 similisve quadrello

708 guidat... trahit

709 dic codesella

711 sola dei

714 fomnam

717 quia quosque

719 et inde

722 parlasti sagurate

723 nomen tulit, inde cerebrum

726 nunquid Zaninae

728 manigolde vilane

730 cridare Tonelle

734 nam si... forchae

735 non illam

738 soghettum

747 fingeque aliam doniare

748 fingere quisquis

751 non de Bolognae celsis venit ista cadreghis

752 non savio nostri processit

753 non donant zappae nec aratra, badili,

754 ferre

755 de pecudum stabulis ad summae culmina mitrae

756 formam quoque noscis

759-61 mancano

762 ergo vade casam, cordamque

763 undique nam nox est, grillique

764-1133 mancano amendue le egloghe finali.

1134-57

CONCLUSIO TONELLI

Magna bachioccheries orbum seguitare cinedum, cuius vergognam nulla mudanda tegit. Quid maruffus ego sequor hanc sine laude ribaldam? Non sua pregheras audit orecchia meas. Me video a cunctis compagnis esse relictum, nec sine scaldata vado tapinus aqua. Haec barbera mihi barbam tulit absque rasoro, quae scit castrones atrapolare viros. Proh vergognazas quantas huc usque reporto, haec mihi perpetuo tempore scornus erit. Vos ergo quoscumque tenet busa gabia mundi, ante oculos specchium semper habete meum.

III

BALDUS

I 25 libri della Cipadense non sono numerati progressivamente, ma sí divisi a cinque per cinque; ed ogni serie è intitolata ad una delle muse maccheroniche: Gosa (I-V), Comina (VI-X), Mafelina (XI-XV), Togna (XVI-XX), Striax (XXI-XXV). Ciascuna musa ha le sue speciali qualifiche, ripetute in principio d'ogni libro della serie: «Gosae gregnapolae valtropiensis macaronicorum liber...; Simiae Cominae beriuzzae macaronicorum liber...; Lippae Mafelinae lodolae...; Gneae Tognae caritong hae...; Grugnae Stryacis carcossae», ecc. Il Folengo fu bene ispirato nel sopprimere questa divisione formale, più imbarazzante che altro, ristabilendo la numerazione progressiva.

LIBRO PRIMO

1 mihi quaedam fantastica

2 grossis

4 tremit... se

11 nam si tantarum penso variamina rerum

12 nil facit

13 tantum veridicae

15 properent

16 polentarum mihi quinque

17 hae sunt quippe deae pingues, nymphaeque galantae

18 albergus

20 Portugalli

24 non hic caucaseae rupes, non saxa

25 non qui sulphureos spudat

27 vides circum

32 fluitant

36 exercent panias

37 salcitiis, longisque cusita

43 stant ibi de fresco ripae, stagnoque botiro

44 de quibus

46 musae super altum montis acumen

47 gratulis retridantque foratis

48 aliae digitis

49 rigolantes forte

50 de summo rupis ad imam

51 instar buttae ventramine grosso

52 aperire

53 quum quis vult

55 implent pampardis, veteres dixere lasagnas

56 ast aliae... lavezus

58 saepe foco nimio

Fra 58-59 gli esametri:

una provat sorbens utrum pannada saletur, una focum stizzat, stimulatque ac mantice boffat

59 tendit compire facendam

60 quapropter videas centum fumare caminos

61 caldaria ficca

62 hic macaronaeas igitur pescavimus artes

63 panzificum statuit

Fra 63-64 gli esametri:

hinc hinc mysterum est nostrum chiamemus aiuttum, hinc mea pinguiferis calchetur panza foiadis. At bressana prius mandet Valtropia Gosam, Gosam, quae dudum fuit abbadessa stryarum, cui macaronaeae datur omnis gloria primae.

64 teritoria

67 quae saxo vivo tribus est obcinta murais

68 stimans batimenta sonantum

69 quam stimant asini muscas, bufalique tavanos

70 manca

71 haec sedet in celso... zuffo

72 ad quem vix possunt barbutae

73 hanc famosus homo tenuit quondam ille

74 paladinus Carli, castiga

75 lanza baronum

76 pane civabat

77 manca

78 longi

95 poterat quidquam reperire quietis

96 ignorans

97 monstrabat

99 largumque bagordum

100-2

rex iubet aptari campagnam desuper amplam. Fama per intornum volitat, gentemque remotam admonet, hic illic trombam pieno ore sonando

103 chiamat scocesos, hirlandos

105 et ipsos

107 tuschi, gentesque

109 invitat a longe

110 manca

111 pulcherrima

113 francigenae drizzatur, habens per saecula vantum

Fra 114-115: qui Babilon cinxit grossis altisque murais

115 clarus... clarior

118 bramat

119 positis lanzonibus

120 itur... diversa per arva

121 squadratim turba [la Vigaso Cocaio parrebbe aver «folta», ma è certo un errore di stampa]

122-23 quae portat varias, velut est usanza, livraeas

125 chioccant propter fabricare stecatum

128 milleque banderas

133 pulsant campanas

134 nocte dieque urbis portae lassantur apertae

135 continuo... transit

152 ecce ad

167 calzorum

169 breves agilesque volutat orecchias

170 fronteque sub media

171 dente terit spumantem briam, frenumque biassat

172 narisasque tenet

173-5

pectora mostazzus tangit, scurtatur in unum groppettum, spatioque poco simul omne radunat corpus, uti vellet gucchiae passare foramen

176-7

pedibus, cum pectore largo, atque inter gambas codam tenet, atque racoltus spaventat, terretque oculis sub fronte brasatis

179 spallezatque gradu

180 fornimenta novae radiant tota aurea sellae

181 sunt aurum staffae, sunt aurum froena, moraiae

182 passetti, fibiae per pectora, perque groperas

183 ceu rasa brusatur

184 oculos, mentem quoque ficcat

185-86

laudat amorosam faciem, laudatque fatezzam personae, tantique viri cupit esse maritam

187 iamque propinquatur Guido

188 ante menat, raso vestitos atque veluto

189 dumque... signoras

190 heu Baldovinam miser

191-92

atque repercussis oculis ab utroque, velut mus en cadit in trapolam

193 manca

195 o qualem portat sub

197 pistat

198 voceque suppressa lamentat talia:--Deh quo

203 te quoque per nasum, bufalazzi more, tirabit

204 victor nunc

205-6 vincere tot Martes puero qui vincor ab orbo

207 hanc sortem

209 manca

211 vel minimi scintillam

212 brasavit

214 est signorae

215 debuerat voltare oculos aliunde

216-8

nonne ribaldones oculi, qui ad strada tapinum sassinare hominem, spoiareque sensibus audent?

219 strales

220 agguzzavit amor

221 at... nil sua tela forabant

223 bombardas rocca Cremonae

224 letale

225 saettando

226 et mentis tota est substantia rapta diablo

227 amor, non est malacoda Cupido?

230 quamvis stet rapidae schiopetti

234 vaneggiat

Fra 236-7: in frettam cingiantur equi, sursumque barones

237 armati

238 guereros

240 nitriunt, sborrantque culamine pettos

241 pro tamburrorum rumoribus et trombarum

243 ecce ruunt

244 vacuantur

246 et cridor altisonans... firmat

247 spectacula giostrae

248 ordine quae coram populis procedit alegro

249 hanc inter claros stat rex guardare barones

250 de finis petris tessuta

251 ac petenata doram sua fert

252-3 iacet, nimioque brovatur in igne

254 confusa

267 reputabitur esse

285 parlabat

286 varias memorando facendas

287 prius rationis usat monstrantia

289 centum dapossa

293 deh, mi frater, ait

295 fama valoris

298 cotantas

299 manca

301 vilis feminuzza

302 tuo vergogna fietur honori

305 occhios

306 graecorum quae sic mansit sfondrata lovagnis

307 medium

311 vischum... ille Parisus

312 ille Paris dico

313 augellus

314 bellamque facendam

319 tanta est

325 haec tenet in summo vecchiettum

332 turba

333 slanzavit

334 unde cupidineas ingoians ore fasellas

335-6 mancano

338 ut stetit un pochum giostrae guardare bagordum

339 laxat item redinas

340-1 evolat et cursu facit omne tremare terenum

344 chioccat

345 quartus non aliis savior

349 se se

350 bastinam

351 sol stupuit quoniam decimi

353 signora

355 habet

356 tunc ait: Est prima haec francesae

358 Orlandumque armis aequat, magnoque sapero

359 nil dubium... paladinus habebit

360 Baldovina suis damis conversa favellat

361-2

est, qui tam gaiarditer omnes praecipitat sellis et habet solettus honorem

364 ut subitus corseri froena manegget

369 finis habetur

371 victor se se tollit sembiante

372 victor, tenero sed

373 fertque... cadenas

374 it rex incontra... brigata

404 vedellorum... parecchiat

405-7

qui porcellettos inspedat, quive cavecchio ingiovat lardum, quo plus caro grassa fiatur

410 cui tantum cura

411 praeceptum gallantiter

412 manegiare tracagnum

413 manca

414-5

est qui figatos magno stridore padellis sepe ministraio voltat sotosopra forato

416 pungenti

417 mordentique simul pevero, dulcique canella

419 foiadas desuper addit

420 unus et a

421 quos alius tentat digito si rite coquantur

422-3 quinque molae saxi non cessant ire datornum

424 manduleusque sapor, petitosaque

425 extrat furno

429 pisto

431 in longis

432 possint surgere morti

433 busas

Seguono gli esametri:

coena vivandarum cunctarum, coenaque digna quam Petrus Dabani doctor nigromantus ab oris Gallorum faciet Paduae portare diablis

434 mensas crudis

435 iam centum... regazzi

436 gestant

462 canibus cum calce deratas

464 ochas, lepores

465 cervellatibus

466 smenuzzant illos... frequenter

467 bonos robbant tamen hi taiando

471 bibaces

472 francesos cogit

475 quidquid grifalco

482 venere bianco

483 et quae conficitur coelesti tartara succo

484 et quod dixerunt patres mangiare biancum

485 rafiolorum

486 atque saporat

488

stant panzae ut flanchis sit opus mollare corezas, namque uteri pellis tamburri more tiratur

490 a paggis de mensis

494 gravatur

495 pignolos, marzaquepanes

496 atque pignocatae gnoccos, animasque melonum

503 haec quae

520 cunctae... brigatae

521 musta loquelas

522 babilonica

526 accedunt rege iubente

529 manca

530 quae subito

531 silent

533 flautorum

535 et vocibus

537 quos omnes cernis rubras

541 septem cinquanta putasses

543 scitque minus Guido mentis retrovare quietem

544-5

quos vivandarum repletio, quosve frequentes beccheri, cantusque simul, dulcesque liutti

548 brusantque foco

579 francigenum sgombrarunt.

LIBRO SECONDO

1 ab undarum

2 crollans scoriadam saepe minantem

3 sferzat eos, coelique facit

6 usanza

7 ad libros revocat studii

9 remeat

10 phisicus

46 ergo infelices

48 stracchedine namque

49 non labor aut soma est quae

50 italicum tandem

51 cascantibus undique strazzis

52 ne spio comprendat vultus, hominumque bonorum

53 pravus

55 carettis

56

inter matronas centum, centumque duchessas, quottidieque sibi varios cambiabat amictus

57 meschina pedes ad

58 habeas duras molli

Fra 58-9:

o quam saepe humeris illam cavalerius altas in cimas tulit Alparum, et quandoque sub ala vel sub lasena nunc dextra, nunc ve sinistra

59 in Lombardiae venerunt denique bandas

63 sed tunc languebat

64 Gaioffo, quo non sassinior alter

67 Godii, Voltaeque tyrannus

68 cuncta regebat

107 manca

118 me indoctis doctisque bais Florentia nutrit

126 sparamenta, tacones

Fra 130-1 è il brano seguente:

Seu quis scovatur, seu quis de iure bolatur, omnes proclamant:--Day day, quia latro Cipadae.-- Quisquis ficcatur berlina et rumpitur ovis: --Est--omnes cridant--molinarius ipse Cipadae.-- Quem piccant forchis, quem squartant, quemve tenaiant, omnes vociferant;--Gens haec sassina Cipadae.-- Hic pueri a patribus dotantur in arte robandi, qui vix slattati sforzant superare magistros. Dispresiant coelum, biastemant, cuncta rapinant, cuncta malandrinant, sassinant, semper abarrant. Nunquam poltrones ad confessare tirantur; imo suos pretos, ne confessentur, amazzant, hosve super brasas mangiant de more brasolae. Semper in obscuris stant boschibus atque cavernis, assaltantque homines, nec sat robbare cavallos, cuncta sed affatum spoiant, scarpasque, bragasque. In frottam veluti stornellica turma caminant, indossumque ferunt de foggis millibus arma: panceras alii muffas, ruginoque doratas, quae cascant humeris nulla fibiante coreza, faldones alii non unquam sole vedutos, undique sbusatos, cascantibus undique mais. Armatos quamvis cernas, non ullus in armis garbus adestratur, non ars, nec forma, nec ordo. Qui dat spallazzum capiti mancante celata. Qui scarsellonem, ubi deest spallazzus, adaptat. Qui desarmatis groppat scheniria brazzis. Qui, contra, nudis lazzat brazzalia gambis. Qui squarzum maiae spiccat faldone corazzae, et gorzarinum facit escusare colengo. Est qui dum currit schiodantur ubique piastrae, quive tenet dagam gallone, sed absque guaina. Unus habet collo targonem more vetusto, in quo spadarum colpi ter mille notantur. Dum simul hi properant, squadraque serantur in una, mille vides roncas malaguzzas, mille zanettas, spuntones, lanzas, alebardas et giavarinas. Dantque focum schioppis tuf taf sborrante balotta. Semper habent multo barbazzas pulvere plenas, semper habent oculos scura sub fronte fogatos, non guardant hominem dritto cum lumine maium, sed guardant in qua dinaros parte gubernet, seu ferat in tasca saionis, sive braghettae. Protinus ad cifolum cognoscunt esse propinquum mercadantem aliquem, cui robbas tollere debent[1].

[1] Parecchi tra i primi e i dieci ultimi esametri di questo brano adoperò il Folengo nella orazione del pretore Gaioffo (libro IV, 470-493), introducendovi varianti che il lettore potrá da sé rilevare.

131 igitur stancos bona sors

132 manca

133 namque quod

141 atque bisognetur sub cauda ferre ruidam

142 quae

172 me lassa extendere

173 scripsere

174 Bertus Pannada

177 inde

180 parat ut fiat, quamvis picolina, fritaia

181 hinc abit et modicae reserat

184 alquantos seu striggios

185 affert

186 Mantoae

187 dicunt annalia nostra

188 striggios, non attulit ille varones

189 scardovellas quae per fossata piantur

195 pisciculos

196-7 mancano

199 brancat

206 fastidia giusum

234 hanc brigam curas deponere zosum

236 levantque bonos

246 datque pusillo

256 coena

257 fas est deponere

258 sumere

287 forasteros

296 multas reccoio cosettas

298 frescam, ravanellos

304-5

stant... mille voiarum nostrarum speties

Fra 331-32: tresque simul stemus (ut stabimus) absque travaio

332 magnior

335

et giurat nunquam Bertuni nascisse vilanum, namque vilanorum noscens ab origine razzam ex asini stronzis, nec non pissamine factam, vult nulla guisa villanum credere Bertum.

336 tum quid agat meditans... testae

338 penset

339 tiranda est

340 non tantum... stancata

341 est grava

342 poltronisia

350 conseium, firmumque tenet, neque

351 vult solus abire

353 sceptra

374 poverettis

376 lusore galantat

385 giorniferos

Seguono gli esametri:

nonne tuam potius vaccam saltare videbis uno cum saltu de Goito ad littora Chiozzae? nonne somarellus nimio pro tempore bolsus, Mercurii pennas iungens ad crura, volabit, complebitque suis ragiatibus attria lunae, quam de mermoria possis cascare duorum?

391-2

vestit, lachrymisque tenellis uxorem brazzat, basat

393 commendat flentem

396 apenam

401 pulsat

405 gratiolam si quid conimunem curet honorem

407 villana

410 grande solazzum

417 tractanda

419 fiolos

420 thalamis

421 tolta sibi

424 inquirere mores

425 ac nullam faciunt stimam, curantque negottam

483 tibi tu paiolata fuisti

485 refert: maschius quo non vivacior alter

486 filius est mihi, tu ne hunc dedignere nepotem

487 germanus, barba nepoti

488 sed tibi sum pro nunc commater, baila nepoti

489 bruttis

491 gambamque iubens alzare sinistram

492 distentas... bursas... recenti

493 lacte novam complet

496 tunc Baldovinam

497 smarritas

LIBRO TERZO

2 circum bindas

3 è collocato invece dopo il 13

5 lapsu rotularum

10 biacchis

11 guanzis

12 terrae pavimenta cruentet

16 cannula sorghi

18 matris gheda

20 gestare

34 vel ficcat ventre

39 pluviae... tonitrua, venti

40 boienti

41 stare poledrus

44 quiescit

45 quam soians

47 poverina

48 non sibi pluma magis grata est

51 risu est

52 mixta tamen... mille

54 illo

60 smaltiret

62 imbattit

In luogo de' versi 63-69:

sic igitur Baldus maiores crescit in annos, credendoque patrem Bertum, patremque vocando, non genitorem alium meschinus habere docetur

72 Baldi natura

73-75

non it post capras, magis imo caminat ad urbem, nam sibi plus centum cipadis Mantua gradat

77 sed caput et schincas spezzatas ille reportat

78 namque cativellus

80 toto

82 non... certans

83 ferus

84 lapides

85 testas sola rumpebat in hora

86

Baldovina videns quia non seguitare volebat costumos villae cartam compravit et illam

87 literarum tabulam... discitur

88 ergo... ultroneus

91 iamque tribus magnum profectum

93 descriptas guerras... pedanto

Dopo 114, il brano che segue:

Ut tandem Astolphus, callans de climate lunae illi restituit sennum, primoque sapero tornavit columen guerrae, Martisque fiolum. Vidit quanta fuit regis fortezza Gradassi, terribilis tamen hunc Orlandi brazzus aterrat. Magna sub Albracchae muris Agricanus agebat praelia, cui nullus durabat campio guerrae, sed comes Anglantis certando sustulit illum. Ipse Durastantus, quo non robustior alter, ense Durindana spaccato ventre morivit. Possa Feragutti seu pocum sive nientum contra Bravae contem valuit, cui panza fadata tam stetit ad magni stoccatam salda baronis, quam povina solet gladio, polenta marazzo. Quis fuit Almontis, Donchiari, quisve Troiani magnus amazator nisi lux et prima gigantum palma gaiardorum? gesiae mundique pilaster? Vidit Mambrini caedem ammazzante Rinaldo, vidit Tristani bataias, Lanzaque lotti, magnanimique Artu impresas, Tavolamque rodondam

115 cosis multum instigatur

116 picolinus membra recrescit

119 provarat

120 rumpebatque

122 ut molles

125 seu mazza

126 quum cupit ingordam... zurmam

Seguono gli esametri:

non tot grandineas coelo cascare balottas, quando cavalcando gattas per nubila vecchiae conquassant vignas, segetes, cupposque casarum

127 videas crebrescere

dopo il 144:

hinc Orlandini puerilia gesta pitocchi semper habet cerebro, cupidus similarier illi

157 nostrae monimenta casadae

161 nec beccus

162 ipse volo penitus centum disponere vitas

164 crebras stigare baruffas

165 animosius

166 stravoltos

170 schivo ter millia saxa

171 et tamen o

180 maggi claro... vernat

183 populi dicunt... maggium

184 sequitur

196 scoccare balestri

205 puerilis zurma vacabat

206 pars cum borellis

207-8 pars cum (invece di ibi)

217 legiadrettus... arte galoppos

220 agniculo

223 fortius at brevius facitur de schena secundus

226 secum vult

255 manca

269 quam quoque sicut erat votum

271 ergo invidabat

273 radios distolleret orbi

274 laetus aquistavit carlinos trenta tosatos

275 mox sibi collettum

278 Arlotti fuerit

279 nummorum

280 quid facit? accipiens

281 celerat

283-4

ac si nec cappam nec borsam torre valebit, vult spezzare caput, vult totum rumpere saxis

285 erat iunctus

287 Sancti iamque Petri campagnam intrarat ut inde

288 transeat et longo petat

289 puer ingenuus Baldum corozzatus asaltat

290 dextraque fusettum

291

vociferat bravosus:--Sta saldus, redde monetam, redde, inquam, nobis dinaros fraude robatos

292 daghettae

294 pugnali

302 scoccant spezzatos chip chiop resonante quadrellos

303 rizolam

315 gasones

319 petras

320 tres horas ipso victor certamine

321 quod communis erat stupor admirantibus illum

322 sed qui perdiderat carlinos currit

323 atque cagnezzatus Baldo vult frangere testam

329 levat

330 fronzanti

332 unde omnes

333 nec facit ipse moram Baldus

334

mille viarum nunc latitans ficcat, toto nunc posse galoppat

335 capitanius amplae

338 vassallus, quo non bravazzior alter

341 huic simul est longum, simul estque disutile corpus

343 testa super strictas et gobbas piccola spallas

344

sed propter bisognum tolta videtur: quem qui guardabant tacito simul ore befabant, ore, inquam, tacito ne sentirentur ab illo

345 namque bravosazzus, furiosus et

346 capiens, cum omnibus altris

dopo 348:

soiantes illum, pivam dixere todescam, et qui scusaret supra fossata pedagnum, et perticonem propter distendere filum

352-53 mancano

354 ille quidem, sed guizzat, muzzat

357 incalzare pelatam

358 camozzam

366-7 spadettam | corripit

371 magnoque calare stramazzo

372 cascans resonare

374 illius ad mundum nassuti occidere panem

376 guardat

377 iterumque scapinat

380 levoratti... paventis

383 dic pedibus balzane tribus

384 quottidie me, brutte cavester

387 quod ego

389 non mihi de vanis multum fit stima parolis

390-1 dicant qui voiant, bottas tolerabo mamaium

393 nihil estimo baias

394 manca

395 ad se teneant, solumque

396 manca

398 ingiotire

404 cerebrum

406 requiem

408 mirat

412 extemplo puerum quem... giotonem

414 miracol mundi, rerumque stupibile factum

dopo 416: qui sibi Tognazzi sposaverat ante fiolam

446 conspicit en

447 potestatem

448-9

quanto menchiones villani tempore Troiae millibus in cordis Priamo traxere Sinonem

450 retinensque... firmansque

455 barisellus cuncta recontat

462 manca

467 stradam, vos ferro assaltat

468 sligare

469 scornum

470-1 in cortesiam? testam dare sponte taiandam?

472 pati tandem quod foeni

473 quidam furfantus

484 grisos poltrona trovare

489 citelli

490 valenthominem

491 trovatur

492 cappa coeli

494 has cordas mamolo

505 gensque prius condigna mori quam nascat ut omnem

507 est mos zafforum non affrontare

508 nullam sibi

509 si quis namque manum mettat sfodretque bravosus

510 continuo se se turba haec gaioffa

511 mulacchiae

513 velut est usanza lusorem

520 donet giurans nil dicere borsam

521 si quot habet pocos voiat praebere quatrinos

528 culpa est

530 sassinis, parcere nulli

531 manca

533 nummisque vodatos

Dopo 542 il brano seguente:

Nonne videre datur, quando per flumina Brentae seu nos ad Pavam strassinet coda cavalli, seu tiret ad firam venetam, Sensamque Samarchi, quam data libertas zaffos facit esse vilanos? At tu magnificum seu Zorsum seu Bragadinum tecum habeas, cui prima dabis loca semper honoris, substernesque finum, quo se posat ille, tapetum; sed quando ad Dolum rivas, lucemque Fosinam, ecce sbisaorum caporalis Slanzabocalus, cui pistorisii nasum calamare traversat, vult contrabandos habeas, si nullus habetur. Dummodo vel forza quidquam, vel fraude guadagnet transtrorum tavolas, sentinam, cuncta roversat, perque sinus rugat, per bragas, perque braghettas; non guardat qui sis, seu gens soldata Samarco, seu mulier pregnans, seu chierica, sive scolarus, quos respectandos vult omnes grande Pregaium. Non aliter faciunt hi nostri denique porci, pensant in cunctos homines sibi cuncta licere, nam sunt praetoris, nam sunt asinaia palazzi

543 nam datur his tantum spadas portare facultas

545 barisellus fert solum, zaffus et ille

546 ille hominum

547-9 mancano

550 hi malfattorem si quemquam prendere vadunt

551 non satis est, at

552 is sibi

553 tanquam

554 mundo non est

557 zaffant

559 tunc cum

560 illuc quo vult, seu

561 seu maitinadas

562 chitarini tangere cordas

563 et frictum frictum dulci resonare liutto

567 ac secum mussant

568-9 dixerat et rursum comandat solvere Baldum

570 tostus obedivit barisellus, vincula tollit

572 hinc abit... dicere cosam

577 tot paret.

LIBRO QUARTO

2 consurgere grandibus ossis

4 excelsis

5 cingit coreza

7 rectus

8 poterat

9 rotantes

Tra 11-12:

Salvanellus habet nomen, fadaeque fiolus, qui standi impatiens et magnis saltibus omnes cantones rugat camerae, tectique travellos

12 satis... villis

16 manca

17 iamque sbisaos

18 quosdamque

21 illa iuvenazzum

27 solum

29 deum

Tra 59-60: non melo, non scocia est nasazzo grossior illo

60 habet ingentes

61 gambazzas longas

62 hunc qui ferre queat non est reperire cavallum

63 omnes quando salit smagazzat more fritaiae

Tra 63-64:

nunquam Fracasso visa est plus longa columna, nunquam Fracasso visum est plus grande pilastrum

64 si grossum brancat

65 hunc circum testam facili gyramine voltat

66 ceu cum griffagnum clamat

67 gerit

68 capescit

69 totum cum coenat mangiat sua

70 vix implent uterum panes ottanta vodatum

72 cum manibus crollat, totasque ruinat abassum

73 sic digitis streppat querzas vecchiasque nogaras

74 streppare

75 tanto cum strepitu, tantoque furore caminat

76 pedibus... movetur

77 targa retro pendet, fundo plus

(questo esametro sussegue nella Cipadense al 68)

78 manca

79 cuius progenies Morganto venit

80 qui grave bataium

Segue l'esametro: cum quo mille homines colpo schiazzabat in uno

104 vento calzosque daturus

114 Francisci

120 presbitero chierigam rupit, totumque tracagno

121 pistatum liquit cui sustulit

122-23

talibus insultat sbraians populazzus, at ille non presiat vulgi spazzata fronte parolas

125 manca

Tra 129-30:

cui veluti gallo dederat natura sperones calcagnis ficcos, beccumque grifonis et ongias. Ille quidem risu simia cagante morivit, ac ea bacchiocco Morgans epitaphia scripsit: «Marguttus qui tot prigolos guaiosque subegit, stivallo dum mona suo cagat, ecce crepavit».

130 sed quid nam de te, duplex Falchette, canamus

131 giurasti

132 nunc, lector, parebo tibi fortasse bosardus

133-34 si dicam... istum | vidi Falchettum duplici cum

135 namque viri

136 magni canis ossa dabantur

142 cagnescus

167 seu stento sive guadagno

170 astorre folengas

171 sed... scalognas

(Gli esametri 167-179 tengono nella Cipadense un ordine affatto diverso: vengono cioè primi 173-74, seguono 167-68, 175-79, 169-72).

181

rura lavorabat, veniens damatina bonhoram atque cremonesos stentans zappare fasolos

182 exibat

Seguono gli esametri:

cuius erat facies tanlazzo largior illo, quem ballestrerii totum veretonibus implent

187 in quo sint panes muffi, vel

188 nessunus vini est barilottus aquati

189 quo possit forzam brazzis reparare fiasco

190 longe, drizzatque apena schenazzam

191 suspiriumque foras mandat per

192 grattans, nullo picigante pedocchio

197 namque sibi schenae bigolus taccatur apressum

199 vermocanis, o oyde

200 venter, quae granda est ista facenda

201 sic marza famme peribo?

214 gesto per ubique

216 culattas

224 stultorumque iocus, tandem zavatta

225 dent

226 minimo dignentur

228 scudella est

233 manca

234 cipadenses pro castigare

235 semper erat: primus consul, quandoque tribunus

236 manca

237 cupiebat

Dopo 238:

praticus ille quidem scoprebat mille magagnas, ast inimicus erat capitalis denique Baldi

239 fert bretam capiti quae

241 est curae similes

244 giornis

246 bertonem

247 quas non bastaret

248 nasum longo

271 necdum pambrasti

284 quod iam sine me tua

288 scilicet usanza

302 me me non

305 codardus

306 tibi? cui quanta potentia Baldi est

307 non... torquere

308 se bene guardabit

314 dapocos

332 ast ea dabandam peradessum ponere fas est

333 hos sine cristerio faciam cagare

338 hoc solum te nosse velim, Tognazze, quod ille

340 zappando, Laena filando

341 pascendo

343 manca

346 salutat

348 manca

351 accasam

354 non aliter novi carmen scazzare crevatam

(nella Cipadense il 354 è preposto al 353)

355 ungis

356 sibi, creppatque dolore

357 inde super foenum... aloggio

358 ille super plumas cum Berta coniuge dormit

360 lactis, caldamque ricottam

364 hunc precor

365 ne plus

367 artem

370 boscaias, coelumque cridoribus implet

376 frescus quoque iure

379 de gente senili

382 scapavit

398 seque esse cridantem

399 alium

400 homo, nec non feritatis

401 timebat

403-4

masinat in cerebro, lambiccat, fabricat altos aëre castellos, velut est usanza tyranni

414 viro claro banda... in omni

Seguono gli esametri:

quod latronus erat, quod fur, quod mille diablos corpore gestabat, quod forcas mille merebat

416

facit pensans comprendere Baldum, mittaturve suo capiti firmissima taia

421 ipsius ad frontem stat maxima

445 quanta et

448 incoepit secum mariolos ducere bravos

449 taiaque pilastros

450 aut taiaborsas melius quis dicere posset

451 manca

452 non fuit in mundo giottonior alter et ipsum

453 fruiturque

460 perveniet

461 facies tanta gravitudine vestra

463 zaffique simul

466 suos? an

468 populumque

470 scoppatur

471 fronte bolatur

472 berlinaeque provat scornum

473 ni Baldi comes et nostrae mala

476 galanto

481 buttant putridas

Mancano naturalmente qui i vv. 482-92, giá inseriti dal F. nel secondo libro

493 manca nel corrispondente brano del secondo libro.

494 Baldus caporalis, ab ipso

508 villa

526 luxuriat facili scelerum se

527 si incustoditus fuerit, nulloque magistro

528 cursitat huc illuc, ceu fert ignara voluntas

530 non tulit

539 saeviret equus cozzone

541 manca

543 rugososque mini parlanti ostendere nasos

544 quam bene

545 nolo meas ergo

546 sed doleo

547 mihi dependent, doleo quod bolsa

dopo 548: sanguis hebet, frigentque effeto in corpore forzae

549 sic ait atque casam repetit rosegando cadenam

550 languore

553 ergo repossemus cighilinum Gosa

554 camisas.

LIBRO QUINTO

3

fit parlamentum quo non secretius altrum

20

magra iam iam fugit ille pedrina, contraque Cipadam calcagno instante galoppat

21 meditans

22 suttiliter filat, tremolantos

24 cognorit vel forte

25 quam sit docta

26 hunc procul adspexit tandem, qui

32 toccatve sperone, galoppat

33 cernit, cupidus

35 denique rivatus... arzone debottum

37 basans velut est usanza

39 quae te, Baldus ait

44 dacantum

45 fucata

48 partibus e venetis

50 habet, quo non furiosior alter

78 manca; vi è invece l'esametro: namque todescorum duplex modo campus arivat

79 castellumque Godi nunc sbombardare comenzat

80 manca

81 Trenti venit ista canaia ribalda

92 manca

100 nil tandem nostri mater

106 dedit sua collera

112-13 nam fuit ad largam campagnam lampada noctis

119 nult aliquo pacto

126 parolam

140 de me quid habenda paura est?

143 provistum

145 animi sunt omnes, stantque

149 eya

151 vobiscum me cernitis

153 manca

156 regazzo

178 il «convivia» delle stampe è forse un errore, e dovrebbe leggersi «convicia»

Dopo 187 il brano seguente:

Per fas, perque nefas, nummum vindemia fitur. Quid referam povera viduellas dote, menantes vitam cum stento, linum pirlamine fusi? Non mancant ubicumque homines, qui ardore dinari orphanulos miseros ladri, viduasque ribaldi millibus aguaitis spoliant, nudosque relinquunt. Non tamen his veniunt ad mancum iura palazzi. Procurator adest, quem tam pia causa pigabit deffensare inopes, quam spes intenta guadagno: seu sint gallinae, seu casi forma tomini, seu magis ovorum cistellula colma recentum.

191 pro captivare

193 dubitat, sed nil tamen ille pavescit

194 sunt nimium... baronis

195 qui sternunt homines uno certamine centum

196 sed cum fraude illos vilis traditorus acoiat

200 observans Baldum, retinensque timore fiatum

202 beverazzum grandem promiserat

206 manca

207 inde novus Gainus dum cauta

208 gallonem Baldi passat, videt

209 stare procul manicum, griffisque sat

211 quod quali

235 ceu buttam

239 tenet in manibus solettam nempe

243 fundit

246 orecchias

247 fores salae... comitantibus

251 habens huc primus

252 loquendo

253 sta saldus, sta saldus, eris per forza piatus

254 praesonusque meus tandem, sta

255 manca

256 te te rende mihi

258 mangiat... ferrum

259 avventat

261 deque suis manibus scarpat de robore mazzam

263 berettam

264 manca

266

illis datornum... tavanos, et bastonatas menans, ut dicitur, orbi

267 se se forti cantone

268 graffiger ursus

273-77 mancano

305 brazzones, inque camisa

310 per mezum populi

311 veluti

312 at gentis tandem

313 dardorum silvam lanzat

314 tali

Seguono gli esametri:

quali cum campus sguizerorum cridat alarma, cridat alarma sguizzer, pom pom tamburre sonante, contraque bombardas sprezzata morte ruinat

315 heu quae nam stracco virtus in corpore regnat?

316 iam nulla quidem speranza

317 generosa

318 spaventu abiicitur

320 cavestro

321 barcaroli iam tandem pascere pisces

322 cum borsa

325 est, genuinaque virtus

327 spedos

330 vulnera spizzant

331 sanguineum flumen

Dopo 342:

est trambaius enim fortis de robore corni, cui gaiardificat gropporum copia schenam, influxuque bono lunae fuit ille taiatus

345 dum cavalerus enim super

352 tendunt cum fraude

360 circum sibi spargere

363 stravoltum

364 vincula multa

365 cordarum, tandemque boghis cadit ille tereno

366 superbos

368 gambam... praestiter

369 mille

371 lux paulo ante baronum

391 Fedrigo

401 barones

408-9 balestrum | quod

412 manca

414 menzonatus

415 (non dubito)

416 suo maior veniet Cipada

Seguono i versi:

Pietola Virgilio gaudet, Ceresera Pariso, Burchiello Florenza suo, Cipada Cocaio. Ut gravitate Maro, sic sic levitate Cocaius praecellit vates, Typhin alter et alter Homerus.

421 ruens, ignara canaia

422 nescit cagionem, furiansque

423 sed... bravantes

424 ante senatores

425 cui Gaioffus

426 zenoësa

428 quod debes solvere scottum

429 faciam

432 sdegnato corde

433 rubeum sua manant

434 nullus

435 lighet et stoppet vacuas de

436 aut vocet almancum qui scit medicare ciroicum

440 et celsum

441 supplicat ut nunc nunc subito vendetta fiatur

442 balcone palazzi

443 picchetur, specchiumque aliis fiat ipse ribaldis.

LIBRO SESTO

1 alma

4 sobolem

8 ampla canendo

10 manca

12 olim robasti fraude galanta

23 indusians

45 guerrigeros agitat... travaios

47 convertere gentem

49 hanc... terram

50 tantilli maneat

51 voiant... batismum

52 quid ni? dum nostri Baldi vindicta fiatur

55 splendet... brutabit

56 quando gigantorum

60 atque velis

61 nam... nochierus

64 prontus

65 dubitat certumque putat se posse

66 mamalucchae... gentis

69-70

dedit infinita quotannis damna galinabus, vadit

71 terram toto cum corpore fregat

72 tollit Zambellum... ad

75 saputi

77 sapientes ante signores

97 pazzum

dopo 108: ut civetta facit nunc huc nunc volgitur illuc

109 restat guardare

110 manca

111 cur tam

114 zappandi officium

116 coëllum

117 bellas paiae tezas, bellosque

118 may vidi

120 stippare valet

121 me non... guidasti

122 galantas

123 manca

124 summis balconibus atque fenestris

125 quae

127 deforas

128 et quovis

129 guardare

160 menasti

162 cagarella

164 misserum... davantum

166 pone ginocchium

169 erat, cui tantum cognita zappa est

170 stat, velut usatur, suprema

173 huc Zambellus iens

174 fazzam

176 primo zappellans totus abassum

181 surgitur in colera, truccumque

182 cum quo... schenam fregare

Dopo 182: post fregamentum vult leniter ungere spallas

184 sic ego formam

186 scordaris

188 domino facias

dopo 192: quae circum fecit totum reboare palazzum

dopo 194: praeterea multi canonorum sorba putassent

dopo 210: non tamen ulla retro spingardae balla soravit

219 suadere bisognat

224 praetori mascherpam

225 sed tamen obscuras

226 cuncta recognovit magni saviezza

227 inde

228 in horrendo... carcere semper

229 gubernet

232 patrumque comando

233 saccum villae mandare casadas

234 sibi cagnettas

235 ficcatus in isto

236 ut, postquam Baldum tenet in presone richiusum

237 fit certus

238 streppet, scarpetque Cipadam

240 Veronam vacuis

241 Ferraram

242 nec sua spaventat solum nominanza Milanum

243 nec Romam solum, Napolim

274 diabli

275 ecce tuam portat furiis balzata ruinam

276 manca

277 coniux illa

278 te tam savium

279 furiosam

280 illi tuttavia

281 chiodum plantavit battere

283 spiccavit

284 diablam

286 quam modo stupparum magno sub

287 pensat fusumque reponere giusum

288 pariter zaffare

289 superveniens

291 cui stuppam... siccam

292 sic

293 sbombardans

295 scapolat, fugit

296 manca

299 velut falchettum merla rapacem

300 linum... fogatum

301 soror, mea cara sorella

302 parce, precor, heu me, quid saevis? triga furorem

308 sboffante

dopo 319: sive canem potius mastinum, sive stiverum

325 et sursum

332 alio

335 saltans (gittaverat ante tracagnum)

336 grossam rapit illico petram

337 collaltram fronzanti murmure lanzat

338 tamen saltu scansat leggiadra gasonem

339 contorsit

340 eas velut inter cagnas fratta

341 pedegiunto

342 graffantes... perque camoras

343 forfice

345 polzinorum squadras insemina

346-48

appizzare simul crudeli Marte baruffam: altera natorum nimium zelosa suorum it cro cro resonans, cristamque superba levatam gestat et incontra se se parat ire nemigam. Altera quae cernit procul adventare bataiam non fugit, at plumas spennato ventre rebuffans castra movet, dirisque fremit raucata menazzis. Denique concurrunt, raspis grassantur aguzzis, inque vicem duris spennazzant corpora becchis. Qualiter apparent hae fractis denique pennis, sanguineis oculis, cristisve, cadentibus alis

349 Berta et Laena domarant

350 audito interea

351 illas

352 cagnina

370 pro bretta aut scuna quantillum

382

suscipiat largam per drittum perque roversum vendettam, dulcemque ontam plus nectare, plusque melle saporitam, dicens non esse miorem bocconem mundo, quam quem vendetta menestrat

388 fraudes... disponere

391 parecchiavit rocchis, circumve murais

394 tanquam philosophans

dopo 397:

hunc neque per fiancos, perque aures, perque galones battimenta movent, nec paia brusata, nec altrum merscalchi inventum compellit inantius ire

400 tu melius, Cingar, scis, nosti, saepe

402 te mulina uxor, tua te Gnesina

404 namque diu fama

410 longo

435 clarae nominanza

436 Curtatoni

438 in illius stet

441 scroffa

444 vostra

446 animi

449 et vestram sic sic abbarrat

450 Ah, Tognazze

Segue l'esametro: et quae corda nimis tiratur denique schioppat

451 sconsolata domus sola est, Tognazze, vocanda

452 robbas

454 partem, vita genus omne careret

455 manca

456 non vir supportat diri cruciamina partus

458 totaeque

459 manca

464 at vir

477 nummos

494 bene facta

497 poltrones o sine freno

500 volo

502 quae stentata domi remanet, centumque facendas

503 faciet quod in unam... horam

504 pignattam

505 infans in cuna gnavolat, vult suggere cizzas

506 panis toccum

508 chiozzaque pullinos... deffendere

510 cosas facit uno foemina trattu

511 trat praesta

512 illico cum semolis miscet

513 mittigat infantem

514 smerdolat et modico fanzullum pane tasentat

515 quo facto egreditur, pit pit pronuntiat ore

517 en quantas pariter cito terminat illa facendas

518 quis vobis quaerat capitis

519 quis massarias nettas faciatque politas

522 manca

525 longo

526 vosque galantum

dopo 530: seu Brognolinam, seu Moram, sive Bonelam

534 illius posset laudare saperum

535 manca

536 quae centum pegoras hora... in una

Seguono gli esametri:

heu quam bella fuit tu scis, tu, Berta, provasti. Cui caput aguzzum Zenovae, cui fazza botazzi, cui nasus drittus rampini more colabat semper aquam roseam gozzantem supra menestram. Nec sibi stretta fuit nimium bocchina, quod ipsas quando sgregnabat geminas toccabat orecchias. Sat pulchros oculos habuit sua testa ficatos: alter gazolus, niger alter, sguerzus uterque. Quos inficcatos mihi quando tenebat adossum, non bene scernebam si me guardaret an altrum.

Dopo 540:

absque orecchino nettare potebat orecchias, longis namque ongis fecisset pectina corni

541 narrarem

542 eam, me me disnembolo totum

543

tantos costumos habuit quod quisque stupebat, deque suis pedibus stranium spirabat odorem

544 simulat crepanti pectore

545-46

Est verum--dixit--quod talem perdere donnam stat grandis iactura tuae, Tognazze, casadae

547 robba quidem vadit

548 una magistra

549 dolere

550 sume... Tognazze, morosam

552 genus asbaccum

554 quanta fuit quondam, nunc est, erit inde, donarum

555 ut illa

558-59 illico se partit, fabricatque sacenta merendam

560 ergo Comina satis cantasti, Berta domandat

561 manca

562 fumat tibi.

LIBRO SETTIMO

1 sapientia

3 manca

4 sentire

5 vecchium giurans alias

6 inque satis bellum illum tramutasse capronem

Dopo 7 comincia l'invettiva a' vecchi pazzi che il Folengo credè poi meglio inserire nella chiusa dell'episodio di Tognazzo beffato: cfr. i vv. 382-427

8 gradans

9 cunctas ingenii decrerat sponere forzas

10 perdere vitam

11 qualiter isbrighet de stento carceris illum

13-15 cum quo de Baldo mala millia dire comenzat

16-18

quod ladronus erat, quod fur, quod forca, quod omni stercore puzzabat, quod habebat, habetque ribaldus mille satanassos in testa et corde ficatos

19 quod centum meritat mortes, quod mille, quod octo

20 quod centum cinquanta

21 giotoncellus

22-26 talia cum secum tacito cantone loquebat

28 dicam, dum tecum teneas

29-32 mancano

33-34 dic, Tognazzus ait, iuro non dire neguno

35-43

Cingar suspirans dixit:--Male quippe libenter officiuin perago trucimani seu tabacchini

45 (quandoquidem Baldus moriat) desistere nolo

46 manca

47-48 Berta tuum penitus cruciatur propter amorem

50 habet certissime

51 manca

52 portat meschina magono

53 clamat... bramat et optat

54-55

semper flet, luget, suspirat, pectora pugnis martellat, dubitatque suum quod spernis amorem

56-57 formose (invece di mi belle)

58 Ganimede

59 ne me dispresia, ne dulcis bocca refuda

60-61 mancano

62 nil dormire potest, noctu te pensat in omni

63 manca

64 multiplicat per tantas passio doias

65 heu heu... meschina

66 illam de tantis cerco distollere brighis

69-70 si Baldo mancante bramas suus esse maritus

71 talem Cingar aquam pedibus dat

72 brodicus ut vecchius magis altus crescere possit

74 distaccat

75 quod

76 turdus se rete

77 gulosa

78 muscaque

83 potest quod

84 appetat

99 sententia Typhis

Dopo 107:

quid valet ad vinum nostrum vernazzia Voltae? aut ea qua tantum bressana Celatica bravat? extollunt alii colles vallemque Romagnae, dant alii vantum Gardae, rivaeque Saloiae, a napolitanis laudatur Terra Lavoris, atque zenovesis sua piena rivera narancis: nostra sed avvanzat cunctas possessio terras.

Dopo 108: quarum nunc Cervam tauro succumbere feci

109 hae faciunt multas mascherpas

110 plures

111 domus est, levibusque

112 tenuis

113 coctis tota est... matonis

114-15 tectaque de cuppis centum cinquanta teguntur

117 rastillia, zappas

118 marrazzosque, segas

120 ceppos

121 tenaias, chiodos

124 narrando tibi... fastidia, Cingar

125 nostrae stant

129 rotae formam... pressare

Dopo 138:

non est ulla quidem tellus aequanda Cipadae: taiat abundanter frumentum, lignaque boschi. Mungit abundanter vaccas, facit inde recottas, suntque cipadenses apti studiare terenum. Alter habet vantum melius fossata cavare, alter arat, bassumque tenet, calcatque gumerum. Qui novit melius vignae podare maderos, qui melius stallam grassis nettare boazzis, pinguificoque ruto campos implere strinatos. Attamen istorum sum primus, sumque magister.

148 talia parlo

150 vade, precor

152 quantas in coelo stellas vampare videmus

156 et bastardellos dat quantos Roma quotannis

157 et vermocanos trat quantos Bergama tellus

158 quantas brusavit Piamonti patria stryas

dopo 159: quantos Bardellae piccat provincia ladros (cfr. 161, dove Cipada sostituisce Bardella)

160 buttant hinc inde

162 marzas

163 zaffi, nautae, gentesque gabellae

dopo 164: et quot gallinas furasti denique, Cingar

167 brazzato

169-70 Cingar promittit, quamvis attendere non vult

171 vadit et in pressam

173 manus primum, sursumque brasolas

174 bistirat calzas

175 quaerit

176 ostentatque albam

177 palpat canos, grisosque tosottos

189 beverare frequenter

198 dotone decorum

204 linit

205 pectinat in

212 villica turba sub ulmis

214 Berta polita secuta est

215 atque hi ballantes stabant

216 strepitu tanto

217 hic drittum charam saltum

218 capriolam pirlando per aëra

219 tundo

223 seu spingardoium, seu spagnam, seu

224 mazzacroccam, seu moscam

225 multi iam nimio facti sudore fiacchi

226 per betolas intrant, cyathos

227 forzas... virtusque

230 clamitet altram

231 iamque retornarat

232 homines

233 pugnale galono

234 bravazzumque

235 manca

245 saltatque legiadrus

248 ballum reliquis bravando

250 egreditur stallam, materno lacte cibatus

271 suspirans

272 spudat carlinis similes, similesque

274 non

275 sese moveat tres

276 tacito sub pectore parlat

278 iam plures ante giotones

279 gazani

280 menestram

281 manca

282 credit... ridere

285 vadit arentum

286 simulans

287

quid tardas? quid stas? non Bertam cernis adesse? illa cupit, si vis, tecum ballare trehoras

288 sic dicens passat... dixisse

289 Tognazzus non bis cosam sibi dicere fecit

291 faciens

292 levam porrexerat illi

325 manicam

326 neque... neque

327 manca

328 erat, stringasque molarat inantum

329 extemplo Cingar properat, nodumque

330 snodat et altandem nudus pover ille

331 usque ad

332 risarella

333 quod

334 volens cum corpore nudo

335 quemquam... coperchium

seguono i vv. (cfr. 338-39):

sic ad calcagnos bragas oselazzus habebat ut quando in stuppis galletti gamba ligatur

336 unde pians cursum talem dedit ante stramazzum

337 quod tamburrinum sonuit sua panza cadendo

340 concurrunt omnes nudum guardare Tognazzum

341 oy oy quae cosa novella est

342-44 mancano

345 ipse manum supra nummos, bursamque

346 manca

347 suum morzavit amorem

348 amor: pudor hic superavit

349 pede saltatus... recedit

351 lassat genitalia

352 vidi maium

353 quae sine cautela cuppis cimigasset ab altis

355 heu pro vergogna caput in tellure ficabat

356-57 tollere non audens oculos, sic ille gemebat

358 coepit

dopo 373 i vv. (cfr. 426-27):

o nimis improprium senibus, vecchisque bavatis pectus amoroso plenum gestare brusoro. Id ratio prohibet, vecchius marcescit in annis, fert ad calcagnos cassam guardatque sepulchrum

383 manca

384 il passo corrispondente della Cipadense in principio del settimo libro s'apre col verso: non ego parlabo saviis temeraria vecchis

386 at vobis dico ranci, vecchique galosi--

388 tua collera

389 geris tecum... tergore cassam

390 sed quia bertinam tua fert iam testa

391 sed quia te praefers rapefacta

392 ac si consistat grisis saviezza capillis

dopo 425:

bella iuventutis rodunt solatia freschae, gobbati, sguerzi, ranzi, cornuque sonantes, invidia quoniam tabescunt, toxica mangiant, suspettant miseri falsum, morsique remordent. Hi tamen annorum calcati pondere centum ducunt uxorem, non quam premit etyca tussis sed frescam, solidam, sed quae (si mundus abassum caschet et humanae pereat raunanza brigatae) sola restitueret nostram bona soccida gentem, at cito capreolos generat sibi vigna petulcos, multaque materies cornarum crescit in altum, ne desit fabris propter manegare marazzos. Sed iam dicendum nostro de Cingare tandem.

428 manca. La Cipadense, avendo premesso l'invettiva a' vecchi, imprende senz'altro la narrazione dei tiri di Cingar a Zambello, facendo seguire al 382 il 429, che offre la sola variante di: qui quoque in luogo di: en quoque

430 ut quoque Zambellum faciat sibi rumpere collum

431 qui

432 non manet in stroppa, nimio sburlante talento

435-36 Laenam: nos, inquit, habemus

438 facit ulterius

440 pergam... trafigabo

441

tu tamen interea fusum; tu guindala, spolam, tu naspum, roccam, noctuque diuque frequenta

442 faciemur... reges

444 operanda tibi cagione

445

quaecumque comandas, quando, marite, meum voias satiare talentum (cfr. 448)

446 scis quod me voluit cum grosso battere truso

447 deponere tantam

449 fac penitus contra vaccam vindicta fiatur

450 proprium si temnis

dopo 450: Hic mihi despectus non supportabitur unquam

451-54

Zambellus ei:--Mala foemina semper Berta fuit, faciam vindictam, pone pauram. Ergo simul tacitis artem reperere susurris

457 casam... pleno cum

462 talem Zambelli

488 mittere

490 intereaque... isto

491 Cingar enim... bagnatam

492 dummodo fazzolo

493 scoprens

495 quod fors parebit cunctis ad credere durum

496 manca

497 Berta quidem te te studio ringratiat omni

498 quam sic fecisti tanto de munere

500 attamen experiens nunc rem cognovit

501 quidquid supra... cagabas

502 crede mihi, semper vaso servavit

505 poteris vendens spazzare carognam

506 me buttare viam faceres bragalia, Cingar

507 si te pensarem quod cago vendere

508-9 mancano

510-16 Cingar ait: Cur non? provam, Zambelle, videbis

517 sic ait, extemploque trahit deffora spinettum

518 medio fundamine vasis

519 foras tunc puzza liquescere coepit

520 Zambellique suo nasum percussit

521-23 mancano

524 pissasanguis, dixit, iam

525 stoppa cito, merdas odor indicat, oybo

526 castronus

527 merce quatrinum

528 manca

529 mecum venias, miranda videbis

533 palesat.

Segue l'enumerazione degli oggetti esposti nel mercato:

Stringas, cordones, borsellos, cingula, guantos, taschellas, scufias, scufiottos, cultra, guainas, carneros, fibias, calamos, calamaria, cordas, pectina, specchiettos, rubebas atque sonaios, boccalos, basias, urces, magnosque cadinos, cantara, scudellas, piattos, orinalia, testos, zuppellos, scarpas, soverettos atque stivallos, martellos, falces, diversaque ferra, badilos, salsizzas, trippas, plenos de carne budellos, verzas, lactucas, ravanellos, porra, scalognas, gallinas, ochas, anedrottos atque capones, casos, casettos, bottiria fresca, ricottas, unguentos, bisulos, petras, dentesque cavatos, radices varias, herbas, curvosque bragheros, telas, bisettos, fusos, capisteria, roccas, atque pivas illas per quas crysteria ponunt. Hic homines tandem venalia quaeque palesant.

541 vocablum

542 Cingaraque astutum cito

543 qui dicebat... esse daveras

544 tunc prius extremis digitis in mella ficatis

547 tantum gustat

548 bugiam

549 ducattos

550 manca

551-52

sborsat et hos tirat Cingar, tiransque giotonus lamentatur eum pocam sborsare monetam

553 dumque

554 sibi

557 nunc redeo, quosdam... facendas

558 inde meam reddes brentam quum venero nunc nunc

562-68 mancano

569 maxima Zambellum maravilia coeperat ergo

570 mercatumque suae vult... carognae

571 magnum puzzanti fece tinellum

572 per gentes, quocumque meat, Zambellus amorbat

574 hac de materia

575-78

pervenit in piazza, studiat cercare per omnes botegas, dicens:--Vultis comprare tenellam atque saporitam merdam? modo fecimus illam; non nisi doverum tali de merce domando

582 quem modo

583 sub fecis pondere

595 sinit

604 quid sit tantus rumor

608 inquit

609 Cingar, fuit ille ribaldus

610 tantas voluit

611 at puzzae

612 Zambellum manibusque

613 illum communi fecit presone

614 id novit, non restat more

615 Zambelli uxorem Laenam accattare caminat

616-18 quae stabat tristis, plorans mala fata mariti

619-20 nec scit partitum retrovare ut liberet illum

621 sugatque bagnatos

622-23

cum spudazzo oculos, monstratque dolere sodalis damna sui, quo non fuit alter charoir unquam

624 sed

625 manca

627-29

namque diu totam verax it fama per urbem: quod Zambellus erit penitus damatina picatus

630 miseram, clamat bona femina, mortua

632 dicens chioccat manibus, squarzatque capillos

634 Cingar ait lachrymans: Heu, cara sorella

636 manca

637 canaia

639 ecce tibi sforzabo tuum tornare maritum

642 manca

643 dono tibi tascam, dono

660 trudi

669 truditur

673 ipse scio

674-75

quod tibi sfalsasti trutinas, scarsasque bilanzas semper habes, stronzosque canis, stercusque caprarum

677 ac unam pro alia... robbam

678 nunc

679 contra centum... testes

680-81 mancano

685 sic parlans Cingar multa ragunante brigata

686 et celerans

687 cagarella... plena timoris

688 manca

689 se tenet

690 manca

691 non memorat falsas nunquam tenuisse staderas

693 vexatio tandem

694 continuo currit post tergum Cingaris, illum

695 sic vocat

699 firmat... domandat

700 rogat supplex, faciens

701 o compagne

703-7 ah rogo, ne accuses modo me de crimine tanto

708 mox aliquod

715 vilanum

716 spesiis

726 esse bonhomme

741 ergo vale, vadam... et heus tu

742 iam mecum speciare veni

744 Cingar cuncta provat

746 Zambellum, Lenaeque remittat

747 quos illa... borsa

748 quosve spetiarum sborsare paura coëgit

749 stomacatas... brigatas

750 ecce meae musae nasum

dopo 751: ponimus historias per vera vocabula veras

752 et magis.

LIBRO OTTAVO

13 gazano

16 celebratior

21 et veluti

23 piliavit

30 toiat

59 pensasses esse

dopo 140: forte creaturam disperderet illa fadighis

141 atque abortivum

443 quos

506 robbando

507 conzando

598 causaque... fuit

608 piatellum

642 bos, vel mula, vel altrum

643 hoc dicto

644 quo non bisognat

645 cunctis datur

segue il v.: non campanello pulsatur ianua, dico

646-47 introit ac tornat vel mas vel foemina semper

649 unus enim

650 hic spazzaduris, paleis, strazzisque coperta

dopo 651: sentiturque gravis multo pissamine tuffus

Dopo 654:

Non sunt ex illis non sunt, mihi credite, sanctis, qui quo plus fiunt ricchi, plus debita crescunt: namque tyrannorum cercant satiare golazzam. Non quos tam bravos facit alta scientia Scotti: dico bravos verbis ac spadis quando bisognat. Non quos doctores Thomasus fecis Aquinus, dat quibus officium Gesiae deffendere statum, ac inmitriatas asinis imponere stryas. Non quos ad fiancos cingit centura corammi, et cordovanus vix unus sufficit illis. Non quos ad coelum barozzus portat Heliae, deque manu Mariae vantant habuisse gonellam. Denique non omnes illi, qui sponte sequuntur pauperiem, per quos cercantur ad ostia tocchi, deque pitocato se tantum pane saginant. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres. Non scapuzzini sancti, qui sponte famescunt, sponte sitim tolerant, freddi caldique travaium. Non altri quidam, quibus est tantummodo curae vivere contenti, quamvis sotosora butetur mundus hic et ista haec plenissima gabia mattis. Hi spannam nec habent, debent nec habere tereni, quaeve humeris ponunt aliorum pondera (sicut hos Pisanella docet, vel Clementina maëstrat) hi primi faciunt, nec possunt fallere iotam: nam prius exemplo, verbis nos inde reducunt. Orphanulos viduasque tegunt, solantur, adornant moribus et Bibiam vechiamque novamque palesant. Tum per cantones gesiarum, perque capellas centum cassettas taccant, ficcantque pilastris, pontificum larghae pendent ubi mille bolettae, pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas

678 magis... magis

730 arboreis truncis, nec non in

731 falsa Cingaris arte

732 quod propria fratres Mottellae.

LIBRO NONO

71 quidam, quo non poltronior alter

114 occidendus

236 patenam populo

dopo 240:

sed quid non dixit Martinum contra Lutherum? quid non contra alios bravos de gente todesca?

340 coniunx Laena fuit Iacopino vendita praeto

dopo 353: et quot menzognas dicit Comina Cocaii

366 dicere pazzus

397 nostro

dopo 450: Titire, tu patulae pro nugis Maximiani

494 donet solo

526 o pedocchiorum.

LIBRO DECIMO

4 obscura Baldus

7 tandem

13 franceschinos

23 his tantum braga

49 portanti more bubini

dopo 51: Paulus heremitus, sic sic hipocriter ibat

87 meus fieri

172 hunc magni fecit

173 de sacristia

181 et

dopo 197:

nos quoque de sfodro sciremus ducere spadas, atque lupi zuffum nos vidimus ante capuzzum

209 schioppis, manuumque spadonis

218 fac, o bona

238 pascere mulos

239 aut asinos, magna est

241 biassat

259 velle dinaros

265 parecchiat boia solarum

283 audit apertati

290 non potuit

297 ritirans

298 guisam nullam curans intrare

302 portazzam, scuroque capuzzat

306 reverentia

307 barbottatque pater nostros

341 voce misellum

349 pasceret omnes

371 tercentum

395 potest nimia stracchedine drittus

398 in corpora forzas

404 nullam pavefacto pectore parlat

406 Baldum, quo valde pavescit

421 tu... dedisti

422 comandasti

430 reverentia

dopo 441: non meritat forcam sed centum mille cavestros

466 remansit

502 enses

515 brandum

LIBRO UNDECIMO

20 Orlandior alter

21 manca

38 ducatos

52 ostus quo non sassinior alter

56 praemia chiedit

71 pellit

94 praestare

117 quantis rocca capi posset foltissima Bressae

179 dishastatum est

dopo 181: hic spezzat scudos, maias sfrantumat, apertam

183 nigunus

202 moriat penitus furibunde spedazzum

217 centosque pugnales

231 infilzando

237 fors quaranta viros colpo... in uno

288 bufallazzi

293 manca

299 relaxat

304 atque prior Baldo

335 biassant

351 clamat: Certemus, Balde, sperono

371 sexaginta viros

374 parecchiat

380 contra bis mille repugnant

390 armisque todescos

391 probis potuit superare Cipadam

dopo 421:

inde cadaver agens intornum more vocantis strozzeri augellum, bis, terque quaterque rotavit, fecit et altanae cimare cacumina turris, quo iactu stupuere omnes et apena volebant credere quod propriis oculis tetigere videndo

dopo 452: et scorticabat populos, inopesque brigatas

453-58 mancano

478 ut

479 cui respondere

482 mercadanta

dopo 504: imo pregant ut eos faciat sibi rumpere collum

514 ducatos

dopo 524:

tempore quo fulmen montagnas Pelion, Ossam diruit a bassis radicibus, ipsaque sparsim marmora schittavit per drittum perque traversum.

LIBRO DUODECIMO

89 peragrantes

147 soppiat

dopo 340: sors sua stat contra gregum giostrare levantum

350 Ostrus

dopo 361:

spongosas alas pandit, gravidasque pioggae, quo spirante vides venetas plorare muraias, malvasia tamen sola est, quae partibus illis Sirocchi solet humorem scazzare cativum

378 disramat laceras

484 pelagus, tangit quoque fluctibus astra

490 datque piottae

505 (NOTA DEL TRASCRITTORE) La numerazione dal 505 in poi nell'originale è sfasata di un numero. Il verso segnato 505 è in verità il 506, e via di seguito. Abbiamo ripristinato la numerazione corretta, rinumerando le note seguenti.

521 cunctis sua vota

537 heremitus

dopo 538:

cilicium portare super dobamenta camisae, et sibi cum cauda vulpis chioccare culattas.

LIBRO TREDICESIMO

3 tenet

132 dedentrum

dopo 291: seu sit Commardion, seu sit Bergnacca Bolognae

328 Fedrico

dopo 345:

nauticus instrepuit clamor, responsat ab alto Echo gemens scoio, quae dum videt ire Lonardum Narcissum ah memorat, Narcissum nympha ricordat

376 subdolus arridet[1]

[1] Con poche varianti i vv. 376 sgg. del canto di Giuberto furono dal F. inseriti nell'operetta pubblicata insieme col fratello Giovan Battista: I. B. CHRISOGONI FOLENGII mantuani anacoritae Dialogi quos Pomiliones vocat. THEOPHILI FOLENGII mantuani anachoritae Varium poëma et Ianus. In fine: In Promontorio Minervae, ardente Sirio, 1533. Vi appose il titolo strano: Metaphora de iis quos ad magistratum se contulisse poenitet.

dopo 382:

protinus aethereas fracto cum murmure sedes circuitu mugire, tremiscereque aequora fundo accipiunt: deus ipse tonat, deus ipse iacentes extemplo horribili iaculatur fulmine terras. Dumque fugit cum sole dies, dumque aëra densas contrahit in nebulas, subigit dumque aethera vastum in mare, terribiles picea caligine vultus apparent, volitantque atra sub nocte vapores. Iamque Noti erumpunt, crebro polus igne sonantem dat tonitrum, fractaeque ruunt in flumina nubes. Magnus at oceanus tantarum pressus iniquis desuper agminibus pluviarum, deque tumenti ad latera excipiens torrentum gurgite spumas praecipites, miris paulatim exaestuat undis, donec aquae et coelum lato curvamine se se componunt, dextrisque datis sua foedera iungunt

383 at miseri

388 inulte

dopo 390:

sedibus aula deûm natat imis, deque quadrigis attonitae saliunt nymphae, perque atria curvi delphines, phocaeque ruunt et grandia caetae

400 ceppos

420 magatellandi

dopo 470:

Ptous adest, Horius, Pythius, Phos, Mitra, Myrinus;

il qual verso, omesso nella prima ed. Varisco, si ritrova aggiunto nella seconda del 1561.

LIBRO DECIMOQUARTO

Dopo 60:

sed bene se possunt istae signare gaioffae, quas domenighini valeant trapolare capuzzi

dopo 155:

Continuo summis undant ibi turribus atra nubila: quae pluvio (prout iusserit altus Apollo) plena sinus humore cavos, rutiloque vapore, nunc bibulos placida mulcent aspergine campos, nunc discussa tonant et torquent fulmina et ictu grandineo curvi modo spem populantur aratri, et modo brumalis tardo nivis imbre liquescunt. Saepe tamen vacuum purgantur in aëra, nec se obiiciunt solemque inter, camposque iacentes. Ventorum hic etiam domus est, et quae omnia certo sub ductore fluunt, motuque ac fine laborant. Praeruptas nec enim sine iussu temporis undas eructare fretum videas aut ponere fessas. Flant Euri, altisonum praetexunt nubila coelum. flant zephyri, collecta fugae se se undique dedunt. Flumina threiciis aquilonibus arcta stupescunt, mox tumida exuperant ripas urgentibus Austris. Hic foribus stabulant alternae semper et ipso vestibulo positis nent fila cubilibus Horae, Horae Parcarum vigiles, motusque ministrae. Ferrea mobilium stat machina plena rotarum, quas inter se se varias, refluasque vicissim, pendula detorquent intento fune metalla. Sex quater haec etiam datur Horis cura: minutos quae obliquant passus, numerosoque ordine se se ad metam impellunt, ubi quaelibet ore canoro nuntiat erumpens quidve umbrae, quidve coruscae lucis agat Phoebus, quo ipsi succedere menses admoniti possint tectis ad iura tyranni. Post Annus senior graditur, cui plurima pectus barba tegit, qui fata gerit, totamque recenset temporis expensam, aetatesque, ac singula Lustro. Actor hic est Solis, qui bis, terque omne, quaterque supputat in numeros coelum, summamque potenti, ac procerum primo, dat pleno examine Saeclo: Saeclo, cui magnos impendit Phoebus honores, atque suo lateri semper considere mandat. Tempus ibi alloggiat dico: Solisque comando matronam ecc.

dopo 200: fraus, lis, fel, crux, mors, tandemque ruina Cipadae

dopo 231:

cui viduella suo ceu tortorella marito succumbit, vestesque viam gitat illa gramezae. Nec plorans sicca se ponit in arbore sola, nec bibit ulterius fangosam fluminis undam

dopo 232: utque magis chiachiarent supparum semper adest vas

241 nimium scaldante leone

243 marza de famme perirent

254 cicadae

255 super legnos

285 quod

dopo 290:

guaique meo capiti, si tunc se imbatteret esse pondere sub tanto, quae nam plus stricca fritada est?

375 guanzasque

396 unguibus.

LIBRO DECIMOQUINTO

22-33: Il nuovo canto di Giuberto, del tutto diverso nella Cipadense, era stato giá inserito dal Folengo nel VARIUM POËMA cit., col titolo De Sala regione Campaniae:

Sala Napaearum, Dryadumque admixta choraeis, ibat, earundem tantum pulcherrima, quantum ipsa Same atque ipsa Paros Nereidas inter. Illam capripedes, illam qui Pana sequuntur et videre simul, simul et caluere medullis. Nam neque visa Pado Stella est tam pulchra, neque ipsa Tybri pater visa est tibi tam formosa Lycoris. Parthenope licet huic, licet illi Mantua vatem, Parthenope similem det primo, Mantua primum. Sed quid erit tantae sacra inter pectora mentis, qui, velut hic Stellam superat, velut ille Lycorim laudibus, aequato celebret certamine Salam? En reperire datur quem sumat Phoebus, amentque usque adeo Aonides, ut eas, quas aurea vernas Sala rosas, violasque et candida lilia nectit, auferat, et laurum, cui lauri cura, remittat. Huc huc verte fides aurati, Scipio, plectri: Scipio, Scipiadum nomen sortite, decusque. Quid sua nequicquam tibi consuit Ischia serta? Ischia, Nereidum matri decus Amphitritae? Non minus ipsa tibi debet, quam myrthea vati Mergilina suo, atque suo vel Clodia, vel quae Sirmia Benaci ludit pulcherrima ripis. Ischia cur frustra populat durissima quidquid ramorum, florumque tibi, laurique, hederaeque et myrthi pariunt et fragrantissima citrus? Ut nedum decori, verum sint illa decori tam tibi, quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam? Verum nec decori, nec erunt serta illa decori tam tibi quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam. Sala quidem te sola manet, quae solis amica est. Illa venit, venit en Dryadum stipante caterva, cui latus adglomerant charites, cui thessala virgo inter Hamadryadas occurrit laeta, vicissimque extantes complexae humeros grata oscula miscent. Cos quibus atque silex et marmora dura liquescunt. Iamque vagus per odora suae vestigia Daphnis Phoebus adest, sed quem niveae praesentia Salae perstringit, coelique hebetat Sala una nitores. At cita Peneis tumido consulta pudori, arripuit conversa fugam, perque avia multam emicat in sylvam fugitans, iamque aspice, iamque fronduit et miserum, ut crebro, delusit amantem. Sala manet tantum, claroque arridet amanti, obiiciensque oculos oculis, simul ardet et urit. Urit adurentem extincta Peneide Phoebum. His furtivus Amor repit, petisque cachinnis implicat et Dryadas et semicapros Sylvanos. Ipsa Venus formosa suos intenderat arcus, vitisatorque suos, sed Hymen tener abfuit unus, abfuit unus Hymen, qui quos exciverat ignes alma Venus, Venerisque puer, quicquid ve iocorum est compescat, miscens iunctis connubia taedis. Mittuntur blandae illecebrae, charitesque decorae quae raptim accito geniorum antistite, laetas apportant choreas, plectroque sonante resultant. Interea Salam Sol carpit, Salaque Solem, dumque alternantes natura intercipit ictus, ipsa suas texit Zephiritis odora corollas, rident prata et sylvae et multicolora pererrant rura vagi fontes, gemmantque in palmite botri, atque ita perpetuo Campania tempore vernat.

77 involtare brodaia

84 cagavit

118 Dameta, pro nugis Maximiani

136 septimus annus

137 frater meus

142-43

si mortuus aut si vivus solazzat fundo cum gentibus illis

158 tolta est

201 bussones, è certo la vera lezione in luogo di buffones della V. Cocaio

dopo 220:

Est hoc in coelo labens fontana cruoris, spaventare Iovem quae visu turbida posset. Ad cuius guardam semper stant octo madonnae. Prima ferox vultu, vestitaque pelle leonis, Forza: secunda simul Destrezza repossat et omne corpus habet tectum pomelato tegmine pardi. Tertia Temperies, Prudentia quarta vocatur. Haec fert serpentis corium, fert illa dragonis. Quinta cagnezato semper te lumine guardat, Iraque nomatur, quam villis contegit ursus. Sexta cativarum capitana Superbia rerum gonfiat ut rospus: rospi quoque pellibus horret. Septima tabifico stat nigra cruore sub aspra nebride tygrarum: Crudeltas nomine dicta. Brutta sed octava est, crustis onerata vetustis, franzosique mali, puzzoreque cancarorum. Haec est illa deae Veneris filiola galanta. Non nisi de carnis, nisi non de corporis usu pensitat et nullum fert in squaquarare ritegnum. Luxuries dieta est, cui dat baboinus amictum. Mars deus armorum curam dedit octo puellis: ut quoscumque homines sibi Iuppiter eligit armis, quosve sequi mandat guerras, soldique guadagnum, hos illae immergant tunc rubro in gurgite fontis, quum nascunt mundo, quum primum ventre cavantur. Non tamen id faciunt omnes insemma puellae. Quattuor at solum, buttata sorte, leguntur: quae vix nata undis bagnent corpuscula rossis, sorteque cum propria mittant ad traffica soldi. Hac igitur mundo soldati lege venimus: ut seu Martani simus, seu corde Rinaldi. Vel fortes, agilesque armis, vel corde superbi, vel post luxuriam proni, vel corpore casti, vel qui magnanima, vel qui virtute posata rebus in adversis norunt acatare reparum. Hinc sunt qui pensant montes spezzare brauris, sagradisque suis, pottis, despettibus omnes spaventare deos et sbigotire diablos. Sunt qui non parlant chiachiaras bravando, sed ipsis declamant manibus, menantque (ut dicitur) ungias. Nec tot formidant Pesadeos, totque Vilacos, totque cuchilatas, muscarum calce tomatas. Sunt qui delectant habitum gestare tilatum, ornatuque suam satagunt ornare prodezzam. Sunt e converso quibus omnis cura tilandi stat lontana, lavantque sibi faciemque, manusque zibetto spadae, muschio, namphaque corazzae. Quas operent dat sudor aquas: quo pulvere spargant crines fragranti, tellus dat mater arenam.

dopo 303:

sunt lamenta tamen divûm communia cunctis de bastardello Veneris, qui musca vocatur. Musca Cupido deûm est, quae nocte dieque molestat importuna oculos, guanzas, audetque talhora illuc ire... sed ista alias dicenda relinquo

dopo 309:

hinc volo vos monitos fratres, heresia cavenda est: ne rumorem illum magnum, strepitumque tronorum pensetis, veluti pensat gens grossa, borellas cum quibus alati mamolini et mille pupini saepe giocant, rumpuntque caput ludendo frequenter. Iuppiter est, qui tunc borea mollante corezas scorozzatus olet sulphur, tonat igne, menazzat

dopo 333:

Ipsa quidem lanae inventrix, linique bianchi nec non velluti, nec non bombacis et omnis artis filandi, texendi atque inde cusendi, intra lavorantes stat semper ficca puellas, quas docet aut rotolo stammum deducere fuso, aut itidem circum verso disvolvere naspo, subtilesque Iovi tramando ordire camisas. Una trahit seu fila sedae, seu stamina lini: bagnificatque albos fuso pirlante didinos. Una graves filo scaricat gyramine fusos, in glomerumque rotat, dum guindalus orbe rotatur. Haec iam texendas producit in ordine stuppas, et facit, o quantas, circum strepitescere spolas. Illa simul texens, manibus, pedibusque lavorat, dextraque naviculam mandat, cui leva remandat. Est quae china sedens telam suit, inque biancas vestit camisas, apud illam stante canistro. Ast est quae variis acubus maiora recamat, namque aquilamque nigram, nigro nigrante veluto, aurato in campo scribit, geminatque cerebrum. Altera de argento bianchissima lilia fingit, ac per azurinum disterminat illa velutum. Altera terribilem texit, formatque leonem, qui pede fert librum, nec non facit ore Samarcum. Una figurat acu mitram, clavesque papales. Unaque vermilios miscet niveosque quadrettos, Bertagnaeque armam scacchis variantibus ornat. Hinc Florenza suum Marzoccum suscipit, inde Sphorcia Bissonem, tum stirps otomanica Lunam.

352 plorat de

373 pedatae

382 seu binus

dopo 383:

est via longa nimis, coelumque circuit omne, per quam si vadas nunc magnum frigus habebis, nunc ve nimis faciet caldus bagnare camisam, nunc refrescabis zephiri sub flamine corpus, nunc aliquantillum glaciem tibi temperat aestas. Haec via tam durat, quam pleno Phoebus in anno vix venit ad metam, sed apuntum terminat illam. In primo introitu cum flexis cornibus ecce apparet Montonus, habens in tergore Phrixum. Ex auro tota est radians sibi lana tirato. Postque andamentum mensis renovata per arva Taurum cornuta retrovas cornice biancum, qui bellam quondam Europam tulit ultra marinam. Sed quia mos bovis est de muso fundere bavas, bavas continuo nettant, forbentque mocino septem donzellae, quas Pleiadas esse provatur, quasve bufalazzus violare menazzat Orion. Non procul incontras geminos insemma fradellos, primus chiamatur Castor, Polluxque secundus. Hos, Helenamque simul mater velut ova covavit. Quos tam strictus amor iunxit, quod Iuppiter illos transtulit in coelum, nautisque favere dicavit. Ulterius vadens caveas, ne pestifer Hydrus te voret: herculeis quondam mutilatus ab armis. Cuius colla premit cum zanchis Gambar apertis. Mox quum sudorem sentis bagnare camisam, ecce Leonazzus boscamine saltat ab atro, ac super hydrinae balzat ventralia panzae. Quem tamen Erigone virgo bellissima lenit, atque briam ponit, coelumque per omne cavalcat. Quae tamen ab virgo maiori ex tempore plorat: plorat abundanti meschinula saepe piantu. Namque parum curant illam qui regna governant: illam, quae dicta est Astraea puella Tonantis, cui nunc incagant reges et mille tyranni. Scorpius egreditur gelida de valle superbus, horrendasque manus aperit, curvatque codazzam. Sternere qui solo disponit Oriona calzo. Inde Sagittarus per freddi littora trottat: tum cumulat giazzam, tum passibus alligat undas: tempora disponit studiantibus ille poëtis, musarum quoniam nutrix concepit eundem. Evacuare duas non finat Aquarius ollas: perque suas guizzantur aquas, scherzantque vicissim squamigeri pisces, seu rombi, sive varoli, quos aliquando mea spero frixare padella. Haec sunt illa quidem centurae signa rotondae, per quorum campos it Sol, Solisque sodales.

LIBRO DECIMOSESTO

14 apiombum, quum

295 strictus

318 sede quia me magis impedis, horsu

dopo 353: quo per orizontem Proteus dat basia coelo

379 vir pressatus ab armis

425 more livreri

dopo 482:

increpat hunc Baldus, multis pregat inde pregheris ne solus vadat prigolosae per antra ferarum, cui iuvenis spondet non longius ire miaro

503 smergolet

547 quando grataculos

dopo 549: nec per cantones sanctis sua vota moventes

551 busos, nunc per duo mille latebras

552 postque tenebrosos pillastros, postque colonnas

553 postque sepulturas... haeque lupazzae

dopo 557: cumque praeti aut frati faciunt infrotta capellam

555 sed quid ibi cagant

556 hae sgarbellatae, gobbae, rancaeque comadres

557-58

aut cercant chiachiaris aliquam macchiare putinam, aut niveam pueri de mente butare columbam

dopo 578: non in Vulcani, Bronte martellante, fosinis.

LIBRO DECIMOSETTIMO

10 pratora

24 dormire Lonardum

35 rumpat

71 sorte sua

93 spelorza Venus, latroque

121 tracannaret

127 modicum... lusorem

130 lucernae

144 quam supra dixi Pandragora

158 gestu, quo non lascivior alter

162 tracannat

164 pagnocchae

dopo 197:

proh infinita quidem beccorum turba catatur, causaque aguzzandi mens est zelosa talenti

214 aiuttante

310 non etenim

316 quod

329 Baldum deducere cura

333 sanctum

335 sibi

336 quem sibi monstrabat Macharius ille, prehendit

373 fazzam per drittum, perque traversum

382 tenerum, quo non tenerinius altrum

420 spirtum

447 Pandragora lazzis

551

cingitur ense ense Leonardi, quo non rutilantior alter

641 truncone

645 Martinus, Pier et Iohannes

650 aquae, seu qui fit

seguono i vv.:

seu quem per cannam paleae sofiando citelli de summo balcone spuunt, ita dante sapono,

652 illico fitur

dopo 674: summa est hanc putridam victoria linquere carnem

dopo 675:

quas mihi Cattholicon, quas Dottrinalus et altri morales dixere olim cathedrando maëstri

dopo 689:

non id forte facit dopia de gente creanza. Non italus rubeus, quem rospi panza covertat. Non spagnoleti fazza alba, nigerque todescus. At Baldus, qui nil malnettum pectore servat, seu sit gramezzae tristis coliquintida, seu sit zuccar alegrezzae, sua cunctis cuncta palesat.

LIBRO DECIMOTTAVO

57 quod velis

80 sugillat

88 reverentia

110 repetitor

214 et monae

225 stirpe gaiarda

246 aut

261 periturorum

dopo 349:

quod si vulgus amas, plaebemque, o nate, caducam, quae vix nata, mori digna est indignaque nasci: quod si aequi mores, si pulchri nominis auram negligis, ad levum torque vestigia callem. Hic se se fini citius rapit, inque palustres descendit calamos, coenoque involvit euntes. Si nescis, via dividuo seiuncta recessu monstratur: duplexque tibi patet orbita, nate. Hac laudis blanditur amor post funera dici. Hac monet ut studeas non longius ire sepulchro. Quod si laudari cupias, atque inter haberi egregios animos, age, fretus numine coeli, dexter abi, dextrumque viae citus elige cornu. Hinc virtus aderit, studiosae debita curae, quae longe melius quam sors malefida beatum efficit ac longe melius te insignis honorat. Haec nos certa manet, sed amat spetiosa requiri, quam labor assiduus reperit, potiturque reperta. Interea quanta est currenti occurrit, et amplos obluctanti animo tandem largitur honores. Tantum, nate, para longos perferre labores, nosceve quid recti accipias, falsive relinquas. Ambagum domus est et inobservabilis error mundus hic, involvens aditus, quibus unica tantum semita permista est, ad recti pervia montem. Pauci huc ire legunt, arcto namque illa recessu visa prius, spreta est; sed iter, quod tramite largo expatiatur, amant plures, frustraque vagantur. Inquiruntque diem tenebris, dumque aurea lustrant sydera, plus noctem subeunt, coeloque recedunt. Hic non ductores desunt ad compita verae, fallentisque viae, studia in contraria qui te ambiguum reddant, sed qua dextra orbita signat impiger hanc tendas, fidos huc dirrige gressus.

392 trenta baronorum formas in trenta cadregas

394 suo scanno

seguono i vv.:

sic sedet in medio sanctus papa concistoro, seu quando ad Pauli cantatur messa capellam. Turba pilastrorum gesiae se possat atornum, ghirlandamque papae faciunt cinquanta capelli. Sic Guido, sic illic acies paladina dunatur.

LIBRO DECIMONONO

Dopo 121:

Se quoque sic solum pentiverat esse rimastum, unde facit sibi saepe crucis signalia centum, et martylogii cunctas trovat ille pregheras, at visis longe compagnis semet adhortat.

134 nolentes oraque stoppant

150 tola,

154 scorigiatas

dopo 178:

non tamen hac potuit Pandraga tirare Lonardum

dopo 357:

saepe pelizzarum vidi scorlare pelizzas, sgamaitoque novo pegorinas scotere lanas. Istum hoc medesimum Falchetti dura gaiardi mazza facit povero Libicocco malque capato

dopo 361:

cui facies longis grafaduris tota rubebat. Non unquam melius vidi cum pectine gattam pettenare suo seu braccum, vive stiverum si sibi forte ossum vult tollere contra rasonem. Vix offesa quidem gatta est, cavat illico guantos, fatque cigare canes, solitos ancidere tauros

dopo 402:

aut Marcelle tibi, venetorum clara propago, quo duce nil poterant stimare pericula fantes

dopo 519:

Zanninique intus cum quanto tempore possunt, cum tanto ad se se gambas retirare laborant, ne caldis scottentur aquis et denique coctis cumque fabis miseri mangiantur, cumque fasolis.

LIBRO VENTESIMO

_Dopo 17 il brano seguente, che il Folengo in gran parte inserí nel Varium poëma, intestandolo:_ TUMULUS CANDIDI CASTELIONARI:

Mirum quam se se dura inter bella ferebat impiger hic heros: cui multi ponderis ipse Mars genitor dederat nuper thoraca, simulque fulmineum gladium et galeam cervice comantem. Indefessa viri quae vis, quae gloria, quae laus, quisve animus, quod robur erat, novere phalanges adversae et toties fusae, cum proelia miscens aut clava aut mucrone hostes caedente fugabat. Vos etiam, insubres, etiam campana iuventus, nostis quanta ducis fuerit praestantia Romae, tum cum fumivomis Gallorum obsessa metallis ense columnaei fuit adservata Lonardi, aut cum turritae sub moenibus ille Cremonae primus ibi ante alios, ingens atque arduus, alta conscendit miro ausu propugnacula, quem non saxa emissa, trabes et edaci pulvere bombi deterrere unquam poterant: quin ferreus, atrox, hostibus in mediis vastam per vulnera caedem spargeret: ac se se magna cum laude referret ad socios, magnoque ducum legeretur honore. Ergo age conspicuum victrici fronde sepulchrum sparge, novumque abiens cineri die nobile carmen.

246 quod

252 stridensque restridens

290 forzam penitus retirare

377 stimabat un aium

495 quod ... audivit

690 saepe catant

796 francescum voluisset alhora bubinum.

LIBRO VENTESIMOPRIMO

Dopo 14: et per fissuras recipit traditora nemigos

22 Striax animosa nientum.

dopo 24:

Sed bergamasco qualis nutritus in agro de montagnarum smontat cervice suarum, littora bramosus dilecta videre Samarchi, atque leonazzum portans in ventre ficatum, et vermocanum giurat quod dummodo vivat non venetianum vult smenticare Pregaium, fatque pocam stimam tumidi maris ire per undas et conturbatas pelago vomitare budellas, namque pochus labor est, quum campanilia tandem celsa videt iam iam medio nascentia gorgo atque cherubinum contemplat longe doratum. Talis ego, nil certe istis spaventor ab undis, quum tutos meditor portus, gratumque ripossum

26 musa Striax opus est, populosque

dopo 31: nam pes quo noctu corpus menat absque lucerna?

dopo 45: quamvis ad nasum quisquam Argi portet ochialos

76 hunc ve fiammengum

87 aut magis invidia morsi, ratione carentes

96-99 la Cipadense ha in luogo di essi i seguenti vv.:

est mastinus homo, dignus bastone galanto, non dico ut sedeat cum sceptro porcus in aula, sed cui materiam cervelli mandet abassum per spallas pezzusque ulmi, querzaeque tracagnus, cazzeturque foras gravium de luce virorum, sicut cazzatur sguataris canis extra cosinam, cuius non capiat liquefactum musica pectus

dopo 117:

ne tamen illa caput nimium disconza baronis frangat et intronet mastri exclamatio Righi, illius ad caudam grave saxum Cingar ataccat, quod dum portabit nunquam somarella ragiabit

120 stat citus

125 piliare

dopo 244:

iam Philofornus erat grege martellatus ab illo: qui chioccat testam, qui schenam, quique galonem. Ipse tamen squarzos carnarum mandat arenae. Hippol agrappatur ceu massa fogata tenais, pistaturque simul martellis undique centum: sed veluti ferrum quod avampat ab igne levatum, ac super incuden tich toch resonantia sentit brachia fabrorum, pistisque domatur acerbis, attamen ardentes scintillat ubique favillas; sic ferus Hippol agit colpos cum fulmine spadae, namque silex flammas nisi non percussa remittit. Lyronus portat spadonem sanguine plenum, nemoque contra illum praesumit prendere gattam

401 monebat.

LIBRO VENTESIMOSECONDO

114 quem pecchiae dulci civabant melle

dopo 132, continua il famoso squarcio autobiografico:

Moschaeam hic primum cecinit, Zanique tonellam, postea compagnis aliisque scolaribus una dum nimis obsequitur, velut est usanza bonazzi menchionisque hominis, magnum fabricare volumen incoepit Baldi et cartarum spendere rismas. Cosa tamen vera est, quae nunc lectore notetur, sitque hominum verax a la fé creduta brigatis. Merlino compagnus erat, quem robore, quemve nullus avanzabat destrezza et mente saputa. Hunc non immerito scotumavit nomine Baldum, cui mens balda fuit, cui cor virtute superbum. Mox compagnones alios, prout quemque petebat natura et mores, propriato nomine dixit. Talia Merlinus nobis essendo scolarus cantavit pueris, non ut zentaia baiaffat quando cucullatae pratigabat claustra brigatae. Nondum finierat Baldi (confesso) volumen, ille bisognavit, nascente disordine magno, se scampare viam, mentemque habitumque sub arcta lege barattavit, Baldumque reliquit inanem, ad meliusque suas studium voltaverat horas.

LIBRO VENTESIMOTERZO

74 natos

188 novasque stagiones

273 tacavi

274 buffonis et

343 piattum

501 largus, quo non spatiosior alter

544 piliasse

560 puoni.

LIBRO VENTESIMOQUARTO

Dopo 25:

quas Helenae Syriel morienti sustulit olim, quasve solet praestare stryis ad fallere gentem,

26 superstitio tamen

37 signorae

82 charasque signoras

99 ista, qua non sfazzatior altra

116 o compagnones

118 ad possadas

211 batocli

386 rubinus

dopo 487:

tam bene furfanti nunquam tremolare videntur, quum mancante foco patiuntur tempora giazzae, ut modo Boccalus filando sotiliter, ante retroque guardando, nullasque loquendo parolas

542 te phantasia butavit

dopo 544: nomine Berta quidem, cognomine bella Resina

546 piliavit

675 hic Aeneam.

LIBRO VENTESIMOQUINTO

28 illic tra lorum guerra coorta est

43 fratesca fritaia

45 componere tortas

57 guerram similem partire fra lorum

94 spadam de taio senza riguardo

240 quam nisi romani consolet gratia Pauli

243 si fuerit Petri Paulo concessa

420 fiabbas

476 id

482 speties et

510 citolos

dopo 658:

quae tamen incidi digna est sententia vatis cortice non tenero, Corydon quam dicat Alexi: marmore sed duro, phrygius quam proferat haeros Absolvit me forte TRAHIT SVA QVEMQVE VOLVPTAS[1]

[1] La Boselliana del 1555 ommise questi versi: è la sola variante notevole che essa presenti con la Cipadense.

IV

MOSCHEIDOS

LIBRO PRIMO

147 compleverat illa

148 data fit

341 Myrmiliones

346 formica trucem Myrmiliona timet

410 falza segando taiat

422 myrmilionaeis.

LIBRO SECONDO

163 rugit

dopo 284:

agmina Caganiel sua circum circa regyrat ut qua bombardis fit via denter eat

448 sub luce solis.

_All'explicit della Moscheide seguono nella Cipadense tre numeri, a piè di pagina:--17. 4. 33;--forse 17 aprile 1533, probabiledata del rimaneggiamento di quel poemetto._

V

EPIGRAMMATA

_Gli epigrammi delle stagioni portano l'intestazione: «Merlinus ad Baldum». Ad essi susseguono questi componimenti, che il Folengo con lievi ritocchi aveva inserito nel Varium poëma._

Baldus ad Merlinum

Quos mihi misisti versus de quattuor anni temporibus, medio legimus in studio. Diversas de te diversa in gente catavi sentenzas, quarum displicet una mihi. Scilicet ignorans quod sis parlare latinum, unde macaronica dicier arte cupis. Fac age, quaeso, provam, si quattuor illa camoenis tempora legitimis dicere forte queas.

Merlinus ad Baldum

Nil mihi diversae stimmatur opinio turbae: sum macaronus ego, sic macaronus ero. Sed tibi, Balde, tamen parebo: dat ecce Comina hos ut cumque potest facta latina modos.

Experientia I

Ver novum domitis adest pruinis, cui Mars nunc aperit tenerque aprilis. Occurrunt Veneres, vagique Amores, dum tectum vetuli subintrat anni. Sol fraeno ignivomos equos retentat, lentis solstitium notans quadrigis, Aestas nuda sitit, gravesque spicas dum torret, cupidos parat colonos. Autumnus moderante sole flammas prodit tardigradus, satis quod ille succulentus hebet, suaeque vites illi palmitibus gemunt onustis. Adportat gelidos Hyems novembres, canasque hirta comas, trahit podagram, tuscit, pelliceis pedes ad imos se volvens tunicis, fovensve prunas.

Experientia II

Ver nitens, ubi nix modo imperabat, sumit regna, suasque ponit herbas. His arridet Amor, parensque Amoris, his blanda zephyrus iocatur aura. Aestas delitiis laboriosa praefert seria, decutitque flores, his fruges subicit Ceres opimas, his flavae subeunt deae manipli. Autumnus vacuos cados vetusti ad novum reparat Thyoniani. His plaudit Bromius, Bromique pupi his circumsiliunt, chorosque ducunt. Horret bruma gelu, casaeque rimas stipat sedula pervias rigori. His mugit Boreas, suasque victor his vibrat scytico nives ab arcto.

Experientia III

Iam novos, variosque picta flores passim reddit humus, decusque veris. Lascivit Cytheraea, consuitque ludenti violas, rosasque Amori. Dat messes ager hispidus salubres, nec tunc utilis impeditur ardor. Texit flava Ceres graves aristas, cingens tempora spiceis corollis. Pingues pampineos gravant lacertos uvae, pampinei gravant lacerti ulmos; ulmi asinum gravant flagellis, dum, Silene, agis hunc gravem racemis. Nix Alpes aquilone sibilante summas candidat, implicantur amnes, hinc Nymphae vitreo stupent ab alveo, et comuni glacie comas sub ipsa.

Experientia IV

Fragrant multicolora prata gemmis, quas leni populant apes susurro. Laetae qua nemorum trabes comantum frondescunt, avibus sonant canoris. Flagrant pulverulenta rura flammis, quas brevi extenuant oves sub umbra. Lentae qua Coryli, nigraeque olivae pallescunt, querulis strident cicadis. Turgent mellificata musta botris, quos Bacchae patulis ferunt canistris. Et qua vitibus explicantur umbrae: --Io, Bacche.--canunt;--Io, Lyaee.-- Torpent obstupefacta stagna crustis, quas nec plaustra notant, rotaeque signant. Et qua cymba modo premebat undas colludunt pueri, labantque plantis.

Experientia V

Florescunt sata, vineaeque gemmant, purae per teretes cient lapillos raucum murmur aquae, udulique rivi albent liliolis, rubent rosetis. Durescunt segetes agris, caduntque iam curvis sata falcibus, nec aestu messores avidum gemunt laborem, sed crebris cyathis levant calorem. Dulcescunt, nimioque botriones sunt ulmis oneri tumente succo. Fit vindemia, vinitorque laetus suo destituit decore vites. Canescunt nive tecta, stiriaeque his pendent vitreae, stupentque guttae. Pastor straminibus, simulque arator defendunt, hic oves, at ille tauros.

Experientia VI

Vector sydoniae calet puellae, sagittas acuit tener Cupido, torquati geminantur hinc palumbes, auriti lepores, boaeque turpes. Sydus herculei flagrat Leonis, frondes nec tenui moventur aura, dumos nec gelidi exeunt lacerti, portu nauta latet, viator umbra. Pugnaci haeret Apollo Scorpioni, spumant labra mero, lacusque praelo vi pressante capit novum phalernum, complenturque cadi, amphoraeque grandes. Horret sydere bruma Capricorni, auget ligna focis, veruque torret longo terga suum, superque crates tuceta et croceae strident tomaclae.

_Dopo l'epigramma De Baldracco, segue l'invettiva_

Ad poëtam impudicum

Quam sunt et lepidi, quam et elegantes sunt tui endecasyllabi, Petrille, summaque arte laboriosiores, doctos qui referas in his Catullos: tam sunt illecebrae tui exoleti scortilli putridae, iocique turpes, ut non putridius cadaver, ut non sit cur turpe oleat magis cloaca. Quare odoriferas rosas, Petrille, si quando olfacimus tui leporis, optamusque ibi mille habere nasos; en hui quam cito nostra, nescio quo ventris profluvio cadit voluptas, atque intercipiunt rosas oleta, optamusque ibi nullum habere nasum. Si nescis, tua bella, mi Petrille, vernum Cyntia concacat rosetum.

_Dopo l'epigramma Ad Falchettum segue una seconda invettiva_

In felem omnium pessimum

Resultent «io io» Coci: resultent iam dudum queruli simul Lebetes. Nuper nescio quid mali gemebant. Quin ipsae insiliant nigrae nigellis ollae cum patinis, et huc et illuc permixti urceolis catini et urnae. Et quantum est olidissimae popinae «Io» ter geminent, chorosque ducant. Curis namque animi levantur aegris, hostem namque alacres suum triumphant. Hostis insidiator ille felis, versipellis, atrox, trifurcifer fur, et cuivis cacodaemoni parandus, tam cautissimus omnium latronum, quam notissimus omnium malorum, lurco, carnivora et lucernilingus, praedatorque inhians iugi rapinae, ictu nunc valido atque ponderoso ligonis periit, deditque poenas, tot commissa luens, quot ille sparsim per corpus rubeos pilos habebat. Ah pili scelerum indices suorum! I, nunc, palladios bibas liquores nulla relligione, qui nec ipsi parcis stuppae, olidas vorans lucernas. At vobis, Lemures tenebricosi, et nigri Genii iubetur orci: raptate hanc olei bibacitatem, torquete hanc adipis gulositatem, torrete ad patinas Stygis flagranti bullantes oleo et putri sagina. Has poenas merito luat gulonis felis ingluvies voracitasque.

Ad Baldum

Cornacchias partimque speto, partimque guazetto suscepi coctas, Balde facete, tuas. Quas bene copertas satis ampla scudella tenebat, quum tua portavit vecchia beghina mihi. Sed postquam totas, netto remanente cadino, edimus, heu qualis tanta per ossa stupor. Rursus in exhaustum tornavimus illa piattum, verum tantorum non fuit ille capax. Quarum gustigolum cogor narrare saporem, est caro calcagnis plus tenerina meis. Tolle viam gambas, testas, alasque striatas, in vaso brognis conca piena manet. Iuro tibi videor tantum rosegasse corammum, post illas mansit stracca ganassa dapes. Dens habuit partem maiorem, panza minorem, gratia quapropter nulla redenda tibi est.

_La Cipadense colloca ora qui l'epigramma In obitu episcopi Cipadae (con cui la Vigaso Cocaio finisce); segue ad esso una saffica che nei Pomiliones il F. intitolò a Paolo Orsini:_

Ad Baldum de ira

Nocte si quando media repente, dum tibi obrepens sopor ambit artus, Balde, consurgitque Aquilo, trucemque fertur in Eurum, en vago excussus tonitru, fenestras luce rimosas rutilare cernis. Quam ciet creber Iovis huc et illuc ventus et ignis. Interim praeceps nebulas Orion torquet abruptas, ut ab axe credas mole subductum bibula per auras Nerea duci. At simul fessi posuere venti, solque disiecit tenebras sub ortum: surgis, explorans quid atrox ruinae gesserit imber. Cernis heu moerens ut agros olivis, ut nemus passim trabibus revulsis straverit, littusque putri gravarit Africus alga. Flent lacessito tibi cuncta vultu. Hic Ceres, Floraeque nitor, Paterque vitium sensere Iovem ruentem grandinis iras. Quae semel vento ruit acta pinus haud reviviscit, nec acer, nec ilex, nescit heu certa, semel hinc quod exit, lege reverti. Non minus si quando furor virum, quem ius potens irae decet, incitarit, ah quibus se se veneranda larvis turpat imago. Frons trahit vultus, oculosque torvis asperat flammis, tremebunda livent labra, dens frendit, micat impedito lingua palato. Iurgii tandem via vi patescit, fulgur et linguae crepitat solutae, mens cadit vesana, caduntque lapso pectore sensus. Victa quin morum gravitas fugatur, virque, qui consors modo erat deorum, mugit ut bos, ut leo rugit, utque sibilat anguis. Mox ubi lapsae Eumenides quierunt, mensque redduxit sibi se, procellam cernit ingentem miser et peremptos fulmine mores. Verba succurrunt, reditura demum, si redit noster, repetitque fontem Mintius, vel Signa queunt Olympi vertere cursum. Ingemit secum, nec humi iacentes sublevat demens oculos, nec inde (tam pudet fusae gravitatis) uti audet amico. Ira, si obluctans animum triumphat, tu tibi servis, at inermis abs te tunc fugit, cum te premis, estque summa haec palma laborum.

All'epigramma della facezia di Cingar seguono questi quattro componimenti, con cui la Cipadense si chiude:

In obitu Caroli Agnelli

Carole, quis vatum praestans et idoneus adsit, qui satis ad tumuli defleat ossa tui? Sunt, fateor, nostro tenues in carmine vires, non tamen ah tenues liquimur in lachrymas! Carmina debentur lachrymis, lachrymaeque sepulchris, debentur functis luce sepulchra viris. Huc huc et charites properent, Phoebique sorores, quae colunt fontem numina, quaeque nemus. Huc, inquam, properent, elegisque furentibus ornent busta sepulchrali semper alenda face.

Ad Seraphum

O qui nobile nunc peritiorum effulges specimen quod extiterunt, quotve sunt modo, quotve erunt deinceps, mallem aut Chrisogono aut mihi dedisses, quam isti delicias poëticorum, Flacci scilicet aureum libellum. An sat commodus ille, idoneusque horti fossor habetur, ut libellum tam bellum, aureolumque, melleumque docti susciperet manu Seraphi? an, Seraphe, habilem esse censuisti durum foenisecam explicare Flaccum? Is quanto magis utilis ligoni, is tanto minus utilis libello est, cui nec littera quamlibet minuta, nec tantillus apex patet figurae. Verum, inquis, bonus est vir, ah cachinnor ut huius bonitas homuntionis, qui bubulci ad aratrum ineptit, aptet se se Flacci ad Epistolas profundi.

Agricola ad suum ligonem

Amo te merito Ligo ligonum antistes, nitidi minister horti. Nam quantum est, vel erit, vel ante constat tot iam saecla fuisse sarculorum nemo te melius repurgat herbas, unde tot sata, multiplexque vernat pubertas holerum, decusque florum. Tua namque opera nemus virentum betarum superat, suosque late dat lactuca dapum quies lacertos, non est dicere quanta brassycarum sit vis; dispeream nisi praealtis se herbae subiiciant pares cupressis.

Conclusio

Quae prius ingenio docili mihi floruit aetas magnificae poterat laudis adire iubar. Decipitur iuvenum sed mens improvvida, quae quo saepe decus poscit, dedecus inde refert. Cum macaronaeae subeunt ludibria vanae, tam pudet ut pudeat non puduisse satis[1].

[1] L'esemplare della Comunale di Mantova ha, a questo punto, la simbolica vignetta d'un agnello che torna raumiliato all'ovile, col motto «Perieram». Manca invece questa figurazione nell'esemplare della Vittorio Emanuele, recante qui l'explicit, ripetuto poi un'altra volta nell'ultima carta. Ciò significa forse che l'autore volle introdotta la vignetta dell'agnello, quando giá la tiratura della Cipadense era inoltrata. Sarebbe dunque un'altra prova non doversi prender per buona moneta la dichiarazione premessa all'Errata-corrige, che gli «errori non puochi della stampa» spiega col «non esservi travenuta la correzione del proprio autore». Il fitto Errata-corrige occupa tre pagine e mezzo. L'explicit: «Cipadae, apud magistrum Aquarium Lodotam» è fregiato da un ritratto del poeta coronato d'alloro: ritratto non fantastico, forse, perché se non somiglia al celebre busto del Museo di Mantova (esemplato dal Portioli), e tanto meno al ritratto del Folengo preposto all'ed. Amsterdam (Napoli, 1692), mi pare tuttavolta arieggi quello, onde il Terranza adornoò l'edizione mantovana del 1768, desumendolo da un «archetipo», posseduto dai Capilupi, parenti del Folengo (cfr. Studi folenghiani, p. 67).

III

SAGGIO DI VARIANTI DELLA TOSCOLANA

I

LE PREFAZIONI

I

EPISTOLIUM COLERICUM MAGISTRI ACQUARII AD SCARDAFFUM ZARATANUM MERLINI POËMATIS CORRUPTOREM

Laudabilis et observabilis apud antiquos usanza fuit, ut in suarum frontibus epistolarum aliquam salutationem percupiant et ascribant recipienti eas condignam. Quam igitur salutem, ut huiusmodi mantineamus costumamentum, tibi, sbudellatissime Scardaffe, convenientem mandabimus? An Dei gratiam? minime, quia Christum, sanctamque Mariam renegasti. An corporis bonam valetudinem? absit, es etenim (ut diu sbaiafasti) consumatissimus herbolattus, et Avicennam, Hippocratem, Galienum, Mesuen totum avantaris imprendisse, et ideo de sanitate conservanda non ullum tibi habes mancamentum, nani (teste Piotino) male guaribit alios qui sibi medemo infirmanti dare soccorsum nequit. Verum tibi congruum illud disticon inveni[1]:

Dens tibi si caderet quoties fers ore bosiam, iam tua non posset pane ganassa frui.

[1] Cfr. l'epigramma Ad Briossum [Ed.].

An tibi richezzam denariosque desiderem? ad propostum nequaquam. Te namque per botegas toga brocata decorum, colana torquatum, supra mullettam cavalcantem saepe sguaitamus observamusque; non tibi, mullettaeque tuae polimenta desunt, non staffiles recamati, millibus et stringulis ornati. Qua propter richissimum te arbitramur. O si teipsum considerares, quam bellum nobis de te spectaculum praebes, quum passu portantino tich tach pedibus sonantibus hinc inde per urbem cursitas! An tibi filios optabimus? nec ita, quando quidem castratus es, nam dum in arte castratoria te peritum iactabas, quendam soldatum lergnam patientem eunichizare presumpsisti, credens (ut usaris) aliquem ditesticulare porcellum, illi miserulo genitalia simul et animam cavasti. Porro soldati ceteri, non pocum tua pro imperitia sdegnati, te nasconditer pigliarunt ligaruntque, ac sine tantis tenais, ferrisque affogatis, tibi castronato baricocolos extirparunt, fadigamque filios generandi penitus abstulerunt. Hinc tibi supra pilastrum quendam carmen attacatum fuit, creditum poëtae Godii.

Legis adimpletor meritat Scardaffus honorem, vult oculum pro oculo, pro pede vultque pedem. Sic, dum testiculos morienti taiat ab uno milite, testiculos praebet et ipse suos.

Ringratiandus tamen est magister Zucconus peritissimus castrator, qui rogatus nisi tradidisset aiuttum, tirasses merito sursum (ut aiunt) calzas. Ergo nec huiusmodi salutatio convenit homini docto, ricco, castratoque. Tanta denique fantasticatione cerebrum gratavi, quod pulchra, quod sufficiens, quod omni laude dignissima, per me salus retrovata est. Accipe igitur, frater mi Scardaffe, mi frater dico, quem super furcas tam filialiter et voluntariter appicatum viderem et crocitantes cornachias effossis oculis nutrientem. Mi denique frater, cui cancarorum quattuor galeas desidero, cui quantos per contadinorum copias sentimus nominare giandussas, angonias, codosellas desideramus in corpore, talibus namque gratiis (sunt enim gratiae gratis datae) perfectior et praticatior herbolattus evaderes. Sint itaque tua salus infrascripta mala, quae Merlinus noster in quartadecima macaronice loquens de Saturno ait:

Capitis dolor, hydropisia, ecc.[1].

[1] Segue tutta la filatessa delle malattie: cfr. Baldus, XV, 362-73.

Haec itaque Saturni familia tua sit salus, dilecte Scardarle, quia iuxta meritum dandum est precium, nec tantum haec eadem in tuo corpore desideramus. Verum tum in famiglia et parentela tua, tum in amicis, benefactoribus et tibi benefacturis appeto; quis non ista fideli percuperet familiari? Ut autem sis felicior, haec irremediabilia fore velimus et in his voluptatibus te nestoreos agere dies divi concedant. Vin scire quod tuum beneficium erga me sic bene tibi desiderare commovit? arrige aures, bricone. Divinum quippe volumen Merlini Cocaii mihi furtim surripuisti, mox omni latrina merdolatius imboazzanter ad lucem venire fecisti. Audiat terra, coelum, mare, Plutoque causam falsificationis eiusdem voluminis praeclari, et subtiliter universis tuae sceleraginis rebus fantasticatis iratus aetheris arbiter te summo de troni solio fulmine devoret. Scelerate, proterve, ribalde, ladro, sacrilegiis plenissime, venisti iam pridem ad me, nescio quibus lusenghis, petere veniam ne te amplius per expressum zaratanum, subdolum, falsum, ribaldonem manifastarem. Quando quidem quotidie sentiebam te super bancos et pulpitos predicare et zaratanizare, ubi vendebas bissolos, impiastros, cerottos de stercore canis compositos, probans esse optimum ad expellendam rognam cerottum. Avantabas quin etiam te sanare absque bragherio rotturas, cavare dentes, foecundare mulieres, purgare oculorum pannos et catharates, extirpare petras, et omnia haec absque dolore faciebas, immo facere dicebas, quosdam componebas siroppos, pilulas, unguentos, confectos quos falso appellabas dragantes, dyaquironem, elefanginas, crocias, aureas, sine quibus et caetera. His ego tuis ribaldariis motus, per quas non modicas acquirebas pecunias et homines perimebas non tuli, imo te per strionem pubblicassem, ni subito venisses ad veniam. Ego benignus cessi, mox humiliter nostris in penetralibus accepi, ubi nostras lucubrationes aliquantillas ostendi.

Tu tamen fraudolenter me inadvertente poema praeclarissimi poëtae Merlini Cocaii macaronicum robasti, corrupisti, falsificasti, et multa non sua interposuisti, et plures libros surripuisti, quos tibi tribuere volebas, manigolde, furcifer malignissime. Esset enim sacrificium non modicum Deo gratum te scortegare, homo pessime, non homo sed bestia, diabolazze; praeterea sic imboazzatum, castratum, totum ab illo mutatum stampare fecisti. Quid promerebat vates inclitus sic a te viciari? Utique causa vindicandi te, quoniam tuas insectabar malignitates? Simulator pessime, quem de Ganelonis maganzesi natum iudico et quem patefacturus sum per barrum, per ladrum, per rofianazzum. Vade in malam crucem et quantum Ovidius Naso desiderat in Ibin multiplicatum millies in te nunquam deficiens veniat.

II

LAUDES MERLINI

EIUSDEM MAGISTRI ACQUARII LODOLAE AD ILLUSTREM DOMINUM PASARINUM SCARDUARUM COMITEM, DE VITA ET MORIBUS MERLINI COCAII ET DE INVENTIONE HUIUS VOLUMINIS.

Dudum, serenissime princeps, adeo meum imbalordasti cervellum, ut tibi de catatione voluminis huius aliquid ispienare velim, quod de memoriae cadastris quasi mattus cascarim. Quam ob rem ne tantum mihi amplius tribuas impazzum, accipe rem, non quam orecchis aut naso audivi, veruni his manibus pertoccavi. Iam pridem nosti quantum ego sim in curiosare mundum solicitus, diversasque rerum proprietates; et hoc herbolattos, dentiumque cavatores, braghirorum conciatores maximamenter condecet. Accidit nos aliquanti herbolatti Armeniam versus navigabamus causa retrovandi radices, herbas, lapides, vermiculos et huiusmodi facendas ad conficiendam tiriacam bisognatissimas. Erant nobiscum super eandem, medesimamque garavellam, seu barcam intelligibilius dimandandam, magister Salvanellus Boccatorta, magister Dimeldeus Zucconus, magister Ioannes Baricocola, magister Buttadeus Gratarogna, et ego magister Acquarius Lodola. Erant praeterea quatuor praticatissimi artis physicae giudei: Samuel videlicet, Nabaioth, Helcana, Ruch. Isti omnes insimul aequoris schenam traversando schavezzabamus. At pluribus exactis giornis, ventorum contrariatio tanta surrexit, et pluviarum discrepantibus ventositatarum fulminibus tanta fluctuatio nos accoiavit quod ad quandam inhabitatam et inherbosam terram nostra tandem garavella se nolendo inzappellavit. Ibi ergo nescio quo portu recepti, anxii, stracchi, affamati, bagnati tandem desmontavimus in sabionigeram littoris spiazam, et aliquanticulum repossati surreximus ad investigandam loci proprietatem. Terenus erat primamenter arenosus, unde foltum pignarum intravimus boscamen; insofribilem caldum Phoebus illic sparpagnabat, quapropter tum pro maris balordimento sbalanzantis, tum pro solsticii boimento ad cuiusdam smisuratae montagnae cavernam prestiter confugimus. Quae primo in intramento guardantibus intro non pocam mentis cagarolam incutiebat. Verum gaiardos assumentes animos deliberavimus accepta prius victuaria, nec non lanternarum lusoribus, illam finaliter incuriosare. Facto itaque signo crucis, magistro Salvanello davantum eunte, subintravimus, et caminantes caminantes semper magis ad bassum andabamus. Post duorum caminamentum dierum, ecce vetustas cadaverum gambas, testas, brazzos, spallas, variaque diversorum animalium acatavimus ossamina, quibus calcatione pedum trapassatis, antrum spaciosum cum duabus de brunzo portis mire lavoratis ac intertaiatis aspeximus; hic dubitativi per horam unam remanivimus quis prius introgredi bastaret animo, resembrantes illis sgnavoliloquis gattis, qui concilio facto consultaverunt Apollinem quis mezeni persuttum prior assaltare deberet; aut magis assomiabamur toppis vel soricis, qui sortem buttarunt qualis foret attacaturus sonalium adversanti gatto. Tandem ad guisam pegorarum, unum presumptuosiorem aliis seguitavimus. Imus hinc inde per illam cerchitantes grottam, vidimus incudines, martellos, tenaias, scarpellos, et haec similia multum rugine facta. Vidimus insuper gambas, schincas, testasque homininas: quanta maravigliatiatione afficiebamur tu ipse pensato. Ulterius procedentes ecce (mirabile dictu) marmoricias undecim adnumeravimus sepulturas, quarum granditudinem non meum est calamo distorchiare. Super illas autem porphidina tabula ficcabatur pendula, qua litterulis antiquis et indoratis hoc epigramma compositum per nostrum Merlinum Cocaium poëtam mantuanum sculpebatur. Lege:

Hos sculpsit tumulos Merlini dextera vatis, magnanimos posuit sub quibus ipse duces. Qui phlegethonteas superis cedentibus umbras lustrarunt, et res, quas egocumque cano. Scripsimus hexametro baldense poëma cothurno, non tamen ad metam sors tulit ire suam.

His dudum subtiliter fantasticatis, epigrammata supulchrorum sigillatim perlegere comenzavimus. Erant (velut dixi) lapides undecim galantiter et strafozate per sculpturam fabricatae. Quarum in medio formosior aliis sepultura super quatuor leones bronzineos eminebat et in porphidina monumenti bianchitudine talia notabantur carmina. Lege:

Baldo nempe gravi sum debilis urna sepulto, quem nihil infernae terruit unda Stygis. Ad manum dexteram ipsius sepulchri candidissimus alter tumulus a quattuor bianchezantibus sublevabatur columbis, hoc etiam intaliatus metro. Lege:

Semper apud Baldum contempto patre Rubinus vixit, et a tumulo non procul esse tulit.

Ad sinistram vero eiusdem sepulchri baldensis aliud virgulatum ac totum discoloribus intravaiatum vidimus sepulchrum, in quattuor gattis sorianis apostantem, ubi disticon subseguitans legebatur:

Vixi praedator Cingar, sed lapsus ad orcum flevi, mens fletus coepit et alta meos.

Apud Rubini marmor talis quoque versus in quodam saxo notabatur, ad guisam furni fabricato, supraque quattuor grandes et parvas, grossas et subtiles trevellas sustentato. Lege:

Captus ab egregio Baldi Philotheus amore dicor, hic ossa petram, spiritus astra tenet.

Non procul apud Cingaris lapidem hos annotatos versus in faciem tumuli ab aliis diferentiantis (erat enim plus altus quam longus) vidimus, quem Circes et Medea metalliciae sustentabant anxiositer. Lege:

Si me semicanem fecit natura, quid inde? Falchettus vidi tartara, cerno deos.

Quapropter hac pro versifichitudine considerascebamus eundem Falchettum extitisse semimastinum, apud quem pulcherrimum saxum, totum vignarum maderis circumtorchiatum inspeximus, supra duos canes et duos hircos depositum, sic epitaphizatum. Lege:

Nobilis Hircanus dedit huic sua membra sepulchro, cui nutrix mater Cingaris ipsa fuit.

Apud eandem Hircani sepulturam carmen istud haerebat lastrae calcedonii, et pondus marmoris quatuor linces maculosae obliviosaeque sustentabant.

Infans ut Baldo vixit Moschinus, homoque, si ditem haud secum viderat astra videt.

Non procul ab ipso monumentum aliud sublime fundabatur super quattuor noctivagos vespertiliones corpore vastos, et hoc signabatur epitaphio. Lege:

Hic Virmazze lates, Centaurus qui licet esses non tamen a superis destituare bonis.

Ad aliam vero partem apud Philothei bustum sic in marmore seminigrefacto et semirubefacto carmen habebatur, sub eodemque sepulchro puella illisa et depressa gemebat. Lege:

En ego Lyronus subiens Acheronta, latroni flens vidi poenam quae mihi danda fuit.

In aliam quoque bandam in urna vel potius in maximo botazzo prosam istam vidimus inscriptam vino, ut ab odoratu pensari poterat:

Nec in coelo gratia nec in inferno poena datur bofonibus, hic ergo vivam Bocalus.

Obstupefacti pro huiusmodi epitaphio deliberamus evolvere petram instar cocaii stopantem os urnae: quo facto, cernimus en hominem magrefactum, barbatumque usque ad umbilicum, et insuper ludentem secum more magatellantis cum gallis, bechiris, nonnullisque frasculis.--Quid me--inquit--molestatis, desviatisque?--Ad quem nos:--Qualis et cuius es tu?--Et ille:--Sum qui fui, sed ero qui non eram, si dederitis quod non dedistis.--Nos verbum aenigmatizatum et dignum oedipodensci splanatione admirati retulimus:--Dic clarius.--Tum ille suspirans:--Nulla gratia datur in coelo buffonibus; buffonus extiti, quo nec coelum nec infernus possunt me suscipere, in vobis tamen humanis hoc pendet arbitrium: si boni aliquid pro me feceritis, ad coelum pergam; si malum imprecabimini, prestiter in infernum strassinabor, videte vos.--At nos:--Quid vis? bonum aut malum?--Et ille:--Quod naturaliter homo desiderat.--Quo dicto sic mutus conticuit, ut ab eius unquam bucca potuimus nientum ulterius accipere. Itaque frater quidam Gelminus, qui nobiscum aderat, psalmos, hymnos, «Requiem aeternam dona eis, Domine», et «A porta inferi» barbottare comenzavit. Unde nobis adstantibus ille corpore desligatus ad coelum squadras inter aetherias semper goditurus passavit. Nec pochinum imparavimus homines bufones partem nec in coelo nec in inferno tenere, sed nostrum est orare pro illis qui nostras buffonizando melenconias eripiunt.

Nos perinde transeuntes ulterius ecce maximum instar monticelli sepulchrum de saxo vivo scarpellatum supra quattuor ulmi siccos troncones apozatum sic scriptum:

Fracassus cubitos longus quadraginta sub orco Luciferi ad mundum cornua bina tuli, in quibus ereptas quoniam duo mille ferebam de poenis animas, pellor ab arce poli. Ante fores coeli supplex exoro Tonantem ut mihi pro tanto crimine det veniam. Iudicis at magni fuit haec sententia: tot stet annos Fracassus quot fuerant animae.

His itaque fantasticanter animadversis huius nostri vatis Merlini aliquod quaerebamus indicium, qui de stanciis diabolorum quinque libros composuerat. Post longam querositatem et investigationem vastum quendam cassonem vel dicimus cofinum desotteravimus, quo securibus et manarinis spezzato eiusdem nostri poëtae laureati Merlini thesaurum invenimus, videlicet in arte macaronica doctissima volumina, libros, librettos, libriciolos, librazzos et mille alios scartafacios. Ergo nos magis alegri quam si Croesi dinaros catavissemus (quandoquidem nobis philosophis magis scientia quam pecunia granditer agradat), incoepimus quadam animi voluptuositate ac ingorditate modo hunc modo illum scartabellare codicem. Erat autem inter alia volumina liber aliis maior De universis rebus naturalibus tractans, non forsitan inferior aristotelicis platonicisque sothiezzis. Erat insuper alter De supernaturalibus, multis in argumentis Platoni contrarius. Erat volumen De striis et striabus, et hic non pocum contrariabat dominicinis fratribus. Erat liber intitulatus Bariuth, alter Transbarach, alter Rabaioth, alter Sgnirifot, alter Scarcacol, alter Cracricon, alter Striblafel, alter Argnaficoticon, alter Schinphoniapeliticonicon, et plures alii, quos de mei memoria cascavisse doleo, qui tractabant de fantasiis et argutiis et galantarlis tam iocundis, quod homines forsitan eloqui non esset bisognosum, scio quid dico quando dico favam. Inter alios hoc magnum volumen De gestis et facendis Baldi recatatum fuit, quod in quandam capsettam una cum faceto libello intitulato Moschea et Zanitonella governavimus, multa insuper epigrammata et epistolas non ante stampatas invidia et rancore poltronis manigoldique Scardaffi: quae omnia (velut credere dignum est) sibi attribuere in successu temporis volebat, suas tamen dessoteravimus magagnas, quem totum per orbem vergognavimus, licet quid sit vergogna nunquam villanus, gaioffus, canis mastinus, asinus imparavit. Ipse magnum volumen Baldi deturpavit, violavit, robbavit et castravit, ut supra diximus in Epistolium ad medesimum Scardaffum.

Caeteros autem libros abandonantes in eodem capsone, deliberavimus ad barcam hunc transferre, sed aut Deus aut diabolus non tulit hoc, nam cum pariter omnes suppositis spallis illum portare sforzaremur tantus illico terremotus et ventus et petrarum incussio sbattere comenzavit, quod relicto cophino scapinare cepimus, dubitativi quidem illam nobis montagnam adossum ruinare. Tandem extra cavernam retornati non vento, terremotuque rafinante, navim descendentes intravimus et a littore nec bene discostati vidimus illam miraculose natare terram et a nostris oculis iam quaranta miliaros longe factam et apud illam non amplius remedium est appropinquare posse, quoniam si marinari saltem ibi prendere portum minazzant, illico medesimus terremotus cum tonitruationibus et nivolorum perturbatione movetur. Ego itaque propriam ad patriam retornatus non audebam formidine quadam aperire capsulam illam, qua baldensce poëma et libros tres Zoroastrem[1] posueram simul cum Moschea et Zanitonella.

[1] Cosí vuole si legga l'errata-corrige: mentre il testo recava «libros quinque De inferno» [Ed.].

Tandem animatus aperui reperique. Dum ergo multa secritudine studerem ac pocum dormirem super illos, comentariolum meum et argumenta cuiuscumque libri composui, univique libros Inferni cum prioribus Baldi gestis. Sed meam ob gentilezzam magistrum Scardaffum ciroitum duxi, et occulte studiolum meum illi palesavi. Ladronazzus itaque furtim et libros Merlini et mea pariter comentaria sustulit, et inordinatos et male castratos imprimere fecit, immo confusos et iam non Merlini libros apparentes. Verum amicorum favore suffragioque meorum suas descoperui falsitates et per rasonis forzam coactus fuit primum et verax volumen edere, nec bene tamen limatum, et multa quae in primo Scardaffi libruzzo fuerant male dolata bene dolavi, primamque in imaginem retornavi. Et haec denique bastare possunt quantum de recatatione huius voluminis.

En itaque, serenissime Princeps, tibi modum reperitionis huius voluminis diffuse spianavimus, nec me id somniasse putato quandoquidem plurimos tibi adducere possum testes, maxime coherbolattos meos. Infantasticabile vero nostri poëtae sentimentum iam menses pene septem adeo sforzatus sum distorthiare vel magis crevellare, quod meum ingenium quasi (velut aiunt) de birlo cascavit. Singula tamen brancatissime ad ultimum attacavi, tantam philosophiae, astronomiae, cosmographiae, musicae, nigromantiae, phisicae, alchimiae sparpagnationem et doctrinam maravigliatus ut nihil Pytagoram, nihil Platonem, Ptolomeum, Boëtium, Zoroastrum, Avicennam, Geber fuisse iudicatum est. Praeterea grandiloquacitationem, sermonisque pinguedinem masticantes, Ciceroni, Vergilioque incagare praesumimus. Nonne quandam parlandi bravariam et altezzam sua demonstrant carmina?

Raspantes nequeunt in stroppa stare cavalli, ecc.

[altri versi congeneri].

Quid in pulcherrimis comparationibus adeo laudare convenit Lucanum? ecce noster Merlinus quid de Baldo scribens ait:

Cum quali furia taurus sub amore vedellae, ecc. Qualis villanus cui nuper forza botazzi, ecc.

[cita per disteso i notissimi paragoni].

Si descriptionem alicuius maritimae tempestatis quaeris, quid tuum vadis rumpendo cermisonem circa primum Aeneidos Vergilii dicentis:

Una Eurusque, Nothusque ruunt, creberque procellis Aphricus;

en Merlinus ait:

Iam gridor aetherias hominum concussit abyssos, ecc.

[è la descrizione della tempesta, cfr. lib. XII, 472 sgg.: molti versi però citati nella prefazione offrono delle varianti col testo medesimo della Toscolana. Altra prova, se pur ve ne fosse bisogno, che le prefazioni di Aquario Lodola son farina del Folengo].

Si moralitatem, laudabilesque autoritates optas, quid Iuvenalem, Horatium, Terentiumve scartabellare bisognat? audi Merlinum nostrum.

Post damnum pentire valet, mihi crede, negottam, ecc.

[_e molte altre sentenze sparse nel _Baldo__].

Denique totum morale volumen retrovabis. Si curiositatem astronomiae velis, quid tantas metallici rammi sphaeras? quid Euclidem conaris intelligere? Vide tertiam et quartam decimam Baldi macaronicen, quando quidem poteris ibi diffusius brancare. Ecce quid de luna dicitur:

Cernebam lunam maculosa fronte biancam, ecc.

[cfr. lib. XIV, 43].

O eloquentissimum, o peritissimum poëtam! Si quaeris descriptionem battaiarum, rumorem, ordinem squadrarum, denique militiae artem, lege primam, decimam, et decimam nonam, vigesimam primam macaronicem. Si navale bellum lege quintam decimam. Si artem magicam, decimam octavam; si musicam et cosmographiam, vigesimam; si alchimiam, duodecimam.

Sed nihil dicimus de arte poëtica: vide quale principium facit melius assaium quam Vergilius:

Phanthasia mihi quaedam fantastica, ecc.

Sed volendo cuncta declarare pulcherrima, totum oporteret adducere volumen in testimonium; tu, ingeniose princeps, melius quam ispienare velim, nosti.

Verum super omnes quae in ipso fuerant virtutes, propheticum habuit spiritum, nam de pontificatu Iulii et Leonis predixit, deque Gonzagarum felicitate, diversorumque nobilium suae civitatis. Taedet me hoc nobile volumen ab illo non fuisse recognitum, nam (teste Columella) terra quo magis lavoratur magis ingrassatur. Id probatur quia (sicut Vergilius) multa carmina reliquit imperfecta. Attamen solertia qua fungor ad melius quo potui primam in formam redigere curavi, sed Scardaffi et avaritia et perfidia multum honoris detrimentum perpessus sum. Scio quod multi admirati sunt quoniam nimis indusiavit ad lucem prodire. Incusanda est numorum cupiditas, nam tamporibus nostris virtus depressa tenetur, et avaritia philosophiae praeposita est.

III

MERLINI COCAII

APOLOGETICA IN SUI ESCUSATIONEM

Quisquis es, o tu qui meum hoc grassiloquum perlegendo volumen ridere paras, ride, sed non irride, quia si dementer irridendo rides, alter Marguttus rideas irrisus. Verum quoniam experientia nos omnes esse medici volumus, sic omnes aut interpretes aut correctores librorum esse presumimus. Audiant itaque huiusmodi correctores et faciles aliorum emendatores et antequam me corrigant apologeticam istam legere dignentur.

Ars ista poëtica nuncupatur ars macaronica a macaronibus derivata, qui macarones sunt quoddam pulmentum farina, caseo, botiro compaginatum, grossum, rude et rusticanum; ideo macaronices nil nisi grassedinem, ruditatem et vocabulazzos debet in se continere. Sed quoniam aliud servandum est in eglogis, aliud in elegiis, aliud in heroum gestis diversimode necessarium est canere; verbi gratia de rustico Zambello scribens dicam: «o codesella», ecc. Iterum de barba Tognazzo: «est verum quod nos o cara brigata chilò», ecc.

Hoc parlandi genus rusticanum rusticis convenit. Parlatio vero minus grossa tempestatibus maritimis, bellorum descriptionibus et quibusvis rebus non rusticanis applicanda est.

Si tamen in aliquibus locis succurrit loqui aut de Deo aut de sanctis, indignum et vituperabile esset non uti latinitate aliqua, non tamen tam alta quod videatur lapis preciosus limo sepultus et gemma porcis anteposita.

Ideo post musarum macaronicarum suffragia quandoque Thaliam invocare ubi condecet voluimus.

Mordebor tamen a multis quod utor carminibus nimium incompetentibus, maxime: «se cagat adossum», «passare delaium», «dicendo nientum», «non erat anchoram», «non erat appenam», et innumerabilia quae grossolaniter proferre debemus. Immo veram macaronicen huiusmodi vocabula sapiunt; nam quo magis grossiliora sunt eo magis macaronicam adducunt elegantiam, et tanto plus intelligibilia quanto grossolania. Ut quidem enim macaron inventum est? Dicimus «se cagat adossum»; melius (fateor) dici potuerat «timet». Sed cur, inquam, fuit repertum macaronicon? causa utique ridendi; ergo «se cagat adossum» positum est causa ridendi et non orandi, nam vulgariter dicimus: «el si caga adosso di paura», quando quidem vulgare eloquium est macaronicis poetae latinizare. Sed dicet aliquis:--Vocabula fingis, o Merline, quibus patria tua solet uti tantummodo, exempli gratia «doniare puellas», «cimare», «tracagnum» et cetera, quae tantum aut mantuanice aut bressanice possunt intelligi.--Respondeo: quod veluti non omnes aut grecum, aut hebreum, aut arabicum, aut chaldeum, aut denique latinum simul intelligunt, ita nil mirum si cuncti mantuanicum, aut florentinicum, aut bergamascum, aut todescum, aut sguizzarum, aut scarpacinum, aut spazzacaminum minime sciunt pariter intelligere.

Ut quid ordinantur commentatores ac linguarum interpretes? ut quid translatores? procul dubio causa splanandi linguarum incognoventiam. Ergo non fas est meipsum auctorem interpretare. Iterum obiurgaris me non sillabarum quantitatem observasse; respondeo iterum quod veluti summopere differt orthographia vulgaris et toscana latinitati Ciceronis et Vergilii carminibus, ita macaronices regula difert a latina sicut inferius videbis. Praeterea si me ignorantem, minime doctum, minime poëticum reperis et probas, non erras, immo cedo et fateor id humeris meis pondus congruum non fuisse.

Verum qualem cognoscis talem tibi amicum accipe.

IV

NORMULA MACARONICA DE SILLABIS

Normula sillabarum macaronicarum haec est: ut quaelibet vocabula vulgariter latinizata scribi debent in forma vulgari, sicut «orecchia», «occhius», «rozzus», «razza» et innumerabilia. Latina vero vocabula suam observant quantitatem, ut «caballus», «focus», «accendo» et cetera.

Quaelibet dictio macaronica, cuius prima sillaba duos habet consonantes, non haerentes sequenti sillabae, sunt ad placitum, ut «gridare», «sbraiare», «tracagnum»; tamen non succedente vocali, quia tunc brevis esset, ut «briossus».

Quaelibet dictio quae litteram «i» et «u» claudit inter duas vocales latine fit longa, ut «maia», sed macaronice fit ad placitum, ut «taiare», «sbraiare» et cetera. Quaelibet adverbia terminantia in «a», aut in «e», aut in «o» latine sunt longa, quamvis multa in «e» excipiuntur; sed macaronice sunt ad placitum, ut «valde», «longe», «retro», «ultra», «erga» et cetera. Reliqua vero latinitatis aut vulgaritatis orthographiam servant; verbi gratia, si hoc nomen «aqua» non potest latiniter aptari versibus, scribe vulgariter «acqua», tunc de brevi fit longa sillaba.

Denique sicut Vergilius ac caeteri vates in arte poëtica potuerunt alterare sillabas autoritate sua, verbi gratia «relliquias», ita macaronicus poëta non minus hanc auctoritatem possidet circa scientiam et doctrinam propriam, ut «catare» et «cattare», quamvis rarissime. Item macaronice potes duas vocales collidere in medium dictionis, ut «curiosus», trisillabum facere potes, ut stare possit carmen. Item sicut plurima vocabula differunt a derivatis suis quantum ad sillabas, ut «sedes» habet primam longam, et «sedile» brevem; «flagrum» et «flagellum»: ita macaronice dicemus «frater» et «fradellus», «cagna» et «cagnola», et multa alia. Tamen de principio ad finem libri repperies me latinae poësiae et regulae summa cum diligentia adhaerere. Reliqua vero non bene tibi quadrantia aequo animo feras et haec bastabilia sunt quantum ad sillabarum macaronearum regulam.

II

LE EGLOGHE FINALI DELLA «ZANITONELLA>>

[Delle postille marginali riproduco in nota le sole didascalie riferentisi all'azione rappresentata: quelle glottologiche sono inserite nel Lessico.]

ECCLOGA SEXTA

QUA INTRODUCUNTUR TONELLUS ET PEDRALUS QUI AMBO INEBRIANTUR

TO. O fortuna mihi nimium rabiosa tapino, o quae sola faves poltronibus atque ribaldis, qua causa tanti per te mihi dantur afanni? Cur mihi non streppas animam de corpore tandem? Nonne foret melius semel hunc sborrare fiatum, omnibus in giornis quam mille morire fiatas? Est fortuna quidem merda merdosior omni, et tamen a multis tu zuccarus esse videris. Quos tales utinam cagasanguis amazet adessum, namque ficaverunt speranzam firmiter omnem in te, quae tandem das, oyme corada, malannum. Indarnum studui tibi pro servire gaioffae, sed mihi voltasti cervellum more gazani, deque meo penitus privasti ladra piacero. PE. Quid sturbulentus facis hac, Tonelle, sub umbra? Nunc ego rampatus longam scalvare pioppam, ut viridi possem foiamine pascere vaccas, audivi lacero te suspirare magono. Deprecor, ut quod habes voias buttare deforam. Tu scis non pocum strictos nos esse parentos, scis quantum savius villa sum dictus in ista, conseium quapropter ego dabo forte galantum per quem lassabis doiam, Tonelle, dabandam, forsan et altorium quemquam donabo chiloium. TO. Nunc nunc pensabam quod me tentare venires, hinc fuge, perque tuum vadas, Pedrale, viazzum. Ad corpus sancti, quod blasphemabo lupini, [Irascitur Tonellus.] si, Pedrale, loco non te distollis ab isto nos plusquam cinquanta duos parebimus esse. PE. Nonne tibi dico quam sis, Tonelle, maruffus? Scire tuos guaios modo quaero daturus aiuttum, et vis ad primum mihi testam rumpere tractum? [Sumpserat nam bastonem.] TO. De guarda guarda, non magnus bastat afannus, qui mihi cantono milzam rosegavit ab omni, si non hic etiam me disturbare veniret. Expecta, poltrone, volo tibi rumpere schenam, forsan pentibis mihi nunc venisse davantum. PE. Vade pianinum, rogo te, mi care Tonelle, iam non ira viri stravacatur more ledami. Num, poverelle, tuum patieris battere barbam? TO. Si tibi perdono, veniat mihi cancar adessum, quamvis deberem subtilem perdere bragam, quam soleo tantum festivis ferre diebus. Guarda, vilane, volo nunc me sborare daverum. PE. Horsu ne facias, es mattus? vade, padimma. Qui sumus, an nescis? sta retro, dico, Tonelle. Mo, sagurate, tuum sic vis tractare Pedrallum, nescis quam cari sotii sumus atque parenti? Sic tua de proprio cascat mermoria scanno? Sta retro, si vis, non dixi, non ego feci tam grandem cosam per quam me battere debes. TO. Nonne tibi dixi de prima, vade, Pedrale? Aut quod deberes oculis te tollere nostris? Cerne meos vultus, si vis cognoscere doiam. [Vultus est animi index.] PE. Do, compagne, tibi perdonum, doque rasonem; te quia cognovi nimiam sburlasse gramezzam, deque tuo birlo mentem butasse stravoltam. Post haec excuso si te furor illico brancat, namque tuum fratrem Bertol, patremque Maionem cognovi pauca boriolos essere causa. Ergo, Tonelle meus, cordoium pone dacantum, atque tuum tanto de inflazine cava magonem. Dicito cuncta mihi, tibi sum, Tonelle, fidelis. Ne, meschine, velis tantum lagnare, quod inquis? Non parlas? de butta foras codesella venenum. Nil mage debilitat vel nostros incoquit artus pectore sub tacito, quam mens agitata dolentis. Corneus hac animam profudit sorte Ioannes. [Corneus Johannes.] Et licet hic vermis tua rodat corda cativus, cuncta sed ad carum compagnum dicere debes, qui mala cervelli pensiria pacificagat, dummodo cuncta sibi, nil servans, significagat. TO. Quid, Pedrale, modo mihi tantum rethoricagas? Vin quod ego dicam tibi verum? pone culamen. [Pone culamen pro sede.] Unxisti forsan musum, vel forte bibisti, et mihi nescio quo vis predicare proleccho? Nunquid ego potero sine naspo svolvere filum? Si mihi sorbottum vini fers dando fiascum, cuncta recunctabo, sic vox ladinior exit. PE. Si tibi non bastat vinum, quin? carpe botazzum. Pedrallus tuus est; barilottus, et iste lorettus sunt ad comandum cari mea cuncta Tonelli. TO. Clo clo, quam bonus est, refero tibi mille cotalas. [Post potum in qua sal positum fuerat paulatim ambo inebriantur.] Dicere sed quid ego tibi nunc, Pedrale, volebam? PE. Do angonaia, tulit sensum fortasse barillus? Est poca, crede mihi, quam suffers pena, Tonelle. Gratta caput, capitis revocat grattatio mentem. TO. Quos habeo drentum quantum bene nosco travaios. Attamen ipsorum per adessum nescio causas. Cras dicam, postquam mangiavero quinque menestras, sive fasolorum vel tres vel quinque scudellas. [Nam in alio loco: «sensumque fasolus aguzzat».] An sed ego tandem memoro, Pedrale sodalis, o cancar, quantas habeo sub pectore doias. Non bastat quod me tormentant, sed codesella iam quasi sborravi medio de ventre fiatum. Non tibi sanglottos, tibi nec suspiria dico, qui per iter colli vellent exire deforas, sed quia sunt troppi braghae sorrantur ab imo, et sic efficiunt suspiria saepe corezas. Attamen hanc nostram postquam vis noscere poenam, dicam; quaeso, tuas distende parumper orecchias. Credo scias, Pedrale meus (si forte recordas), quod mea fomna super cervellum lantcur habebat, cuius ventronem tantus cruciabat afannus, quod sic non sbraiat cum perdit vacca vedellum. Ad corpus cigni finaliter illa morivit. PE. Ayme, Tonelle, quid est quod dicis cancar adessum? Thomasina tibi mancavit? Buscha del mi, [Carmen sophotonicon.] non ego dico tibi verum, Tonelle, sciebam. Da mihi perdonum, magnam tibi praesto rasonem. Nunquam pensassem quod te dolor iste piasset, cur non andasti civitati tore medecchum? Hi faciunt nostros tam saepe guarire patronos. TO. Do cancar veniat merdecchis atque ciroitis nam ladri fomnam simul et mihi trenta doinas robbarunt sine quis melius Thomasa guarisset. Ante suos tantos implastros atque cirottos ipsa civabatur melius, meliusque cagabat, de pampardellis cum vino quinque menestras mangiabat, post quas parlando stabat alegra. PE. Cur pinfen ergo chiamasti ante medecchum? TO. Mo angonaia, fuit prae noster don Iacominus, in cuius chieregam giandussa nascere possit. [Trocheus pro spondeo.] PE. O menchione, fidem prestasti don Iacomino? An nescis quoniam monesi, fratresque, pretique nos omnes vellent meschinos saepe morire, ut de candelis guadagnum fiat avancis? Si, Tonelle, suas vis truffas noscere, scolta. Una super coxam Bertoli venerat olim phistula, qua sursum calzas tirrare cedivit. Illico frater adest Polus, scis ille romittus qui becchi portat barbam, venditque badilos, cum quibus ad dominum barberum nettat orecchias. [Auriscalpia intellige.] TO. An, scio, iudeis impegnat saepe capuzzum, atque braviarium domenticat intra tavernas. PE. Est, est, tu noscis sed quid contare volebam? TO. Dicebas quod panza tibi dolet, atque padronus, mangiasti nimium; lenta, Pedrale, corezam. PE. Nescio si potero lentare, tuf; altera: tuf tof. [Descriptio petezantis.] TO. Non, giandussa, aio sic te mollare corezam; dico centuram qua cingeris o cagalochium. Guastatur tempus, ne forte bagnemur eamus. [Operatio vini quod modo biberat.] PE. Imbriagatus eris, Tonelle, nimisque bibisti. Ecce stat ad mediam gambam sol altus et inquis: guastatur tempus, ne forte bagnemur eamus. Sed narrare unam volo nunc, Tonelle, cotalam, panzonicam dicunt multi, multi quoque follam. TO. Dic, sed cur vadunt in circum prata, paësus? En casamenta volant, sta saldus, barba Pedrale. Tuque volas, sine me quo vadis? sta, cagasanguis. Cur tam cuncta volant? capris incago daverum. PE. Es coctus plus quam crudus, Tonelle sodalis. Ac ego non liber sum totus, cerno serenum paulatim coelum fumanis undique tegi. Sta, Tonelle, susum; quod cascas? surge, gaiarde. Huic te branca palo manibus, da brachia circum. Heu quia non unum video, sed mille Tonellos. [Hic innuit poëta non unum solum insanire sed mille.] TO. Ac ego non unum cerno, sed mille Pedralos. O quantae pegorae pascendo per aëra vadunt, turchinamque suo portant in tergore lanam. PE. Nil dubita, Tonelle, palum ne desere, donec haec mala transcendant digesto tempora vino. I, quantas video cornacchias atque civettas. TO. Non sunt cornacchiae, non sunt, Pedrale, civettae, sed quem taccatum fers in galone botazzum, implevit testam vino, sensumque chimeris. Ecce lacum Paiae video, nodabimus ambo. Disvestire libet, sum nudus, tolle camisam. Te quoque fac nudum, Pedrale, lacumque per hunc na. PE. Ecce nato, sed fresca nihil mihi Paia videtur atque cavant nobis oculorum lumina buschae. TO. Me miserum, Pedrale, iuva, meschinus anegor, in gambam venit granfus, da cancar aiuttum. PE. Quomodo succurram? quin? rursum tolle fiascum. TO. Da cito, ne indusia, morior, cito praebe botazzum. En bibo, tuque bibas, scampavi grande periclum. Sic morzare focum focus alter saepe probatur. Namque serenantur coeli, stat fixaque tellus, sum Tonellus ego, tuque es, Pedrale, Pedralus, quaeque suo primo res est tornata paëso. Thomasina tamen mancat mihi sola, quid ayme sperandum est dum nostra subest huic vita biformi fortunae? PE. Mors sola, quod ergo quiesce. Nam mortalis erat quam luges femina, dormi.

ECCLOGA SEPTIMA

Idem Petralus, Tonellus, Gelmina et Bigolinus

PE. O Tonelle, leva sursum, dormivimus horas quattuor, ast oculos somno quoque gesto gravatos. Quam iuvat in primis postquam dormire calamus [Calamus--cessamus.] seu ter sive quater pancae distendere pellem. TO. Sic faciunt asini poltrones, non tamen illos dico quadrigambes portantes tergore sommas, ast asinos quos villa facit Bardella bigambes. Sed quam velle mihi peradessum dicere follam coepisti, quando volitare per aëra grillos vidimus, et stantes circun girare paësos, incipe, non ultra e scala in cantiribus ibis. PE. Res bosiarda quidem non est, Tonelle, daverum quam recitabo, tamen quid me donabis ob istam? TO. Ne dubita, codesella, nucum tibi trenta garillos servo, quos feci, ni credas respice nigras ecce manus, haec dona tuae sint apta fadighae. Si tamen his forsan tracto te more putini quem nux contentat, seu pomum, sive ceresa, est medaia mihi de fino facta piumbo in qua sculpta (viden?) stat sancta Maria Loreti. [Sic dicens accipiebat eam extra bursam.] Hanc, Pedrale, tuo poteris taccare capello, sub qua comparet vel flos vel penna caponis. PE. Sum contentus, ego pulchram narrabo cotalam. Tempus erat quando nos maior freddus agiazzat, duraque sub vento schiappatur terra Boraso, celsa covertatur nivibus montagna bianchis, invidriantur agri, candelae ad culmina pendent, [Candelae glaciei.] paupertas nullo se stringit tecta gabano, nec scaldare potest per buccam rancida furnum. [Proverbium.] Supra palmuzzos manuum dum saepe sbadacchiat has magis infreddat, quia fert in corpore giazzam. Tunc ego (sic nobis est semper usanza vilanis) pergere decreram solus solettus ad urbem, patronoque meo porcellum ducere grassum. Protinus excalcis pedibus (nam dura per arva vel per gasones potuissem frangere scarpas) ire comenzavi porcum stimulando goiolo, ipsius ad gambae calcagnum corda tacatur, quae sua sit varias per stradas aequa guidatrix. Non rectos unquam senteros ille tenebat, nunc partem dextram brancabat, nuncve sinistram... sed mea me clamat Gelmina. GEL. Pedrale, quid? o lá. PE. Sentisti? venio, quid poscat vado videre, iamque retornabo tibi nunc recitare facendam. [Venio, dicit alte, respondendo Gelminae; reliqua dicit contra Tonellum.] TO. Vade cito, pergam fra tantum vertere capras quas Benvegnuti video disperdere vignas. [Sic dicens recedit et suo arieti convicia dicit.] Quid, becchone, facis? veniat tibi morbus in occhis. Ad corpus lanchi, si virdum branco tracagnum forsan in alterius campos non stare docebo. Quod crodare zosum possint tibi cornua, vien qui. Cui dico? torna, veniat tibi phistola, sed quid, sed quidnam video? pegorarum cerno stravoltum. [Hic alium pastorem nomine Bigolinum reperit.] Tu solus, Bigoline, iacens stravacatus in umbra castroni similis teneras cum mastigat herbas, quas phantasias animo subvolvis adessum? nonne soles faciem mihi promere semper alegram? BI. Deh, Tonelle, precor noli mihi rumpere testam, si meus esse cupis carus compagnus ut ante. Vade viam, curaque tuas seguitare capellas. TO. Dextrius, o Bigoline, parum, quae verba diavol nunc baias? sic me vis primo pellere tractu? Scire tuas doias cupio, dabo forsan aiuttum. BI. Quem, macarone, dabis vel quem dare credis aiuttum? Qui non sufficeres mihi discalzare stivallos credis, stulte, tamen me consolare parolis. TO. Si non sufficerem te discalzare stivallos forsam sufficiens essem strepare budellas. Quid manigolde unquam mecum bravare putabis? scis modo quid cercas?... tamen hanc depono dabandam. [Sic Vergilius: «Quos ego... sed motos praestat componere ductus».] BI. Si Tonelle tuum velles seguitare caminum inter nos talis non orta bataia fuisset. TO. Quis dedit impazzum? duo sum tibi brachia longe. Sed scio quid quaeris, quantum bene sonzia boschi ungeret una tibi spallas asinique schenazzam. Tanta tuo fugeret forsan de ventre matana. BI. O Tonelle, nisi guardas quod dicis amici non erimus, taceas, faciesque tacendo bonopram. TO. Tu prius in coleram saltas, debesque tacere. Guarda istam frascam quae magna superbia chiappat, namque suus pater est villa camparus in ista, elatam portat cristam, becchumque levatum, ut gallina solet si grossum fecerit ovum. BI. Tu mihi non unum fecisti at mille quotannis despectus quos iam non sopportare licebit. TO. Scilicet andamus vignas taiare novellas, [Scilicet indignanter et ironice.] ut de nocte meas taiasti mille piantas, gallinisque meum gallisque polare vodasti. Sed doleo cagnam non tunc habuisse Belinam quae tibi fecisset garlettos linquere dretum. BI. Me robasse tuas gallinas? do, codesella, non tres pollastros tua coniunx nutrit in anno, et iactans plenum te dicis habere polarum? Nempe tuis habeo de gallis grande bisognum. [Irridet.] Sed quis nesciret te barba catasse Gianolum, quod stabas quandam nascosus retro pioppam ut sibi vix natum posses robbare caprettum? Ille cativellus fingens dormire sub ulmo, dum pascolabant spinosa per arva capellae, te non pensantem summissa luce videbat, et dum calcagnis cercabas ire legieris atque capretinum velles griffare propinquum, in pede saltavit sumpto bastone debottum, teque bonis stringhis fecit deponere praedam. TO. O quales dicit baianas iste bosardus, dicere praesumis me bastonasse Gianolum? BI. Hoc scio, sed melius tua scit quae schena provavit, indiciumque huius rei monstratur adessum, namque piantonem scorzasti tergore virdum. TO. Deh facies benum tales non dicere cosas, nam cum cervello rupto fors ibis a casam. Non ego spoiavi media de nocte picatum, quod tu fecisti, cui mansit sola camisa. BI. Ergo si piccant ladros piccaberis ipse, teque (meum iuxta morem) spoiabo ladrazzum, et promitto tibi nec solam linquere bragam. TO. Fac sennum matti, taceas, Bigoline, nec ultra me stizzare velis, ne te cagasanguis acoiat. BI. Iste tibi veniat possisque cagare budellas. [Iste, idest cacasanguis.] TO. Non plus supporto, summe hoc, aspetta ribalde, quo fugis? hoc aliud cum spallis carpe garofol. [Percutit eum.] BI. Heu heu, non talem tibi parco ribalde zucadam. Hic etiam tuus est: an an sta salde, quid inquis? [Ipse repercutit.] Non faccio stimmam de te poltrone ceresam. TO. Non facies stimmam? talem me ferre pugnadam? [Stant ambo cum preparatis pugnis.] Certe non patiar, si possum supra ganassam hanc dare tartufolam, guarda, tuus hic, tuus iste. BI. Quid bravare putas? heu casco, parce, Tonelle. [Dum Bigolinus restituere parat, cadit. Tonellus stando equester eum percutit.] Heu heu, ne facias, oyme oyme, desine quaeso. O mea testa, meae spallae, mea schena, masellae. TO. An an, calarunt zanzae, anchora superbis? ast etiam tu vis repetare? quid essere credis? [Bigolinus super venire studet.] es nec dum sacius? volo te tractare da sennum. BI. Me, Tonelle, sinas, horsu dolor heu nimis asper, heu quia me striccat, quis nam mihi praebet aiuttum? [Testiculos more vilanesco stricabat.] PE. O Gelmina, audis? clamorem sentio magnum. [Pedralus et Gelmina audierant.] GEL.Nuper ego sensi multis combattere verbis, curre cito si quam retrovas spartire baruffam. PE. Curro, praebe meum spontonem, do codesella. [Pedralus a longe vidit eos et currendo dicit:--O codesella.--Dumque Tonellus voluit retro aspicere, Bigolinus supervenit.] BI. Me, Tonelle, sinas, non non, volo perdere vitam. TO. Non, Bigoline, vitam cepisti ... me oyme superchias. Sta ladrone, super veni, volo reddere pugnos. TO. Te bene guardabis, quid vis? meus oime galonus. BI. Expecta donec pedibus tibi panza foletur. TO. Giap giap, heu quales facis allentare corezas. Parco tibi, Bigoline, mihi quoque parcere debes. Heu mea panza dolet, slof slof, ego creppo daverum. BI. Aium mangiasti, tuus en ventronus amorbat. Hunc padire tibi faciam, sed, brutte ribalde, oybo cagas, merdam faciam mangiare, biassa. [Imboccabat eum.] Summe tuam fezzam, mangia, non est bona? mangia. TO. Oybo, nimis puzzat, glo glo, mischinus anego, non, Bigoline, bona est, prius illam quaeso biassa. PE. Quid facitis, pinfen? lassa, Bigoline, Tonellum. TO. Heu quia sum mortus, mi mi Pedrale sodalis. Da precor altorium, cernis quod me male tractat. BI. Non, Pedrale, tibi feci unquam displicimentum, nescis quam peius hic me tractavit adessum. PE. Ne facias, Bigoline, leva sursum, leva dico. BI. Fac mihi promittat me non offendere quando laxatus fuerit; vis hoc promittere? parla. PE. Is bene promittet, non sic, Tonelle sodalis? TO. O Pedrale, nimis fuit haec iniuria grandis, attamen ista tuum ponatur propter amorem. PE. Surgite, pastores, vestras iam tangite dextras. Tu, Tonelle, manens lascivas pasce capellas; tu, Bigoline, casam redeas, iniuria nulla est. Et iam phoebeus radius distollitur orbi.

III

BRANI DEL «BALDO»

NON ACCOLTI NELLA CIPADENSE E NELLA VIGASO COCAIO

A dare le varianti della Toscolana ho rinunciato, perché il gran numero delle antiche riproduzioni e la diffusione dalla recente ristampa del Portioli rendono agevole il raffronto a chi avesse vaghezza di farlo.

La superioritá artistica delle due ultime redazioni è incontestabile: le eccezioni non infirmano la regola.

Si contano sulle dita i passi piú felici della Toscolana, che il Folengo ebbe il torto di ommettere. P. e. nel narrare le astuzie di Cingar travestito da frate, tralasciò l'arguto tratto desunto da Erasmo: che il furbo mariolo, piegatosi dopo simulate riluttanze ad accettare i denari regalatigli da' mantovani, li prese co' guanti «dicens non tangere posse». Tra le prodezze di prete Iacopino, non ricordò l'aneddoto che costui,

dum sacrosancta levabat corpora, supra figum vidit montasse vilanum. unde reclamabat:--Sursus diabolus ivit;-- parens quod Christum sic diceret esse diablum.

Per la storia locale di Mantova, per la storia del costume in genere e per la biografia del poeta, sono molti invece i passi della Toscolana meritevoli di esser segnalati. Citerò, o riferirò per intero, i piú notevoli, dando in nota le postille d'indole non glottologica.

Lib. III, l'elogio d'Isabella d'Este, l'enumerazione delle famiglie mantovane illustri (PORTIOLI, 1, 117-18).

Lib. VII, la digressione sugli ordini religiosi del tempo. La Cipadense interrompe la digressione al verso: «pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas». La Toscolana continua con un bellissimo squarcio (odorante di luteranesimo) sulla vendita delle indulgenze, sui miracoli, ecc.:

Qua propter crevit devotio tanta virorum quod non capsiculas nummis implere sed arcas possent, basilicam nec non fabricare gigantis Christofori, qui non aliorum templa subintrat sanctorum, testa toccaret namque solarum. Oh nimis immensam bonitatem summa regentis, qui (modo quod inops sit qui parit omne metallum) quaeque bagarottum delet commissa per unum. Non tamen id fieri credamus propter aquistum, sed templum pariter fabricant culpasque remittunt. Praeterea tantis meritis sua templa redundant, ut Christi mater, Virgo regina deorum illic dignatur miracula prodere tantum. Undique nunc gesiae titulantur sancta Maria, quae non principibus, quae non primatibus unquam apparet, reseratque suos dignata nitores, at solum quae pascit oves, quae pascolat ocas digna fit aetheream muliercula cernere divam. [Si poëta ironice loquatur, multa inter doctores fit disputatio.] Illico turba coit, rem postulat, illa recontat, indicat atque locum radios ubi viderat almos, per quos aurato solio matrona sedebat. Credula gens credit (malus est qui credere non vult) obstupet et tabulam depictam ficcat in ulmo, quae fuit arbor opes contingere lecta supernas. Ipsa tabella tribus describitur illico sanctis. Virgo prius mater cherubini desuper alas pingitur in medium parvo dans ubera Christo, in dextram stat fronte minax Antonius, atque igne suo quicumque sibi vult tollere porcam brusat, et inde nimis pavefacta gente timetur. Ad laevam Rochus giandussam monstrat apertam, is quoniam sanctus pecudum contagia tollit. De longis veniunt puerique senesque paësis, indiavolati, muti, tortique, vel orbi. Fratres, qui praesunt et habent ostendere curam miraclum, sudant, nam pro pietate laborant, vertice nudato vix se defendere tanta gente queunt, clamant, urtant, faciuntque, iubentque, incrosant ad colla stolas, cottisque bianchis induti offertam capiunt bis terque per horam, dumque illam brancant oculos ad sidera tollunt, monstrantes quod non dinari propter amorem offertam capiunt, Dominae sed propter honorem. Nunquid eis nummis pinguis sibi coena paratur? Absit, comprantur cerae ter mille figurae, testae, humeri, gambae, vir totus, bosque, cavallus. Tecta covertantur, muri, pillastra, columnae, corrazzis, elmis, statuis pictisque tabellis. Fit rumor vulgi, semet gens undique calcat, fit marium nec non mulierum mixtio, templi respectatur honor, molles devotio mentes cogit, et est variae stipatio tanta brigatae quod perdunt scufias, soveros, bireta, capellos, saepeque perduntur borsae, vel forte taiantur. Non tamen in templo fieri nec furta nec actus luxuriae possent; si fratres talia scirent credo quod offertas sinerent templumque serarent, ne domus ipsa Dei fiat spelunca latronum. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres, non qui larga colunt Benedicti claustra modesti, larga quidem fabricis at vitae moribus arcta. His pater almificus dedit urbes, oppida, villas, ac latos veluti promunt annalia campos, ut vivant mundo, quo possint vivere coelo, quo saturent inopes, quo plurima templa locentur, quove peregrinos iocundo corde receptent, non quia poltrones pascant, hominesque dapocos, non quia furfantes, pilafratres, et spadacinos, non mangiaferros, rofianos, atque bagassas, non quia cardineum quis cerchet habere capellum. Accedant quos sola movet devotio cordis, illustres, poveri, mundani, relligiosi, hi vadunt non ad pisces, panemque bufetum, immo ad divinos cultus, moresque videndos. Accedant stracchi longo tenuante viazo, accedant iterum membris et sensibus aegri. Istis complentur canevae tantummodo vino, istis sub segetum peso granaria languent. Est tamen in vulgo murmur, livore tabescunt quidam cagnazzi mordaces, nomina quorum subticeo pro nunc, illos desistere credam, sin autem Archilochi iactabo furentis iambos, [Archilocus poëta iambicis suis coëgit Lycambem semet suspendere.] fata novabuntur veteris fortasse Lycambe. Est formido nefas cum fari vera timemus. Fallitur interdum nimis indulgentia patrum, [Aenigma.] per quam texendi fraudes fiducia crescit, unius ob culpam cagnazzi tota canaia surrexit diris orbem latratibus implens, saepe nocet pietas, nam qui pietate medetur non saldat vulnus nec fracta recopulat ossa, saepe lupo dat pastor oves torpendo vorandas. Nec, si advertit ovem teneros quae amorbat agnellos ubere pestifero, reliquo succurrit ovili. Quid dicam nosco, multos spes irrita fallit. Speramus quandoque faces extinguier ultro, parvulus extiterit cum Troiae incendia torris. Succrescunt faciles spinae, facilesque secantur, dormitante nemus campus fit inutile rastro, nimbus et interdum modicus tam crescit et auget humorem, segetes quod saeva grandine tollit. Parturient mures, nascetur terribilis mons, [Contrariatur sententiae Horatii, qui dixit: «Parturient montes, nascetur ridiculus mus».] vidimus et culices vastos aequasse gigantes. Forsitan obscurus videor, sapientia patrum multa fuit, per quam mala bestia cessit et urbem incolit, unde cito rediit pax pristina. Dixi. Dixi inquam, quisnam male me dixisse probabit? Attamen est melius, ecc. (cfr. lib. VIII, 655).

Nell'elenco de' frati divoratori della vacca di Zambello la Toscolana ha un felicissimo verso (men bene rifuso, nelle due ultime redazioni, v. 695): «est deus his venter, broda lex, ius inde vocatur», con la glossa marginale: «quare broda 'ius' dicitur latine».

Libro XIV, la descrizione della cucina di Giove con venti «doctrinae» d'arte culinaria:

Doctrina prima cosinandi

Alter formazzi freschi leviterque gratati binas accumulat libras, bissenaque secum ova sbattuta premit, quae vix gallina cacarat, finarumque duas specierum praeparat onzas, post haec zaffrani mediani lardique recentis mensurat libram, largus capit ista cadinus. Inde duos coctos extra caldare capones eligit et polpas divellit ab ossibus omnes, ossa governantur sed carnes optime pistat cum petresemolo, vel menta, vel mazurana, donec cum variis pistatio morbida rebus devenit, atque color diversus contrahit unum. Ossa dein recipit, quae macco volvit in ipso, cumque radicella porci facit arte tomaclas, quas aliquantillum cum lardo frixat aprino. Inde bianchezzam legit ovi (Mantua chiaram hanc vocat) atque crocum, species, sugumque naranci. Omnia cum brodio facit ista bulire caponum, e quibus et capiunt et fundunt ossa saporem, quae mox ad tavolam mittuntur supra taëros et delicatas facit hoc brottamine suppas.

Doctrina secunda

Alter semicoques sguatarus capit octo polastros, quos dismembratos pingui bene frixat in uncto, ast ubi cum zuccar, speciebus, aquave rosata et modico agresti spolverizaverat illos, tres masinatarum libras piat avolanarum, gingiberis mediani et zuccar quibus addidit onzam. Ista parum buliunt modico sociante botiro, pollastrosque fovet secum de more guacetti, qui quoque sic possunt condiri corpore sodo.

Doctrina tertia

Alter odoriferas pistillo smazzolat herbas, formazzumque simul frescum misturat et ova, pistumenque facit dulcem iungendo canellam, lacteque manduleo coitum distemperat istum, trans pellem deinceps implet carnemque polastros, qui calida lixantur aqua buliente lavezo, ipsa finatantum pistumina dura fiantur, postque boimentum speto ficcantur acuto et iuxta brasas lardo sguazzante coquuntur.

Doctrina quarta

Alter cervellas ubi coxit honeste vedelli separat ovorum de chiaris rossola tota, quae cum pignolis passaque incorporat uva, postea stamegnam facit haec transire per unam, inque pignatellam grasso brottamine plenam lixat abelasium, ne vadant cuncta brodetto. Si cupis hanc epulam dulcem, dat zuccara secum, si garbam, garbae succum distillat agrestis.

Doctrina quinta

Alter arostitum fegatum cum radicella de speto ducit simul ac in frusta minuzzat, inque lavezettum cum zuccar aquaque rosarum atque naranzorum musto speciisque guacettat.

Doctrina sexta

Alter adhuc lixat vel sex vel octo polastros, inque duos quartos per mezum dividit omnes, quos teggetta coquit sleguati comoda lardi, post haec acetosum vinum, tollitque marinas uvas, agrestum et gialdum grassedine brodum, atque remordacem sgussat spartitque cipollam, boienta consumit aqua, totamque disasprat, quam simul et reliquas res in mortaria pistat. Mox frixat iunctis speciis pluraque galanga, sic et acetoso modicum venit esca brodetto.

Doctrina septima

Sed pistinacas alter brovat, inde farinat ac oleo frixat, sed aqua mox dextriter atque concoquit agresto, spetiis et gingere iunctis.

Doctrina octava

Alter crispinos, grassum brottamen, et herbas summit odoriferas, lixat, passatque per unam stamegnam, redditque foco, quibus addit et ovos optime sbattutos et agresti granula crudi, uviculam passarti, zaffranum, ginger acutum.

Doctrina nona

Alter lixatos trat de caldare capones, quos parat in terrae lato cum ventre piattum, fundit aquam roseam, mox zuccar abunde tridatum, desuper imponit caricum brasamine testum, ista cosinandi pulcherrima foggia capones.

Doctrina decima

Alter poma capit, discorticat intus et extra, mollit aqua rammique scolat cum vase forati, quae mox ut brodio rossis quoque mescolat ovi, cumque bonis speciis fit digna manestra Milano.

Doctrina undecima

Alter lampredas toltas de fonte comasco frixat, et inde capit mollamen panis adusti, manduleasque nuces moscatas, ac avelanas, gingiber et longum peverum, fortesque garoflos, passiculas uvas, zaffranum, denique paulum de gardamomo, cinamomum sive canellam, omnia cum blanco masinans distemprat aceto, lampredasque super prius igne boita respergit.

Doctrina duodecima

Alter smenuzzat ravas in mille bocones, inde boire facit, passatque foramina rammi, pistat et in bronzum lixat cum lacte recenti, ova sbatuta quibus zaffranum zuccar et altras adiungit speties, per quas bona quaeque fiuntur.

Doctrina tertiadecima

Alter caprettum crudum taiando minutum, desuper agrestum guazzat, lardumque, canellam, pastellumque facit, quem postquam coxerit ova cum brodio vel aqua rosea sbattuta superdat.

Doctrina quartadecima

Alter cervinam carnem coquit, inde strinatum cum crusta panem in forti demergit aceto, post haec formazzi gratat instar quinque cepollas, smenuzzat carnem, lardo quam rostit in albo, figatumque suum coctum cum pane moiato mescolat et masinat, nec non distemprat aceto; mei addit, spetiesque bonas, traditque boiendum, hancve zelatiam caldam frigescere lassat.

Doctrina quintadecima

Alter gambaricum mira facit arte saporem, gambara disgussat, quibus ante cavaverat ova, pistat aquam, stillans colat inde, capitque bonherbam rossolaque ovorum, panis mollamen, et ista conterit, agresto quae mollit, aquaque pusilla. Post haec acetosat fortis speciebus et ova quae prius abstulerat guacettum ficcat in ipsum.

Doctrina sextadecima

Alter mandulibus flores immiscet aneti, gingiber atque nuces muscatas, zuccar et ista pistillo masinat, nec acetum spargere cessat, supra castronis carnes haec optima broda est.

Doctrina decimaseptima

Alter at anguillas vel tencas maxime grassas lixat et expolpat, quas in mortaria smiccat cum petresemolo, datilis, uvaque marina, dulcibus et speciis, oleo, tortamque per illos condit, nulla quibus carnem mangiare voluntas.

Doctrina decimoctava

Alter quin etiam fungos in frusta minutos frixat aqua et lardo fresco, quos inde cavatos e pignatello formazzum miscet et ova, zaffranum, species, quibus optima torta creatur.

Doctrina decimanona

Alter acerbosas marrascas absque medullis pistatas passat stamegnam, caseus et lac additur, ova, bonae species cum zuccare fino, tettaque smiccatur iuvenis bene coctae vitellae, non sparagnat aquam roseam frescumque botirum, torta fit, ovorum chiarae sint crusta dabassum, at super effundit pignolos atque canellam.

Doctrina ultima de nectare

Sed quid ego longis pario fastidia verbis? Illic divinum facitur solummodo nectar. Multi bugiardi dicunt hoc esse bevandam, id nego, sed cibus est quo morti surgere possent, Gambonique coco, sguataro qui praesidet omni, hoc datur officium componere nectaris escam. Gambo caponazzos largos in tergore, gialdos, accipit et porci panzam prius optime coctam, ginger et integrum, species, frescumque casettum, mox petresemolum, mentam, calidosque garoflos, postea dismembrat medicoctos ante capones, frixat et inspergit species, capit inde nosettas manduleas, quas non tellus sed fecit olympus, his quoque frixat, aquam modicam, iungendo polastros. Dumque id fervet apus, medias quas diximus ante assummit species, his salvia, mentaque iuncta est. Pistumem fabricat, tortellos inde refrictos inter delecum, quem pezza tenella scolarat, spolvificatque super speties dulces et acerbas, post haec exossat datiles, et gingere volvit, cumque sminuzzato cinamomo, cumque garoflis, inde locat speties, rafiolos, ipsaque cocta frusta caponorum, datiles, uvamque marinam, pignolos mundos, in unam cuncta padellam, fecerat in fundo crustam, mediam quoque iungit, quas super apponit praedictas quasque facendas, mox aliam crustam super addit zuccare plenam, torret abelasium testi scaldante coperto, atque frequenter aquis bagnatur crusta rosatis. Dicitur hoc nectar, satis est narrasse coquinam.

Libro XX, l'enumerazione de' musicisti famosi (cfr. Studi folenghiani, p. 146):

O ventura bonis felicia secla diebus, florida monstrabit cum musica sacra Leonis sub spe pontificis quantum sit grata Tonanti. Nascere phoebei decus, o Iosquine, senatus, nascere qui primos in hac arte merebis honores. O felix Bido, Carpentras, Silvaque, Broier, vosque Leoninae cantorum squadra capellae, Iosquini quoniam cantus frifolabitis illos, quos Deus auscultans coelum monstrabit apertum. Missa super voces musarum, lassaque far mi, missa super sextum, Fortunam, missaque musquae, missaque de Domina, sine nomine, duxque Ferarae. Partibus in senis cantabitur illa Beata, huc me sidereo, se conge, Preter, et illud compositum Miserere duca rogitante Ferarae. Nascere phoebeae laus ergo prima cohortis, o Iosquine, Deo gratissime, nascere mundo compositure diu, quem clamet musica patrem. Magnus adorabit tua tunc vestigia Brumel, Iannus Motonus, Petrus de Robore, Festa Constans, Iosquinus qui saepe putabitur esse, tuque pater Franchine novas componere normas incipe et antiquas remove squallore sepultas.

Lib. XXII, l'interrogatorio di Baldo e compagni dinanzi a Culfora (cfr. lib. XXIV, v. 144 sgg.):

Culphora contremuit corpus tam grande Fracassi. Interpellat eum: qui sit, quo sanguine natus. Fracassus secum rodens in corde cathenam respondit curvans laccam sermone trementi: --Nomine Sturlonus dicor, sum natus ab uno nomine Burdacho nato de stirpe gigantum, qui schazzare Iovem voluerunt de paradiso.-- Culphora plus tremuit talem sentendo parolam. Postea fatezzas Baldi vultumque galantum mirabat, latosque humeros, strictumque fiancum. Cui brancata quasi sub rete Cupidinis inquit: --Tu quoque qui sensum te prodis habere superbum da prolem nomenque tuum genus atque tuorum.-- Baldus respondet:--Calicuttus nomine dicor, natus adulterio monachae fratrisque Stopini. Me conceperunt gesiae devote sub ara, postea Plutoni de me fecere sigillum. Sum devotus ei, donavi corpus et almam. Ergo meum regem dominumque catare procazzo, me mare, me tellus, quanto magis astra refudant. Si non esse dei potero, volo, sumque diabli.-- Has desperati stupuit regina parolas. Mox qui sint alii semper magis aspra dimandat. Cingar ait:--Postquam scire optas, o alta Maëstas, [Maëstas, surripit «i» causa galantariae.] qui sumus et qualis nostra est generatio, dicam. Sum scarpacinus, scio repezzare zavattas. Sed quia disfaciunt dates, tavoleria, cartae, ac reliqui ludi poveros, mea cuncta zugavi: martellum, gucchias, lisnam, sparamenta, didalum, formas et secchiam, spaghi quoque fila, tacones, post haec ammisi ludendo sponte cerebrum. Quapropter stygias eo desperatus ad oras.

Falchettus

At me sub muc lech fecit Garaminga Ribagam nec bra convaluit, nec bru, nec zonzia moschae, hoc aenigma cupis dissolvere? funde stranudum.

Hircanus

Sum cui tres charites coelo demisit ab alto Iuppiter, ut redeat mea patria candida, quae nunc nigra fuit, turpis, Cifautti squallida morbo. [Declarationem horum carminum cras dicam.]

Hippol

Sum qui squarzo lupos cum dentibus, inque menestram illorum carnes comedo non absque cuchiaro.

Liro

Est mihi leno domi pater, est in vista noverca, est uxor meretrix, bastardus filius unus.

Vinmazzus

Qui sim scit coelum, quid ero scit filius Heli, qui cum furcinula trat carnes extra lavezzum.

Boccalus

Qui sis scit coelum? quid eris scit filius Heli? deh cancar veniat robbantibus extra lavezzum. Nuper ego vestras, o Culfora magna, coquinas intraram furtim invitatus odore camini. Dumque ego semilatens stabam post limina portae, ecce virum (magis imo bovem volo dicere) grassum, inspicio lecti sub cavezzale latenter condere testonem coctum cum pelle vedelli. Postea gustigolis boccalum implere busecchis, namque suum studium nihil est nisi pacchia, brotamen.

Culphora

Numquid es ille latro quem feci nuper asellum? Eya cito, famuli, solitas incendite flammas, ecc.

Lib. XXV, le fazioni d'Italia enumerate oscuramente da Aletta, nel congresso delle furie infernali, come effetto del contrasto tra guelfi e ghibellini:

His tanta Italiae divisi regna superbae, his magnas urbes, medias, parvasque prophano, his castelluzzos, villas, paiaeque casottos, his toties semet Millanus sanguine foedat, his Codros lingit, Neutisque Papia rebellat, his formaiatur sub iure Placentia Ringhi, his niveos asmat catanicula Parma Briossos, his Regium brillat, frullat, spellatque Booton, his rugulat blesos Modenae sapientia Pandros, his me pinguificat grassis Bologna Coandris, his tenet armigeros sub adrantibus Imola fullos, his male consentit iocunda Faventia Scochis, his male Furlivium Candraghis obtumet uncis, his Cesena riat proprios, hilaratque Leones, his fumentatur Vandris Ravenna bioncis, his raro possum Venetam schancare Leaenam, his Patavos (nec me distollit Blusa) relinquo, his saltat, guizzat, sed non Vincentia fambrit, his Verona tumes, spleumas, ac ore gliassis, his gragnit, sed non piscombrat Brixia Mellam, his Bergamaschis praesunt Baricondia surdis, his quondam Manto fuerat vicina Cremonae, his tamen heu! cur non seducta est Mantua nobis? his tamen heu! cur non potui violare Cipadam?

Lib. XXV, l'enumerazione finale de' poeti contemporanei:

Sunt quoque (nescio qui sana sine mente poëtae) qui partiales patriae propriique tyranni complevere libros follis, verisque bosiis. Sed quales habeant poenas audite, poëtae, ut quoque vos tantas schivetis fingere frappas. Sunt ibi diaboli numero tres mille vel ultra, iugiter officium facientes herbolatorum. Quaeque suo proprio subiecta est alma diablo, qui dum complet opus stat altam supra cadregam. Undique dant gridos, veluti gridare solemus quum dentem nobis guastum barberius extrat, nam cum lancettis, uncinis atque tenais quisque cavat dentes nunquamque cavare rafinat. Quottidie quantas vates fecere bosias, quottidie tantos opus est ammittere dentes. Sed quo plus streppant illos, plus illico nascunt. Inter eos igitur Cingar cognoverat unum, nomine Durantum, qui dum cecinisse Leandram se iactat doctis sbeffatur ubique poëtis. Ardimentum habuit, quamvis magrissime cantet, magnanimo Orlando praeponere gesta Rinaldi. Perque gulam mentit, quod sic scripsisse sbaiaffat Turpinum, nec opus Turpini viderat unquam. Composuit quondam (quem nolo dicere librum, sed scartafazzum) nomen ponendo Leandram, cui dignum fecit noster Serraffus honorem, namque sigillatus caera fuit ille culina. Heu quales streppos misero dabat ipse diavol. Sgretolare suas audiebas longe ganassas. Cingar compatiens fecit restare diablum, Durantumque rogat: quare sic absque rasone Orlandum biasmat, nimium laudando Rinaldum. Ille sed avulsis pro dentibus, oreque balbo respondet:--Quia iam pacueunt futa ialdi--. [Responsio Duranti balbutientis. Sic enim dicere voluit:--Quoniam placuerunt furta Rinaldi.] Sic ergo quicumque volunt praeferre Rinaldum Orlando dicam: quod amant hi furta Rinaldi. Namque procul dubio fortissimus ille senator romanus, Bravaeque comes Orlandus et armis et sensu et meritis superasset mille Rinaldos. Non tamen alta quidem condemno facta Rinaldi. Ast veri auctores Orlandum praeposuerunt, ac in venturo praeponent tempore vates, maxime Boiardus, dictusque Maria Matheus, plus sentimento, facili quam carmine, dives. Surget Alovisus tuscus, Franciscus et Orbus, magnus Ariostus, laus, gloria, palma Ferarae, tempore mancus erit Petrarcha, carmine sed non. Inveterata nocet laus nobis saepe modernis. Mons quoque Carmellus Baptistae versibus altis iam boat, atque novum Manto fecisse Maronem gaudet, nec primo praefert tamen illa Maroni, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Splendet in altiloquo Pontanus carmine, stellas dum canit et septem quos ambit signifer orbes, dum monet agricolam quo purget tempore citros, non tamen aequatur vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Exiet arcadicus per sdruzzola metra libellus Nazzari, quo prata, greges, armenta capellas, pastoresque canet, silvas, magalia, nimphas. Christeidan post haec cantabit dignus Homeri laudibus, at cedet vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Tu quoque magniloqui sublime poëma Marulli non eris aequandum vati quem protulit Andes. Edidit Armeniden nec qui sub veste cuculli, [Raphaël.] nec Zacharias, nec multi denique vates aequivalent nostro vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Materies Asolana gravis veniet quoque Bembi, metra Thibaldaei, Seraphini, Cornaque Zani, Modena Pamphilico de Saxo multa cavabit quos tamen esse pares Danthi, lepidoque Petrarchae secla negant, nam sola datur laus magna vetustis. Nec Merlinus ego, laus, gloria, fama Cipadae quamvis fautrices habui Tognamque Gosamque, quamvis implevi totum macaronibus orbem, quamvis promerui Baldi cantare bataias, non tamen altiloquis Tiphi Caroloque futuris par ero, nec dignus sibi descalzare stivallos. Non tamen hanc zuccam potui schifare decentem, in qua me tantos opus est nunc perdere dentes, quantos Roma viros nunc obtinet inclita sanctos, relligiosorum mores quot habentur honesti, quotve forum iusta doctores lege gubernant, quot divas habitat matronas integra Pallas, denique quot sanctae gentes urbesque Romagnae aut Lombardiae, Toscanae aut totius orbis.

IV

LESSICO

N.B. Questo Lessico è basato sui dizionari: mantovano dell'Arrivabene e del Cherubini, bresciano del Melchiori e del Rosa, bergamasco del Tiraboschi, milanese del Cherubini, padovano-veneziano del Patriarchi, parmigiano del Peschieri, veneziano del Boerio; sugli studi del D'Arco, del Cian e del Salvioni intorno al dialetto mantovano; sul glossario del Terranza: ma sopratutto sulle note marginali della Toscolana, che costituiscono l'interpetrazione autentica dell'autore ne' casi più dubbi.

Queste glosse ho testualmente riferite nel loro bizzarro latino, e il lettore le riconoscerá facilmente fra quelle che io do in italiano. Desideroso che il Folengo non presenti difficoltá alla lettura, ho abbondato nel lessico, inserendo non solo tutte le voci dialettali, ma anche quelle locuzioni di squisita latinitá che potrebbero render necessaria la consultazione di un vocabolario a chi non sia fresco di studi classici.

abáccus--ábaco

abarrare--barare, ingannare, tradire

addita (per)--per luoghi nascosti

abelasium--a bell'agio

abotinare--far bottino

abrasare--farsi di bragia

abrasatus--rovente

abscentus--assente

acasam (esse)--star attento, star in cervello

acascare--succedere

accattare--trovare

acconzus (male)--malconcio

acoiare--«idem est quod osello, abarro, atrapolare»

addasium--adagio

adunca--dunque

afogare--infuocare

agabbare e aggabbare--gabbare

agaso--asinaio, mulattiere

aggerare--accumulare

aggriffare--acciuffare

aghiazzare--agghiacciare

agiadiatum--«dicimus qui nimio dolore plorare nequit»

agnusdeos (facere)--«est retro aspicere, sicut Agnus dei depingitur»

agresta--sugo d'uva acerba

agrezare--molestare, spingere

aguaitus--agguato, insidia

aiada--agliata: aglio e prezzemolo triturati insieme per condir vivande

aieronus--airone, uccello acquatico

aium--aglio

albi--«est vas sordidissimus in quo porcelli saginantur», truogolo

Alcorano--Corano di Maometto

alebarderus--alabardiere

allatus--portato

alorzam (ire)--andar a orza, a male

Alovisus tuscus--il Pulci

alozare--alloggiare

alphatar--«argentum vivum»

alpherus--alfiere

altandem--«denique»

altanus--alto

altoriare--aiutare

altorium--aiuto

aludel--storta d'alchimista

amachiare--«latere in machione», nascondersi in una selva

ambassata--ambasciata

amblantem--ambiatura [«franzositer» ha l'annotazione marginale della T.].

ambracanum--ambracane

an an--«familiariter pronuntiatur quando aliquem ex improviso cernimus amicum»

andagando--«saepe eundo»

anedrottus--anitrino

anetari--scappare

anetus--finocchio

angonaia--inguinaglia, v. cacasanguis

an ha ay men--«Zucconus, gramaticus hebreus, haec verba plenissime interpretavit»

anna ([Greek: ana])--greco, ciascuna: termine usato ancor oggi, quando parecchi medicamenti entrano nella stessa dose

antrattum--di botto: oppure, ma «raro invenitur, significat pariter»

aposta--«ad tuum comandum, aliter significat sponte; unde Godianus: Pyramus et Tisbe se se scanavit aposta»

apostare--poggiare

appizzare--accendere

aprinus (lardus)--grasso di cinghiale

acquanampha--acqua nanfa o di fior d'aranci

aqua scaldata--lacrime

aquatus--adacquato

Arae--dicevansi nell'antico linguaggio latino quegli isolotti che sono nelle vicinanze della costa d'Affrica

arancare--«trottare, properare; spadam e gladio arancare», sguainarla

arascare--espettorare

arcare--inarcare

archibuseria--il complesso degli archibugieri

archibusum--archibugio

arena--«postribulum»

arengus--lizza o campo chiuso per giostre

arentum--vicino, «prope»

arisgare--osare: «arisgat pro audet. Sic Homerus: Adversis nunquam rebus arisgat Ulisses»

arisgum--«periculum»

arista--spiga

arizzare capillos--rizzare (i capelli)

Arlotti (ponte)--Ponte Arlotto tuttora esistente a Mantova

armus--braccio

arogna--rogna

arzones--arcioni

asbaccum--«abundanter et superflue»

Ascensa--la Madonna Assunta

ascortus--accorto

asnus--asino

asogare--«est cum auxilio soghae callare» (v. soga)

aspergine--aspersorio

asperti--«rustice», per esperti

asinaster--«cavalcans asinum»

asprezare--esser irto, aspro

assare--friggere

assentare--sedersi

assolvestus--assolto

assomiare--somigliare

atalach--«idest sal»

ateso--«pro attento»

atezare--atteggiare

atezatrix (gens)--saltimbanca, chi fa giochi di destrezza o di forza

attrigare--fermarsi

avancius--avanzato, «superfluus»

avantare--esaltare, vantare

avantezatus--avvantaggiato, migliorato

avolana--avellana, nocciola

avolium--«pro ebore positum» avorio

ay ay--«arabicum, est vox quae fit ad expellendos milvos»

azalum--acciaio

azzaffare--(v. zaffare)

bachettae (signores)--signori che comandano a bacchetta

bachioccare--il sonar della campana; «pro castronare aliquando ponimus»

bachioccus--battaglio

bachiocheries--sciocchezza

baciochus--sciocco

badam (stare ad)--«ociositer», indugiare

badare--indugiar neghittosi

badilus--«est penna villani, sicut remus est penna navaroli»

baga--otre

bagaium--bagaglio

baganaius--(v. patarinus)

bagarottus--«et dovina sunt nummi viles»

bagarus--mezzo baiocco bolognese

bagassa--bagascia

bagatella--uomo leggero

bagatellare--far giochi di prestigio

bagatinus--moneta veneta, «genus nummi vilissimi»

bagordus--«ut ait Quintilianus, est illa tumultuizatio quae fit giostrando»; ed anche il luogo dove si armeggiava e giostrava

baiaffare--(v. sbaiaffare)

baiana--baggianata

baiare--abbaiare, sbraitare

baila--balia

baiulare--portare

balanza--bilancia

balanzare--bilanciare

baletta--pallottola

balordimentus--intontimento

balotta--palla

balottatio--votazione, squittinio

baltegare--(v. transbaltigare)

baltresca--bertesca, impalcatura

balzus--«et balzamen est equi saltus»

banderalus--portastendardo

bandisonis--imbandigione

barba--zio, «cium»

barbachieppus--barbacheppo, uomo dappoco e ridicolo

barbaiare--abbarbagliare

barbassorus--barbassoro

barbazannus--barbagianni

barbazza--barbaccia

barberus--barbiere

barbottare--borbottare

barbozzus--mento

barca--«vox quam gondolantes per Venetiam proferunt causa se vitandi»

Bardella--«est apud Padum» (villa in quel di S. Benedetto-Po)

baricoli e baricocoli--testicoli

Bariletta--Gabriele da Barletta, celebre predicatore

barillus--dicevasi «barile» una moneta, detta poi «giulio», che si pagava per ogni barile di vino introdotto in cittá

barisellus--bargello: «inter cavalerum et barisellum nihil distare magister Cornacchia dixit, tamen Fasanellus contradicit»

baronia Francae--mal francese

barozzus--biroccio, carro

barrilla--barile

barro e baro--«paladinus, guerrerus, heros, barro, idem a Quintiliano reputantur»

Bartola--Bartolo da Sassoferrato

barza--nave (dall'inglese «barge»)

basalicoium--«herba de qua gignitur scorpio», basilico

basare--baciare

basarottus--baciozzo

basecchia--basilico (pianta odorosa)

basia--vasi di legno su cui si mondano riso, legumi (tafferia)

basiliscus--bombarda di grossa portata

basiotus--conca, catino, piatto grande concavo

bassare--abbassare

bastardus--nel senso di scaltro: «non quod esset bastardus Cingar, sed quia bastardi sunt maiori ex parte accorti»

bataia--il corpo centrale destinato a sostenere il maggior urto della mischia

bataium--battaglio (v. batoclum)

batoclum--«pro batoculo, instrumentum ferreum quo percutiuntur fores»

bautus--«genus elmi»

bavatus e baviger--«gerens bavam», che ha la bocca bavosa per rabbia

bavèrus--bavarese

bebeum--«vox ovina»

becarus--beccaio

becca--«est banda doctorum, quam ferunt in humeris»

beccazzus--cornutaccio

beccum (in)--«in praesentiam»

beccus--montone

becherus--bicchiere

begattus--baco da seta

Berghem--Bergamo

bertezare--beffare

bertinus--bigio

bertuzza--scimmia

besazza--bisaccia

beverare--abbeverare

beverazzum--mancia

bezzus--denaro

bianoreus--mantovano (da Bianore, fondatore della cittá)

biassare--biascicare, masticare, mordere

biava--biada

bibones--beoni

bibum--bevanda

bighignolus--«est illud rostrum per quod lambiccantur herbae»

bigolus--«est umbilicus»

bigunzus--bigoncio

bilzare--(v. sbilzare) sprizzar fuori con violenza

bindamen--benda

biolca--«mantuanice; tornitura romagnice, pious bressanice, moza ferariace»: bubulca, misura lineare dei terreni, mq. 3138.60

biolcus--bifolco

birlo--«intelligentia» «mentem cavare de birlo», tirar giú di senno

biscurare--«oblivisci»

bisellus--«genus leguminis quem graeci vocant roveiam vel rovionem», piselli

bisettus--bigello, panno grossolano villanesco

bissa--biscia

bissolus--vasetto

bissonis--biscione

bistones--traci

blabla, chiz, felchena, gozca--«lingua calmaca, quae interpretatur: vade, nec meum praepedias iter»: va', né intralciare il mio cammino

blanchezans--biancheggiante

blanchitudo--candidezza

blastemare--bestemmiare

blottus--nudo, semplice

boaxare--rintronare, rimbombare

boazza--sterco di bue

boazzare--insudiciare (applicato a' buoi)

boazzus--bove ingrassato, buaccio bocalus--bocale; «non dico bocalos», non dico fandonie

bocazza--boccaccia

boccare--«quasi bucca sorbere: alii dicunt dentegare»

bodaravi--barbabietola

bodega--«vas alchimiae»

boëtia--(v. boazza)

bofare--ronfare, soffiare

boffamen--soffio

boffare--sbuffare

bofonus--buffone

boghae--ceppi, «genus laquei ferrei, quo pedes incatenantur»

bognonus--bubbone, patema d'animo

boientare--sboglientare, sparger sopra acqua bollente

boimentus--calore

boire--bollire

boitus--bollito

bolare--bollare, battere

boletta--«a bulla derivatur boletta quae dupliciter sigillatur»

bolsare--tossire

bolza--fucile

bolzoniger--«gerens bolzones, idest sagittas»

bombardera--cannone

bombasina--tela bambagina

bombasum--«bombicem»

Bonaquecorsi--Bonacolsi

bonavita--(v. inchinus)

bonazzare--rabbonire

borasca--burrasca

Boraso--«Borea»

bordelliacus--roba e costumi da postribolo

borella--pallottoletta adoperata per un gioco infantile: «ludus borellarum Mantuae repertus». Metaforicamente per testa

borghesanus--borghigiano

boriolus--«colericus»

boronus--tappo, turacciolo inferiore delle botti

borra--vento furioso

borrire--saltare, correre addosso come cane che scova la preda

borsettae--ingredienti per il serviziale

Borsus--duca di Ferrara

bosardus--bugiardo

boschicolae--«habitantes boscos»

bosia--bugia: «nota quod Cingar non mentitur, sed differt inter bosiam et barreriam»

botazzus--barilotto: metaforicamente gobba

botecchia--«pro parvo botazzo»

botonus--«metaphorice pro morsu», allusione frizzante

botrus--grappolo

bottilius--il bouteillon francese, briacone

botyrum--burro

boza--boccia

bozzola--«vas ligneum» misura pel latte

brachetta--piccolo bracco

bragalia--«magalia, mapalia pluraliter solum reperiuntur», brache

bragas (trare via)--«proverbium desperantis est»

braghessae--brache

brancare--afferrare, capire

brasa--bragia

brasatus--ardente come bragia

brasidus--acceso

brasilius--legno di cui si servono i tintori per tingere i panni di rosso

brasillus--arginello fatto per impedire il trabocco delle acque nelle piene

brasola--braciuola: calze brasola, calze aperte o «schiappate»

braura--audacia

bravara--braveria, millanteria

braviarium--breviario, storpiatura rusticana

bravosus--arrogante. «Proprius actus giotonis est verbis bravosis gentem convenire, quo creditum fidei detur»

brazzus--braccio

bre, bre--esclamazione albanese: su, via

Breda medii--Breda di mezzo, contrada tuttora esistente a Mantova

brena--briglia: «brena molini», paratoia

Brenta--«chaldaice, zerla hebraice, mastellus arabice, soium latine»

Bressa--Brescia

bressanus--bresciano

bretarolus--(v. brettarus)

bretinus--(v. bertinus)

bretonare--«Dare bertam est deridere. Bretonare est more bretoni tosare, bretoni namque populi sicut etiam francesi caviatas circum tosatas ferunt. Inde tosare et bretonare pro sbeffare usurpantur»

bretta--berretta; « bretta scarlatta», cappello cardinalizio

brettarus e bretarolus--berrettaio

bria--briglia: «brena et bria sunt rena cavallorum, poetae abutuntur habenis»

briagare--ubbriacare

bricola--luogo selvaggio e scosceso

brigada e brigata--«nota, ut ait Servius, quod gens difert a brigata, nam gens intelligitur de maribus et feminis simul: brigata vero tantum de masculis, quasi gens bragata, quae portat bragas. 'A' in 'i' vertitur: testatur etiam Diodorus»

brigatae--persone

brilare--«nimia aviditate cupere»

brindes--brindisi

briossus--briglia grande (donde il nome dato al notaio imbroglione Briosso)

Brisighelli--soldati romagnoli di ventura

brocherum--brocchiere

brodeccus e brodicus--«bressanice, brodicus mantuanice, fedus latine, malnettus vulgariter»

brodetto--«Ne vadant cuncta brodetto, proverbium est», significa andare a male

brodicus--(v. brodeccus)

brodium--brodo

broëttum--brodetto

brofolae--vescichette che si formano sulla pelle per cause morbose

brogna--prugna, bussa

brolo--frutteto, pomerio

bronza--bragia

brottalia--brodaglia

brottamen--unto

brovare--bollire, scottare

bruis--brodo

brusamina--«calorem excessivum. Columella: Ponite frescadas ne sol brusamine laedat»

brusare--bruciare

brusefactus--cotto (d'amore)

brusor--ardore

bubae--«latine, upupae: avis est»

bubinus--(v. ubinus)

bufaliacius--bufalaccio

bufare--sbuffare

bufettus--«idest alapa»

--(panis)--pane fine e spugnoso

bugada--bucato

bugaferrum (ad)--«affatim» abbondantemente

bugno--piccolo ma profondo stagno

bulbar--carpa (pesce)

Burbassus o Barbassus--paesello del Mantovano, attiguo alla cittá

burina--«vas vitreum»

burlare--spingere (v. sburlare)

busa metalla--«pro artelaria posita sunt»

busamen aparum--sedere (il buco delle api)

busare--bucare

busca--festuca

busecchae--budelle

busolum--piccolo buco

bussones--bussoni, antico strumento musicale

busum--buco

butta--botte

buttae--«mensura navium»

cacabus--paiuolo, laveggio

cacasanguis (commestibile)--«veroniace, beroldus mantuanice, zamborgninus bressanice, sanguanazzus comuniter»

--(bestemmia o malattia)--«angonaia, giandussa, codesella, sunt rusticorum blasphemiae»

cadelettus--cataletto

cadena--catena

cadenare--incatenare

cadenazzus--catenaccio

cadinus--catino

cadrega--sedia, cattedra

cadus--caratello

cagacimbli--«cavacimbali»

cagalocchius--(v. cacasanguis bestemmia)

caganiellis e caganiellus--il re de' pulci, cosí detto dal cane, che è ricco ospite di pulci

cagarola--«per timorem provocatur, interdum pro ipso timore accipitur. Unde Avicenna: mortis ab infirmo debet cagarola vetari»

cagiada--giuncata, latte rappreso

cagnazzus--cagnaccio: «facere cagnazzum», far il bravaccio

cagnezatus--irritato come cane

cagnones--cannoni

cagola--escremento, detrito

calamare--calamaio, lividura

calathus--canestro

calca--«angusta caterva est»

calcatim--in calca

calcinelli--sorta di nicchio

caleffare--beffare

calzina--calcina

calzus--calcio

cambrossen--ligustro

caminata--«maxima camera, qua possit caminari, vel caminata quia secundum Vetruvium plures habet caminos»

camisa--camicia

camora--gamurra, gonna

camozza--«animal velocissimum»

campanellos audire (di Cingare percosso)--«non quod audisset, verum sonantibus orecchis audire videbatur»

canalem (per utrumque)--«ante et retro»

canaruzzum--«bestiae, iugulum hominis», strozza

cancar--«modus loquendi rustice hoc vocabulum poscit», canchero!

cancar--cardine

cancri--cancelli

candelerus--candeliere

canegiare--assalire come cani, accanare

canella--bastone (piccola canna); matterello

canellus--canna da palude, canneto

caneva--cantina

canevarus--canapaio

Canevazzus--«latine, castigalatro macaronice, ex ipso nam fiunt soghetti, quibus ladri castigantur»

canevus--canapo

canones--«instrumenta lignea, quibus filum disvolvitur»

cantarellae--«mantuanice pampognae dicuntur», maggiolini

cantarum--orinale, cántero

cantiribus (e scala in c. ire)--«proverbium cum quis vacillando loquitur et confuse»

cantonem (dare)--«vel piantare, metaphorice significat aliquem fastidiosum tergiversando dimittere»

cantonus--«canto, parte, hinc derivat cantonus»

canzantus--cangiante: stoffa che veduta sotto diversi angoli si mostra diversamente colorita

caodesi--capi del Consiglio dei Dieci a Venezia

capelazzi--«mantuanice dicuntur viles et codardi»

capellazzus--bravaccio

capelletti--albanesi assoldati dalla repubblica veneta, militi a cavallo

capetta e capinus--piccola cappa

capisteria (plur.)--il Terranza spiega: «quod rerum cuiuscumque capiti affigitur», pomello

capitanius--capitano

cappa--conchiglia

cappare--incappare, imbattersi

cappatus (male)--malcapitato

capsa--cassa da morto

capuzzare--inciampare, e metaforicamente errare

capuzzus--cappuccio

caracca--grossa nave di lungo corso

carbasa--le vele della nave

carbones--carbonchio

carcassus--«ossamen»

cardineus--cardinalizio

Carettarum claustra--monastero di San Giovanni delle Carrette a Mantova

carettonus--carrettone

careza--«et carezza differunt, nam carezza est recoligentia, careza est herba»: palustre, carice

carina--nave

carnerum--carniere: carneria portare, o tollere, scampare, darsela a gambe; trare via carnerum, darsi disperato

carognare--puzzare come carogna

carolentus--tarlato

caroles--«sunt vermes rodentes lignum»

carrarus--caratello, botte lunga e stretta

carrobium--quadrivio, piazzale dinanzi alla chiesa; il F. annota anche: «trivium»

cartellum (dare)--mandare la sfida

casalengus--«domesticus»

casazza--casaccia

casettum--«formazzum parvum»

casia--cassia

casoncelli--«tortelli graece, casoncelli latine, rafiol hebraice»

casone--cagione

casotti--«in quibus uruntur stryae»

Castelluzzus--Castellucchio, paese mantovano

castiga--pena

castronare--uccellare, beffare

castronazzus--gocciolone

castrones aequoris--cavalloni del mare

casum (menazzare)--minacciar di cadere

casuzza--casipola

catare--«saepius accipitur pro parere, ut: Uxor mea catavit filium maschium»

__--trovare

catatio--ritrovamento

catervazza--grossa schiera

cativeria--«pro astutia usurpatur, nam, teste Plinio, est proprietas barreriae»

catrinae--quattrini: «catrinas piamontense dixit»

cattare--questuare, accattare

caulata--cavolata, zuppa di cavoli

cavafossator--cavafossi

cavagnum--«sporta», «corba» secondo la Toscolana: meglio, canestro

cavalerus--(v. barisellus): questi era il custode delle carceri

cavallaster--a cavallo

cavare de pane--«est proverbium usitatum pro erripere vitam alicui»

cavecchia--caviglia

cavecchius--cavicchio, piuolo

cavedagna--ciglione de' campi

cavei--capelli

cavester, cavestrellus--biricchino «contra Vallam, qui ponit inter giotonem, ribaldum et cavestrum nil differre»

cavezzus--«genus mensurae, constans, ut penso, tribus ex cubitis»

__--«pro colaro circa gulam ponitur» caviata--capigliatura

cazza--caccia: nel gioco della palla, il luogo dove il pallone o la palla si ferma

cazzafrustus--fromba

cazzare--cacciare

cazzator--cacciatore

cechinus e cichinus--zecchino

cedivit--«parum defuit»

cegnare--ammiccare

celeta--piccola cella

cellatica (recte: Cellatica)--paese bresciano celebre pel suo vino a' tempi del F.

ceratanus--cerretano

cerchitare--frequentativo di cercare

ceresa--ciliegia, botta, percossa

Ceresi (vasa)--il vaso di Cerese presso Mantova

__--(porta) Porta Cerese: denominazione tuttora esistente a Mantova

cermisone--pazzo

cermisonem (rumpere)--rompersi il capo

cerudellos--«cincinnos», riccioli

cervicosus--testardo

cesendilo--lampadina accesa davanti a immagini sacre

ceserchia--cicerchia

cetta--accetta

chetus--«fiorentine dicitur quietus»

chiaberlare--«chiachiarare, pro nugari»

chiapinus--diavoletto, da chiappino, che acciuffa (anche birro)

chiappa (piatelli)--coccio di piattino

chiappum dare--dar di piglio

Chiari bos--i buoi di Chiari (presso Brescia) erano grassissimi

chiera--«est illa superficies vultus qua laetus aut tristis animus palesatur. Homerus: Monstrat alegrezzam cordis sua chiera galanta»

chiloium--«bergamaschiter pro hic»

chilunga--«bergamaschi dicunt pro ibi»

chinum facere--far inchini

chioccare--percuotere, battere; intransitivo, scrosciare

chioccatus (sost.)--l'atto del battere

chioppa--coppia

chiozottus--chioggiotto

chiozza--chioccia: le gallinelle, le Pleiadi

chitarinus--«habet novem cordas, teste Boëtio, leuttus undecim»

chiucchia--ciuca, asinella

Chiusa--«locus angustus Mintii» (a Governolo)

Chyni (arce)--Rocca di cane

cicigare--«vox cicadae vel cigalae» o anche «stigare canes quia facimus ci ci» o anche «susurrare»

cifilare--«melius quam sibilare vel subiare»

cifio--«scripsit sibilum, quod scribi non potest»

cifoi (pl. di cifolus)--zufolo

cighignola--carrucola

cighilinum--un tantino

cignare--ammiccare, far cenno

cimare--toccar la cima, sormontare

cimba--barca

cimeria--cimieri

cimigare--«tommare, fugere, cadere», «cimigavit pro cecidit, unde versus: ad terram satius poterit cimigare stravoltus Iuppiter»

cimigatta--caduta, salto

cimigus--cimice

cimiola--punta

cimossa--orlo

cingialis--cinghiale

cingiatus--cinghiato

Cinosura--Orsa minore

cirella--carrucola

ciroitus--cerusico «medicus nobilior ceroito putatur, tamen scientiam suam mecum premutarem minime»

citare--muovere fortemente--«minus est quam loqui», star zitti

citellus--fanciullo

Citta (sancta)--santa Zita, silenzio

civetare--«a civeta, quae bubo vocatur, derivat; nam civetta volgit caput frequenter, hinc civetare volgere»

civolla--cipolla

classis--flotta

clozza--chioccia

co--capo

coa--«mantuanice, a cauda»

coattus--il covo in cui si acquatta la lepre

coazza--«dicimus caudam et per acressationem caudazzam, et codazzam et coazzam»

cocochia--zucca

coconus--turacciolo: «cocamen et cocaius et coconus» e anche «coclen!»

coda--«et cauda diferunt: vide Solinum»

codaium--«caput allii» (aglio)

codega--cotica

codegonus--coticone, dappoco; «qui libenter codegas mangiat, ut etiam lasagnonus qui libenter mangiat lasagnas, macaronus qui comedit macarones: vide plenius Aulum Gellium, De nominibus derivatoriis»

Codegora--Codigoro, in quel di Ferrara

codesella--malanno (v. cacasanguis)

coëllum--qualcosa, covelle

cogus--cuoco

Coionis (Bartholomeus)--Bartolomeo Colleoni

colegare (se)--coricarsi

colegatus--sdraiato, coricato

colengum--collo

colici (dolores)--dolori intestinali

Colicuttum--Calicut

coliquintida--amarezza, acerbitá d'animo

collettum--«genus vestimenti militaris»

colmegna--comignolo

colpizare--frequentativo di colpire

colus--conocchia

Comasna (porta)--Comasina

combiatus--commiato

comenzare--cominciare

comenzus--cominciato

compadrus--compare

compagneros--«spagnolice, compagnos lombardice, lanz todeschiter»

compagniter--da buon compagno

compedes--ceppi

concite--con impeto

conseiare--consigliare

conseium--consiglio

consitus--piantato

contrarus--contrario

conzalavezi--«qui nisi lombardice possunt intelligere»: castraporci, conciastoviglie

conzare--conciare

conzus--acconciato

copellatum---testa pelata

cophinum--cesta, forziere

coracina--corazzina

coradella--coratella

coralus e corralus--corallo

corammus--cuoio

coredorus--corridore

coreria--scorreria

coreza--correggia (cintura) e peto

corlare--(v. scorlare)

cornalis--corniolo

cornare--far le corna (al marito)

cornettus--strumento a foggia di coppetta per cavar sangue

cornisia--cornici

corottus--abito di lutto

corozzare e corrozzari--corrucciarsi

corporalis--pannicello di lino su cui, dicendo messa, il prete posa l'ostia consacrata

corserus--«destrerus, palafrenus sunt cavalli nobiliores»

corsus--vino di Corsica

cortezare--corteggiare

cortivum--cortile

cosidura--cucitura: saldare cosiduras, bastonare di santa ragione

cosina e cosinatorium--«coquina et culina»

cosinus--«zenzala»; cosinum dicere, il ronzio della zanzara

cosivit--cosse, da un cervellotico verbo cosire o cosere, cuocere

cossalia--cosciali, armatura e difesa delle coscie

costare--accostarsi

costionare--questionare

costiones--questioni

cotala--fiaba: è pure adoperata per sostituire una parola che al momento non si ricorda

cotorus--facile a cucinarsi: applicato a busse, vale busse salate; «cotoris--maturis» annota pure la Toscolana

covertare--coprire

cozzonus--«domitor equorum»

crappa--cranio

cravas--«zenovese, capras latine»

credenza--«creditum, vel caparram quamvis aliquantisper differant»; credenzam facere, dar malleveria

cressutus--cresciuto

cretus--cresciuto

crevatus--(di vecchio) acciaccoso, decrepito; (di carne) screpolata

crevellare--cribrare, mulinare

crevellum--crivello

crica--cricca (gioco)

cridae--gride, bandi

cridor--gridio

crispinus--pianta erbacea da mangiarsi in insalata

cristatus--che porta cimiero

cristeria--clistere

crocodillus--coccodrillo

crodare--«pro cascare ut: Poma ex arbore crodant, ait Lucretius»

crollum--«est ingens et subita commotio, inde crollare pro squassare. Tiphis: Hinc scapate viri, nam campanilia crollant»

crosarum signum--segno della croce

crosetta--crocetta; far crocette: digiunare, far penitenza

crumena--borsa

cubba--vòlta, cupola

cuchinus--il coquin francese

cudere--foggiare (armi)

cugnata--cognata

cugola--palla grossa di legno

culada--caduta fatta battendo il sedere

culter cultri--coltello

cursi Madonne--andare in corso dicevasi, dal popolo rozzo, delle streghe e de' maliardi i quali credevasi facessero di notte le loro corse ai conciliaboli diabolici

curtaltus--cavallo dalla coda e le orecchie mozze, cortaldo

cusire--cucire

cusinus--cugino

cutica--cute del capo

dabenitas--probitá

dacattum--«sapienter: alii dicunt dacattum more Catonis sapientis»: anche tener da conto

daccium, daccia--dazio

daciarus--daziere

daga--«genus spadae, quam pegorari portare solent»

damatina--di mattino

damisellus--donzello, giovinetto

damnasium--«damnum, sicut panis et panada»

daneros--«rustici dicunt» per denari

dapossa--poscia, «deinceps»

dasennum--«veraciter»

dates--dadi

datilus--dattero

debottum--di botto ed anche da qui a poco

dedretum--di dietro

Defecerunt--cosí s'intitolava anche e piú comunemente un manuale del vescovo sant' Antonino: Confessorum refugium

delecum--strutto, grasso liquefatto

deleguare e deslegare--liquefarsi, intenerire, stemperare

delitere--nascondersi

denantior--piú innanzi

de netto--«adverbium est, significans absumatim et affatim»

dentare--guastare un'arma con l'uso

dentegare--«terenum, melius quam oppetere»; addentare, mordere

denteus--dentato

derdanus, derderus--«bergamascis ponitur pro ultimo: hinc derderior, derdanior»

desasium--disagio

descalzare--scalzare

desconcius--incommodo

desdentatus--sdentato

desertare--rovinare

desesettum--diciassette

desfantare--scomparire

desina--diecina

deslazzare--slacciare

desligare--slegare

destranius--strano

destringare--slacciare

desviare--frastornare

De tous (biens plaine)--capoverso di canzone francese popolare nel Cinquecento

detribus--specie di pillole cosí dette perché de tribus magistris

diagredi--diagrydium sulphuratum, drastico energico

diaquirono--diaquilonne, cerotto per posteme

diavoi--démoni

didalum--ditale

didellis (ire in)--andar sulla punta de' piedi

didellus--diterello

didini--«parvi digiti»

dinam--«bergamaschi dicunt satis»

discalcinata--scalcinata

discolare--liquefarsi

discolor--di diversi colori

discopare--frustare, scopare

discorsa--rincorsa

discossare--scuotere, scacciare scotendo

disdocto--diciotto: «butare desdottum est de aliquo periculo difficulter evadere»

disfangare--nettare dal fango

disfantare (se)--scomparire

disfrenare--togliere i freni

disgardinare--sveller da' cardini

dismanicare--togliere il manico

disnembolare--«sine nembolo manere», dilombarsi

dispaiare--toglier la paglia al grano

dispartare (se)--partirsi

dispregum--dispregio

dispresiare--disprezzare

disquistellare, disquistilare--«distemperare, dispaginare»

distiticare--«liquidare»

distorchiare e distorthiare--districare, disviluppare

disvulvare--partorire

doana--dogana

dobare--addobbare

dobatus--addobbato, fornito

dolatus--levigato, polito

dolentare--dolersi

dolzor e dolzura--dolcezza

dolzus--dolce

domenticare--dimenticare

Dominum nostrum (per)--cosí bel bello, come nulla fosse

dongella--donzella

doniare--«vaghezare» «mirando voluptari»

donolina--donnola

dopiona--doppioni (moneta d'oro)

dormentatus--addormentato

dosenti--duecento

doto dotonis--«etiam oto otonis, sed melius doto», d'ottone

doverum--«debitum», il giusto prezzo

dovina--moneta vile (v. bagarottus)

dovinare--spiegare, interpetrare

dovisa--divisa

dragantes--gomma di una pianta detta tragacante

dragma--dramma, l'ottava parte dell'oncia

dretum--dietro

drovare--«inquit Servius est dissimulando operari»; adoperare

drussus--ruvido, calloso

dulcigulus--dolce alla gola

dunare--adunare

Dung altre mer ... (D'ung altre amer)--capoverso di canzone francese popolare nel Cinquecento

dyapenter--intervallo di quinta

echisonis--«resonantibus echo»

echydna--idra

eechat--«bombat et eechat idem sunt, nam resonatio est quae dicitur echo, hinc eecho, eechas»

Eous--Apollo (dal nome d'uno dei suoi cavalli)

eunichizare--castrare

examen apum--sciame d'api

exerere--tirar fuori

extrius--piú infuori

facendae--«iura pertinent procuratoribus, facendae piadezantibus»

fachinum--pugnale

facier--«fieri»

fada--fata, e rospo

fadatus--fatato

fadiga--fatica

fadigare--faticare

faldonis--armatura a scaglia che difendeva le reni

faloium--falò

famatus--affamato

fameia--famiglia

fameius--domestico, servo

fammis--fame

fanfugola--inezia

fantinus--bambino

fasanus--fagiano

fasella--piccola face

fasolus--fagiuolo

fassa--fascia

fassum--fascio

fazza--faccia

fededium (in)--affedidio

feltriculus--piccolo gabbano di feltro

femina, femna, fomna--«mulier femina, quasi mulier mala»

fenocchium--«fraudem, hinc infenocchiare pro aggabare»

fercula--vivande

feridazzae--brutte ferite

fersae--morbillo

fessulus--un po' stanco

festucus--pagliuzza

fevra e freva--«reginice pro febre»

fezza--feccia

fia--«venetianiter pro filia»

fibiare--affibbiare

ficare se ibi--incaponirsi

ficas ostendere--«ficatribus digitis pro contemptu antiqui fingebant: vide Plutarcum»: far le fiche

figatus--fegato

figus--fico

filatus--affilato

filistocchae--filastrocche

filozzum--«vadunt rustici quando reperiunt et alloquuntur suas morosas»

filzare--infilzare

finare--affinare e anche cessare

finatantum--«donec», fintanto che

fiolare--figliare, partorire

fiozza--figlioccia

Fira--Fiera, quartiere di Mantova tuttora esistente

fladonus--paste dolci tirate in falde, ridotte a forma di ravioli e piene di dolciumi

flamengus--fiammingo

flegma--umore collerico, bilioso

flep, chelp, cocozina, boaster--«sta, sta, praedator viarum»

focile--piccolo strumento d'acciaio col quale si batteva la pietra focaia per trarne scintille e dar fuoco all'esca

fodrati oculi de carne salata--«proverbium quum quis oculos rubeos habet propter iram»

fogare--soffocare

fogatus--infuocato

foiada--«est picolinior lasagna»

foiadas vela faciuni--«proverbium Scaramellae, quando incertus et instabilis ventus gonfiat velum»

folenga--folaga

folla--fola

follare--«calcare», pigiare l'uva

follatur--«colliditur»

fomna--(v. femina), voce rusticana

fonzus--«macaronice, fungus latine»

foppae--buche sepolcrali, pozzi neri, anche rughe: «inter busum et foppam differentiam, vide Aulum gellium»

foracchiare--«plus quam forare»

forcada--colpo di forca

forcia--forza

forcinus--spago sforsin chiamasi in mantovano lo spago rinforzato, o funicella con cui si fa girare la trottola

forciria--forzieri

forfesina--bacherozzolo di coda biforcuta a guisa di forbice

formentum--frumento

formigare--andar cercando con industria di formica

Forselament (Forseulement)--capoverso d'una canzone francese popolare nel Cinquecento

fortescere--saper di forte

fosina--fucina

fradellus--fratello

fraina--freni

françois--mal francese

franguellus--fringuello

franzosus--mal francese

frapare--listare

frapatus--lacero

frappae--«zanze, baiane, nugae a Macrobio idem reputantur»

fratazzus--frataccio

fratones--grandi siepi

freghezare--rasentare

frendens--digrignante i denti

frenticus--frenetico

frequentare--ripetere spesso una determinata azione espressa dal sostantivo che segue

frescada--copertura di frasche, pergola, frascato

fretare--affrettarsi

frezzositas--fretta

frezzosus--frettoloso

frifolare--trillare, «velocitate digitorum et linguae sonare»

frifolus--trillante, canoro

frisonus--cavallo di Frisia

frisorus--padella per friggere

frisus--fregio architettonico

fritaia--frittata

frixare--friggere

frizere--friggere, «vox padellae»

frizza--freccia

frondari--diventar fronzuto

frustare--sciupare, logorare

fugazza--focaccia

fumana--nebbia

fumentosus--affumicato

fumus albus--«non reperitur albus fumus, nisi argentum vivum»

fundaia--fondo di botte

fundellum--fondello

furfa--forfora dei capelli

fusara--reggifusi: specie di triangolo su cui le donne infilzano i fusi; il F. l'adopera nel senso di baie, sciocchezze

fuscatio--oscuritá

fusta--piccola nave veloce

fustum--«pro trunco, nam proprie fustum est lignum qui sustinet pavaionem»

gabanus--«est vestis rusticana»

gabia--il marinaio di guardia sulla gabbia o coffa

gabiazzus--scemo

gabiottus--serrata di tavole

Gada--«Agathen»

gaiarda--nome di ballo

Gainus--Gano di Maganza, traditore

gaioffa--bisaccia fratesca

gaioffazzus--gaglioffaccio

galabronus--calabrone

galana--testuggine

galanga--radice di sapore aromatico, con qualche mordacitá ed amarezza: i ciarlatani la spacciano per guarire la carie dei denti

galantare--illeggiadrire

galeazza--grossa nave a remi

Galenus--metaforicamente per medicina

galla--«est fructus illicis multum levis»

galonem (voltare)--mutar discorso

galonus--fianco, coscia

galoppus--«est cursus qui saltis fitur»

galosus--detto a vecchi ingalluzziti

galozza--scarpa a suole di legno

galta--«maxilla»

galtones--orecchioni (malattia)

galzopare--giocare a piè zoppo, saltando cioè con un solo piede, mentre l'altro rimane sospeso

gambar--«latine, cancer graece, graim teutonice»

gambarola--gambetto

gamutti--gammautte, lo stesso che gamma: detto cosí dal primo grado di essa: ut (do)

ganassa--ganascia

ganassicula--guancetta

garavella--caravella, nave

garboius--«est quaedam confusio vocum discrepantium, unde Cicero: Nec parvus inter senatores garboius inolevit»

garbum--moda, foggia di vestire

garbus--«acerbus»

garillus--«enuclea maculantia manus», gheriglio di noci fresche

garlatonus--accrescitivo di garlettus

garlettus--garretto: «qui fugit monstrat garlettos, idest calcagnos»

garofol--garofano «pro vulnere, quasi per contrarium, positum est, verbi gratia si aliquando etcetera»

Garolda--piccolo paese mantovano

garratola--carrubba, ludibrio (in senso figurato)

gasones--zolle, «glebas solidatas»

gatamorta--«indeclinatur, simulatio est vel malitiosa fictio»

gathiare--avviluppare

gattae cavallerius--«ludus gattae, quam si quis vel capite vel et caetera interficit, cavallerius gattae appellatur»

gattam (piliare)--prender la gatta: «carpere gattam, contrastare, proverbium est»

gavardina--antica veste da camera

gavinelli--«sunt aves quae piscibus vescuntur»

gazae--«picae que humaniter canere studentes dicunt puta, porca, vaccato.»

gazanus--gocciolone, barbagianni

gazolus--glauco

Geber--«auctor alchimiae praecipuus»

gensdarma--«compositum est», gente d'arme

gesa e gesia--chiesa

ghebbus--rigagnolo, piccolo canale che porta acqua alla laguna

gheda--grembo: «illa sinuatio quae fit cum aliquid in gremiale suscipere volumus»

ghelfice--alla guelfa, da buon guelfo, da partigiano scaltro

ghiazza--ghiaccio

ghisellus--«fraudolentus et barro»

Ghisi--Chigi

giadiatus--agghiadato

gialdedo--giallezza

gialdus--giallo

gianda--ghianda

giandussa--glandola (v. cacasanguis)

gianetta--lancia corta

giaronus--ciottolo, «est lapis solidus et ritundus»

giavarina--chiaverina: sorte d'arme in asta, lunga e sottile, da lanciare con la mano

giazza--ghiaccio

Ginebra--Ginevra

ginger--zenzero

Ginus--Hyginus, celebre astrologo

giocola--girandola, banderuola

giotonia--ribalderia

giotonus--ribaldo (v. bravosus)

giovenaster--giovinastro

giuparellus--farsetto

giupo--giubbone

glomerus--gomitolo

gnaolare--miagolare

gnacara--ciancia

gnacara (plurale)--nacchere

gnarus--pratico, conscio

gnatones--sornioni: Gnato è astuto personaggio in una commedia di Terenzio

gnecca--stizzosetta, cattivaccia

gnecosam--«omnem rem rustici dicunt»

Gnesina--Agnesina

godius--da Goito (v. Mentius)

Godus--Goito

goffus--«idem est quod pugnus»

goiolare--pungere, stimolare (vedi goiolus)

goiolus--«est stimulus bubulci»

golta--gota

Gonella--il celebre buffone Gonnella

gorga--canna della gola

gorgada--un gran sorso (di vino)

gorgula--«gulula»

gorzarinum--gorgierina, armatura che difendeva il collo

gosa--gozzuta

gosus--«latine, gavozzus graece, et est quaedam inflatio carnis nervosae circa collum, nunquam in pedibus accidunt»

Governolis chiusa--la chiusa di Governolo, presso cui il Mincio sfocia in Po

gozzare--gocciolare

gradare--aggradare

gradire--far cosa grata ad alcuno

gramegna--gramigna

gramezza--tristezza

gramire--rammaricarsi

grana--tessuto di color rosso

granara--«idest scopa»

granazzum--frumentone pei polli

grancis--granchio

Granestor--forse da «grani estor», mangiagrano

granfiger--munito di granfie, di artiglio

granfus--crampo, «contractio nervi, qui saepe fit natando»

grappa--testa

graspa--«est racemus iam expilatus» vinaccia

grassa--grasso: in grassa ponere, ingrassare un bue, un porco, ecc.

grataculi--le coccole rosse dello spino bianco

gratare--grattare, star inoperoso

gratarola, gratula, gratucchia--grattugia

greghettus--«graeculus», nome spregiativo de' greci

gregnapolae--«vespertiliones», pipistrelli

gregnare e grignare--ridere

gregus--vin bianco dolce, fatto con vitigni un tempo venuti di Grecia

gremiale--«a gremio dictum et est pezza linea qua utimur in coquina; unde Godianus: Pinguifico semper lardo gremialia pendent»

gremire--ghermire: «gremit, brancat»

grezare--premere, sollecitare, infastidire

griffum dare--dar di piglio

grignare dentes--digrignare i denti

grignus--riso

gringa--cembalo(?), essere in gringoli, in cimberli

grippus--brigantino da corsari

grisa cavalla--«numerum singularem pro plurali, ut multa musca erat in Aegypto»

grisantus--«pedocchius»

grisus--grigio: grisos, sottintendi capelli o anche pidocchi

grizzatus--aggrezzato, con la pelle cioè grezza per effetto del freddo, d'un sentimento di vergogna, paura ecc.

gropellus--uva piccola nera di acini fitti

gropera--groppa

gropolosus--nodoso

groppare--raggruppare, raccogliere

groppatus--annodato, chiuso

groppus--gruppo

grossedo--grevezza, ottusitá

grosserus--grossolano

grossettus--moneta veneziana di quattro soldi

grossus--moneta, 1/24 del ducato

grostas reportare--ricevere rabbuffi o percosse

guacettus--guazzetto

guanza--guancia

guanzalis--quella parte dell'elmo che difende la guancia

guanzata--schiaffo

guarda--guardia

guardia campi--«piccatus est guardia camporum, quia nunquam discedit»

guarentare--garantire

guassare--versare, spruzzare

gucchiapirolus--spillo che serviva da fermaglio

gucchiare--far calzette, maglie, berrette

gucchiarolus--agoraio, o anche legnetto che usano aver a fianco le donne per sostegno dei ferri nel lavoro delle calzette

guindalus--arcolaio

gumerus--«est vomer»

gussa--buccia, guscio

gussus--guscio

heminare--minare

herbolatus--venditore di erbe medicinali, dentista

hiniare--inneggiare, cantare

homonus--«Lucretius ait: miserum mandebat homonem»

honorior--piú onorando

hormaium--ormai

horula--orettina

Hosthya--Ostiglia

iacom iacom (facere)--si dice delle gambe o piedi che si piegano per la stanchezza, per la paura, ecc.

iada--(v. aiada)

Iasones--Giason del Maino

iera--hiera, nome di un antidoto misterioso

ilia--i fianchi

illecebrae--allettamenti

illisus--affranto

imboazzanter--sudiciamente

imboldire--render animosi, spronare con ardite parole

imbrazzare--mettere al braccio

imbriagare--ubbriacare

imbriagus--ubbriaco

Imolas--Giovanni da Imola, giurista

impazzus--impaccio

impazzatus--impacciato

impegolatus--impeciato

impes--voce arcaica per impetus

impressa--in furia

inania (in o per)--nel vuoto

incagare--«parum curare, unde de Socrate dicitur: Morti nemo tam gaiarditer incagavit quam Socrates»; e altrove: «incagare et petezare pro nil curare»

incastellatus--si dice del piè del cavallo mal conformato in guisa da zoppicare

incastratus--castrato

incercum--intorno

inchinus--«reverentia latine, inchinus grece, cortesia caldee, bona vita hebraice, bombracton diabolice»

indusiare--indugiare

infassatus--fasciato, in fasce

inficatus--conficcato

infreddatus--freddato, ucciso

infucatus--imbellettato

ingarboiari--«valde misceri»

ingiovare--«a giova derivat, quae genus est uncini»

ingordisia--«aviditas nimia»

ingramitus--dolente

ingurare--augurare, desiderare

innaspare--«circum iactare»

inscontrus--scontro, urto di due persone

insemmam--insieme: insemmam piare, raccogliere insieme

insognare--sognare

insognum--sogno

inspedare--metter allo spiedo, inschidionare

integrus e intregus--intiero

intenerare--intenerire

intertagliatus--traforato

intorchiare--«mescolat vel miscetur»

intramen--ingresso

intravaiatus--lavorato

invedriatus--smaltato di vernice: faccia invedriata, faccia di bronzo

invergognosus--svergognato

invernatus--svernato

invia (per)--luogo impervio

invidare--sfidare al gioco

invitabilis--inevitabile

inzappellare se--impigliarsi, impastoiarsi

ispienare--dilucidare

iurare diablos--evocare i demoni

iustare--aggiustare, equiparare

iutare--aiutare

iutentus--aitante, robusto

Labruzzum--Abruzzo

lacca--«est posterior pars zenocchi quae plicatur»

ladiniter---facilmente

ladinus--«bergamasche, facilis latine dicitur»

lamma--«pro lamina», lama (di spada)

lanchi (ad corpus)--imprecazione derivante dal mantovano: ch'at gnes al lantcoer, che ti venga l'anticuore, possa tu cader morto. «Laintcur morbus est»

lancus--malanno

langor--languore

lanza--lancia

Lanzani (fera)--fiera di Lanciano

lanzare--lanciare

lanzata--colpo di lancia

lanzonus--grossa lancia

lanzum--«todeschi vocant compagnum, sed nos saltum, hinc lanzare dardum pro iaculari»

lappare--«proprium est canis cum bibit»

laqueamina--agguati

largare--protendere

lasena--«mantuanice, siea bressanice», ascella

lassare--lasciare

lassivus--lascivo

lassulus--un po' stanco

lassum--guinzaglio

latesini--animelle

latonum--latta grossa

lauratus--laureato

Spotted a typo or a problem in this chapter? Tell us