← Anciennes loix des François conservées dans les coutumes angloises recueillies par Littleton, Vol. II

Anciennes loix des François conservées dans les coutumes angloises recueillies par Littleton, Vol. II (part 2 of 2)

Part 2 of 2 · Sir Thomas Littleton · Public domain text

About this edition

Source: Project Gutenberg e-text #32298, public domain in the United States · text not rewritten or summarized · How RedLectern is built

 

Contents (2)

Continue:

Anciennes loix des François conservées dans les coutumes angloises recueillies par Littleton, Vol. II (part 2 of 2)

Inter coronationis solennia[276], professionem de servanda Ecclesiæ Dei libertate (necnon de aliis procul dubio, quæ ab ineunte Principe jurari solent) scripto conceptam, super altari, ut sanctius se astringeret, Deo obtulit.

[Note 276: _Epist. Tho. Becket. Archiep. ad ipsum Regem. Hov. pag. 497._]

Videtur scriptum illud fuisse Chartam Libertatum Angliæ, qua omnia ab Henrico I. avo suo concessa, ipse redintegrata, concedit & confirmat.

[Marge: Charta Libertatum Angliæ.]

Charta Libertatum Angliæ Regis Henrici II.

Henricus Dei gratia, Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Baronibus & fidelibus suis, Francis & Anglicis, salutem.

[Marge: Concedit omnes consuetudines quas Henricus I. concessit.]

Sciatis, me ad honorem Dei & sanctæ Ecclesiæ, & pro communi emendatione totius regni mei, concessisse & reddidisse, & præsenti Charta mea confirmasse, Deo & sanctæ Ecclesiæ, & omnibus Comitibus & Baronibus, & omnibus hominibus meis, omnes consuetudines, quas Rex Henricus avus meus eis dedit & concessit. Similiter etiam omnes malas consuetudines, quas ipse delevit & remisit, ego remitto & deleri concedo, pro me & hæredibus meis.

[Marge: Malas delet.]

[Marge: Præcipit ut Ecclesia & omnes homines sui, eas teneant quiete.]

Quare volo & firmiter præcipio, quod sancta Ecclesia & omnes Comites & Barones, & omnes mei homines, omnes illas consuetudines, & donationes, & libertates, & liberas consuetudines, habeant & teneant libere & quiete, bene & in pace & integre, de me & hæredibus meis, sibi & hæredibus suis, adeo libere & quiete & plenarie, in omnibus, sicut Rex Henricus avus meus eis dedit & concessit, & Charta sua confirmavit. T. Richardo de Luci.

[Marge: Charta Libertatum Lond. concessarum.]

Charta Libertatum ejusdem Regis Londoniensibus concessarum.

Henricus, Dei gratia, &c. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Baronibus, Justitiis, Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem.

Sciatis, me confirmasse civibus meis London. quod nullus eorum placitet extra muros civitatis London. de ullo placito præter placita de tenuris exterioribus, exceptis meis Monetariis & Ministris meis.

Concessi etiam eis quietantiam murdri infra Urbem & Portsocna: & quod nullus faciet bellum: & quod de placitis ad coronam se possunt disrationare secundum antiquam consuetudinem civitatis: & quod infra muros nemo capiat hospitium per vim, vel per liberationem Mareschalli.

Hoc etiam eis concessi, quod omnes cives Londoniarum sint quieti de thelono & lestagio per totam Angliam, & per portum maris: & quod nullus de materia pecuniæ judicetur, nisi secundum legem civitatis, quam habuerunt tempore Henrici avi mei: & quod in civitate in nullo placito sit Miskenninga: & quod Hustingus semel tantum in hebdomada teneatur: & quod terras suas, & tenuras, & vadimonia, & debita omnia juste habeant, quicunque eis debeat, & de terris suis & tenuris, quæ infra urbem sunt, rectum eis teneatur secundum legem civitatis, & de omnibus debitis suis quæ accommodata fuerint apud London. & de vadimoniis ibidem factis, placita apud London. teneantur. Et si quis in tota Anglia theloneum vel consuetudinem ab London. ceperit, postquam ipse a recto defecerit, Vicecomes London. namium inde apud London. capiat.

Concedo etiam eis, quod habeant fugationes suas, ubicunque eas habuerunt tempore Regis Henrici, avi mei.

Insuper etiam ad emendationem civitatis eis concessi, quod sint quieti de Brud toll, & de Childwyte, & de Yaresgive, & de Scotale; ita quod Vicecomes meus London. vel aliquis alius Ballivus Scotale non faciat.

Has prædictas consuetudines eis concedo, & omnes alias libertates quas habuerunt tempore Henrici Regis, avi mei.

Quare volo & firmiter præcipio, quod ipsi & hæredes eorum hæc prædicta omnia hæreditarie habeant & teneant de me & hæredibus meis. Hiis testibus, Archiepiscopo Cantuariæ, Episcopo London.

[Marge: Alienigenas expellit.]

Anno 1155. Rex sub Natali Domini[277], consultis Baronibus, edicto cavit, quod Guilielmus de Ypres, cæterique omnes Flandrenses, & alienigenæ, qui tempore belli huc confluxerant, constituto eis fatali die, ab Anglia discederent.

[Note 277: _Neubr. lib. 2. cap. 1. Mat. Par. Rob. de Monte, &c._]

[Marge: Alienata per Stephanum Regem resumit.]

Urbes, castella, villas, prædia, cæteraque omnia ad sacrum patrimonium, id est, coronam pertinentia, quæ a Stephano Rege alienata erant, revocat & resumit.

[Marge: Pseudo-Comites deponit.]

Comites a Rege Stephano creatos[278] sine comitatibus, quos authores illius seculi Imaginarios & Pseudocomites vocant, deponit; prædiaque eis a Stephano collata, ad dignitatum suarum supportationem, fisco refert.

[Note 278: Rob. de Monte. Mat. Par.]

[Marge: Castra illegitima diruit.]

Castella adulterina & illegitima[279], quæ tempore Regis Stephani constructa erant, & ab eodem juxta decretum Wallingfordiæ non eversa, tandem demoliri fecit; sed aliquibus in regni beneficium reservatis.

[Note 279: _Rob. de Monte. an. 1156. Neubr. Hoved. an. 1156. Mat. Par._]

[Marge: W. Peverell ob veneficium plectitur.]

Guilielmum Peverell castelli Nottingham & maximarum possessionum Baronem exhæredavit[280], causa veneficii Comiti Cestriæ atque aliis propinati.

[Note 280: Rob. de Monte. Mat. Par. Mat. West.]

[Marge: Et Episcopus Wint. pro transfretatione sine licentia.]

Tria castella Henrici Wintoniensis Episcopi[281], quod sine licentia sua mare transiit; ad terram complanavit.

Per idem tempus Rex Henricus[282] solennes nuncios Romam mittens, Papam Adrianum Anglum rogat, ut sibi liceat Hiberniam insulam subjugare, & ad fidem Christi revocare; cui Papa hoc concessit Privilegium.

[Note 281: Mat. Par.]

[Note 282: Mat. Par. Mat. West.]

[Marge: Bulla Adrian. Papæ pro concessione Hiberniæ.]

Bulla Adriani Papæ III. qua Hibernia Insula Henrico II. Regi Angliæ conceditur[283].

[Note 283: Mat. Par. pag. 91.]

Adrianus Episcopus, servus servorum Dei, charissimo in Christo filio illustri Anglorum Regi, salutem & Apostolicam benedictionem.

Laudabiliter & satis fructuose de glorioso nomine tuo propagando in terris, & æternæ foelicitatis præmio accumulando in coelis, tua Magnificentia cogitat; dum ad dilatandos Ecclesiæ terminos, & ad declarandum indoctis & rudibus populis Christianæ fidei veritatem, & vitiorum plantaria de agro Dominico extirpanda, sicut Catholicus Princeps intendis, & ad id convenientius exequendum, consilium Sedis Apostolicæ exigis & favorem. In quo facto quanto altiori consilio & majori discretione procedis, tanto in eo feliciorem progressum, te, parante Domino, confidimus habiturum.

Significasti siquidem nobis (fili in Christo charissime) te Hiberniæ insulam, ad subdendum populum legibus Christianis, & vitiorum inde plantaria extirpanda velle intrare, & de singulis domibus annuam unius denarii B. Petro velle solvere pensionem; ita & jura Ecclesiarum illius terræ illibata & integra conservare.

Nos autem pium & laudabile desiderium tuum favore congruo prosequentes, & petitioni tuæ benignum impendentes assensum, gratum & acceptum habemus, ut pro dilatandis Ecclesiæ terminis, vitiorum restringendo discursu, pro corrigendis moribus & virtutibus inserendis, pro Christianæ religionis augmento, insulam illam ingrediaris, & quæ ad honorem Dei & illius terræ salutem spectaverint, exequaris: & illius terræ populus te recipiat, & sicut Dominum veneretur, jure Ecclesiarum illibato & integro permanente, & salva B. Petro de singulis domibus annua unius denarii pensione.

Sane omnes insulas, quibus Sol justitiæ Christus illuxit, & quæ documenta fidei Christianæ susceperunt, ad jus sancti Petri & sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ (quod tua etiam nobilitas recognoscit) non est dubium pertinere. Si ergo quod animo concepisti effectu duxeris prosequente complendum, stude gentem illam bonis moribus informare, & agas tam per te quam per illos, quos ad hoc, fide, verbo, & vita idoneos esse perspexeris, ut decoretur ibi Ecclesia, plantetur & crescat fidei, Christianæ religio, & quæ ad honorem Dei & salutem pertinent animarum, taliter ordinentur: ut & a Deo sempiternæ, mercedis cumulum consequi merearis, & in terris gloriosum nomen valeas in seculis obtinere.

[Marge: Concil. Wallingf.]

An. 1156. Concilium habetur Wallingfordiæ, in quo, die Dominica post octavas Paschæ, vi. 4. Idus April. Magnates regni fidelitatem jurant, primitus Regi, deinceps filio suo Guilielmo primogenito, ipsoque discedente Henrico fratri suo, nondum 6. hebdomadarum infantulo.

[Marge: Nova moneta.]

Novam facit monetam[284], quæ (abdicata jam Procerum illa) sola recepta erat, & accepta in regno.

[Marge: Leges Hen. I. excitat.]

Stabilita in regno pace[285], publicæ disciplinæ in primis habuit sollicitudinem. Leges Henrici Regis avi sui, quæ sub Stephano passæ sunt deliquium, excitat denuo præcipitque per totum regnum inviolabiliter observari; Judices renovans & Ministros.

[Note 284: Hoved.]

[Note 285: Neubrig. lib. 2. c. 1. Hoved.]

[Marge: Concil. Winton.]

Ad festum S. Michaelis Archang. Concilium Wintoniam vocat[286], in quo agitur de Hibernia conquirenda, eandemque dando fratri Regis Guilielmo. Sed quia matri ejus Imperatrici non placuit, intermissa est ad tempus expeditio.

[Note 286: Rob. de Monte.]

[Marge: Resumit Carliol. civitatem.]

Eripit Malcolmo, Regi Scotorum[287], civitatem Carliol. quam Stephanus anno regni sui primo Regi Scotorum Davidi dederat; novum Castrum super Tinam, Castrum Banburgi, & totum Comitatum Laudonensem adjacentem; omnia nempe quibus Matildis Imperatrix ob auxilium contra Stephanum, Davidem etiam donaverat. Ne tamen ingratus omnino videretur, concessit ei Comitatum Huntingtoniæ, quam Henrico patri suo, Davidis filio, Stephanus prius largitus erat.

[Note 287: _Matt. Par. Mat. West. Neubrig. lib. 2. cap. 4._]

[Marge: _Resumit Pennenesel & Norwic. civitatem._]

Resumpsit, etiam[288] a Guilielmo, Notho Regis Stephani, Comite Moretonii & Warennæ, castrum Pennenesel, castrum & civitatem Norwicum, membra coronæ Angliæ, omnesque munitiones in Anglia & Normannia, quas ex dono Regis Stephani possidebat. Libentius tamen ut hæc redderet, dedit ei quicquid pater ejus Rex Stephanus habuit, die, qua Rex Henricus mortuus fuit & vivus.

[Note 288: Mat. Par. Mat. West. N. Trivet.]

[Marge: H. Bigod castella Regi resignat.]

Eo tempore Hugo Bigod castella sua Regi resignavit; quod & multi alii qui a corona aliquid adepti erant alias facere sunt coacti.

[Marge: Malcolmus R. hominium præstat Regi Henr.]

Eodem anno Malcolmus Rex Scottorum[289] venit ad Regem apud Cestre, & homo suus devenit, eo modo quo avus suus fuerat homo veteris Regis Henrici, salvis omnibus dignitatibus suis. Hoved.

[Note 289: Hoved. ann. 1157.]

[Marge: Expeditio contra Wallos.]

Ad expeditionem contra Wallos[290] duo quique milites per totam Angliam inveniunt tertium.

Cum vero inter loca aspera & nemorosa[291], pars istius exercitus anterior ab insidiatoribus profligata esset, recurrens in sequentem, Regem clamitat occisum esse. Quo audito, fugientibus cæteris, fugit una Henricus Essexiensis jure hæreditario Regis signifer; abjectoque vexillo regio, occurrentibus pariter Regem extinctum prædicat. Rex autem salvus fuit: At super hoc, Henricus a Roberto Montefort de proditione appellatur, & judicio Regis ad duellum cogitur, in quo a Roberto victus est. Rex tamen vitæ ejus pepercit, & detonsum trusit in monasterium Radingæ; sed amplissimum ejus patrimonium fisco attraxit.

[Note 290: Mat. Par.]

[Note 291: Neubr. lib. 2. cap. 5. Hollingsh.]

[Marge: Rex iterum coronatus est Lincolniæ.]

Rex Lincolniæ, juxta priscum morem[292], die Dominico natalis iterum coronatus est Lincolniæ[293], non intra moenia propter vetustam superstitionem, quam contempsit Stephanus; at in Wikeforde juxta, post divinorum celebrationem, coronam super altare posuit, nec hanc postea unquam induit; ut habet Parisius. Cessasse hinc videtur prisca illa fastus regii ceremonia. Hovedenus autem ait: tertio se & Alienoram conjugem suam in Paschali solennitate sequenti Wircestriæ fecisse coronari; oblatisque jam coronis suis ad altare, vovisse Deo nunquam postea se coronandos.

[Note 292: Neubr. lib. 2. cap. 9.]

[Note 293: Mat. Par. ait Wigorniæ.]

[Marge: Nova moneta.]

A. D. 1158. Nova moneta fuit in Anglia fabricata (inquit Parisius;) at forte eadem est de qua Hovedenus supra in An. 1156.

[Marge: Scutagium.]

A. D. 1159. Rex sub Scutagii nomine ab Anglis dicitur[294] hoc anno percepisse 12400 lib. argenti; ingentem etiam vim pecuniæ ex aliis suis ditionibus, ad Tholosanum Comitatum qui de jure hæreditario uxoris suæ fuit, comparandum. Hoc igitur illud esse censeo, quod a quibusdam appellatur Scutagium Tholosanum, licet mihi non videtur fuisse Scutagium, sed Tallagii genus aliquod a subditis concessum. Scutagium enim non præcedit bellum, at finitum sequitur de absentibus colligendum: nec ad comparandum novas ditiones, sed ad pristinas retinendum; & hoc infra fines regni, non extra. Quod igitur de Scutagio Normannico, Aquitanico & hujusmodi perhibetur, intelligendum censeo non in Anglia levatum, sed in Normannia & Aquitania: vel si in Anglia, de his tantum qui terras eidem obnoxias, sive in Normannia & Aquitania, sive in ipsa Anglia (nam in donatione sic conveniretur) tenuere.

[Note 294: Gervasius, Stow.]

[Marge: Nuptiæ Henr. septennis cum Margareta trienni.]

A. D. 1160. 4. Novembr. Nonis Burgi celebratum est matrimonium inter Henricum filium Regis Angliæ septennem, & Margaretam filiam Regis Franciæ triennem, Legati Romani authoritate; sed eisdem paulo antea desponsatis.

[Marge: Papa Alexander in Anglia recipitur.]

A. D. 1162. Reg. 8. In schismate de Papatu, Rex Angliæ (ut etiam Franciæ) Alexandrum recipit pro catholico[295].

[Note 295: Hoved.]

Hæretici quidam, in synodo Oxoniensi dampnati[296], cauterio fronte inuruntur, flagellantur, ejiciuntur: omnibus prohibitis aut hospitium aut alimonium eis præbere.

[Note 296: Mat. Par. in hoc ann. pag. 36.]

[Marge: Concil. Clarendon. de consuetud. regni.]

Concilium Clarendoniæ, in quo pars consuetudinum regni (quas avitas vocabant) sunt recognitæ[297].

[Note 297: Neubr. lib. 2. c. 13.]

A. D. 1164. in præsentia Regis Henrici apud Clarendoniam, 8. Cal. Febr. præsidente Joh. de Oxonia, de mandato ipsius Regis, præsentibus etiam Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Comitibus, Baronibus & Proceribus regni; facta est recognitio, sive recordatio cujusdam partis consuetudinum & libertatum antecessorum suorum, Regis viz. Henrici avi sui, & aliorum, quæ observari debebant in regno, & ab omnibus teneri, propter dissensiones & discordias sæpe emergentes inter Clerum & Justitiarios dom. Regis & Magnatum regni. Harum vero consuetudinum recognitarum quæedam pars in 16. capitulis subsequentibus continetur.

1. De advocatione & præsentatione Ecclesiarum, si controversia emerserit inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in curia Dom. Regis terminetur.

2. Ecclesiæ de feudo Dom. Regis non possunt in perpetuum dari, absque concessione ipsius.

3. Cleri accusati de quacunque re, summoniti a judiciario Regis, veniant in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiæ Regis, quod ibi sit respondendum; ita quod Regis Justiciarius mittet in curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum quo modo res ibi tractabitur. Et si Clerus convictus vel confessus fuerit, non debet eum de cætero Ecclesia tueri.

[Marge: Nemo regno exeat sine licentia.]

4. Archiepiscopis, Episcopis & Personis regni, non licet exire regnum absque licentia Dom. Regis: & si exierint, si Regi placuerit, securum eum facient, quod nec in eundo, nec in redeundo, nec in moram faciendo, perquirent malum sive damnum Domino Regi vel regno.

5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanentiam, nec præstare juramentum; sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ, ubi absolvuntur.

6. Laici non debent accusari, nisi per certos & legitimos accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus suum, nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quod non velit vel non audeat aliquis accusare, eos Vicecomes requisitus ab Episcopo, faciat jurare duodecim legales de vicineto sive de villa, coram Episcopo, quod veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.

7. Nullus qui de Rege tenet in capite, nec aliquis Dominicorum Ministrorum ejus, excommunicetur, nec alicujus eorum terræ sub interdicto ponantur, nisi prius Dom. Rex, si in regno fuerit, conveniatur, vel Justitiarius ejus, si fuerit extra regimen, ut rectum de eo faciat; & ita, ut quod pertinebat ad Regis curiam, ibi terminetur, & de eo quod spectat ad curiam Ecclesiasticam, ad eandem mittatur, ut ibidem terminetur.

8. De appellationibus si emerserint, ab Archidiacono debebit procedi ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum; & si Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem perveniendum est postremo, ut præcepto ipsius in curia Archiepiscopi controversia terminetur: ita quod non debeat ultra procedi absque assensu Dom. Regis.

9. Si calumnia emerserit inter Clericum & Laicum, vel e converso, de ullo tenemento quod Clericus velit ad eleemosynam trahere, vel Laicus ad laicum feudum; per recognitionem duodecim legalium hominum, juxta capitalis Justitiarii Regis considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens ad eleemosynam, sive ad laicum feudum coram Justitiario Regis. Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, placitum erit in curia Ecclesiastica: Si vero ad laicum feudum, nisi ambo tenementum de Episcopo eodem vel Barone, advocaverint de feudo illo eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in curia ipsius, ita quod propter factam recognitionem saisinam non amittat, qui prius fuerit saisitus de Civitate, vel Castello, vel Burgo, vel Dominico Manerio Regis.

10. Si ab Archidiacono vel Episcopo super aliquo delicto citatus fuerit, unde debeat eis respondere, & ad citationes eorum noluerit satisfacere, bene licet eis sub interdicto ponere eum, sed non licet excommunicare, priusquam capitalis Minister Regis villæ illius conveniatur, ut justitiet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde defecerit, erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcop. ips. accusatum Ecclesiastica justitia coercere.

11. Archiepiscopi, Episcopi, & universæ personæ regni, qui de rege tenent in capite, habeant possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde respondeant Justitiariis & Ministris Regis, & sequantur & faciant omnes consuetudines regias, & sicut cæteri Barones debent interesse judiciis curiæ Regis, cum Baronibus quousque perveniatur ad diminutionem membrorum, vel ad mortem.

12. Cum vacaverit Archiepiscopatus, vel Episcopatus, vel Abbatia, vel Prioratus in dominio Regis, esse debet in manu ipsius, & inde percipiet omnes reditus & exitus sicut dominicos reditus suos. Et cum ventum fuerit ad consulendum Ecclesiam, debet Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ, & in capella ipsius Regis debet fieri electio, assensu ipsius Regis, & consilio personarum regni quas ad hæc faciendum advocaverit, & ibidem faciet electus homagium & fidelitatem Regi, sicut ligio Domino suo, de vita sua & de membris, & de honore terreno, salvo ordine suo, priusquam consecretur.

13. Si quisquam de Proceribus regni disfortiaverit Archiepiscopo, vel Episcopo, vel Archidiacono, de se suisve justitiam exhibere, Dominus Rex debet eos justitiare. Et si forte aliquis disfortiet Domino Regi rectitudinem suam, Archiepiscopi, Episcopi & Archidiaconi debent eum justitiare, ut Regi satisfaciat.

14. Catalla eorum, qui sunt in forisfacto Regis, non detineat Ecclesia, vel coemeterium, contra Justiciarios Regis, quia ipsius Regis sunt, sive in Ecclesiis sive extra fuerint inventa.

15. Placita de debitis, quæ fide interposita debentur, vel absque interpositione fidei, sint in justitia Regis.

16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini, de cujus terra nati dignoscuntur[298].

[Note 298: On voit toujours les Coutumes féodales subsister.]

Hanc recognitionem sive recordationem de consuetudinibus & libertatibus (iniquis, inquit Parisius, & dignitatibus Deo detestabilibus) Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Clerus, cum Comitibus, & Baronibus, & Proceribus cunctis, juraverunt, & firmiter in verbo veritatis promiserunt, viva voce tenendas & observandas Domino Regi, & hæredibus suis, bona fide, & absque malo ingenio, in perpetuum. Sed resiluit statim Thomas Archiepiscopus Cantuariæ, gravem sibi imponens poenitentiam, & nisi a Papa (quod factum est) non remittendam. Vide ibid. Epist. Papæ.

[Marge: Clericos criminosos degradandos ante punit.]

Decrevit etiam Rex, Ut Clericos, quos in publico flagitio Episcopi invenirent obnoxios, præsente Regis Justitiario, exauctorarent, & post curiæ Regis traderent puniendos. Archiepiscopus in contrarium sentiebat, ut quos exauctorarent Episcopi, a manu laicali postmodum non punirentur, quia bis in idipsum punire viderentur.

[Marge: Casus Phil. de Broc.]

Huic controversiæ occasionem præstitit Philippus de Broc, Canonicus Bedefordensis; qui tractus in causam propter homicidium, in Regis Justitiarium verbum protulit contumeliosum: quod cum negare coram Archiepiscopo non posset, Præbendæ suæ beneficio mulctatus est, & per biennium a regno pullus[299].

[Note 299: Constitutiones Clarendoniæ in Com. Wilt. extant in Concil. impres. sed omissis quæ Papa non approbavit Camd. pag. 250. Vid. Binium, tom. 3. par. 2. pag. 1342. ubi Alexand. III. singulos hujus Concilii Canones synodica damnavit authoritate. Vide Concilium Northamptioniæ Pambrittanicum, an. 1176. ubi a Legato Papæ, Hugone de Petra Leonis, denuo confirmantur. Justiciariique jurati ad earundem observantiam.]

[Marge: Aliud Exemplar Concilii Clarendon.]

Aliud Exemplar ejusdem Concilii e Libro de Vita & Passione S. Thomæ Cantuariensis (Quadrilogus nuncupato) Parisiis impresso, An. 1495. desumptum.

Rescriptum illarum consuetudinum quas avitas vocant, quoniam quando & coram quibus facta est recognitio regalium consuetudinum[300].

[Note 300: Quadrilog. lib. 5. in exordio.]

Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto, Papatus Alexandri anno quarto, illustrissimi Regis Anglorum Henrici secundi anno decimo. In præsentia ejusdem Regis facta recordatio & recognitio cujusdam partis consuetudinum & libertatum, & dignitatum antecessorum suorum videlicet Regis Henrici avi sui, & aliorum quæ observari & teneri debent in regno. Et propter dissensiones & discordias quæ emerserant inter Clerum & justitias Domini Regis, & Barones regni de consuetudinibus & dignitatibus. Facta est ista recognitio coram Archiepiscopis & Episcopis, & Clero & Comitibus & Baronibus & Proceribus regni. Et easdem consuetudines recognitas per Archiepiscopos & Episcopos, & per Barones, & per Nobiliores & Antiquiores regni, Thomas Cantuariensis Archiepiscopus, & Rogerus Eboracen. Archiepiscopus, & Gilbertus Londoniensis Episcop. & Henricus Wintoniensis Episcopus, Nigellus Eliensis Episcopus, & Willelmus Norwicensis Episcopus, & Robertus Lincolniensis Episcopus, & Hilarius Cicestrensis Episcopus, Jocelinus Saresberiensis, & Richardus Cestrensis Episcopus, & Bartholomæus Oxoniensis Episcopus, & Robertus Herefordensis Episcopus, & David Menevensis Episcopus, & Rogerus Wirgorniensis electus concesserunt, & in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt tenendas & observandas Domino Regi & Hæredibus suis, bona fide & absque malo ingenio; præsentibus istis: Roberto Comite Rochestriæ, Reginaldo Comite Cornubiæ, Conano Comite Britanniæ, Johanne Comite de Haugo, Rogerio Comite de Clare, Comite Gauffrido de Mandeville, Hugone Comite Cestriæ, Willermo Comite de Arundell, Comite Patricio, Willermo Comite de Ferrariis, Richardo de Luci, Reginald de sancto Walerico, Rogerio Bigot, Reginaldo de Warenner, Richerio de Aquila, Willermo de Bransa, Richardo de Canivilla, Nigello de Monbray, Simone de Bello Campo, Humphrido de Boun, Matheo de Herefordia, Waltero de Meduana, Maneter de Biseht Dapifero, Willermo Maleth, Willermo de Curti, Roberto de Dunestavilla, Jocelino de Baillolio, Willermo Lanualis, Willermo de Laisneto, Gauffrido de Veu, Willermo de Hastinga, Hugone de Moravilla, Alano de Neuvil, Simone filio Petri, Willermo Mallevit Camerario, Johanne Malevit, Johanne Marescallo, Petro de Mara, & multis aliis Proceribus & Nobilibus regni tam Clericis quam Laicis. Consuetudinum vero & dignitatum regni recognitarum, cujus quædam pars præsenti Scripto continetur, cujus partis capitula hæc sunt.

Capitulum primum.

De advocatione & præsentatione Ecclesiarum si controversia emerserit inter Laicos, vel inter Laicos & Clericos, vel inter Clericos in Curia Domini Regis tractetur & terminetur.

Cap. 2. Ecclesiæ de feudo Regis non possint in perpetuum dari absque assensu & concessione ipsius.

Cap. 3. Clerici citati & accusati de quacunque re sive moniti a justitia Regis veniant in Curiam ipsius, responsuri ibidem, de hoc unde videbitur Curiæ quid ibi sit respondendum, & in Curia Ecclesiastica unde videbitur quid sit ibi respondendum. Ita quod justitia Regis mittet in Curiam sanctæ Ecclesiæ, ad videndum qua ratione res ibi tractabitur. Et si Clericus convictus vel confusus fuerit non debet eum de cætero Ecclesia tueri.

Cap. 4. Archiepiscopis Episcopis, personis regni non licet exire de regno absque licentia Regis, & si exierint, si Domino Regi placuerit, assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo nec in redeundo perquirent malum vel damnum Regi vel regno.

Cap. 5. Excommunicati non debent dare vadium ad remanens nec præstare juramentum, sed tantum vadium & plegium standi judicio Ecclesiæ ut absolvantur.

Cap. 6. Clerici non debent accusari nisi per certos & legales accusatores & testes in præsentia Episcopi, ita quod Archidiaconus non perdat jus suum; nec quicquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quos nec velit, nec audeat aliquis eos accusare: Vicecomes requisitus ab Episcopo faciet jurare duodecim legales homines de vicineto seu de villa coram Episcopo quod inde veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.

Cap. 7. Nullus qui de Rege teneat in capite, nec aliquis Dominicorum Ministrorum ejus excommunicetur; nec terræ alicujus illorum sub interdicto ponantur, nisi prius Dominus Rex si in terra fuerit conveniatur, vel justitia ejus si extra regnum fuerit ut rectum est de ipso faciat, & ita id quod pertinebat ad Curiam regiam ibidem terminetur, & de eo quod spectabit ad Ecclesiam ad eandem mittatur ut ibidem tractetur.

Cap. 8. De appellationibus si emerserint ab Archidiacono debent procedere ad Episcopum, ab Episcopo ad Archiepiscopum, & si Archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, ad Dominum Regem est perveniendum postremo, ut præcepto ipsius in Curia Archiepiscopi controversia terminetur ita quod non debet ulterius procedere absque assensu Regis.

Cap. 9. Si calumnia emerserit inter Laicum & Clericum vel inter Clericum & Laicum de ullo tenemento quod Clericus ad Eleemosynam velit attrahere, Laicus vero ad Laicum feudum, recognitione duodecim hominum legalium per capitalis Regis justitiæ considerationem terminabitur, utrum tenementum sit pertinens ad Eleemosynam sive ad Laicum feudum coram ipsa justitia Regis. Et si recognitum fuerit ad Eleemosynam pertinere placitum erit in Curia Ecclesiastica. Si vero ad Laicum feudum (nisi ambo de eodem Episcopo vel Barone advocaverint) erit placitum in Curia Regis; sed si uterque advocaverit de feudo illo ante eundem Episcopum vel Baronem, erit placitum in Curia ipsius ita quod propter factam recognitionem saisinam non amittat qui prius saisitus fuerat.

Cap. 10. Qui de Civitate, Castello, vel burgo, vel dominico manerio Regis fuerit, si ab Archidiacono vel Episcopo de aliquo delicto citatus fuerit unde debeat iis respondere, & ad citationem eorum noluit satisfacere, bene licet eum sub interdicto ponere. Sed non debet excommunicari priusquam capitalis minister villæ illius conveniatur, ut justificet eum ad satisfactionem venire. Et si minister Regis inde defecerit, ipse erit in misericordia Regis, & exinde poterit Episcopus ipsum accusatum justitia Ecclesiastica coercere.

Cap. 11. Archiepiscopi & personæ universæ regni qui de Rege tenent in capite habent possessiones suas de Rege sicut Baroniam, & inde respondent justitiis & ministris Regis, & sequentur & facient omnes rectitudines, & consuetudines regias, & sicut Ba Barones cæteri debent judiciis Curiæ Regis cum Baronibus interesse usque dum perveniatur in judicio ad diminutionem membrorum vel mortem.

Cap. 12. Cum vacaverit Archiepiscopatus vel Abbatia vel Prioratus de dominio Regis debet esse in manu ejus, & inde percipiat omnes reditus & exitus sicut dominicos, & cum venerit ad consulendam Ecclesiam debet Dominus Rex mandare potiores personas Ecclesiæ & in capella ejus debet fieri electio assensu Regis & consilio personarum regni, quas ad hoc faciendum vocaverit. Et ibidem faciet electus homagium & fidelitatem Regi sicut ligio Domino suo de vita sua, de membris & honore terreno, salvo ordine suo priusquam sit consecratus.

Cap. 13. Si quisquam de Proceribus Archiepiscopis vel Episcopis, vel Archidiaconis, de se vel suis justitiam exhibere renuerit Rex debet justificare. Et si forte aliquis deforciaret Regi rectitudinem suam Archiepiscopi & Archidiaconi debent eum justificare ut Regi satisfaciat.

Cap. 14. Catalla eorum qui sunt in forisfacto Regis non detineat Ecclesia vel coemeterium contra justitiam Regis sive in Ecclesiis, sive extra fuerint inventa.

Cap. 15. Placita de debitis quæ fide interposita debentur, vel absque interpositione fidei sint in justitia Regis.

Cap. 16. Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu Domini de cujus terra nati sunt sive esse dignoscuntur.

[Marge: Concil. Clarend. 1164.]

Concilium apud Clarendoniam 8 Cal. Februar. A. D. 1164. id est, 11. Henr. II. præsidente Johanne de Oxonia de mandato ipsius Regis præsidentibus etiam ipsis Archiepiscopis, viz. Thoma Cant. & Rogero Eboracens. Episcopis Abbatibus Prioribus Comitibus Baronibus, &c.[301]

[Note 301: _V. Capitt. Mat. Par. pag. 96, & Nic. Trivet. & Ger. Dor._]

In hoc Concilio discisæ sunt plurimæ radices Ecclesiasticæ potestatis, ex quo diu cum nutasset ipsa arbor, tandem corruit. Sexdecim Capitulis.

Hunc Johannem de Oxonia excommunicavit postea Thomas Archiepiscopus Cant. (vulgo Becket) ut patet in Epistola ipsius ad suffraganeos suos apud Hoved. pa. 99.

Novarum rerum & gravissimarum perturbationum tempestas in Ecclesiam Archipræsulemque ejus jam irruit, quam profusius & lugubriter canunt istius sæculi authores, sed expressius habeas ex Epistolis ipsorum agentium & patientium. Quæ cum plurimæ & ab Hovedeno magna ex partæ concinnatæ; sine obsecro ut te illi relegam, ne ab instituto nostro plus satis abripiar.

[Marge: _Concil. Northampton. A. D. 1164._]

Concilium Northamptoniæ[302].

[Note 302: Mat. Par. ib. Hoved in an. 1165.]

Anno 1164. 3 Id. Octobr. Concilium habetur Northamptoniæ, ubi Thomas Archiepiscopus Cantuariæ de plurimis postulatur. Inter alia Regi versus eum conquestus est Joh. Marescallus Regis, quod Archiepiscopus manerium quoddam ei deforciabat, quod jure hæreditario idem Johannes de Archiepiscopo teneret. Et cum super hoc querelam suam in Curia Archiepiscopi exhibuisset, multasque moras & vexationes passus, justitiam non est assecutus; sed Curiam Archiepiscopi secundum consuetudinem regni Sacramento suo falsificaverat.

Respondet Archiepiscopus, nulla justitia defuit Johanni in Curia mea[303]; sed ipse (nescio cujus Consilio an proprio voluntatis motu) attulit in Curia mea quendam Toper. & juravit super illum, quod ipse pro defectu justitiæ, a Curia mea recessit: Et videbatur Justitiariis Curiæ meæ, quod ipse injuriam mihi fecit, quia sic a Curia mea recessit: Cum statutum sit in regno Angliæ: Quod qui Curiam alterius falsificare voluerit, oportet eum jurare super sacrosancta Evangelia.

[Note 303: Hoved. ib.]

Exigente[304] super hoc, judicium Rege, Barones Curiæ Regis judicaverunt eum esse in misericordia Regis: & quamvis Archiepiscopus niteretur judicium illud falsificare; tamen prece & Consilio Baronum posuit se in misericordia Regis de 500 libr. & invenit inde fidejussores.

[Note 304: Hoved. ib. Mat. Par. an. 1164.]

Deinceps Archiepiscopus ad rationem villicationis suæ, multifariam in regno gestæ priusquam consecratus esset, revocatur: Ab eoque sub hoc nomine deposcuntur 30,000 Marcæ, ultra 500 alias quas Rex se mutuo, ille dono concessisse affirmabat. His accumulantur multa gravia: Et licet omnibus satis candide se respondisse arbitratus est Archiepiscopus, Magnatum tamen sententiæ malefidus, Romam provocat.

Nuntios igitur Rex ad Papam Alexandrum mittit, duos postulans huc Legatos destinari (vel ut refert Hovedenus Eboracensem Archiepiscopum hac donari potestate) qui in omnibus inter ipsum & Thomam Cantuariensem, remota appellatione, definirent. Veritus autem Papa Legatorum indolem, neutrum annuit: Concessit autem[305]; ut Rex ipse legatus esset totius Angliæ; ita tamen quod ipse nullum gravamen facere posset Cantuariensi Archiepiscopo.

[Note 305: Hoved. pag. 493.]

Rex gravissime his accensus, singulis Angliæ Vicecomitibus ita præcipit.

[Marge: Constitutiones R. Henr. II.]

Aliud istarum Constitutionum Exemplar e Libro sumptum de vita & passione S. Thomæ Cantuariensis Archiepiscopi, Parisiis impresso. A. D. 1495. & Quadrilogus nuncupato.

Hæ sunt Constitutiones[306] quas constituit Rex Henricus in Normannia; & mandavit justitiis suis Richardo de Luci & duobus Archidiaconis S. & R. & omnibus Principibus & populis Angliæ jurandas, & servandas: Latores earum fuerunt Guimerus Presbyter & Galterus de Grinesby.

[Note 306: Vit. & Pas. S. Thom. Cant. lib. 5. cap. 2.]

Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ, vel aliquod mandatum Archiepiscopi Cantuariensis continens interdictum Christianitatis in Angliam, capiatur, & de eo sine delatione justitia fiat sicut de traditore Regis & Regni.

Cap. 2. Præterea nullus Clericus vel Monachus, vel conversus, vel alicujus conversionis permittatur transfretare vel redire in Angliam nisi de transitu suo habeat literas justitiæ, & de reditu suo literas Domini Regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, capiatur & incarceretur.

3. Ne aliquis appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum.

4. Ne aliquod placitum teneatur de mandatis Papæ vel Archiepiscopi, vel aliquod mandatum eorum in Anglia ab ullo homine, recipiatur. Si quis inventus fuerit aliter agens capiatur & incarceretur.

5. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod mandatum Clerici vel Laici Domino Papæ vel Archiepiscopo. Si talis inventus fuerit, capiatur & incarceretur.

6. Si Episcopi, vel Clerici, vel Abbates, vel Laici sententiam interdicti tenere noluerint, sine delatione de terra ejiciantur & tota eorum cognatio; ita quod de Catallis suis nil secum ferant.

7. Ut Catalla omnium Papæ vel Archiepiscopo faventium, & omnes Possessiones eorum & omnium eis pertinentium cujuscunque gradus, vel sexus, vel conditionis, capiantur & dominica manu Domini Regis confiscentur.

8. Ut omnes Clerici qui redditus habent in Anglia sint summoniti per omnes Comitatus ut intra tres menses veniant in Angliam ad redditus suos, sicut diligunt redditus suos: Et si non venerint ad terminum statutum: Redditus in manu Regis capiantur.

9. Ut Denarii beati Petri non reddantur amplius Apostolico, sed diligenter serventur in Thesauro Regis, expendanturque ad ejus præceptum.

10. Londoniensis & Norwicensis Episcopi sint in misericordia Regis; & summoneantur per Vice-comites & Bedellos ut sint coram Justitiariis Regis ad rectum faciendum Regi & justitiis ejus de eo quod contra Statuta de Clarendon interdixerunt ex mandato Papæ terram Comitis Hugonis, & excommunicationem quam Dominus Papa in ipsum fecerat per suas Parochias divulgaverint sine licentia Justitiariorum Regis.

[Marge: Epistola R. Henrici II. Capiendos appellantes Romam.]

A. D. 1164. Henricus Dei gratia Rex, &c. Vicecomiti N. Salutem. Præcipio tibi quod si aliquis Clericus vel Laicus in Balliva tua Romanam Curiam appellaverit, eum capias & firmiter teneas, donec voluntatem meam præcipiam.

[Marge: Et res Clericorum Archiepiscopi.]

Et omnes reditus Clericorum Archiepiscopi, & possessiones saisias in manum meam, & omnium Clericorum qui cum Archiepiscopo sunt.

[Marge: Et Cognatos ejus cum Catallis suis.]

Patres, fratres, & sorores, nepotes & neptes pones per salvos plegios & catalla eorum donec voluntatem meam inde præcipiam, & hoc breve tecum afferas cum summonitus fueris.

Gileberto quoque Londoniensi Episcopo scripsit in hæc verba.

[Marge: Ne Clerici adhærentes Archiepiscopo reditibus gaudeant.]

Nosti quam male Thomas Cantuariensis Archiepiscopus operatus est adversum me & regnum meum, & quam male recesserit; & ideo mando tibi quod Clerici sui, qui detraxerunt honori meo & regni, qui circa ipsum fuerunt post fugam suam, non percipiant aliquid de reditibus suis, quos habuerunt in Episcopatu tuo, nisi per me, nec habeant aliquid Auxilium vel Consilium a te.

Item Justitiariis suis sub hac forma.

[Marge: Tabellarios capiendos.]

Si quis inventus fuerit ferens literas Domini Papæ vel mandatum, aut Thomæ Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis in Anglia, capiatur & retineatur, donec inde voluntatem meam præcipiam.

[Marge: Ecclesiastici non transeant mare.]

Item nullus Clericus, Monachus, Canonicus, vel Conversus, vel alicujus Religionis, transfretare permittatur nisi habeat literas de reditu suo, Justitiarii, vel nostras. Et si quis aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur.

[Marge: Nullus appellet ad Papam, &c.]

Nullus appellet ad Papam vel ad Archiepiscopum; neque aliquod placitum ex eorum mandato teneatur; neque aliquod mandatum eorum in Anglia recipiatur: Et si quis tenuerit vel receperit, vel tractaverit, capiatur & retineatur.

[Marge: Interdictum tenentes ejiciendos, cum cognatione.]

Si Episcopi, Abbates, Clerici, vel Laici sententiam interdicti[307] tenuerint, sine dilatione e terra ejiciantur, & tota eorum cognatio, ita quod nihil de Catallis suis secum ferant, sed Catalla eorum & possessiones in manu nostra saisiantur.

[Note 307: Ita legitur in MS. nullo alio vocabulo adjuncto, corrupte vero ut supra videri potest; ad quem locum referri debet.]

[Marge: Clericis in Angliam redeundum.]

Omnes Clerici qui reditus habent in Anglia, sint summoniti per omnes Comitatus, ut infra tres menses præcise ad reditus suos, sicut diligunt eos & amant, in Angliam redeant. Et si terminum præfixum non venerint, reditus eorum in manu nostra saisiantur.

[Marge: Summonendos qui Comitem H. excommunicarunt.]

Episcopi Londoniensis & Norwicensis summoneantur, quod sint coram Justitiariis nostris ad rectum faciendum, quod contra statuta regni, interdixerunt terram Hugonis Comitis, & in ipsum sententiam anathematis intulerunt.

[Marge: Denarii B. Petri retinentur.]

Denarii B. Petri colligantur & serventur quousque inde Dominus Rex voluntatem suam præceperit.

[Marge: Ecclesia Cant. confiscatur.]

Ecclesiam præterea Cantuariensem, & omnia bona Archiepiscopi, Rex & suorum confiscari præcepit.

[Marge: Tota Cognatio Archiepiscopi exulat.]

Et (quod in nullius historiæ legitur serie, inquit Parisius) totam ejus cognationem exilio ascriptam addixit, sine delectu conditionis, sexus, aut ætatis.

[Marge: Non orandum pro T. Archiep.]

Et (cum Ecclesia Catholica oret pro hæreticis, schismaticis, & perfidis Judæis, prohibitum est a Rege) ne quis Archiepiscopum orationum suffragiis adjuvaret.

[Marge: XII Magnates ad Papam missi non exaudiuntur.]

Rex 12 Episcopos, Comites & Magnates ad Papam mittit qui Senensem civitatem venientes, ei omnia versus Thomam Archiepiscopum exponunt; petentesque aut remedium exibendum aut 2 Legatos mittendos in Angliam ad cognoscendam controversiam, in neutro exauditi redeunt[308].

[Note 308: Hoved. an. 1165. pag. 496.]

[Marge: Papa damnat statuta Clarendoniæ & anathematizat observantes.]

Quarto die sequenti venit illuc Thomas Cantuariensis Archiepiscopus & ad pedes Dom. Papæ prostratus, obtulit ei Chirographum supradictum, in quo Leges Angliæ, quas Rex avitas vocabat, erant scriptæ[309]. Quas cum Dominus Papa coram omnibus Cardinalibus, & Clero, & populo multo lectas audiret, damnavit illas in perpetuum & anathematizavit omnes, qui eas tenerent vel aliquo modo foverent. Concedit etiam ut Thomas omnes adversarios excommunicet, excepto Rege.

[Note 309: Hoved. ib.]

[Marge: Edictum Regis contra Alex. Papam & Thomam Archiep.]

Edictum Regis contra Alexandrum Papam & Thomam Archiep.

Si quis inventus fuerit[310] ferens literas vel mandatum Domini Papæ, vel Cantuariensis Archiepiscopi, continens interdictum Christianitatis in Anglia, capiatur, & de eo sicut de Regis traditore & regni, sine dilatione justitia fiat.

[Note 310: Hoved. ib.]

Item nullus Clericus, vel Monachus, vel Conversus alicujus Religionis, permittatur transfretare vel redire in Angliam; nisi de transfretatione habeat literas justitiarum, & de reditu, literas Regis. Et si aliquis aliter inventus fuerit, capiatur & retineatur.

Item interdictum est ne aliquis ferat mandatum aliquod Dom. Papæ, vel Cantuariensis. Et si quis talis inventus fuerit capiatur & retineatur.

Item generaliter interdictum est ne aliquis appellet ad Dominum Papam vel ad Cantuariensem Archiepiscopum, neque de cætero aliquod eorum mandatum in Anglia recipiatur; neque aliquod placitum ex mandato eorum teneatur, & si quis contra hoc interdictum aliquid fecerit, capiatur & retineatur.

Item si Episcopi, vel Presbyteri, vel Abbates, sive Monachi vel Clerici vel Laici sententiam interdicti tenuerint; sine dilatione de terra ejiciantur, & tota eorum cognatio; ita quod nihil de Catallis suis secum deferant; & Catalla & Possessiones eorum capiantur in manu Regis.

Item omnes Clerici qui habent reditus in Anglia, sint summoniti per omnes Comitatus, quod sint infra tres menses post summonitionem in Anglia ad redditus suos sicut diligunt habere ipsos redditus, & redire in Angliam. Et si non venerint ad terminum prædictum, Catalla, & possessiones eorum capiantur in manu Regis.

Item Londoniensis & Norwicensis Episcopi summoneantur, ut sint coram Justitiariis Regis, ad rectum faciendum, quod contra statuta regni interdixerunt terram Comitis Hugonis, & in ipsum sententiam tulerunt.

Item denarii S. Petri colligantur & custodiantur.

[Marge: Archiepiscop. damnat Clarendon & excommunicat observantes.]

[Marge: Absolvit qui jurabant obedientiam eis.]

[Marge: Authores earum qui.]

Anno 1166[311], in die Dominica Ascensionis (Rege in Normannia existente) Thomas Archiepiscopus pulpitum ascendens Niceliaci, prædictas regni consuetudines, quas avitas vocant, damnat & cassas pronunciat; excommunicans accensis candelis earundem observatores, exactores, consiliatores, adjutores & defensores. Scribit etiam Episcopis Cantuariensis provinciæ, acta referens & confirmans; ipsosque absolvit a professione (hoc est, a sacramento) quam fecerant de consuetudinibus istis observandis, quas in epistola recitat[312], & excommunicatorum plurium nomina, & inter alia Richardi Luci & Jocelini Bailol, quos ait illarum consuetudinum authores fuisse & fabricatores. Proceres autem[313] absentes & non vocati nec convecti, ut dicebant, missis ad Archiepiscopum legatis appellaverunt, & Ecclesiam intraverunt.

[Note 311: Mat. Par. ib. Hoved.]

[Note 312: Epist. Hoved. pag. 498 & 515.]

[Note 313: Mat. Par.]

[Marge: Rex cognatos Thomæ ejicit.]

Rex[314] vicissim expulit ab Anglia, & ab omnibus terris suæ dominationis, omnes homines & foeminas, quoscunque invenire potuit, de cognatione B. Thomæ Cantuariensis: pueros etiam in cunis vagientes, & adhuc ad ubera matrum pendentes, misit in exilium, ut visis illis, augmentaretur dolor Archiepiscopi.

[Note 314: Hoved. an. 1166. pag. 500.]

[Marge: Hidagium.]

Hoc anno[315] ad subventionem terræ, de unaquaque carucata terræ totius Angliæ quatuor denarii concessi sunt & collecti.

[Note 315: Mat. Par.]

[Marge: Matildis obit.]

Hoc anno obiit Matildis Imperatrix, mater Hen. II. & sepulta est Rothomagi.

[Marge: Papa Legatos in Galliam mittit.]

An. 1169[316] Alexander Papa ad petitionem Regis Legatos in Galliam mittit, qui de prædictis cognoscerent controversiis, & excommunicatos absolverent, pacemque co hæc parum promoventes recesserunt.

[Note 316: Mat. Par. pag. 106. Hoved. pag. 516.]

[Marge: Rex Henr. II. omnes Vice-comites deponit.]

Rex post Pascham Londinum veniens, deposuit fere omnes Vice-comites Angliæ, facta inquisitione per sacramentum hominum regni, de prisis 1. extortionibus eorum; adegitque omnes ad redemptiones.

[Marge: Concil. Westm.]

Magnum Concilium Westmonast.[317]

[Note 317: Hoved. pag. 518.]

[Marge: Coronat filium Henricum, qui patris obit.]

In festo S. Barnabæ Apost. idem Rex (Henricus) magnum celebravit Concilium Londoniis, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ, de coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit 17. Kal. Julii, Clero & populo consentientibus, fecit prædictum filium suum coronari, &c.

Anno eodem[318], in Idibus Julii, convocatis Westmonasterii Magnatibus, Rex Henricum filium suum primogenitum in Regem fecit coronari; qui ab authoribus alias dicitur Rex Henricus III. alias Rex Henricus junior: sed in vita patris defunctus est.

[Note 318: Mar. Par. ib. pag. 117. Hoved. pag. 518.]

[Marge: Rex Scotor. & Proceres regni novo Regi hominium praæstant.]

In crastino coronationis illius[319], fecit Rex pater Willielmum Regem Scottorum, & David fratrem suum, & Comites & Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.

[Note 319: Hov. ib.]

[Marge: Ludov. R. Franciæ invadit Angliam.]

Ludovicus Rex Franciæ[320] exercitum cogit in Regem Angliæ, quod Margaretam filiam suam, uxorem Regis junioris, cum marito non fecit coronari. Propere autem occurrens ei Rex pater, pacem fecit: pollicendo quod in proximis filius iterum, & una uxor ejus, coronarentur: & factum est Wintoniæ 6. Cal. Septemb. An. Dom. 1172[321].

[Note 320: Hov. ibid.]

[Note 321: Hov. an. 1172. pag. 529.]

[Marge: Pax restituta in Anglia.]

[Marge: Tho. Archiep. trucidetur.]

4. Idus Octob. cum Rex[322] & Magnates Franciæ a Papa impetrassent, ut, remota omni appellatione, Rex Angliæ anathemati subjiceretur, & regnum ejus interdicto, in Ecclesia redderet Archiepiscopum; pax eorundem mediatione post difficultates aliquot est composita, & Archiepiscopus ad sua omnia restitutus. Angliam igitur regreditur post sexenne fere exilium, & Calendis Decembris Sandwicum applicans, litteras quibus Papa Archiepiscopum Eboracensem, & Episcopos aliquot Regi obsequentiores suspendebat, donec Archiepiscopo satisfacerent, jam ad ipsos (celatos hactenus) propere mittit. Intellecto hoc, excanduit supra modum Rex: & per nuntios Archiepiscopum rogat ut suspensos absolvat; sed respondet ille, se non posse, quod majori innodarentur authoritate. Prorupit ergo Rex in verba aspera & minantia, quæ cum astantes excepissent, Willielmus de Traci, Reginaldus filius Ursi, Hugo de Marvilla, & Richardus Brito, de Normannia advolantes Canterburiam, 5. die Nativitatis Dominicæ preces agentem vespertinas crudelissime & plusquam barbare ante altare in Ecclesia mactaverunt Archiepiscopum, incipiente A. D. 1171.

[Note 322: Mat. Par. ib. pag. 117.]

[Marge: R. Henr. II. excommunicationi vicinus.]

Quinta feria ante Pascham (qua Romanus Pontifex e solenni more annuatim solet publice vel absolvere vel excommunicare) communi Cardinalium consilio jam decreverat, Regem Angliæ atque Angliam ipsam sub interdicto ponere. Interea Romam veniunt (prioribus inauditis) alii a Rege Legati, qui solennius ejus protestantes innocentiam, juramento pollicentur, Regem ipsius Papæ & Cardinalium judicio obtemperaturum.

[Marge: Pax inter Regem & Papam.]

Missis igitur duobus a Papa Cardinalibus Rex occurrit in Normannia, & post longos tractatus in præsentia eorundem Legatorum, juravit mortem Thomæ martyris gloriosi, nec voluntate sua nec conscientia perpetratam fuisse, nec ejus artificio perquisitam. Sed quoniam ex verbis, quæ succensus iracundia incaute protulerat, nequissimi clientes occasionem sumpserant Archiepiscopum perimendi; absolutionem supplex petiit & impetravit. Promittens insuper ad mandatum Legatorum:

[Marge: Terræ sanctæ subveniend.]

Quod tantum daret de pecunia sua, unde 200 milites ad defensionem terræ sanctæ possent sustentari per annum.

[Marge: Appellationes permittend.]

Quod permitteret deinceps appellationes libere fieri.

[Marge: Novæ consuet. revocandæ.]

Quod consuetudines, quæ suis erant introductæ temporibus contra libertatem Ecclesiæ, in irritum revocaret.

[Marge: Possessiones Cantuariæ restituendæ.]

Quod possessiones Cantuariensis Ecclesiæ, quæ post recessum Archiepiscopi ablatæ integre redderentur.

[Marge: Exulantes revocandi.]

Quod Clericis & Laicis utriusque sexus, qui pro beato martyre de regno exierant, cum pace sua recipere bona omnia, & libere redire licebit.

Hæc omnia promisit & juravit Rex Henricus pater, & Rex Henricus filius; sigilloque regio confirmata Romam mittuntur[323].

Et graves nihilominus poenas (3. virgæ ictus a quovis Clerico accipiens) dedit[324].

[Note 323: Char. absol.]

[Note 324: Vid. chartam absolutionis ejus. Hov. pag. 529. Mat. Par. pag. 127. V. etiam homagium Regis Scotiæ & Baronum ejus de regno Scotiæ in. an. 1175. Hov. pag. 545. Mat. Par. pag. 126. melius & v annos inter 1172 & 1176. apud Hov. & Mat. Par. & in Chron. Hollinsh. ubi vide prædict. articul. pag. 83. b. multo fusius e Gervas. Dorob.]

[Marge: _De origine Assisarum xii Juratorum._]

De origine Assisarum & recognitionum per XII Juratores[325].

[Note 325: Henri II n'institua point la Jurée; elle existoit sous le Conquérant: mais il permit d'y avoir recours dans les causes où avant son regne on n'employoit que le duel.]

Assisas instituit Rex Henricus II. ad duelli asperitatem (quam triall by batttel vocant) auferendam. Monstrant hoc sui ipsius Brevia apud Glanvillam[326], quibus sic loquitur: Rex Vicecom. salutem. Prohibe N. ne teneat placitum in curia sua, quod est inter M. & R. de una hida terræ, &c. nisi duellum inde vadiatum fuerit, quia M. qui est Tenens, posuit se inde in Assisam meam, & petit recognitionem fieri.

[Note 326: Lib. 2. cap. 8 & 9.]

Quod dicit, in Assisam meam, intelligendum est, in constitutionem meam: nam quæ postea Statuta dicta sunt, sub hoc seculo Assisæ appellantur; ut hic infra ipsius hujusce Regis, Assisæ de Clarendon, & Assisa de habendis armis. Hinc & de legibus ab eodem editis Radulphus Niger: Singulis (inquit) annis novas leges, quas Assisas vocant, edidit. De Assisarum autem (quibus duellum tollitur) origine, sic Glanvilla[327]: Est autem magna Assisa regale quoddam beneficium clementia Principis de consilio Procerum populis indultum, quo vitæ hominum, & status integritati tam salubriter consulitur, ut in jure quod quis in libero solo tenemento possidet retinendo, duelli casum declinare possunt homines ambiguum, &c.

[Note 327: Lib. 2. cap. 7.]

Istarum siquidem originem ab Henrico II emanasse clarius tibi elucebit, si frequentissimas deprehenderis in regni ejus parte posteriori, inauditas vero sub anteriori. Evincit primum author celebris Glanvilla, qui integris aliquot libellis sub eodem Rege Assisarum tradidit disciplinam. Posterum habes e privilegio quodam Regis Johannis Beverlacensi Ecclesiæ (ut in charta Richardi II[328] per Inspeximus extat) concesso, prout sequitur.

[Note 328: Pat. 5. Ric. 2. par. 2. m. 12.]

[Marge: Poena perjurantium in magna Assisa.]

Poena in hac Assisa (id est, magna Assisa domini Regis) temere jurantium ordinaria est, & ipsi regali institutioni eleganter inserta. Si enim ipsi juratores perjurasse in curia fuerint legitime convicti[329], vel in jure confessi; omnibus catallis & rebus mobilibus spoliabantur, Domino Regi eisdem applicandis; de clementia autem Principis maxima, salvis eis tenementis solis liberis. Præterea in carcerem detrudentur, & ibi per annum ad minus in prisona detinebantur: insuper de cætero legem terræ amittentes, perpetuam infamiæ notam inde merito incurrent.

[Note 329: Glan. lib. 2. cap. 19.]

Dominus Ludovicus Duelli loco induxit Preuves per Tesmoings & Charters. Choppin. pag. 577.[330]

[Note 330: Choppin dit ceci, L. 3: De domanio Franciæ, tit. 26, nº 18.

Spelman avoit fait sa Remarque pour établir, sans doute, que Saint Louis, dans ses Etablissemens, n'avoit fait que suivre ce que Henri II, plus de cent ans auparavant, avoit ordonné par toute l'Angleterre.]

[Marge: Charta Eccl. Beverlacensi data.]

Rex omnibus ad quos, &c. salutem. Inspeximus cartam, quam Dominus Johannes, quondam Rex Angliæ proavus meus, fecit præfatæ Ecclesiæ Beverlac. & Simoni huic Præposito Beverlacen. ac Clericis Ecclesiæ ejusdem, in hæc verba: Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hibern. Dux Aquit. Com. Andag. Archiepiscopis, Episcopis, &c. & omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem. Sciatis, nos suscepisse in protectionem & defensionem nostram Ecclesiam Beverlac. & Simonem Præpositum Beverlac. & omnes homines, res & possessiones, jura & libertates illius Ecclesiæ & Præpositi & Clericorum, ad Ecclesiam illam pertinentes. Præcipientes, quod non faciatis, vel ab aliquo fieri permittatis eis inde injuriam, vexationem, aut gravamen, vel aliquid quod sit in dampnum vel dispendium, juris vel libertatum præfatæ Ecclesiæ. Volumus enim & firmiter præcipimus, quod Ecclesia Beverlac. & prædictus Simon Præpositus, & Successores sui, habeant & teneant, toto tempore nostro & hæredum nostrorum, omnia jura, libertates & dignitates, quæ prædicta Ecclesia Beverlac. & prædecessores prædicti Præpositi habuerunt & tenuerunt, vel tenere debuerunt, temporibus antecessorum nostrorum. Volumus etiam quod libertates & dignitates datæ ab antecessoribus nostris, & ab aliis, Deo & beato Johanni de Beverlaco, & Præposito illius Ecclesiæ, in nullo depereant, vel minuantur vel lædantur, per assisas, vel recognitiones, vel constitutiones postea factas. Sed si recognitiones vel assisæ fieri debeant de tenemento aliquo, vel de re aliqua, quæ pertineat ad præpositum Beverlac. & Præposituram, tam in dominicis quam feodis, teneantur in curia Præpositi Beverlac. ubi placita inde fuerunt, & esse consueverunt, tempore Regis H. patris nostri, vel tempore H. Regis avi patris nostri, antequam recognitiones vel assisæ in regno nostro essent constitutæ.[331] Volumus etiam, &c. Testibus, &c. Datum per manum nostram apud Vernohun 8. die Octob. anno regni nostri quarto.

[Note 331: Ceci veut dire seulement que sous Henri 1er les grandes Assises n'étoient pas instituées pour le Bref de Droit, & que les matieres de ce Bref se discutoient, avant Henri II, par le duel: car j'ai prouvé plus haut qu'il existoit une Jurée pour les autres Brefs au temps de la Conquête. Voyez Polid. Verg. L. 9, nº. 10, pag. 152.]

[Marge: Concil. Lond. de Henr. juniore.]

Concilium (seu colloquium uti alias dicebatur) magnum Londoniis habitum in festo S. Barnabæ (ut inquit Hovedenus) id est, 11 Junii, sed, ut ait Mat. Paris. celebratum 18. die Julii, A. D. 1170. in quo Rex Henricus pater Henricum filium suum primogenitum consortem sibi regni facit coronatque[332].

[Note 332: Hoved. in Hen. II. pag. 518.]

Deinde in festo S. Barnabæ Apostoli idem Rex (Henricus pater) magnum celebravit Concilium Londoniis, cum Principibus & Magnatibus terræ suæ de coronatione Henrici filii sui, & Dominica sequenti, quæ evenit decimo septimo Calendarum Julii, Clero & Populo consentientibus & assentientibus, fecit ipse prædictum Henricum filium suum coronari, & in Regem consecrari apud Westmonasterium a Rogero Archiepiscopo Eboracensi, ministrantibus ei in illo officio Hugone Dunelmensi Episcopo, & Waltero Roffensi Episcopo, Gilleberto Londinensi Episcopo, & Jocelino Salisbiriensi Episcopo: nulla mentione facta de beato Thoma Cantuariensi Archiepiscopo, ad quem coronatio illa & consecratio de jure Ecclesiæ suæ spectabat. Et in crastino coronationis illius fecit Rex pater Willielmum Regem Scottorum, & David fratrem suum, & Comites & Barones regni, devenire homines novi Regis, & jurare ei fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate sua.

[Marge: Dividit terras inter filios.]

Rex ægrotans dividit terras suas inter filios[333].

[Note 333: Hoved. pag. 518.]

Deinde a Colloquio illo (scil. Ludovici Regis) venit Rex (Henricus) pater in Normanniam, & apud Moramgram incidit in gravem ægritudinem, & divisit terras filiis suis in hunc modum.

Dedit itaque Richardo filio suo Ducatum Aquitaniæ, & omnes terras quas accepit cum matre illius Alienor Regina.

Et Gaudefrido filio suo dedit Britanniam, cum Alais filia Conani, quas ad opus illius acquisierat a Ludovico Rege Francorum.

Et Henrico Regi filio suo dedit Normanniam, & omnes terras quæ fuerunt patris sui Gaufridi Comitis Andegavensis. Et fecit illos tres filios suos devenire homines Ludovici Regis Franciæ.

Et Johanni filio suo, adhuc minimo, dedit Comitatum Moretanii. Deinde post multum temporis de infirmitate convaluit[334].

[Note 334: Adde hic Concilium Windesoriæ, in quo finis & concordia sit de terris Hiberniæ, &c. Mat. Par. in an. 1175. pag. 126. Vide Hollins. Chron. Benedict. Abb. MS. in an. 1175.]

[Marge: Institutis Justitiariorum itinerantium vulgo circuitus.]

Prima institutio Justitiariorum itinerantium, & eorum itinerum, quæ circuitus vocant.

Concilium Notinghamiæ.

[Marge: Concil. Notingham de statutis regni.]

Anno gratiæ 1176. post Natale Domini, in festo[335] Conversionis S. Pauli, venit Dominus Rex pater usque Notingham, & ibi celebravit magnum concilium, de statutis regni sui: & coram Rege filio suo, & coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, & Baronibus regni sui (& per concilium militum & hominum suorum, inquit Benedict. Abbas) communi omnium concilio divisit regnum suum in sex partes, per quarum singulas tres Justitiarios itinerantes constituit, quorum hæc sunt nomina.

[Note 335: Hoved ib. Mat. Par. pag. 127. Benedic. Abb. in an. 1176. MS.]

{ Norfolc. { Suffolc. { Cantebrigesire. { Hugo de Cressi { Huntedunesire. 1. { Walterus fil. Roberti { Bedefordesire. { Robertus Mantel { Bukinhamsire. { Estsex. { Hertefordesire.

{ Lincolnesire. { Notingamsire. { Hugo de Gundevilla { Derebisire. 2. { Willielmus fil. Radulfi { Staffordesire. { Willielmus Basset { Warwickesire. { Norhantesire. { Leicestresire.

{ Kent. { Surrie. { Robertus fil. Bernardi { Suthantesire. 3. { Ricardus Giffard { Suthsexa. { Rogerus fil. Reinfrai { Berkesire. { Oxenefordsire.

{ Willielmus fil. Stephani { Herefordesire. 4. { Bertram de Verdun { Gloucestersire. { Turstan fil. Simonis { Wirecestersire. { Salopesire.

{ Wiltesire. { Radulphus fil. Stephani { Dorsete. 5. { Willielmus Ruffus { Somersete. { Gilebertus Pipard { Devonia. { Cornubia.

{ Everwikesire. { Richemundesire. { Robertus de Wals { Lancastre. 6. { Radulphus de Glaovil { Coplande. { Robertus Pikenot { Westmerlande. { Northumberlande. { Cumberlande.

Et postea fecit Dom. Rex[336] omnes prædictos Justitiarios jurare supra sacrosancta Evangelia, quod ipsi bona fide, & sine malo ingenio, has subscriptas Assisas custodirent, & inviolabiliter ab hominibus regni facerent custodiri[337].

[Note 336: Hoved. pag. 548.]

[Note 337: En France, sous les deux premieres Races, il y avoit eu des Justiciers ambulans, Missi-Dominici. En Normandie un grand Senéchal ambulant avoit été substitué à ces Justiciers. Voyez Anc. Cout. chap. 10. Les Justiciers dont il est ici question ne furent donc pas établis en Angleterre par Henri II pour la premiere fois, mais leur nombre fut seulement augmenté par ce Prince.]

De hoc Concilio sic Benedict. Abbas[338]: Circa festum S. Pauli venit Dominus Rex usque ad Northampton, & magnum ibi celebravit Concilium de Statutis regni sui coram Episcopis, Comitibus, & Baronibus terræ suæ, & per consilium militum & hominum suorum.

[Note 338: In vita Hen. II.]

[Marge: Assisæ.]

_Assisæ Henrici Regis factæ apud Clarendon, & renovatæ apud Northamtune._

Si quis retatus fuerit coram Justitiis Domini Regis, de murdro, vel latrocinio, vel roberia, vel receptatione hominum tale facientium, vel de falsoneria, vel iniqua combustione, per sacramentum XII militum de hundredo; & si milites non adfuerint, per sacramentum XII liberorum & legalium hominum, & per sacramentum 4. hominum de unaquaque villa hundredi, eat ad judicium aquæ: & si perierit, alterum pedem amitat. Et apud Northamtune additum est pro rigore justitiæ, quod dextrum similiter pugnum cum pede amittat, & regnum abjuret, & infra 40 dies a regno exulet.

2. Et si ad aquam mundus fuerit, inveniat plegios, & remaneat in regno, nisi retatus fuerit de murdro, vel aliqua turpi felonia per commune comitatus, & legalium militum patriæ: de quo, si prædicto modo retatus fuerit, quamvis ad aquam mundus fuerit, nihilominus infra 40 dies a regno exeat, & catalla sua secum asportet, salvo jure Dominorum suorum, & regnum abjuret in misericordia Domini Regis.

3. Hæc autem Assisa attinebit, a tempore quo Assisa facta fuerit apud Clendune, continue usque ad hoc tempus, & a modo quamdiu Domino Regi placuerit, in murdro, & proditione, & iniqua combustione, & in omnibus prædictis, nisi in minutis furtis & roberiis, quæ factæ fuerant temporæ guerræ; sicut de equis, & bobus, & minoribus rebus.

4. Nulli liceat neque in burgo neque in villa hospitari aliquem extraneum ultra unam noctem in domo sua, quem ad rectum habere noluerit, nisi hospitatus ille essonium rationabile habuerit, quod hospes domus monstret vicinis suis, & cum recesserit, coram vicinis recedat, & per diem.

5. Si quis saisitus fuerit de murdro, vel de latrocinio, vel roberia, vel falsoneria, & inde sit cognoscens, vel de aliqua alia felonia, quam fecerit, coram Præposito hundredi vel burgi, vel coram legalibus hominibus, id postea coram Justiciis negare non poterit.

6. Si qui obierit francus Tenens, hæredes ipsius maneant in tali saisina, qualem pater suus habuit die qua fuit vivus & mortuus, de feodo suo, & catalla sua habeant, unde faciant & divisum, & Dominum suum postea requirant, & ei faciant de relevio, & aliis quæ eis facere debent de feodo suo.

7. Et si hæres fuerit infra ætatem, Dominus feodi accipiat homagium suum, & habeat in custodia illum quamdiu debuerit: alii Domini, si plures fuerint, homagium ejus recipiant, & ipse faciat eis quod facere debuerit.

8. Et uxor defuncti habeat dotem suam, & partem de catallis ejus, quæ eam contingit.

Et si Dominus feodi negat[339] hæredibus defuncti saisinam ejusdem feodi quam exigunt, Justitiarii Domini Regis faciant inde fieri recognitionem per XII legales homines, qualem saisinam defunctus inde habuit, die qua fuit vivus & mortuus: & sicut recognitum fuerit, ita hæredibus ejus restituant. Et si quis contra hoc fecerit, & inde attaintus fuerit, remaneat in misericordia Regis.

[Note 339: Les Coutumes féodales avoient prévalu; il n'étoit plus question des Loix d'Edouard. Le Traité de Glanville, écrit par l'ordre de Henri II, en fournit une preuve sans replique.]

10. Justitiæ Domini Regis faciant fieri recognitionem, de dissaisinis factis super Assisam, a tempore quo Dominus Rex venit in Angliam proxime post pacem factam inter ipsum & Regem filium suum.

11. Justitiæ capiant fidelitates Domini Regis infra clausum Pascha, & ad ultimum infra clausum Pentecostæ, ab omnibus, viz. Comitibus, Baronibus, Militibus, & libere tenentibus, & etiam rusticis, qui in regno manere voluerint: & qui facere noluerit fidelitatem, tanquam inimicus Domini Regis capiatur.

12. Habent etiam justitiæ præcipere, quod omnes illi qui nondum fecerunt homagium & ligiantiam Domino Regi, quod ad terminum quem eis nominabunt, veniant & faciant Regi homagium & ligiantiam, sicut ligio Domino.

13. Justitiæ faciant omnes justitias & rectitudines spectantes ad Dominum Regem & ad coronam suam, per breve Domini Regis, vel illorum qui loco ejus erunt, de feodo dimidii militis & infra; nisi tam grandis sit querela, quod non possit deduci sine Domino Rege, vel talis quam justitiæ ei reponent pro dubitatione sua, vel ad illos qui in loco ejus erunt. Intendant tamen pro posse suo ad commodum Dom. Regis faciendum.

14. Faciant etiam assisam de latronibus iniquis, & malefactoribus terræ, quæ assisa est per Consilium Regis, filii sui & hominum suorum per quos ituri sunt comitatus.

15. Item justitiæ provideant quod Castella diruta prorsus diruantur, & diruenda bene prosternantur. Et nisi hoc fecerint Dominus Rex judicium Curiæ suæ de eis habere voluerit sicut de contemptoribus præcepti sui.

16. Justitiæ inquirant de excactis, de Ecclesiis, de terris, de foeminis, quæ sunt de donatione Domini Regis.

17. Ballivi Domini Regis respondeant ad scaccarium, tam de assiso reditu, quam de omnibus perquisitionibus suis quas faciunt in ballivis suis; exceptis illis quæ pertinent ad Vicecomitatum.

18. Justitiæ inquirant de Custodiis Castellorum, & qui, & quantum, & ubi eas debeant, & postea mandent Dom. Regi.

19. Latro ex quo capitur Vicecomiti tradatur ad custodiendum: Et si Vicecomes absens fuerit, ducatur ad proximum Castellanum, & ipsum illum custodiat donec illiberet Vicecomiti.

20. Justitiæ faciant quærere per consuetudinem terræ, illos qui a regno recesserunt, & nisi redire voluerint infra terminum nominatum, & stare ad rectum in Curia Domini Regis, postea uthlagentur; & nomina uthlagatorum afferantur ad Pascha, & ad festum S. Michaelis, ad scaccarium, & exinde mittantur Domino Regi[340].

[Note 340: _Adde hic quæ sequuntur apud Hoved. de homagio R. Scotiæ. pag. 550 & V. Matth. Par. & Chron._]

[Marge: _Legatus Romanus Hugo Petro-Leonis. A. D. 1176._]

[Marge: Clerici implacitantur de forestis.]

Hoc etiam Anno[341] Angliam venit Legatus Romanus Hugo Petro-Leonis alias Hugerum Cardinal. S. Angeli, qui & interfuisse dicitur Concilio Northamptoniæ. Synodum autem celebravit[342] suffragantibus Episcopis, Angliæ & Scotiæ; concessitque in eadem, & dedit Domino Regi licentiam implacitandi Clericos regni sui, de forestis suis, & de captione venationis, coram Laicis suis Justitiariis, prout ab ipso Rege constitutum fuit[343].

[Note 341: Mat. Par. pag. 127.]

[Note 342: Hollins.]

[Note 343: Hoved. pag. 547.]

Rex vicissim concessit ei quatuor hæc capitula in regno Angliæ observanda[344].

[Note 344: Mat. Par. pag. 127.]

[Marge: Et de Laico feodo non aliter.]

Primo, quod de cætero Clericus non trahatur ante Judicem sæcularem personaliter, pro aliquo crimine vel transgressione, nisi pro foresta, & Laico feodo, unde Regi, vel alii Domino sæculari, Laicum debetur servitium.

[Marge: Rex non teneat Ecclesiam ultra annum.]

Secundo ut Archiepiscopatus, Episcopatus vel Abbatiæ, non teneantur in manu Regis, ultra annum nisi pro causa evidente, vel necessitate urgente.

[Marge: Interfectores Clericorum.]

Tertio concessit, ut interfectores Clericorum convicti vel confessi, coram Justitiario regni, præsente Episcopo puniantur.

[Marge: Clerici non facient Duellum.]

Quarto quod Clerici Duellum facere non cogantur.

[Marge: Supplicium detegentis secreta Domini sui.]

Rex Henricus[345] filius Pictaviæ existens, cepit Adam de Chirchdune, Vicecancellarium suum, Clericum videlicet Gaufridi Præpositi Beverlaci, Cancellarii Regis filii, & fecit eum fustibus cædi, imponens illi, quod ille secreta sua detexerat Regi patri suo; & flagellatum duci fecit nudum per Plateas Civitatis Pictavis fusticando, & sub voce præconia clamando. Sic debet dehonestari, qui secreta Domini sui detegit.

[Note 345: Hoved. pag. 551.]

[Marge: Rex filiam Regi Siciliæ in uxorem dat.]

In Concilio Londoniis[346] Rex Henricus Pater consilio universorum Episcoporum, Comitum & Baronum regni, concessit Regi Siciliæ filiam suam, Johannam in uxorem. Vide Chartam dotis ejus apud Hoved. p. 551.

[Note 346: Hoved. ib.]

[Marge: Rex Vivianum Cardinalem terrefacit.]

An. 1177.[347] Viviano Cardinale, Legato Pontificis Romani, Angliam veniente, Rex misit ad eum Ric. Wintoniensem, & Gaufridum Eliensem Episcopos ut interrogarent eum, cujus authoritate ausus erat intrare regnum suum sine ipsius licentia. Quibus plurimum territus Cardinalis; de satisfactione juravit Regi; quod ipse nihil ageret in legatione sua, contra voluntatem ipsius.

[Note 347: Hoved. ib. pag. 553.]

[Marge: Rex filio Johanni Hibernium dat.]

Habito Oxonii Concilio Henricus Rex dedit Johanni filio suo Hiberniam[348].

[Note 348: Polyd. 236. Hoved. ib. Hollins. infra.]

[Marge: _Rex & Ludov. Rex Fr. de itinere Hierosolymitano agunt._]

Ludovicus[349] Rex Franciæ Henricus Rex Angliæ 7 Cal. Octob. pactum ineunt de suscipiendo Crucem, & Hierosolymas proficiscendo[350].

[Note 349: Mat. Par.]

[Note 350: Pacti Chartam exibet. Mat. Par. p. 128.]

[Marge: Roberto Comiti Leicestriæ terræ redduntur.]

Anno Gratiæ 1177. Regis Henrici 23. Rex Angliæ Pater celebrato Concilio generali apud Northamtun.[351] Post festum S. Hilarii reddidit Roberto Comiti Leicestriæ omnes terras suas citra mare & ultra sicut eas habuerat 15 Diebus ante guerram, exceptis Castellis de Muntford & de Pasci: Similiter Hugoni Comiti Cestriæ, &c.

[Note 351: Hoved. ib. pag. 560.]

[Marge: Concil. Lond. de lite inter Regem Castellæ & Navarræ.]

Eodem Anno[352] Rex Concilium generale Londini celebrat in causa litis inter Alfonsum Regem Castellæ, & Sanctium Regem Navarræ, judicio ejus & Baronum suorum ab utroque Rege compromissæ.

[Note 352: Hoved. ib. pag. 561.]

[Marge: Frater Comitis de Ferrariis interficitur.]

Tempore dicti Concilii[353], noctu interfectus est Londini, frater Comitis de Ferrariis & in plateas clam projectus. Postulantur cædis multi cives; inter hos nobilis & dives senex quidam Johannes. Qui cum judicio aquæ (id est, Ordalio) deprehensus sit culpabilis; suspendio traditur, licet Regi 500 lib. in redemptionem vitæ, obtulisset. Intelligendum autem est, examen hoc factum fuisse aqua calida, non frigida, quod Johannes nobilis esset; nam aqua frigida rustici solummodo examinabantur[354].

[Note 353: Hoved. pag. 566.]

[Note 354: On avoit conservé cette mauvaise Coutume; parce qu'elle ne préjudicioit point les Loix féodales, & qu'elle plaisoit plus au Clergé que le duel. Voici ce que dit Wilkins, dans son Glossaire, des Ordales, Ordalium, &c.]

[Marge: Johannes Rex Hiberniæ constituitur.]

[Marge: Hibernia Proceribus regni divisa.]

Eodem anno[355] celebratum est generale Consilium Oxonii; in quo Rex constituit Johannem filium suum Regem in Hibernia, Concessione & Confirmatione Alexandri summi Pontificis: Divisitque munificentius terram Hiberniæ inter Proceres suos multifariam, his Castella, urbes, dominia; illis provincias & regna integra, indictis servitiis & juratis ligantiis & fidelitatibus utrique Regi possidendum.

[Note 355: Hoved. pag. 566 & 567. V. Conc. Oxo.]

Hugoni de Lasci Midiam totam pro servitio 100 Militum.

Roberto fil. Stephani, & Miloni de Cogham Regnum de Corc (excepta Civitate & Cantredo) pro servitio--60 Militum.

Hereberto fil. Hereberti & Guilielmo fratri Comitis Cornubiæ, & Jollano de la Primerai nepoti eorum, totum regnum de Limeric pro servitio--60 Militum & cæt.[356]

[Note 356: Hoved. pag. 566.]

In hoc etiam Concilio[357] supplices veniunt Reguli & Nobiles plerique Walliæ. Regique Patri homagium & fidelitatem facientes, pacem ei & regno suo conservandum juravere.

[Note 357: Hoved. pag. 566.]

[Marge: R. Henr. & Ludov. R. Fr. de itinere Hierosol. agunt.]

XI. Cal. Octobr.[358] Rex Angliæ (in Normanniam transvectus) colloquium tueri iniit cum Ludovico Rege Franciæ: Pactumque inter eos est & juratum, quod militaturi pro terra sancta, Crucem susciperent, & una Hierosolymas proficiscerentur. Pacti Chartam breviter exhibet Mat. Parisius p. 128. integre, Rogerus Hoveden. p. 570.

[Note 358: Hoved. Mat. Par.]

[Marge: Statutum de militia pro terra sancta.]

Henricus autem Rex Vernolium inde veniens; coram Episcopis, Comitibus, & Baronibus multis regni Angliæ, in beneficium militantium pro terra sancta statuit.

Ne quis pro debito Domini res hominis capere præsumat, nisi homo ejusdem debiti debitor, aut plegius extiterit: Sed redditus quos homines reddere debent Dominis suis, reddantur Creditori Dominorum suorum, & non Dominis.

Cæteræ vero res hominum propriæ sint in pace, neque eas pro Dominorum debitis liceat cuique naintire.[A]

[Marge A: C'est nantire, nantir.]

Hoc statutum sigillo suo roboratum, Rex præcepit per omnes ditiones suas transmarinas custodiri. Quære, an per cismarinas.

[Marge: _Concil. Lateranense: acta in eo._]

Concilium generale Lateranense[359].

[Note 359: Hoved. pag. 582.]

Anno 1179. secunda feria secundæ Septimanæ quadragesimæ quæ 3. Nonas Martii evenit, coepit XI Generale Concilium in Lateranensi Ecclesia Romæ celebrari, Præsidente Alexandro Papa 3. & suffragantibus 280. vel 300. Episcopis[360] præter cæteram Cleri multitudinem. Exierant quippe præcedenti[361] anno per orbem Christianum Romæ subditum Legati Pontificis ad hoc indicendum. Quo dum undique conflueretur, Archiepiscopi & Episcopi tam Scotiæ quam Hiberniæ[362]: per Angliam transeuntes, pro licentia transeundi juraverunt:

Quod neque Regi, neque regno ejus damnum quærerent.

[Note 360: Guiliel. Tyrius lib. 21. c. 26.]

[Note 361: Hoved. an. 1178. pag. 580.]

[Note 362: Hoved. an. 1179. pag. 582.]

Cum autem hi multi erant, ex Anglia 4. tantum Episcopi profecti sunt Romam, viz. Hugo Dunelmensis, Johan. Norwicens. Rob. Herefordensis, & Reginaldus Bathoniensis: Abbates autem plurimi. Sed Episcopi Angliæ constanter asseruerunt:

Quod ad generale Concilium Domini Papæ quatuor Episcopi de Anglia tantum Romam mittendi sunt[363].

[Note 363: _Adde Canones de præsentando infra 6 menses. Hov. pag. 588. & de torneamentis prohibendis apud Hov. pag. 584 & 588. & V. Concilia._]

[Marge: _A. D. 1179. Regi 25. Richard. de Luci fit Canonicus._]

Post Pascha Richardus de Luci Justitiarius Angliæ, relicta Justitiaria potestate factus est Canonicus regularis in Abbatia sua de Lewes, quam ipse in fundo suo fecerat, & bonis multis ditaverat, & paulo post ibidem obiit.

[Marge: Anglia divisa.]

Quo defuncto Dominus Pater magno celebrato Concilio apud Windeshores communi Consilio Archiepiscoporum, Episcoporum, Comitum & Baronum, coram Rege filio suo divisit Angliam in 4 partes; & unicuique partium præfecit viros sapientes ad faciendam justitiam in terra, in hunc modum.

{ Suthantesire. { Wiltesire. { Rich. Episcop. Wint. { Gloucestresire. { Rich. Thesaur. Reg. { Dorsete. 1. { Nicholaus fil. Toroldi. { Somersete. { Thomas Basset. { Devonia. { Robert. de Witefeld. { Cornubia. { Berkesire. { Oxenefordsire.

{ Cantebrigesire. { Huntedunesire. { Gaufrid. Elien. Episc. { Northamtesire. { Nichol. Capel. Regis. { Leicestresire. 2. { Gilebertus Pipardus. { Warewichsire. { Reginald. de Wisebec. { Wirecestresire. Cler. Reg. { Herefordsire in { Gaufridus Hosee. Wallia. { Staffordesire. { Salopesire.

{ Norfolchiæ. { Suthfolchiæ. { Johan. Epis. Norwic. { Essex. { Hugo Murdac. Cler. { Hertefordsire. Regis. { Midlesex. 3. { Michal Belet. { Kent. { Richardus del Pei. { Surreia. { Johannes Brito. { Sudsexe. { Bukinghamsire. { Bedefordsire.

{ Notinghamsire. { Derebisire. { Godefridus de Luci. { Euerwicsire. { Johannes Cumin. { Northumberland. { Hugo de Caerst. { Westmerland. 4. { Ranulf de Glanvilla. { Cumberland inter { Williel. de Bendings. Rible & { Alanus de Furnellis. Mecese. { Lancastre.

Isti sex (inquit Hovedenus) sunt justitiæ in Curia Regis constituti, ad audiendum clamores populi, & eis assignatæ erant subscriptæ Provinciæ.

[Marge: Monetæ forma corrupta est.]

Ad festum S. Martini[364] (qui erat An. 27. Regis Henrici II.) forma monetæ publicæ, a falsariis corruptæ, mutata est; bono reipub. pauperum vero & Colonorum damno. Monetarios Rex coegit ad se redimendos.

[Note 364: _Neubrig. lib. 3. c. 5. Hoved. an. 1180. pag. 197. Mat. Par. 1181._]

[Marge: Ran. de Glanvilla fit Justitiarius.]

Eodem Anno 1180.[365] Henricus Rex Angliæ Pater, constituit Ranulfum de Glanvilla summum justitiarium totius Angliæ; cujus sapientia conditæ sunt Leges subscriptæ (inquit Hovedenus) quas Anglicanas vocamus. Recitat vero ipsas illis quas Guilielmus I. Anno 4. regni sui concinnari fecerat ut ibidem supra memoravimus[366].

[Note 365: Hoved. pag. 600.]

[Note 366: Dans la Notice du Livre de Glanville j'ai fait voir que cet Auteur n'avoit recueilli que les Actes nécessaires pour la suite des Procès. C'est Littleton qui a rassemblé les Loix du Conquérant sur les Fiefs.]

[Marge: Lex de armis exhibendis.]

Rex Cenomannæ existens[367] Legem tulit de armis exhibendis, per omnes terras suas transmarinas observandam; quam cum Philippus Rex Franciæ & Philippus Comes Flandriæ audivissent, præceperunt ut sui homines simili modo armarentur: Modum breviter memorat Hovedenus pa. 611. Sed Rex cum Rege Scotiæ Portesmutham applicans 7. Cal. Augusti; hanc postea assisam de armis statuit.

[Note 367: Hoved. ib. pag. 611.]

[Marge: Assisa Regis Hen. de armis.]

Assisa Regis Henrici II. de habendis[368] armis in Anglia.

[Note 368: Hoved. ib. pag. 614.]

Quicunque habet feodum unius militis habeat loricam, & cassidem, & clypeum, & lanceam; & omnis miles habeat tot loricas, & cassides & clypeos, & lanceas, quot habuerit feoda militaria in dominio suo.

Quicunque liber laicus habuerit in Catallo vel in redditu ad valentiam 16 marcarum habeat loricam, & cassidem, & clypeum, & lanceam: Quicunque liber laicus habuerit in Catallo ad valentiam 10 marcarum habeat hambergellum, & capelet ferri, & lanceam; & omnes Burgenses & tota communia liberorum hominum habeant Wambais & capelet ferri & lanceam; & unusquisque juret quod infra festum S. Hilarii hæc arma habebit, & Domino Regi, sc. Henrico filio Matildis Imperatricis fidem portabit, & hæc arma in suo servitio tenebit secundum præceptum suum, & ad fidem Domini Regis & regni sui.

Et nullus ex quo hæc arma habuerit, ea vendat, nec invadiet nec præstet, nec aliquo alio modo ea a se alienet, nec Dominus ea aliquo modo ab homine suo aliquo modo alienet, nec per forisfactum, nec per donum, nec per vadium, nec aliquo alio modo.

Et si quis hæc habens arma obierit, arma sua remaneant hæredi suo; & si hæres de tali ætate non sit, quod armis uti possit, si quis fuerit, ille eum qui habebit in custodia, habeat similiter custodiam armorum, & inveniet hominem qui armis uti possit in servitio Domini Regis, si opus fuerit donec hæres de tali ætate sit, quod arma portare possit, & tunc ea habeat.

Quicunque vero Burgensis plura arma habuerit, quam eum habere oportuerit secundum hanc assisam, ea vendat, vel det, vel sic a se alienet alicui homini, qui ea in servitio Domini Regis in Anglia retineat. Et nullus eorum plura arma retineat, quam eum secundum hanc assisam habere oportuerit.

Item, nullus Judæus loricam vel habergellum penes se retineat, sed ea vendat, vel det, vel alio modo a se removeat; ita quod remaneant in servitio Domini Regis Angliæ.

Item, nullus portet arma extra Angliam, nisi per præceptum Domini Regis: nec aliquis vendat arma alicui, qui ea portet ab Anglia, nec mercator nec alius ea ab Anglia portet.

Item, Justitiæ facient jurare per legales milites, vel per alios liberos & legales homines de hundredis & visnetis, & de burgis, quod viderint expedire: quod qui habeant ad valentiam catalli, secundum quod eum habere oportuerit, loricam, & galeam, & lanceam, & clypeum, secundum quod dictum est; sc. quod separatim nominabunt eos omnes de hundredis suis, & visnetis, & burgis, qui habuerint 16 marcatas vel in catallo vel in redditu: Et Justitiæ postea omnes illos, sc. Juratores & alios, faciant imbreviari, qui quantum catalli vel redditus habuerint, & qui secundum valentiam catalli vel redditus quæ arma habere debuerint, & postea coram eis in communi audientia illorum faciant legere hanc assisam de armis habendis, & eos jurare, quod ea arma habebunt secundum valentiam prædictam catallorum, vel reddituum, & ea tenebunt in servitio Domini Regis secundum hanc prædictam assisam, in præcepto & fide Dom. Regis Henrici filii Matildis Imperatricis, & regni sui.

Et si contigerit, quod aliquis illorum, qui habere debuerint hæc arma, non sint in Comitatu ad terminum, quando Justitiæ in Comitatu illo erunt; Justitiæ ponant ei terminum in alio Comitatu coram eis.

Et si in nullo Comitatu per quos ituræ sint, ad eas venerint, & non fuerint in terra ista, ponant ei terminum apud Westminster ad Octavas S. Michaelis, quod tunc sit ibi, ad faciendum sacramentum suum, sicut se & omnia sua diligit; & ei præcipiatur, quod infra prædictum festum S. Hilarii habeat arma secundum quod ad eum pertinet habendum.

Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus per quos ituræ sunt, quod qui hæc arma non habuerint, secundum quod prædictum est; Dominus Rex capiet se ad eorum membra, & nullo modo capiet ab eis terram & catalla.

Item nullus juret super legales & liberos homines, qui non habeat sexdecim marcatas, vel 10 marcatas in catallo.

Item Justitiæ præcipiant per omnes Comitatus, per quos ituræ sunt, quod nullus, sicut seipsum & omnia sua diligit, emat vel vendat aliquam navem, ad ducendum ab Anglia: nec aliquis deferat, vel deferri faciat, mairemam extra Angliam.

Et præcepit Rex, quod nullus reciperetur ad sacramentum armorum, nisi liber homo.

[Marge: Rogeri Arch. Ebor. mortui bona sibi appropriat.]

Rogerus Archiepiscopus Eboracensis hoc in valetudine sua judicium tulerat[369].

[Note 369: Hoved. ib. pag. 615.]

Quod de jure non liceret alicui viro Ecclesiastico divisam (i. testamentum) facere, nisi priusquam ægrotare inciperet.

Cum ipse igitur suprema laborans infirmitate sua jam disposuisset; Rex hæc quæ poterat omnia, missis per Archiepiscopatum ministris, ad fiscum redigit: Legem quam dixerat Archiepiscopus præ se ferens. Mandat insuper Justitiariis suis, quod diligentem inquisitionem facerent de pecuniis Archiepiscopi, inventam sibi etiam conscriberent. Poscunt hoc nomine ab Hugone Dunelmensi Episcopo, 300 marcas argenti, quas in eleemosynas erogandas ipse receperat. Respondit se a vivente Archiepiscopo totidem recepisse, & leprosis, cæcis, claudis, mutis, pauperibus, operibusque charitatis distribuisse: & qui eas habere voluerit, colligat (inquit) per me nunquam colligentur. Responsione Rex accensus, saisiari jubet castellum ejus Dunelmense, affligique ipsum modis omnibus.

Neubrigensis[370] ait, eum non pauca millia marcarum argenti in thesauris habuisse: Regem vero, per officiales suos, inventa omnia diripuisse, non inventa ab eis quibus data erant, extorsisse: dicentem, thesauros a quocunque usque ad mortem repositos, solius Principis in bonis esse.

[Note 370: Neub. lib. 3. c. 5.]

Pari modo egit etiam Rex cum Johanne Archidiacono ejusdem Archiepiscopi, viro pecunioso[371].

[Note 371: Neub. ibid.]

[Marge: Henricus junior Rex obit.]

Henricus Rex filius in festo S. Barnabæ Torroinnæ obiit in Castello Martel, A. 1183.

[Marge: Gilb. de Plumtum a suspendio liberatur.]

Anno 1184[372]. Gilbertus de Plumtun, Miles nobilis, coram Rege & Ranulfo de Glanvilla Justitiario Angliæ, convictus est de raptu, & suspendio judicatus. Dum autem Wigorniæ duceretur ad patibulum, clamante populo eum justum esse & innocentem; accurrit, in articulo suspensionis, Episcopus civitatis, ministrisque & carnifici prohibet sub anathemate, ne die illa (erat quippe Dominica, & festum S. Mariæ Magdalenæ) eum morti traderent. Reducto igitur in diem crastinam, Rex interea vitam cedit, non ignarus a Glanvilla prosecutum ex invidia, ut suspensi uxorem, filiam Rogeri Galewast, cum hæreditate ejus, Reinero Vicecomiti suo Eboracensi in conjugem daret. A morte tamen liberatum in carcere detinuit Justitiarius usque ad Regis obitum.

[Note 372: Hoved. ib. pag. 622.]

[Marge: Thomas filius Bernardi, Justitiarius summus obit.]

Eodem anno[373] obiit Thomas filius Bernardi, qui, post decessum Alani de Neovilla, constitutus erat summus Justitiarius omnium forestarum Angliæ a Domino Rege. Quo defuncto, divisit Dominus Rex forestas suas Angliæ in diversas partes, & unicuique partium præfecit 4 Justitiarios, viz. 2 Clericos, & 2 Milites; & 2 servientes de domo & familia ipsius, custodes venationis & viridis super omnes alios forestarios, tam Regis quam Militum & Baronum: Et misit eos placitare placita forestæ, secundum suprascriptam Assisam forestæ. Hæc Hovedenus; sed Assisa de qua loquitur in libro edito non habetur[374].

[Note 373: Hoved. ib. pag. 624.]

[Note 374: At Clarkenwell, an. 1184. H. 23. touching the King's going to Jerusalem War. pag. 108. col. 2. At Cattington, an. 1185. Regis 34. Hollings. pag. 111.]

[Marge: Concil. Lond. de subsidio Terræ Sanctæ.]

Ad primam Dominicam Quadragesimæ Rex magnum Concilium Londini tenuit[375]: Cui aderant ipse Rex & Patriarcha Hierosolymorum; Episcopi, Abbates, Comites, & Barones regni Angliæ, & Guilielmus Rex Scotiæ, & David frater ejus, cum Comitibus & Baronibus terræ suæ. Consulitur de subsidio ferendo Terræ Sanctæ, quod dictus Patriarcha, & per Epistolam ipse Lucius Papa, votum Regis memorans & inculcans, vehementer flagitant. Universis autem post deliberationem placuit, quod Dominus Rex consuleret inde Dominum suum Philippum Regem Franciæ: & sic soluto Concilio, Dominus Rex dedit universis hominibus suis, tam Clericis quam Laicis, licentiam capiendi crucem.

[Note 375: Hoved. pag. 629. Mat. Par. pag. 137.]

Unde factum est[376] quod Baldewinus Cantuariensis Archiepiscopus, & Ranulfus Glanvilla Justitiarius Angliæ, & Walterus Rothomagensis Archiepiscopus, Hugo Dunelmensis Episcop. & alii quamplures Episcopi transmarini & cismarini, & fere omnes Comites & Barones & Milites Angliæ, Normanniæ, Aquitaniæ, &c. crucem ceperunt.

[Note 376: Hoved. ib. pag. 629.]

Rex recusat coronam Jerus. Mat. Par.

[Marge: Johannes filius Henr. Rex Hiberniæ constituitur.]

Deinde Rex[377] in die Dominica quæ vocatur Lætare Jerusalem, quæ illo anno pridie Cal. Aprilis evenit, Windesoriæ fecit Johannem filium suum, Militem, & statim misit eum in Hiberniam, & inde eum Regem constituit.

[Note 377: Hoved. ib.]

[Marge: Urbanus Papa Joh. coronandi potestatem concedit.]

Misit etiam hoc anno[378] Rex nuntios suos ad Urbanum Papam, & ab eodem impetravit, ut quem vellet e filiis suis in Regem coronaret Hiberniæ: quod Papa & bulla sua confirmavit, & coronam misit de penna pavonis auro contextam.

[Note 378: Hoved. ib. pag. 631.]

A. D. 1186[379]. Matildis Imperatrix moritur.

[Note 379: Mat. Par.]

Cum vero res delata esset, idem Papa post Natale Domini, an. 1187. Octavianum Cardinalem & Hugonem de Nunant ad Regem misit[380], commisitque eis Legatiam in Hiberniam, ad coronandum ibi Johannem filium Regis: sed Rex adhuc coronationem distulit.

[Note 380: Hoved. ib. pag. 634.]

[Marge: Conventio inter R. Angliæ & Franciæ de cruce Hieros. suscipiend.]

12. Cal. Febr. die S. Agnetis[381], Reges Franciæ & Angliæ ex pacto conveniunt inter Gisortium & Trie, cum Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus & Baronibus regnorum suorum. Conventui aderat Guilielmus Archiepiscopus Tyri, qui insigni sua prædicatione, hostiles Regum animos commulsit invicem, eoque perduxit, ut amici facti, in illa die, de manu sua crucem receperint. Ut autem ipsi gentes suæ seorsum cognoscerentur, Rex Franciæ & gens sua susceperunt cruces rubeas; Rex Angliæ, cum gente sua, cruces albas; & Philippus Comes Flandriæ, cum gente sua, suscepit cruces virides. Sic unusquisque ad providendum sibi & itineri suo necessaria, reversus est in regionem suam.

[Note 381: Hoved. ib. pag. 641.]

[Marge: Statutum de itinere Terræ Sanctæ.]

Statutum Regis Henrici II. de itinere Terræ Sanctæ primo conditum in Cenomannia, & sancitum denuo hic in Anglia[382].

[Note 382: Hoved. ut supra.]

Henricus Rex Angliæ post susceptionem crucis, (ut prædicitur) Cenomannum venit, suorumque hic consilio ordinavit, prout sequitur.

Quod unusquisque decimam reddituum & mobilium suorum in eleemosynam dabit, in subventionem terræ Jerosolymitanæ hoc anno, exceptis armis, & equis, & vestibus militum, & exceptis equis, & libris, & vestibus, & vestimentis, & omnimoda capella Clericorum, & lapidibus pretiosis tam Clericorum quam Laicorum: facta prius excommunicatione ab Archiepiscopis, Episcopis, Archipresbyteris singulis in singulis Parochiis, super unumquemque qui decimam prætaxatam legitime non dederit, sub præsentia & conscientia illorum qui debent interesse.

Colligatur autem pecunia ista in singulis parochiis, præsente Presbytero parochiæ, & Archipresbytero, & uno Templario, & uno Hospitalario, & serviente Domini Regis, & Clerico Regis, & serviente Baronis, & Clerico ejus, & Clerico Episcopi: Et si aliquis juxta conscientiam illorum minus dederit quam debuerit, eligentur de Parochia 4 vel 6 viri legitimi, qui jurati dicant quantitatem illam, quam ille debuisset dixisse, & tum oportebit illum superaddere quod minus dedit.

Clerici autem & Milites, qui crucem acceperint, nihil de decima illa dabunt, sed de proprio suo dominico, quicquid homines eorum debuerint ad opus illorum, colligetur per supradictos, & eis totum reddetur.

Episcopi autem per literas suas in singulis Parochiis Episcopatuum suorum, facient nunciari in die Natalis, & S. Stephani, & S. Johannis, ut unusquisque decimam prætaxatam, infra purificationem B. Virginis Mariæ, penes se colligat, & sequenti die deinceps, illis Præsentibus qui dicti sunt, ad locum quo vocatus fuerit, unusquisque legitime persolvat.

Præterea statutum est a Domino Papa, quod quicunque Clericus vel Laicus crucem susceperit, ab omnibus peccatis de quibus poenituerit, & confessus fuerit, authoritate Dei & beatorum Apostolorum Petri & Pauli, liberatus est, & absolutus.

Depositum autem est a Regibus & Archiepiscopis, & aliis principibus terræ, quod omnes illi tam Clerici quam Laici, qui hoc iter non accipient, decimas reddituum & mobilium suorum hujus anni, & omnium catallorum suorum, tam in auro quam in argento, & omnibus aliis, dabunt: Exceptis vestibus, & libris, & vestimentis Clericorum, Capellanorum, & lapidibus pretiosis tam Clericorum quam Laicorum; & exceptis equis & armis, & vestibus militum, ad usum proprii corporis pertinentibus.

Depositum est etiam, quod omnes Clerici, Milites, & servientes, qui hoc iter accipient, decimas terrarum suarum & hominum suorum habebunt, & nihil pro se dabunt.

Burgenses vero & rustici, qui sine licentia Dominorum suorum crucem acceperint, nihilominus decimas dabunt.

Dispositum est etiam, quod nullus enormiter juret, & quod nullus ludat ad aleas vel ad decios; & quod nullus post proximum Pascha utatur vario, vel crisio, vel sabellina, vel escarleta: & quod omnes contenti sint duobus ferculis. Et quod nullus aliquam mulierem secum ducat in peregrinatione, nisi forte aliquam lotricem peditem, de qua nulla habeatur suspicio: & quod nullus habeat pannos decisos, vel laceratos.

Dispositum est etiam, quod quicunque Clericus vel Laicus redditus suos ante susceptionem crucis invadiaverit, exitus hujus anni integre habeat; & transito anno creditor redditus rehabeat, ita quod fructus quos inde receperit, in solutione debiti computentur; & debitum post susceptionem crucis quamdiu debitor erit in peregrinatione non usuret.

Statutum est, quod omnes Clerici & Laici, qui in hac peregrinatione proficiscentur, possunt licite invadiare redditus suos, sive Ecclesiasticos sive Laicos, sive alios, a Pascha cum iter arripuerint, usque ad tres annos; ita quod creditores, quicquid de creditoribus contingat, fructus omnium reddituum quos in vadio habebunt, a prædicto Pascha, usque ad tres annos integre percipiant.

Dispositum, est etiam, quod quicunque in peregrinatione decesserit, pecuniam suam, quam secum in peregrinatione attulerit ad sustentationem servientium suorum, & ad auxilium Jerosolymitanæ, & ad sustentationem pauperum dividet, juxta consilium discretorum virorum, qui ad hoc constituentur.

Hæc omnia supradicta statuta sunt & disposita ab Henrico Rege Angliæ, in præsentia:

Rich. fil. Regis Com. Pictaviæ. Wil. Turon. Archiep. Baldewini Cant. Archiep. Walteri Rothomag. Archiep. Johannis Ebroicens. Episc. M. Namnetens. Episc. Hugonis de Nunant. Cestrensis Electi. Lisardi Sagiensis Electi. Radulfi Andegavens. Epis. R. Cenomanensis Episc.

Et in præsentia Baronum Andegaviæ, Cenomanniæ & Turonorum apud Cenomannum.

Vide hæc non tam integre apud Neubrig. lib. 3. cap. 22. p. 289.

[Marge: Concil. Gaintingtoniæ cruce suscipienda.]

Concilium Gaintingtoniæ de cruce suscipienda, A. D. 1188[383].

[Note 383: Hoved. pag. 642. Gervas. Par. Hollinsh.]

Tertia Cal. Februarii Rex in Angliam revertitur; & statim postea magnum celebravit Concilium Episcoporum, Abbatum, Comitum & Baronum, & aliorum multorum tam Clericorum quam Laicorum, apud Gaintington[384]. Ubi in publica audientia recitari fecit omnia supradicta capitula quæ constituerat (in Cenomannia) de cruce capienda. Quibus recitatis, Baldewinus Cantuariensis Archiepiscopus, & Gilbertus Roffensis Episcopus, ejus Vicarius, mirifice prædicaverunt illo die, coram Rege & Principibus suis verbum Domini, & salutiferæ crucis mysterium; ad quorum prædicationem multi tam Clerici quam Laici crucem receperunt.

[Note 384: Al. Gaintington 8 vel 9 milliaria a Nortampt.]

[Marge: Decimæ colligentur pro itinere Hierosol.]

Et tunc Dominus Rex misit servientes suos Clericos & Laicos per singulos Comitatus Angliæ ad decimas colligendas secundum prædictam præordinationem in terris suis transmarinis constitutam. Sed de singulis urbibus totius Angliæ fecit eligi omnes ditiores, viz. de Londonia 200, & de Eboraco 100, & de aliis urbibus secundum quantitatem earum, & fecit omnes sibi præsentari diebus & locis statutis, de quibus cepit decimam mobilium suorum, secundum æstimationem virorum fidelium, qui noverant redditus & mobilia eorum. Si quos autem invenisset rebelles, statim fecit eos incarcerari, & in vinculis teneri, donec ultimum quadrantem persolverent.

Similiter fecit de Judæis terræ suæ, unde inæstimabilem sibi acquisivit pecuniam.

Deinde misit Hugonem Dunelmensem Episcopum, & alios Clericos & Laicos ad Willielmum Regem Scottorum pro decimis colligendis[385] in terra sua: quo audito, Rex Scotiæ occurrit eis inter Wrec & Brigeham in Loenas, & non permittens eos terram suam pro decimis colligendis intrare, obtulit se daturum Domino suo Regi Angliæ quinque millia marcarum argenti, pro supradictis decimis, & pro castellis suis rehabendis, sed Rex Angliæ facere noluit.

[Note 385: Hoved. pag. 642.]

[Marge: Gilbertus de Ogerstan in latrocinio deprehensus punitur.]

Eodem anno[386] Gilbertus de Ogerstan frater Templi, a Domino Rege Angliæ electus & constitutus cum aliis tam Clericis quam Laicis ad decimas colligendas, deprehensus est in latrocinio, quem cum Dominus Rex ratione judicii damnare posset: tamen tradidit eum Magistro Templi Londoniarum, ut secundum ordinis sui statum tractaretur; quem Magister Templi suscipiens, vinculis mancipavit, & diversis poenis afflixit.

[Note 386: Hoved. pag. 649.]

[Marge: Variorum furtorum poena in Suffliete.]

Curia de Suffliete dicit & parata est probare, quod tempore Domini Gi. Episcopi[387] venit quidam homo Parmentarius nomine, & furatus est bladum nocte de granario Monachorum in Suffliete, cum quo blado captus est & in eadem curia incarceratus, & habuit judicium suum in eadem curia de Suffliete, scil. quod ivit ad aquam apud Suttune, & fuit mundus. Et tunc fuit Coronarius Domini Regis Osbernus Monachus, qui præsens fuit ad illud judicium faciendum.

[Note 387: Gilbertus Glanvil. consecratus est Episcopus Roffensis 29. Septemb. 1185. id est. 31 Hen. II. & decessit 24. Junii 1214. id est, 16. R. Johannis Concionatus est crucem apud Gaintington paulo post 3. Cal. Feb. an. 1188. 34. Hen. II.]

Item contigit in eadem villa, quod quidam faber, Jordanus nomine, furatus est pannos Walderi fabri, cum quibus pannis captus est & ligatus in curia de Suffliete, sed quia negavit contra omnes, recessit quietus per judicium curiæ, & abjuravit patriam: Et ibi fuit idem Osbernus Coronarius Domini Regis.

Item duæ mulieres venerunt in villam de Suffliete, quæ furatæ fuerant multos pannos in villa de Croindone, & secuti sunt eas homines ejusdem villæ de Croindone, quorum pannos furtive apportaverant usque in villam de Suffliete, & ibi captæ fuerant & incarceratæ, & habuerunt judicium suum in curia de Suffliete, ad portandum calidum ferrum, quarum una fuit salva & altera damnata, unde submersa fuit in Bikepole. Et hoc totum contigit tempore Gilberti Domini Episcopi. Et in quolibet judicio fuerunt Coronarii Domini Regis. Et Paulus de Stanes fuit tunc Cacherellus de hundredo de Acstane. Et per totum illud tempus Robertus de Hecham Monachus fuit Custos de Manerio de Suffliete, & ad mulieres judicandas fuit Dominus Henricus de Cobeham, & alii plures homines discreti de patria. Ex vet. MS. seu Rentale Roff. Ecclesiæ.

Cum prædones Danorum Frekeham & Iselham, quod Rex Alvredus dedit, spoliando vendidissent, S. Dunstanus illud eripuit, & Ecclesiæ Roffensi restituit. Idem Sanctus Ethelredum Regem, fratrem Sancti Edwardi Martyris, a vastatione Ecclesiæ Roffensis (nescio qua causa furibundus Rex quam conceperat) C. lib. prohibuit[388].

[Note 388: Ita MS. Spelmanni, sententia non completa.]

[Marge: Lex contra ormannos lata.]

Sub hac tempestate edita videtur lex quædam ad Normannorum cohibendam insolentiam. Sic enim liber Prioratus S. Petri de Dunstaple[389]. Henricus Rex II. dedit Hugoni de Curnay manerium de Houcton cum omnibus pertinentiis, tenendum in forma qua ipse illud tenuit & habebat. Mox autem post hæc Hugo de Curnay, per legem contra Normannos in Anglia editam, ab Anglia exulabat: & Dominus Rex omnes terras ejus pro beneplacito suo dedit, &c. Sententiam legis non reperio: terras autem Hugonis de Cornaco proditoris, Rex Johannes dedit Johanni Marescallo[390].

[Note 389: Lib. Dunstap. tit. Houston, cap. 1.]

[Note 390: A Britanno, pag. 347.]

[Marge: Vita Henrici a Radulpho Nigro descripta.]

Piissimus Rex Angliæ Stephanus obiit 9. Cal. Novemb. &c. infra. Obiit Anastasius Papa, successit Adrianus Anglicus. Nactus Angliæ regnum Henricus, servos, spurios, caligarios, cubiculi, mensæ, regno præfecit; & ex eis Quæstores, Prætores, Proconsules, Tribunos, Municipes, Forestarios, super provincias constituit. Illustres ignominiis oneratos, sed cæteris rebus vacuos, patrimoniis omnino privavit, vel subdole portionibus detractis decrustando sensim adnichilavit. Ex cubiculariis & aulæ nugatoribus Episcopos, Abbates, factos authoritate propria, ad officium apparitorum revocavit: & quem præsulem crearat ex præside, in præsidatum recreavit ex præsule. Monasteriis vacantibus sollicite disposuit, non qualiter beatus Gregorius subarando, sed quomodo Vectius qui monumentum patris exarando coluit. Abbates ypodromos & canum custodes fecit. Possessiones Ecclesiarum confiscavit, & quas ipse Deo imprudenter obtulit, impudens revocavit. Episcopis testamentum facere permisit, sed relicta Ecclesiæ callide subtraxit, relicta privatis violentius eripuit.

Nulli intra metas forestæ habitanti in locis propriis aut virgas colligendi, aut sylvestria & invia in agriculturam agendi, potestatem concessit sine forestariis. Legem quoque de forestis inauditam dedit, qua delicti alieni immunes perpetuo mulctabuntur, cum decessores nulla linea sanguinis contigerit. Illustribus uxores ducere, filias nuptui dare præter Regis conscientiam inhibuit, & transgressores tanquam reos læsæ majestatis punivit. Hæredes omnium quos avus suus extulerat, & qui ei in subigenda Anglia constanter assistebant, cognatos quoque suos, tanquam aspides exosos habuit. Corruptor pudicitiæ, & avum sequens in flagitiis, primo in sponsas, post in filias Procerum illecebras exercens, consortia hominum declinans, sub tectis & scopulis inviis se sæpe deperdidit, filios ad idem invitans. Reginam, ut liberius stupris vacaret, per quam crebro satyrion accepit, in domo carceris inclusit.

Nulli fidem servans fratres misere vitam finire coegit, immemor Sacramenti præstiti præsente patris corpore.

Nullo quæstu satiatus abolitis antiquis legibus singulis annis novas leges quas assisa vocant edidit[391]. Danegeldum avitum innovavit. Judæorum Legem Christianismo præposuit, & eis succedens usuras capiendo judaizabat.

[Note 391: Il faut toujours se défier des portraits que les anciens Historiens Anglois ont fait des Princes qui ont succédé au Conquérant, & qui ont maintenu en Angleterre les Coutumes Normandes. Il n'est pas concevable comment une Nation éclairée qui suit ces Coutumes, préfère encore actuellement d'en rechercher l'interprétation dans les Loix antérieures à la Conquête qui n'y ont nul rapport, à l'avantage qu'il y auroit à consulter pour l'intelligence de ces Coutumes les Loix Françoises, d'où ces Coutumes sont dérivées. Si les Anglois n'aiment point à se rappeller l'époque où ils ont été soumis à un Duc de Normandie, qu'ils ne laissent donc plus subsister parmi eux aucune trace des Loix dont il leur a fait subir le joug. Voyez ce qu'a pensé Rapin de Thoiras de Henri II, Hist. d'Anglet. 2e vol.]

Episcopos contra fidem orthodoxam jurare compellens: Clericos ad sanguinis judicium & duplicem contritionem attrahere. Expulso beato Thoma consanguineos ejus & Commessarios proscripsit, ipso in Ecclesia interfecto, persecutoribus ejus patrocinium præstitit. Laicos apostatare compulit. Juratus se tria Monasteria constructurum duos ordines transvertit, personas de loco ad locum transferens: Meretrices alias aliis Cenomanicas Anglis substituens. Aurum & argentum sub voti prætextu in truncos convertit de XX solidis duos denarios extorquens, & in hoc facinus Regem Francorum induxit; sicut & cunctis Principibus Christianum nomen profitentibus auctor mali & exemplar inauditi fuit flagitii. Consanguineos in tertio gradu connubere mos illi celeberrimus. Corruptus a Ricardo Archiepiscopo monetam corrumpi permisit, corruptores tandem suspendio decedere compellens, avibus coeli, piscibus fluminum, bestiis terræ carnem eorum dedit, & sata pauperum, loca pascuæ fecit. Causam fidei læsæ & advocationis Ecclesiarum in Curia decidi constituit. Electionis jus ita declinavit, quod toto regni sui spatio nec unus ex millibus canonice sit promotus. Vulgus inauditum manibus & pedibus truncavit. Comites & Episcopos in servitutem fossandi; & cæterorum operum servilium coegit. Tributarius exteris, in domesticos prædo, Scutagiis, recognitionibus, & variis angarium alluvionibus, fere omnes depressit. Omne jus populi vitæ fori denunciavit. Scripta authentica omnium enervavit, libertatibus omnium insidians quasi e specula.

Solotenus egit innoxiorum municipia, filias miseræ conditionis corruptas, & oppressas copulans clarissimis. Hæredes omnes mechanicos creavit. Servis generosas copulans, pedaneæ conditionis fecit universos. Hæreditates retinuit aut vendidit. Fortunam semper in exitu præter duos annos vitæ ultimos blandam expertus.

Ex inaucta ei insolentia nihil intemeratum reliquit, nihil intactum præteriit & in auro aurum esuriebat, sitiebat, anhelabat, & crescentem auri cumulum vincebat avaritia. Oratorium ingressus picturæ aut susurrio vacabat, horas regulares quasi aconitum fugiebat. Presbyteros noxios compeditos habuit in vinculis, nullam distinctionem habens Clerici aut rustici, Abbatis vel cerdonis, Monachi vel pedanæ, in causis differendis cavillacissimus, ut sæpe jus venderet. Episcopatus vacantes electione suspendit; ut eis diutius abuteretur, & cum prius debeant Clerici & Monachi in Episcopos & Abbates canonice eligi, quam consecrari vel benedici; hodie prius in Anglia consecrantur & benedicuntur, nunquam enim eliguntur: Sed a Laicis intruduntur inter eligentes serens discordias, quod ei etiam inter filios consuetissimum, ut factionem propriam aliena malignitate obnubilaret & hæc ei causa excidii præcipua.

Hucusque protaxit hanc Chronicam Magister Radulfus Niger, qui accusatus apud prædictum Principem, & in exilium pulsus; ob expulsionis injuriam atrociora quam decuit de tanto & tam serenissimo Rege mordaci stylo conscripsit, magnificos ejus actus quibus insignis ubique habebatur reticendo, atque prava ejus opera absque alicujus excusationis palliatione replicando cum pleraque de his quæ commemoravit in pluribus articulis aliquantulam admittant excusationem; si gestorum ejus intentio justo libramine ponderetur; si regiæ potestatis lubrica libertas pensetur, quæ cunctis potentibus dat licere quodlibet, quorum vitiis facile favent inferiores, prompti ad adulandum, cum & impunitas præstet audaciam, divitiæ vero acuant & accendant culpam.

Hoc auctarium adjecit Radulfus Coggeshalus Abbas Cisterciensium qui ad Radulphi Nigri Chronicon ad A. D. 1113. porrectum 116. annorum appendices fecit. V. Baleus.

------------------------------------------------------------------------

RICHARDUS. I.

[Marge: Rex jurat.]

Episcopi & Clerus reliquus Regem solenni processione a thalamo ducunt in Ecclesiam ad altare; positisque illic sacrosanctis Evangeliis cum plurimorum sanctorum reliquiis: Rex coram Clero & populo juravit.

Quod pacem, honorem, & reverentiam, omnibus diebus vitæ suæ portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ & ejus ordinatis. Juravit etiam; quod populo sibi commisso rectam justitiam exercebit, & quod malas Leges & iniquas consuetudines, si aliquæ fuerint in regno suo, delebit, et bonas observabit.

Præstito hoc sacramento inungitur, regalibusque deinceps indutus vestimentis ab Archiepiscopo coronam accepturus, conjuratus est ex parte Dei, & prohibitus.

[Marge: Coronatur.]

Ne hunc honorem accipere præsumat, nisi mente habeat sacramenta tenere, quæ fecit: Respondens vero se per auxilium Dei, bona fide observaturum omnia supradicta; coronatus est.

[Marge: Conc. Pipewel. A.D. 1189. Reg. 1.]

Concilium apud Pipewel, An. Dn. 1189. Reg. 1.[392]

[Note 392: Hoved. pag. 658.]

Post coronationem suam (viz. in Crastino exaltationis S. Crucis) venit Rex ad Abbatiam de Pipewel, & congregatis ibi Baldwino Cant. Archiep. & Waltero Rothomagensi Archiepiscopo; & Johanne Dublinensi Archiepiscopo, & Formale Trevirensi Archiepiscopo--cæterisque Angliæ Episcopis, & Albino Fernensi Episcopo, & Concerde Hegibonensi Episcopo, & Abbatibus & Prioribus fere totius Angliæ; plurimas contulit Episcopales & Ecclesiasticas dignitates.

[Marge: Ran. de Glanvilla deponitur.]

[Marge: Omnia vendit.]

Deposuit[393] a Ballivis (id est officiis) suis, Ranulphum de Glanvilla Justitiarium Angliæ, & omnes fere Vice-comites Angliæ, & ministros eorum, gravesque eis redemptiones imposuit. Exposuit autem omnia venditioni (ut Hierosolymitano se itineri affluentius expediret) Comitatus, Vicecomitatus, Castella, Villas, prædia, immunitates privilegia; perceptisque ab Hugone Dunelmensi Episcopo 1000 Marcis argenti[394], eum & Guilielmum Comitem Albemarliæ constituit summos Angliæ Justitiarios, & associavit eis in regimine regni, Willielmum Marescallum, & Gaufridum filium Petri, & Willielmum Bruera & Robertum de Wihtefeld, & Rogerum filium Remfredi.

[Note 393: Mat. Par. pag. 148.]

[Note 394: Hoved. pag 658.]

[Marge: _Concil. London. A.D. 1189._]

Generale Concilium Londoniis[395] sub Novembri in auxilium Terræ sanctæ. An. Dom. 1189.

[Note 395: Al. Westm.]

[Marge: Rex & Proceres nunciant se diem & locum convenitus jurasse.]

Mense Octobris[396] Rothrodus Comes de Pertico & alii Nuntii Philippi Regis Franciæ, venerunt in Angliam ad Richardum Regem Angliæ dicentes, quod Rex Franciæ in generali Concilio Parisiis juraverat, tactis sacrosanctis Evangeliis, & omnes Principes regni sui qui Crucem Domini susceperant, quod Deo volente immutabiliter erunt apud Vizeliacum[397] ad Clausum Paschæ; inde Jerosolymam ituri; & in testimonium illius sacramenti Rex Franciæ misit Regi Angliæ chartam suam petens ab eo ut ipse & Comites, & Barones sui facerent illi simili modo securum, quod ad eundem terminum essent apud Vizeliacum[398].

[Note 396: Hoved. ib. pag. 660. Mat. Par. pag. 149.]

[Note 397: Al. Nize.]

[Note 398: Al. Nize.]

[Marge: Rex & Proceres Angliæ obvios se daturos jurant.]

Hinc factum est quod Richardus Rex Angliæ, & Comites, & Barones sui qui crucem susceperant in generali Concilio constituti apud Londonias[399] juraverunt, tactis sacrosanctis Evangeliis, quod per auxilium Dei immutabiliter venirent Vizeliacum in Clausum Paschæ, parati inde iter Jerosolymitanum arripere; & prædictus Comes de Pertico & cæteri Nuncii Regis Franciæ hoc idem juraverunt in animam Regis Franciæ coram Rege Angliæ in Concilio illo, & Willielmus Marescallus, & quidam alii hoc idem juraverunt in animam Regis Angliæ, coram Nunciis Regis Franciæ in eodem Concilio, & misit inde Chartam suam Regi Franciæ.

[Note 399: Al. Westm.]

[Marge: Legatus siscitur & illusus remittitur.]

Hoc Anno mense Nov.[400] Johannes Anagninus Cardinalis Legatus a latere Clementis Papæ III. ad litem componendam inter Baldewinum Cantuar. Archiepisc. & Monachos S. Trinitatis Cantuariæ: Doveriam applicans, a Rege prohibetur injussus progredi. Rex interea Cantuariam proficiscitur, & re composita, accersitus illuc Cardinalem fastu regio excepit. Sed illusum atque ægre hæc ferentem relegavit.

[Note 400: Hoved. pag. 661.]

Ligantia pro regno Scotiæ relaxatur. An. Dom. 1189.

[Marge: Rex Scotiæ excipitur.]

[Marge: Homagium facit pro dignitatibus in Anglia.]

Eodem anno Mense Novemb.[401] Gaufridus Eboracensis electus una cum Baronibus Eboracensis Scyræ, & Vicecomite Eboraci, per mandatum Domini Regis perrexit usque ad aquam de Twede, & ibi recepit Willielmum Regem Scottorum, & exhibuit ei honorem debitum, & securum conductum usque ad Regem Angliæ. Venit igitur Cantuariam Rex Scottorum, Mense Decembris ad Regem Angliæ, & fecit ei Homagium pro dignitatibus suis habendis ia Anglia, sicut Malcolmus frater suus habuit. Et Richardus Rex[402] Angliæ reddidit ei Castellum de Rokesburgh & Castellum de Berwic libera, & quieta; & eum, & omnes hæredes suos, clamavit liberos, & quietos ab ipso, & Regibus Angliæ in perpetuum, de omni ligantia, & subjectione de regno Scotiæ; & pro hac redditione Castellorum suorum, & pro quieta clamantia fidelitatis, & ligantia de regno Scotiæ, & pro Charta Richardi Regis Angliæ inde habenda, Willielmus Rex Scottorum dedit Richardo Regi Angliæ decem millia marcarum Esterlingorum. Unde Richardus Rex Angliæ fecit Chartam suam hac forma.

[Note 401: Hoved. pag. 662.]

[Note 402: Mat. Par. pag. 149.]

[Marge: Charta Rich. R. de libertat. Wiliel. Regis Scotor.]

Charta Richardi Regis Angliæ de libertatibus Willielmo Scottorum Regi concessis.

[Marge: Castella ei redduntur.]

Richardus Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ Comes Andegaviæ Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, & Baronibus; Justitiariis, & Vicecomitibus, & omnibus ministris suis totius Angliæ; ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis Nos charissimo consanguineo nostro Willielmo, eadem gratia Regi Scottorum reddidisse Castella sua Rokesburk & Berwic tanquam ejus propria, jure hæreditario ab eo & hæredibus suis in perpetuum possidenda.

[Marge: Pacta fratris relaxantur.]

Præterea quietavimus ei omnes Conventiones & pactiones quas bonæ memoriæ bonus pater noster Henricus Rex Angliæ per novas Chartas, & per captionem suam extorsit; ita videlicet ut nobis faciet integre & plenarie quicquid Rex Scottorum Malcolmus frater ejus antecessoribus nostris de jure fecit, & de jure facere debuit.

[Marge: Jus hospitalitatis confirmatur.]

Et nos ei faciamus quicquid antecessores nostri, prædicto Malcolmo de jure fecerunt, & de jure facere debuerunt; scilicet in conductu & de veniendo in Curiam, & in morando in Curia, & redeundo a Curia, & in procurationibus & in omnibus libertatibus & in dignitatibus & honoribus eidem jure debitis, secundum quod recognoscetur a quatuor Proceribus nostris ab ipso Willielmo Rege electis; & a quatuor proceribus aliis a nobis electis.

[Marge: Marciæ usurpatæ restituuntur.]

Si autem fines sive Marcias regni Scotiæ aliquis nostrorum hominum postquam prædictus Rex Willielmus a patre nostro captus fuerit, usurpaverat injuste; volumus ut integre restituantur, & ad eum statum reducantur quo erant ante ejus captionem.

[Marge: Sua omniain Anglia ex conceduntur.]

Præterea de terris suis quas haberet in Anglia, seu Dominicis, seu feodis, scil. in Comitatu Huntondoniæ, & in omnibus aliis in ea libertate & plenitudine possideat, & hæredes ejus in perpetuum, qua præfatus Rex Malcolmus possedit, vel possidere debuit, nisi jam prædictus Rex Malcolmus, vel hæredes sui aliquid postea infeodaverint: Ita tamen quod si aliqua postea infeodata sunt, ipsorum infeodorum servitia, ad eum vel ejus hæredes pertineant.

Et si quid pater noster prædicto Willielmo Regi Scottorum donaverit, ratum, & firmum habere volumus.

Et terram quam Pater noster præscripto Regi Willielmo donavit in eadem libertate qua ipsam ei dedit, ipsum & hæredes suos perpetuo jure possidere volumus.

Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum quas Pater noster receperat & omnes Chartas quas Pater noster de illo habuit per captionem suam.

[Marge: Cum ligantiis hominum suorum & Chartis.]

Reddidimus etiam ei ligantias hominum suorum, & omnes Chartas quas Dom. Pater noster de eo habuit per captionem suam. Et si aliquæ aliæ forte per oblivionem retentæ, aut inventæ fuerint, eas penitus carere viribus præcipimus.

[Marge: Homagium fecit & fidelitatem.]

Ipse autem ligius homo noster devenit de omnibus terris, de quibus, antecessores sui antecessorum nostrorum ligii homines fuerunt, & nobis & hæredibus nostris fidelitatem juravit, testibus his Baldewino Cantuar. Archiepiscopo, & Waltero Rothomagensi T. Dublin. Archiepisc. Hugone Dunelmensi, & Johanne Northwicensi, & Henrico Saresbiriensi, & Hugone Lincolniensi, & Godefrido Wintoniensi, & Gileberto Roffensi, & Reginaldo Bathoniensi, & Hugone Coventrensi, & Willielmo Wigorniensi Episcopis; & Alienor. matre Regis, & Johanne Comite Moretonis fratre Regis & multis aliis.

Ut autem ratum & firmum sit istud & perpetuum præsenti Charta & sigillo nostro id roboravimus: Testibus B. Cantuar. W. Rothomag. T. Dublin. Archiepis. H. Dunelm. H. Linc. C. Winton. H. Sar. Reg. Bathon. Episc. Domino J. fratre nostro. R. Com. Leicestr. H. Com. Warenn. H. Bard. Steph. de longo campo dapifero nostro & aliis multis v. die Decembris. Datum per manum Willelmi Eliensis Clerici Cancellarii nostri apud Cantuar. regni nostri anno primo.

Rex[403] plurimos Comitatus, terras, libertates, & privilegia concedit, magnam inde cogens vim pecuniae; tradiditque Willielmo Eliensi Episcopo Cancellario suo & uni Justitiariorum Angliæ, unum de sigillis suis per quod fieri præcepit mandata sua in regno.

[Note 403: Hoved. pag. 663.]

Compositis domi negotiis XI die Decemb. feria secunda, transfretavit a Dorobernia usque ad Caleis in Flandria, Hierosolymam profecturus; magnum suum sigillum, quod Malo Catulo Vicecancellario suo credidit secum deferens.

Forma Pacis inter Reges Franciæ & Angliæ Hierosolymas profecturos. An. Dom. 1190. Reg. 1.

[Marge: Reges paciscuntur.]

Philippus[404] Rex Franciæ & Richardus Angliæ Hierosolymas una profecturi, Die S. Hilarii ad vadum S. Remigii colloquium ineuntes, pacem inter se & regna sua, scriptis, sigillis, & sacramentis suis confirmant; jurant pariter regni utriusque Proceres; sed Archiepiscopi, & Episcopi in verbo solummodo veritatis, ejusdem pollicentur observationem.

[Note 404: Hoved. pag. 664.]

[Marge: Fidem jurant & mutuum auxilium.]

Quod uterque illorum (Regum) honorem alterius servabit, & fidem ei portabit de vita, & membris & terreno honore suo, & quod neuter eorum alteri deficiet in negotiis suis; sed Rex Franciæ juvabit Regem Angliæ, ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet civitatem suam Parisiis defendere, & si esset obsessa; & Richardus Rex Angliæ juvabit Regem Franciæ ad terram suam defendendam, ac si ipse vellet Civitatem suam Rothomagi defendere, si obsessa esset.

Comites autem & Barones utriusque regni juraverunt:

[Marge: Proceres fidem & pacem.]

Quod a fidelitate Regum non discedent, nec guerram movebunt ullam in terris illorum, quamdiu ipsi fuerint in peregrinatione sua.

Et Archiepiscopi, & Episcopi firmiter promiserunt in verbo veritatis; juraverunt, inquit Parisius.

[Marge: Episcopi excommunicabunt transgressores.]

Quod in transgressores hujus Pacis & Conventionis, sententiam anathematis dabunt.

Præterea prædicti Reges statuerunt:

[Marge: Reges invicem succedent.]

Quod si alter illorum decessisset in peregrinatione Jerosolymitana, alter qui vixerit, pecunias defuncti, & gentes habebit, ad servitium Dei faciendum.

[Marge: Alia forma sacramenti eorum.]

Mat. Paris Regum sacramenta separatim sic refert.

Ego Philippus Rex Francorum, Richardo Regi Anglorum bonam fidem servabo, ut fideli meo & amico, de vita, & membris, & honore terreno[405].

[Note 405: Mat. Par. pag. 150.]

Ut ego Rex Anglorum Richardus, idipsum Regi Francorum facere promitto de vita & membris, ut Domino meo & amico.

[Marge: Equi capti ad auxilium Regis.]

Willielmus[406] Episcopus Eliensis Justitiarius Angliæ, & Cancellarius cepit ad opus Dom. Regis de unaquaque Civitate Angliæ, duos Palefridos, & duos summarios (i. equos clitellarios) de auxilio; & de unaquaque Abbatia Angliæ, unum palefridum & unum summarium; & de unoquoque manerio Regis, unum Palefridum, & unum summarium.

[Note 406: Hoved. pag. 665. Mat. Par. pag. 151.]

[Marge: Justitiaria Angliæ dividitur in 2.]

Post Purificationem[407] accersitis plurimis Episcopis & Johanne Comite Moretonii fratre suo de Anglia in Normanniam, Rex consilio eorum divisit Justitiariam Angliæ in duo Officia. Constituit nempe Will. Episcopum Eliensem Cancellarium suum summum Justitiarium Angliæ; & concessit Hugoni Dunelmensi Episcopo Justitiariam a fluvio Humbri usque ad terram Regis Scotiæ.

[Note 407: Hoved. pag. 664.]

[Marge: Fratres Regis abjurant Angliam.]

Et fecit Gaufridum Eboracensem electum & Johannem Comitem Moretonii fratres suos, jurare quod Angliam non intrarent infra tres annos proximo sequentes, nisi per licentiam illius. Sed relaxavit Johanni hoc sacramentum, novo præstito: Quod fideliter ei serviret.

[Marge: Breve Regis pro Guil. Episc. Eliensi.]

Breve Regis de obediendo Guilielmo Episcopo Eliensi Justitiario, Cancellario, &c.

Richardus Dei gratia, &c. Omnibus fidelibus suis per Angliam constitutis salutem[408].

[Note 408: Mat. Par. pag. 152.]

Mandamus vobis & præcipimus quod sicut Nos & regnum nostrum diligitis, & vos ipsos, & omnia quæ possidetis, sitis omnino intendentes dilecto & fideli Cancellario nostro Eliensi Episcopo, super omnibus quæ ad nos spectant, & pro ipso faciatis, sicut pro nobis faceretis, si essemus in regno, de omnibus quæ vobis ex parte nostra direxerit. Teste meipso apud Baionam.

[Marge: Bulla Papæ pro Legat. Potestate data Episc. Eliensi.]

Adjungam si placeat Bullam Clementis Papæ, qua Legationis donatus est Potestate[409].

[Note 409: Mat. Par. pag. 151.]

Clemens Episcopus servus servorum Dei, salutem & Apostolicam Benedictionem. Juxta commendabile desiderium charissimi in Domino filii nostri Richardi illustris Anglorum Regis fraternitati tuæ legationis officium in tota Anglia & Wallia tam per Cantuariensem quam per Eboracensem Archiepiscopatum, & in illis Hiberniæ partibus in quibus nobilis Vir Johannes Comes Moretonii, frater ipsius Regis potestatem habet & dominium authoritate Apostolica duximus comittendum. Datum Nonis Julii, Pontificatus nostri anno tertio.

Vide formam aliam apud Mat. Par. Anno 1195. pag. 172. ubi Hubertus Cantuar. Archiepiscopus Legatus constituitur.

[Marge: Justitiarii & ductores navigii Regis.]

[410]Rex ad Chinonem in Andegavia constituit Girardum Anxienensem Episcopum, & Bernardum Episcopum Baioniæ[411], & Robertum de Sabul[412] & Richardum de Canvil, & Will. de Forz.[413] de Ulerum, ductores & constabularios (Justitiarios inquit Parisius) totius navigii sui, quod in terram navigii Suliæ iturus erat; & tradidit eis Chartam suam in hac forma.

[Note 410: Hoved. pag. 666.]

[Note 411: Al. de. Baruia.]

[Note 412: Al. Sabulis.]

[Note 413: Al. Foret.]

[Marge: Charta R. pro itineratibus cum eo.]

Charta Richardi Regis Angliæ de statutis illorum, qui per mare ituri erant[414].

[Note 414: Hoved. pag. 666, Mat. Par. pag. 151.]

Richardus Dei gratia Rex Angliæ & Dux Normanniæ & Aquitaniæ & Comes Andegaviæ, omnibus hominibus suis Jerosolymam per mare ituris, salutem. Sciatis nos, de communi proborum virorum consilio, fecisse has justitias subscriptas.

Qui hominem in navi interfecerit, cum mortuo ligatus projiciatur in mare.

Si autem eum ad terram interfecerit, cum mortuo ligatus in terra infodiatur.

[Marge: Ferrum stringens vel sanguinem.]

Si quis autem per legitimos testes convictus fuerit, quod cultellum ad alium percutiendum extraxerit; aut quod alium ad sanguinem percusserit, pugnum perdat.

[Marge: Palma feriens.]

Si autem de palma percusserit, sine effusione sanguinis; tribus vicibus mergatur in mari.

[Marge: Convitiator.]

Si quis autem socio opprobrium, aut convitia, aut odium Dei injecerit; quot vicibus convitiatus fuerit, tot uncias argenti ei det.

[Marge: Latro.]

Latro autem de furto convictus, tondeatur ad modum campionis, & pix bulliens super caput ejus effundatur, & pluma pulvinaris super caput ejus excutiatur ad cognoscendum eum, & in prima terra qua naves applicuerint, projiciatur. Teste me ipso apud Chinonem.

[Marge: Obedientia.]

Præterea idem Rex præcepit in alio brevi suo; ut omnes homines sui, qui per mare essent ituri, obedirent dictis & præceptis prædictorum Justitiariorum navigii sui.

[Marge: Sacramentum.]

Et refert Parisius ipsum fecisse constitutiones istas sacramento confirmari.

Concordia & Statuta Philippi Franciæ, & Richardi Angliæ Regum apud Messinam in Sicilia facta[415].

[Note 415: Hoved. pag. 675.]

[Marge: Reges jurant mutuam tutelam.]

Octava die Octobris Rex Franciæ & Rex Angliæ, coram Comitibus & Baronibus suis & Clero, & populo juraverunt super reliquias Sanctorum.

Quod alter alterum & exercitum ejus in peregrinatione illa, in eundo, & redeundo, bona fide custodiret.

[Marge: Idem Proceres.]

Et Comites & Barones hoc idem juraverunt se firmiter & inconcusse servaturos.

Deinde prædicti Reges per voluntatem & consilium totius exercitus peregrinorum statuerunt:

Quod omnes peregrini, qui in via hujus peregrinationis moterentur; de omnibus armaturis & equitaturis suis, & de vestibus quibus usuri erant, pro voluntate sua disponant, & de medietate possessionum suarum, quas secum habent in via, similiter pro arbitrio suo faciant, dummodo nihil in patriam suam remittant.

[Marge: Relaxatio Wrecci.]

Relaxatio Wrecci Maris[416].

[Note 416: Hoved. pag. 678.]

Richardus Rex jam expertus calamitates naufragorum; pro amore Dei, & salute animæ suæ & parentum suorum, quietum clamavit in perpetuum Wrec per totam terram suam citra mare & ultra, statuens:

[Marge: Naufragorum bona quis habere debeat.]

Quod omnis naufragus qui ad terram vivus pervenerit, omnes res suas liberas & quietas habeat.

Si autem in navi mortuus fuerit, filii vel filiæ, fratres vel sorores ejus habeant res suas, secundum quod ostendere poterunt se esse propinquiores illius hæredes.

Hanc autem quietam clamantiam de Wrec fecit Richardus Rex Angliæ; & Charta sua confirmavit anno 2. regni sui, mense Octobris, apud Messinam, coram Waltero Rothomagensi, & Gerardo Anxiensi Archiepiscopis, & Johanne Ebroicense, & Bernardo Baoniensi Episcopis, & multis aliis tam Clericis quam Laicis de familia Regis Angliæ; & Charta illa tradita fuit per manum Rogeri Mali Catuli Vicecancellarii Regis.

[Marge: Graves exactiones.]

Will. Eliensis Episcopus Apostolicæ sedis Legatus, Dom. Regis Cancellarius, & totius Angliæ Justitiarius; plebem Angliæ sibi commissam, gravibus exactionibus premebat[417].

[Note 417: Hoved. pag. 680.]

Concilium habitum Londoniis contra Eliensem Episcopum Cancellarium & Justitiarium Angliæ. An. Dn. 1191.

[Marge: Conventus Procerum.]

Tertia die[418] proxime post Octavas S. Michaelis, Johannes Comes Moretonii frater Regis, & Walterus Archiepiscopus Rothomagensis, & omnes Episcopi, & Comites & Barones, & Cives Londonienses cum illis, convenerunt in atrio Ecclesiæ S. Pauli.

[Note 418: _Hoved. ib. pag. 701. V. Epist. Hug. Coventrens. Episc. pag. 703._]

[Marge: Querela de injuriis.]

Gravissime hic queritur de Guilielmo Eliensi Episcopo, Justitiario Angliæ, Cancellario Regis, & Legato Romano. Inter alia.

De injuriis quibus affecisset Gaufridum Archiepiscopum Eboracensem fratrem Regis, & Hugonem Episcopum Dunelmensem.

[Marge: De administrando regno sine aliorum consilio.]

Et quod spretis consiliis illorum quos Rex ei associaverat in regimine regni, omnia regni negotia cum impetu & voluntaria dispositione solus fecisset.

[Marge: Literæ Regis de cura regni.]

[Marge: Eliens. Episc. ab administr. regni deponitur.]

Proferuntur jam primum ab Archiepiscopo Rothomagensi & Guilielmo Marescallo Comite Strogoil, literæ Regis[419] Messinæ datæ, quibus præcepit, ut iidem Archiepiscopus & Marescallus in regimine regni Cancellario associarentur, & quod Cancellarius sine illorum consilio, & aliorum pariter assignatorum, nihil de negotio Regis vel regni tractaret: Aliter si in detrimentum regni quicquam faceret, deponeretur, & loco ejus Rothomagensis Archiepiscopus institueretur. Totius igitur Concilii judicio Cancellarius deponitur, & Rothomagensis instituitur.

[Note 419: Vid. literas Regis in Mat. Par. pag. 359 & seq.]

[Marge: Communa Londonarium concessa. Et juramento firmata.]

Eodem die Comes Moretonii & Archiepiscopus Rothomagensis, & alii Regis Justitiarii, concesserunt civibus Londoniarum habere communam suam[420]. Et eodem anno Comes Moretonii & Archiepiscopus Rothomagensis, & fere omnes Episcopi & Comites, & Barones regni juraverunt communam illam firmiter, & inconcusse se servaturos, quamdiu Dom. Regi placuerit.

[Note 420: Hoved pag. 702.]

[Marge: Cives fidelitatem Regi jurant, & Joh. recepturos successorem.]

Et Cives Londoniæ juraverunt fidele servitium Dom. Regi Richardo, & hæredi suo; & si ipse sine prole decessisset, reciperent Comitem Johannem, fratrem Richardi Regis, in Regem & Dominum. Et juraverunt ei fidelitatem contra omnes homines, salva fidelitate Regis Richardi fratris sui. Cancellarius depositus juravit reddere Castella Angliæ.

Vide Epistolam Hugonis Coventrensis Episcopi, de dejectione Willielmi Eliensis Episcopi Regis Cancellarii. Hoved. p. 702. ubi causæ aliquot magis specialiter referuntur.

Et vide ibidem Epistolam Petri Blesensis pro Willielmo, & Epistolam Celestini Papæ, istius Concilii principes excommunicat. p. 706. & vide nomina eorum in Epistola ipsius Willielmi ad Lincolniens. Episcop. p. 707.

[Marge: Fidelitas juratur.]

In tempore Quadragesimæ Regina Alienora, mater Regis, & omnes Magnates Angliæ in unum convenientes, juraverunt fidelitatem & fidele servitium Richardo Regi Angliæ, & hæredi suo, contra omnes homines[421].

[Note 421: Hoved. pag. 718.]

[Marge: Rex perfide capitur.]

In mense Novemb. Reg. an. 4. vel circa eum, Rex Richardus clam per Austriam rediens ab Hierosolymis, juxta Viennam perfide captus est a Leopoldo Duce, & Imperatori postea venundatus[422].

[Note 422: Hoved. pag. 717 & 720.]

[Marge: Legatus prohibetur ingredi.]

Legati Pontificis Romani, ad componendas lites inter Cancellarium ejectum de Justitiaria potestate, & Rothomagensem Archiepiscopum ejus obeuntem munus, in Normannia progredi inhibentur[423].

[Note 423: Hoved. pag. 720.]

[Marge: Rex Angliam subjugat Imperatori, recipitque; tenend. sub tributo 5000 libr.]

[Marge: Rex relaxatur.]

Richardus Rex Angliæ, A. D. 1192. in captione Henrici Romanorum Imperatoris detentus, ut captionem illam evaderet, consilio Alienoræ matris suæ, deposuit se de regno Angliæ, & tradidit illud Imperatori, sicut universorum Domino; & investivit eum inde per pileum suum[424]. Sed Imperator, sicut prolocutum fuit, statim reddidit ei in conspectu Magnatum Alemanniæ & Angliæ, regnum Angliæ, prædictum, tenendum de ipso pro quinque millibus librarum Sterlingorum, singulis annis de tributo solvendis; & investivit eum inde Imperator per duplicem crucem de auro. Sed idem Imperator in morte sua de omnibus his, & aliis conventionibus, quietum clamavit ipsum Richardum Regem Angliæ & hæredes suos.

[Note 424: Hoved. ib. pag. 724.]

Modus conciliandi pecuniam ad redemptionem Regis. A. D. 1193. Reg. 4. & 5.

[Marge: Literæ Regis pro colligenda pecunia redemptionis.]

Rex per literas ad Justitiarios & fideles suos totius Angliæ, datas apud Hagenou in Germania 3. Cal. Maii[425], petit colligi in redemptionis suæ solutionem 70,000 marcas argenti, transmittique ad eum omni expeditione. A Justitiariis petit ut honorifice & magnifice ei subveniant, cum de proprio, tum ex mutuo alacre aliis exemplum præbentes. Universum autem (inquit) aurum & argentum Ecclesiarum diligenti observatione & scripti testimonio, ab ipsarum Ecclesiarum Prælatis accipiatis: eisque per sacramentum vestrum, & aliorum Baronum nostrorum, quos volueritis, affirmetis, quod eis plenarie restituetur.

[Note 425: Hoved. pag. 726.]

Mandat item, ut singulorum Magnatum nomina, & subventiones quæ fiunt per sigillum matris suæ, ei significentur. Extant literæ integræ in Hovedeno, cum bulla aurea Imperatoris, &c.

Authoritate igitur literarum istarum, Mater Regis, & Justitiarii Angliæ statuerunt:

[Marge: 4 Pars reddituum.]

[Marge: Pars mobilium.]

[Marge: 20. s. de Feod. M. l.]

[Marge: Tota lana Cistrensium, &c.]

[Marge: Totus thesaurus Ecclesiarum.]

Quod universi, tam Clerici quam Laici, quartam partem redditus sui de hoc anno darent ad redemptionem Dom. Regis: & tantum superadderent de mobilibus suis, unde Rex deberet eis gratias scire. Et de unoquoque Feodo Militis 20 s. Et de Abbatiis ordinis Cistrensis, & de domibus ordinis de Semplingham, totam lanam suam de hoc anno. Et universum aurum & argentum Ecclesiarum, sicut Rex mandato suo præceperat.

Sed adegit Imperator Regem ad solutionem 10,000 Marcarum argenti ad pondus Coloniæ: & ad 50,000 Marcarum præterea, inter Imperatorem & Ducem Austriæ dividendas, viz. 30,000 Imperatori, & 20,000 Duci Austriæ, &c. Vide formam Conventionis in Hovedeno, p. 728.

[Marge: Colligitur taxatio, sed non ubique; integre.]

Subventio prædicta ipso hoc anno exhibetur: sed Episcopi quidam ceperunt a Clericis suis quartam partem reddituum suorum, quidam vero nisi decimam. In omnibus terris Regis transmarinis similis est nummorum coacervatio[426].

[Note 426: Hoved. pag. 732.]

[Marge: Rex liberatur.]

A. D. 1194. Regis 5. Pridie Nonas Februarii, feria sexta, die Ægyptiaca, Rex e captione sua Moguntii liberatur[427].

[Note 427: Hoved. pag. 734.]

[Marge: Summonet Coventrensem Episcopum.]

Eodem die Rex summonuit per literas suas Hugonem Coventrensem Episcopum, quod ipse veniret in Curia sua, & staret judicio Episcoporum, in eo quod ipse Episcopum erat: & judicio Laicorum, in eo quod ipse de eo tenuerat laicalem ballivam super his, quæ adversus eum loqueretur[428].

[Note 428: Ibid.]

[Marge: Concedit redditus pro homagiis.]

Deinde Rex[429] concessit quibusdam Archiepiscopis, Episcopis, Ducibus, Comitibus, & Baronibus multis de Imperio, redditus annuos pro homagiis & fidelitatibus, & auxiliis eorum contra Regem Franciæ. Recepit itaque homagium de Archiepiscopis Moguntino & Coloniensi, Episcopo Legis, multisque Ducibus & Magnatibus, salva fide Imperatoris. Vide aliquot eorum nomina apud Hoveden. Ibid.

[Note 429: Ibid.]

[Marge: Concilium adversus Joh. fratrem Regis.]

Concilium Regni adversus Comitem Johannem Fratrem Regis[430].

[Note 430: Hoved. pag. 735.]

[Marge: Nuntius ejus capitur.]

Paulo ante adventum Regis, Adam de S. Edmundo Clericus, a Johanne Comite Moretonii fratre Regis in Angliam mittitur cum literis ad castella ipsius Johannis contra Regem munienda. Jactans autem Johannis Domini sui potentiam, & familiaritatem cum Rege Franciæ inimico Regis Angliæ; a Majori Londoniensi captus est cum omnibus Brevibus in quibus mandata. Comitis continebantur, & Archiepiscopo Cantuariæ una cum eisdem traditus.

[Marge: Proceres convocantur.]

Archiepiscopus, convocatis in crastino Episcopis, Comitibus & Baronibus regni, ostendit literas Comitis Johannis, intellectoque earundem tenore, per commune Consilium regni definitum est[431]:

[Note 431: Hoved. ibid.]

[Marge: Terræ ejus saisantur.]

Quod Comes Johannes dissaisiretur de omnibus tenementis suis in Anglia; & ut castella sua obsiderentur: & factum est ita.

Nota hic qui dicuntur Commune Consilium Regni, & quam subito olim summonerentur.

[Marge: Excommunicatur, & fautores ejus.]

Item Archiepiscopus & Episcopi excommunicaverunt Comitem Johannem & omnes fautores ejus & consiliarios, qui pacem & regnum Regis Angliæ turbaverunt vel turbarent.

[Marge: Rex rediti.]

Rex die Dominico, tertio Idus Martii, e captione, apud Sandwicum applicuit[432].

[Note 432: Hoved. ibid.]

[Marge: Concil. Nottingham.]

Concilium apud Nottingham, post Regis e captione reditum A. D. 1194. Reg. 5.

Tricesima die mensis Martii, feria 4. Richardus Rex Angliæ celebravit primum Concilii sui diem apud Nottingham[433], cui interfuerunt Alienora Regina, mater ejus, & Hubertus Cantuariensis Archiepiscopus, qui in dextris Regis sedebat in Concilio illo: & Gaufridus Eboracensis Archiepiscopus, qui a sinistris ejus sedebat: & Hugo Dunelmensis, & Hugo Lincolniensis, & Willielmus Eliensis Regis Cancellarius, & Willielmus Herefordensis, & Henricus Wigorniensis, & Henricus Exoniensis, & Johannes Candidæ Casæ, Episcopi: & Comes David frater Regis Scotiæ, & Hamelinus Comes de Warenna, & Ranulphus Comes Cestriæ, & Willielmus Comes de Ferreres, & Willielmus Comes de Salisberia, & Rogerus Bigot.

[Note 433: Hoved. pag. 736.]

[Marge: Fautores Comitis Joh. dissaisantur.]

1. Eodem die Rex dissaisivit Gyrardum de Canvilla de Castelo & Vicecomitatu Lincolniensi, & Hugonem Bardolf de Vicecomitatu Eboracensis sciræ, & de Castello Eboraci, & de Scardeburc, & de custodia de Westmerland, quod ipsi Comiti Johanni adhæserant contra Regem; & omnia supradicta exposuit venditioni, &c.

[Marge: Accusationes in eum & Episcopum Cov.]

[Marge: Judicium.]

2. Tricesima prima die mensis Martii, sc. pridie Calendarum Aprilis, Rex Angliæ celebravit secundum diem Concilii sui; in quo ipse petit sibi fieri judicium de Comite Johanne fratre suo, qui contra fidelitatem quam ei juraverat, castella sua occupaverat, & terras suas transmarinas & cismarinas destruxerat, & foedus cum inimico suo Rege Franciæ contra eum inierat. Similiter de Hugone Nunant, Coventrensi Episcopo, sibi fieri judicium postulavit, qui secreti sui consilium eum reliquerat, & Regi Franciæ & Comiti Johanni inimicis suis adhæserat, omne malum in perniciem regni sui machinans. Et judicatum est, quod Comes Johannes, & Episcopus Coventrensis peremptorie citarentur; & si infra 40 dies non venerint, nec juri steterint, judicaverunt Comitem Johannem demeruisse regnum, & Episcopum Coventrensem subjacere judicio Episcoporum in eo quod ipse Episcopus erat; & judicio Laicorum in eo quod ipse Vicecomes Regis extiterit.

[Marge: Tallagium 2. solidorum.]

3. Calendis Aprilis prima die ejusdem mensis, prædictus Rex Angliæ celebravit tertium colloquium suum, in quo constituit sibi dari de unaquaque carucata terræ totius Angliæ duos solidos, quod ab antiquis nominatur, Te Mantale.

[Marge: Tertiae partis se milit. ad Norman.]

Deinde præcepit, quod unusquisque faceret sibi tertiam partem servitii militaris, sicut singulus feodus apportat, ad transfretandum cum illo in Normanniam.

[Marge: Lana Cistrensium, quæ redimitur.]

Deinde exigebat a Monachis Ordinis Cistrensis totam lanam suam de hoc anno: sed quia hoc facere erat eis grave & importabile, fecerunt cum eo finem pecuniarum.

[Marge: Queritur de Archiep. Ebor. qui non respondet.]

4. Secunda die mensis Aprilis Sabbato, celebravit diem quartum & ultimum Concilii sui[434], in quo omnes tam Clerici quam Laici, qui volebant sibi conqueri de Archiepiscopo Eboracensi, fecerunt querimonias multas de rapinis & injustis exactionibus: sed Archiepiscopus Eboracensis nullum dedit eis responsum.

[Note 434: Hoved. pag. 737.]

[Marge: Ger. de Canvilla accusatur de receptione prædonum.]

Deinde per consilium & machinationem Cancellarii (ut dicitur) Gerardus de Canvilla fuit retatus de receptione prædonum, qui rapuerunt bona mercatorum euntium ad nundinas de Stanford; & ab eo recesserunt ad rapinam illam faciendam.

[Marge: De læsa majestate, in non stando juri Regis.]

Præterea appellaverunt eum de læsione Regiæ Majestatis, in eo quod ipse ad vocationem Justitiarum Regis venire noluit, nec juri stare de prædicta receptatione raptorum, neque eos ad justitiam Regis producere, sed respondit se esse Hominem Comitis Johannis, & velle in curia sua juri stare.

[Marge: De adjuvando inimicum Regis.]

[Marge: Negat omnia, & duellum vadiat.]

Præterea appellaverunt eum, quod ipse fuit in vi & adjutorio cum Comite Johanne, & aliis inimicis Regis, ad castella Regis de Nottingham & de Tikehil capienda. Gerardus vero de Canvilla negavit omnia quæ objiciebantur ab illis, & illi dederunt vadium de prosequendo, & Gerardus dedit vadium de defendendo se per unum de liberis hominibus suis.

[Marge: _Concessiones Willel. Regi Scotiæ._]

Rex Angliæ[435], in præsentia Alienoræ matris suæ, & Huberti Cantuariensis Archiepiscopi, & Hugonis Dunelmensis Episcopi, & Gocelini Glascovensis Episcopi, & aliorum multorum tam Clericorum quam Laicorum utriusque regni:

[Note 435: Hoved. pag. 737 & 738.]

Concessit & charta sua confirmavit Willielmo Regi Scottorum & hæredibus suis in perpetuum; quod quandocunque ipsi per summonitionem Regis Angliæ ad curiam suam venient, Episcopus Dunelmensis & Vicecomes Northumbriæ recipient eum ad aquam de Twede, & in salvo conductu ducent eos usque ad aquam de Taise, & ibi recipient eos Archiepiscopus Eboracensis & Vicecomes Eboraci, & in salvo conductu ducent eos usque ad fines Comitatus Eboracensis, & sic per Episcop. & Vice-comites ducentur de comitatu ad comitatum, donec perveniant ad curiam Regis Angliæ: Et ex quo Rex Scottorum intraverit terram Regis Angliæ, habebit quotidie de bursa Regis Angliæ 100 solidos de liberatione.

Cum autem Rex Scotiæ ad curiam Regis Angliæ venerit, quamdiu ipse in curia Regis Angliæ moram fecerit, habebit quotidie de liberatione triginta solidos & duodecim Wastellos Dominicos, & duodecim Simenellos Dominicos, & quatuor sextertia de Dominico vino Regis, & octo sextertia de vino expensabili, & 2 libras de pipere, & 4 libras de cymino, & 2 petras de cera, vel 4 cereos, & 40 grossos longos colpones de Dominica candela Regis, & 24 colpones de alia candela expensabili: Et cum ipse in patriam suam redire voluerit, conducetur per Episcopos & Vice-comites de comitatu in comitatum, donec pervenerit ad aquam de Twede: & habebit similiter quotidie 100 solidos de bursa Regis Angliæ in liberationem.

Charta autem hujus Concessionis & Confirmationis Regis Angliæ tradita fuit Willielmo Regi Scotiæ in villa de Northamptun, feria secunda in hebdomada Paschæ, per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Regis Cancellarii, Anno ab Incarnatione Domini nostri Jhesu Christi 1194. anno etiam regni Regis Richardi V. 12. die mensis Aprilis, feria tertia in hebdomada Paschæ.

[Marge: Winton. Episc. de Castell. & Comit. Winton. dissaisatur.]

15. die mensis Aprilis venit Rex Angliæ ad Wintoniam[436], & eodem die dissaisivit Godefridum Wintoniensem Episcopum de Castello & Comitatu Wintoniæ, & de illis duobus Maneriis quæ Episcopus Wintoniensis ab illo emerat ante iter suum Jerosolymitanum, & de magna parte patrimonii sui.

[Note 436: Hoved. pag. 738.]

24. die mensis Aprilis[437] Dominus Rex fecit pacem & finalem concordiam inter Gaufridum Eboracens. Archiepiscopum & Willielmum Eliensem Episcopum, quod prædictus Eliensis Episcopus ad summonitionem Eboracensis Archiepiscopi jurabit cum centesima manu Sacerdotum, quod ipse nec præcepit, nec voluit, ut idem Eboracensis Archiepiscopus caperetur.

[Note 437: Hoved. pag. 739.]

[Marge: Charta de Libertat. Lond.]

_Charta Regis Richardi primi de Libertatibus London. A. D. 1194. Reg. 5._

Richardus Dei gratia Rex Angliæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis Abbatibus, Comitibus, Justic. Vicecomitibus, Ministris, & omnibus fidelibus Francis & Angl. totius Angliæ, salutem.

Sciatis, nos concessisse civibus nostris London, quod nullus eorum placitetur extra muros civitatis, &c. Ut in charta quam Henricus Rex Pater ejus fecit eisdem civibus[438]. T. Huberto Cantuariæ Archiepiscopo, Richardo London, Hugone de Dunelmo, Gilberto Roffen, Hugone Lincolniensi, Episcopis; Radulpho Comite Cestriæ, Richardo Comite de Clare, Willielmo Marescallo, Rogero Bigot, Galfrido filio Petri, Hugone Bardolfe, Willielmo Brewere, Willielmo de Warenne. Dat. per manum Willielmi Eliensis Episcopi, Cancellarii nostri apud Winton. 23. die Aprilis, anno regni nostri quinto[439].

[Note 438: _In alio MS. &c. sicut in charta quam Henricus Rex II. & pater ipsius eisdem civibus fecit, continetur._]

[Note 439: In alio MS. hic sequitur. Concessit & confirmavit Chartam Civitatis London, vid. de Middlesex de Ridellis amovendis per Thamisiam & Medeweyam. Notandum etiam est, quod in eodem hoc MS. codice, qui ante 300 annos exactas videtur, nulla fit mentio alicujus chartæ libertatum Communitati Angliæ per hunc Regem factæ: sed post fusiorem personæ & virtutum ejus descriptionem immediate transit ad Chartam hanc de libertatibus London. Deinde vero ad Assisas, ut vocat; hoc est, Constitutiones quasuam regnum integrum tangentes. Vid. Hoved. 678, 152.]

In mense Septembris missi sunt[440] ex parte Regis per singulos comitatus Angliæ Justitiarii errantes, & secundum subscriptorum formam capitulorum processerunt in justitiis exequendis.

[Note 440: Hoved. pag. 743.]

[Marge: Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis.]

Forma procedendi in Placitis Coronæ Regis[441].

[Note 441: Hoved. pag. 744..]

In primis eligendi sunt 4 Milites de toto comitatu, qui per sacramentum suum eligant duos legales Milites de quolibet hundredo & wapentaccio,[442] & illi duo eligant super sacramentum suum 10 Milites de singulis Hundredis vel wapentaccis, vel, si Milites defuerint, legales & liberos homines: ita quod illi duodecim in singulis respondeant de omnibus capitulis de toto hundredo & wapentaccio.

[Note 442: C'est un canton composé d'un certain nombre de villages.]

[Marge: Capitula Placitorum Coronæ Regis.]

Capitula Placitorum Coronæ Regis.

De Placitis Coronæ novis & veteribus, & omnibus quæ nondum sunt finita coram Justitiariis Dom. Regis.

Item de omnibus Recognitionibus, & omnibus placitis quæ summonita sunt coram Justitiariis per Breve Regis, vel capitalis Justitiæ, vel a capitali curia Regis coram eis missa.

Item de Eschaetis quæ sunt & quæ fuerunt postquam Rex arripuit iter versus terram Jerusalem, & quæ fuerunt tunc in manu Regis, & iterum sunt modo in manu ejus vel non, & de omnibus Eschaetis Domini Regis; si a manu sua sunt remotæ, quomodo, & per quem, & in cujus manus devenerunt, & qualiter, & quis exitus inde habuerit, & quos, & quid valuerint, & quid modo valeant: & si aliqua Eschaeta sit, quæ ad Dominum Regem pertineat, quæ in manu ejus non sit.

Item de Ecclesiis quæ sunt de donatione Domini Regis.

Item de Custodiis puerorum, quæ ad Dominum Regem pertinent.

Item de Maritagiis puellarum vel viduarum, quæ ad Dominum Regem pertinent.

Item de Malefactoribus & eorum receptoribus, & eis consentientibus.

Item de Falsonariis.

Item de Interfectoribus Judæorum, qui sunt: & de vadiis Judæorum interfectorum, & catallis, & terris, & debitis, & chartis, & quis ea habuerit, & quis quantum eis debuerit, & quæ vadia habuerint, & quis ea teneat, & quantum valeant, & quis exitus inde habuerit, & quos, & omnia vadia, & debita Judæorum interfectorum, capiantur in manu Regis, & qui ad occisionem Judæorum fuerunt, & non fecerunt finem cum Domino Rege, vel Justitiariis suis, capiantur, & non deliberentur, nisi per Dom. Regem vel Justitiarios suos.

Item de omnibus auxiliis datis ad redemptionem Domini Regis, quis quantum promiserit, & quantum reddiderit, & quantum a retro sit[443].

[Note 443: Hoved. pag. 744.]

Item de Fautoribus Comitis Johannis, qui finem cum Dom. Rege fecerunt, & qui non.

Item de Catallis Comitis Johannis vel fautorum ejus, quæ ad usum Domini Regis non sunt conversa, & quantum Vice-comites receperunt, & Ballivi sui, & quis aliquid contra antiquas consuetudines regni dederit.

Item de omnibus terris Comitis Johannis, de Dominicis, & Wardis, & Eschaetis, & de donis suis, & qua de causa data sunt ei illa dona, & omnia dona Comitis Johannis capiantur in manu Dom. Regis, præterquam illa quæ per Regem confirmata sunt.

Item de debitis & finibus quæ debentur Comiti Johanni, & qua de causa; & omnia exigantur ad opus Dom. Regis.

Item de foeneratoribus, & eorum Catallis, qui mortui sunt.

Item de vinis venditis contra Assisam, & de falsis mensuris tam vini quam aliarum rerum.

Item de cruciatis mortuis ante iter suum arreptum versus Jerusalem, & quis eorum catalla habuerit, & quæ, & quanta.

Item de magnis Assisis, quæ sunt de centum solidatis terræ, & infra.

Præterea in quolibet Comitatu eligantur tres Milites & unus Clericus, custodes Placitorum coronæ. Et nullus Vicecomes sit Justitiarius in Vicecomitatu suo, nec in Comitatu quem tenuerit post primam coronationem Dom. Regis.

Præterea tailleantur omnes Civitates & Burgi, & dominica Dom. Regis.

Justitiarii vero nominati una cum Baillivis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, & Gaufridi filii Petri, & Willielmi de Chimelli, & Willielmi Bruere, & Hugonis Bardulfi & Vicecomitis locorum, summoniri faciant milites in Comitatu in rotulo nominatos; & ad diem & locum quem eis scire facient, veniant, & coram eis jurare faciant illos, quod legale posse suum ponent ad Wardas, & Eschaetas Dom. Regis instaurandas, & ad appretiandas ad commodum Dom. Regis, nec alicujus odio, favore vel gratia illud omittent; & quod prædicti milites nominati super sacramentum suum eligent 12 legales milites, vel liberos, & legales homines, si milites ad hoc inventi non fuerint, per diversas partes singulorum Comitatuum in itinere prædictorum Justitiariorum, sicut expedire viderint; qui similiter jurent, quod ad Wardas & Eschaetas de partibus illis instaurandas, & appretiandas, & affirmandas, suum legale posse & consilium & auxilium apponent ad commodum Regis ut prædictum est; & prædicti jurati super sacramentum suum eligent de liberioribus hominibus Eschaetarum & Wardarum, quot & quales noverint esse sibi necessarios, ad prædicta Dom. Regis negotia, sicut melius fieri potest, ad commodum Domini Regis exequenda.

Et secundum est quod prædictæ Wardæ & Eschaetæ instaurabantur de exitibus ex eis provenientibus usque ad festum Michaelis. Item de exitibus ejusdem termini, & si non sufficiunt, supplebitur deficiens de Telonio Dom. Regis ita quod illi qui tenebunt Wardas, & Eschaetas illas ad firmam respondebunt inde a festo S. Michaelis & deinceps tanquam de stauratis.

Dominus autem Rex illis qui Wardas illas & Eschaetas ad firmam tenebunt, eas usque ad terminum suum de anno in annum warrantizabit; ita quod licet Dominus Rex aliquam illarum alicui dedisset, firmarius firmam suam tenebit, usque ad finem anni, per firmam ei reddendam, cui Rex eam dederit, quam Dominus Rex inde perceperit.

Justitia vero Eschaetæ, quam dederit, remaneat Dom. Regi, nisi Dominus Rex illud nominatim dederit.

Firmarius vero cum firmam suam dimiserit, instauramentum suum, & omnia sua quæ in firmis posuerit ultra instauramentum Regis, libere & sine diminutione habebit, & inde habebunt literas Dom. Archiepiscopi patentes, continentes tenorem Chartæ Dom. Regis super hoc factæ.

Inquiratur item diligentissime quantus sit assisii redditus per singula manerii in demenio, & quantum valeant omnia alia in prædictis maneriis assisa; & quot sunt carucæ, & quantum singulæ valeant, non æstimantes eas ad pretium XX solidorum tantum; sed secundum quod terra fuerit vel bona vel mala, crescat vel decrescat pretium.

Illi vero qui firmas suscipient, firmas suas instaurabunt ut prædictum est, secundum pretium supradictum, de exitibus Eschaetarum & Wardarum.

Inquiratur item de quot bobus, & averiis singulæ carucæ valeant instaurari; & quot & quantum instauramentum singula maneria possint sustinere, & tunc aperte & distincte in scriptum redigantur.

[Marge: Pretium animalium.]

Erit autem pretium bovis IV solidi, & vaccæ similiter, & averi similiter; & ovis crispæ X denarii & ovis lanæ grossioris VI denarii, & suis XII denarii, & verris XII denarii. Et cum firmarii firmas suas dimiserint, de prædicto pretio respondebunt, vel de animalibus pacabilibus in optione firmariorum; & cum omnia prædicta instaurata fuerint, & appretiata, omnia imbrevientur aperte & distincte & deferantur ad Scaccarium. Excipiuntur autem de hac assisa Episcopatus & Abbatiæ, & terræ Baronum qui proximi sunt ætati.

Inquiratur etiam per sacramentum prædictorum de omnibus Wardis & Eschaetis, quæ non sunt in manu Domini Regis; & capiantur in manu Dom. Regis, & de illis fiat sicut de aliis Eschaetis & Wardis.

[Marge: Capitula de Judæis.]

Capitula de Judæis[444].

[Note 444: Hoved. pag. 745.]

Omnia debita & vadia Judæorum imbrevientur, terræ, domus, redditus, & possessiones.

Judæus vero qui aliquid horum celaverit, sit in forisfactura Domini Regis de corpore suo, & de concelamento, & de omnibus possessionibus suis, & omnibus Catallis suis; nec unquam concelamentum Judæo recuperare licebit.

Item provideantur 6 vel 7 loca, in quibus facient præstita sua; & provideantur 2 legales Christiani, & 2 legales Judæi, & 2 legales scriptores; & coram illis & Clericis Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, & Willielmi de Chimilli fiant præstita, & Chartæ præstitorum fiant in modum Chirographi, & altera pars remaneat Judæo, sigillato sigillo illius cui pecunia traditur; & altera pars remaneat in arca communi, in qua sunt 3 ferruræ; unde duo Christiani habeant unam clavem, & 2 Judæi unam, & Clerici Willielmi de S. Mariæ Ecclesia, & magistri Willielmi de Chimilli habeant tertiam; & præterea tria sigilla, & qui claves habuerint sigilla apponent.

Clericus autem prædictorum Willielmi & Willielmi habeant rotulum de transcriptis omnium chartarum, & sicut chartæ mutabuntur, mutetur & rotulus.

De singulis Chartis dentur 3 denarii, medietas a Judæo, & medietas ab eo cui pecunia creditur; unde 2 scriptores habeant 2 denarios, & custos rotuli tertiam; & de cætero nullum fiet præstitum, nulla Judæis fiet solutio, nulla fiet chartarum mutatio, nisi coram predictis vel majori parte, si omnes interesse nequiverint.

Et praedicti duo Christiani habeant unum rotulum de recepta Judæorum solutionis eis de cætero faciendæ; & 2 Judæi unum, & Custos rotuli unum.

Item quilibet Judæus jurabit super rotulum suum quod omnia debita sua, & vadia & redditus, & omnes res, & possessiones suas imbreviari faciet, & quod nihil celabit ut prædictum est; & si scire poterit quod aliquis aliquid celaverit, istud justitiis ad eos missis secreto revelabit; & quod falsarios Chartarum, & retonsores denariorum, ubi eos scient, detegent, & monstrabunt, & de falsis Chartis similiter.

Præterea Inquisitio quæ quærenda erat de prisis & censeriis omnium Baillivorum Domini Regis, tam Justitiarum quam Vicecomitum & Constabulariorum, & Forestariorum & eorum servientium, post coronationem Domini Regis Richardi primum, & quare prisæ illæ captæ fuerunt, & per quem, & de omnibus Catallis, donis & promissis factis occasione saisinæ factæ de terris Comitis Johannis, & fautorum suorum; & quis ea receperit, & quæ, & quantam dilationem ceperit per mandatum Huberti Cantuariensis Archiepiscopi tunc temporis Capitalis Justitiarii Regis.

[Marge: Rex aliud sigillum regni fieri jubet.]

Sub hoc tempore[445] Rex ex Andegavia & Cenomannia veniens in Normanniam, moleste tulit quicquid factum fuerit de treugis factis inter ipsum & Regem Franciæ; & imputans Cancellario suo hoc per eum fuisse factum, abstulit ab eo sigillum suum, & fecit sibi novum sigillum fieri; & mandavit per singulas terras suas, quod nihil ratum foret quod fuerat per vetus sigillum suum; tum quia Cancellarius ille operatus fuerat inde minus discrete, quam esset necesse; tum quia sigillum illud perditum erat quando Rogerus Malus-Catulus Vicecancellarius suus submersus erat in mari ante insulam de Cypro.

[Note 445: Hoved. pag. 746.]

Et præcepit Rex quod omnes qui Chartas habebant, venirent ad novum sigillum suum, ad Chartas suas renovandas.

[Marge: Torniamenta statuit.]

Praeterea statuit Rex[446] Torniamenta[A] fieri in Anglia, & Charta sua confirmavit, ita quod quicunque torniare vellet, daret ei pecuniam secundum formam subscriptam.

[Note 446: Hoved. pag. 746.]

[Marge A: Tournois.]

Videlicet, Comes daret pro licentia torniandi XX marcas argenti; & Barones X marcas argenti; & miles terram habens, IV marcas argenti; & miles non habens terram, II marcas argenti. Et præcepit Rex ne aliquis accederet ad loca torniamentorum, nisi prius tradidisset ei memoratam pecuniam. Chartam autem hujus Concessionis, tradidit Rex Willielmo Comiti Salesburiensi custodiendam. Vide Mat. Par. pag. 170. V. Hoved. pag. 755. lin. 11.

[Marge: Hubertus Archiep. juramentum mittit per totam Angliam.]

Eodem anno 1195. Hubertus Cantuar. Archiepiscopus Apostolicæ Sedis Legatus, & totius Angliæ Justitiarius, misit per totam Angliam hujusmodi formam Juramenti, viz[447].

[Note 447: Hoved. pag. 757.]

Quod omnes homines regni Angliæ, pacem Dom. Regis pro posse suo servabunt.

Et quod nec latrones nec robatores, nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo eis consentient. Et quod cum hujusmodi malefactores scirent, illos pro toto posse suo capient & Vicecomitibus liberabunt, qui nullo modo deliberentur nisi per Dom. Regem, vel capitalem justitiam suam: Et si illos capere non poterunt, eos Baillivis Domini Regis cuicunque fuerint, scire facient.

Levato autem clamore insequendi Utlagatos, Robatores, Latrones, aut eorum Receptatores, omnes sectam illam plene facient pro toto posse suo; & si quem viderint, vel manifestum fuerit, sectam illam non fecisse, vel sine licentia se ab ea retraxisse, eos tanquam malefactores ipsos capient, & Vicecomiti liberabunt, non liberandos nisi per Regem, aut ejus capitalem justitiam.

Milites[448] vero ad hoc assignati faciet venire omnes de balliva sua coram se a quindecim annis, & ultra; & jurare facient quod pacem Domini Regis, ut supradictum est, servabunt; & quod nec utlagati, nec robatores, nec latrones, nec eorum receptatores erunt, nec in aliquo eis consentient, & quod sectam, ut prædictum est, plenam facient; & quod si cum malefactione aliquem ceperint, militibus in balliva super se positis, & ad hoc assignatis, eum liberabunt, qui eum liberabunt Vicecomiti custodiendum, ut ipsum malefactorem, nec liberandum nisi per præceptum Dom. Regis, vel ejus capitalis justitiæ.

[Note 448: V. Bract. Lib. 3. Tract. 2. cap. 1. num. 1.]

Ad hæc igitur exequenda missi sunt per singulos Comitatus Angliæ, viri electi & fideles, qui per sacramentum fidelium hominum de visnetis, multos ceperunt, & carceribus Regis incluserunt. At multi inde præmuniti, & sibi male conscii fugerunt, relictis domibus & possessionibus suis[449].

[Note 449: W. cum Barba Leges peritas suspensas & tractas ad caudam equi. Hoved. pag. 765. Mat. Par. 186.]

[Marge: Assisa de mensuris per Rich. R.]

Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ ad Instantiam Huberti Cant. Archiep. Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis & Martyris apud Westm. A. D. 1197. Reg. 8.

Hæc est Assisa[450] facta per Regem Richardum per petitionem Consilii Episcoporum & cæterorum Baronum suorum de mensuris per totum regnum Angliæ in festo S. Edmundi apud Westm. Anno regni sui 8.

[Note 450: E vet. MS.]

Constitutum est quod omnes Mensuræ totius Angliæ tam in bladis quam in leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, sc. una bona summa, &c.

Assisa de mensuris facta per Richardum Regem Angliæ, ad Instantiam Huberti Cantuariensis Archiepiscopi & Angliæ Justitiarii in die S. Edmundi Regis & Martyris apud Westm.[451].

[Note 451: Hoved. pag. 774. Mat. Par. an 1197. pag. 184.]

Constitutum est quod omnes mensuræ totius Angliæ tam de bladis, quam de leguminibus, & de rebus consimilibus, sint ejusdem quantitatis, scilicet una bona summa æqui, & hæc mensura sit rasa tam in Civitatibus & Burgis quam extra.

Mensura etiam vini & Cervisiæ, & cæterorum liquorum sit ejusdem quantitatis secundum diversitates liquorum.

Pondera etiam libræ, & cæteræ peisæ sint ejusdem quantitatis in toto regno secundum diversitates mercaturarum.

Mensuræ etiam bladorum & liquorum vini & cervisiæ, inclaventur ferreis clavis, ne per dolum possint falsari.

Constitutum est ut lanei panni ubicunque fuerint in regno, fiant de eadem latitudine, sc. de duabus ulnis inter listas; & ejusdem bonitatis in medio & in lateribus. Eademque sit mensura de ulnis in toto regno, & ulna sit ferrea.

Prohibitum est mercatoribus omnibus per totum regnum, ne quis prætendat seldæ suæ rubros pannos, vel nigros, vel scuta, vel aliqua alia per quæ visus emptorum sæpe decipiuntur ad bonum pannum eligendum.

Prohibitum est etiam quod nulla tinctura vendenda, nisi solummodo nigra fiat alicubi in regno, nisi in Civitatibus aut capitalibus Burgis.

Constitutum est etiam ut in singulis Civitatibus aut Burgis, 4 & 6 legales homines de eadem villa, secundum quantitatem villæ, simul cum Vicecomite vel cum Præposito Civitatis aut Burgi, si in manu Vicecomitis non fuerint, assignentur ad hanc assisam custodiendam sub hac forma; ut ipsi videant & certi sint quod omnia vendantur & emantur per eandem mensuram, & omnes mensuræ sint ejusdem quantitatis secundum diversitatem mercium. Et si aliquem invenerint qui confessus vel convictus fuerit, quod per aliam quam per statutam vendiderit mensuram, corpus ipsius capiatur, & in prisona teneatur, & omnia Catalla sua in manu Domini Regis saisiantur, nec deliberentur nisi per Regem aut capitales ejus justitias.

De ipsis custodibus statutum est, quod si ipsi hanc custodiam ita negligenter fecerint, quod per alios quam per eos Custodes coram justitiis Domini Regis, aliquem assisam præscriptam transiisse, vel de mensuris victualium, vel aliarum mercium, vel latitudine pannorum, ipsi Custodes de Catallis suis in misericordia Dom. Regis remaneant.

Præceptum est etiam ut post festum Purificationis beatæ Mariæ, nullus in aliquo Comitatu vendat aliquid nisi per præscriptam mensuram, quæ ejusdem sit quantitatis, nec post feriam mediæ quadragesimæ, quæ erit apud Stanford, vendat aliquem pannum minoris latitudinis quam duarum ulnarum inter listas.

[Marge: Tallagium 5 solidorum.]

Tallagium 5 solidorum de singulis carucatis, & modusimponendi & colligendi ejusdem. An. Dom. 1198[452].

[Note 452: Hoved. pag. 778. Mat. Par. pag. 188.]

[Marge: Commissionarii jurati.]

[Marge: Inquisitores.]

Eodem anno Richardus Rex Angliæ accepit de unaquaque carucata terræ, sive hyda totius Angliæ quinque solidos de auxilio: Ad quos colligendos misit idem Rex per singulos Comitatus Angliæ unum Clericum & etiam militem; qui cum Vicecomite Comitatus ad quem mittebantur, & legalibus militibus ad hoc electis, præstito juramento quod fideliter exequerentur negotium Regis, fecerunt venire coram se, Senescallos Baronum illius Comitatus, & de qualibet villa Dominum, vel Baillivum villæ & Præpositum, cum 4 legalibus hominibus villæ, sive liberis, sive rusticis; & 2 milites legaliores de Hundredo qui juraverunt.

[Marge: Inquisitorum Sacramentum.]

Quod fideliter & sine fraude dicerent, quot carucarum Wannagia fuerint in singulis villis; quot scilicet in dominico, quot in vilenagia, quot in eleemosynis viris religiosis collatis; quas ipsi donatores, vel eorum hæredes tenentur warrantizare, vel adquietare, vel unde viri religiosi debent servitium facere.

[Marge: Taxatio.]

[Marge: Collectores.]

Et super singula carucarum Wannagia ponebant ex præcepto Regis primo II solidos, postea III solidos, & hæc omnia in scriptum redigebantur, & habebat inde Clericus rotulum unum, & miles rotulum alterum, Vicecomes rotulum tertium; Senescallus Baronum rotulum quartum de terra Domini sui. Hæc pecunia recipiebatur per manus duorum legalium militum de singulis Hundredis, & per manum Ballivi de Hundredo; & ipsi inde respondebant Vicecomiti, & per prædictos rotulos respondebat Vicecomes inde ad scaccarium coram Episcopis, Abbatibus & Baronibus ad hoc assignatis.

[Marge: Poena celantium.]

Ad poenam vero juratorum, qui aliquid contra juramentum suum celaverint in hoc negotio, statutum erat.

Quod quicunque rusticus convictus fuisset de perjurio, daret Domino meliorem bovem de Caruca sua, & insuper responderet de pretio ad opus Dom. Regis, tantum pecuniæ quantum fuisset declaratum per suum perjurium fuisse celatum: Si vero liber homo convictus fuisset, esset in misericordia Regis, & insuper refunderet de proprio ad opus Domini Regis, quantum fuerit per eum celatum, sicut & rusticus.

[Marge: Gravis distringendi modus.]

[Marge: Excipiuntur feoda Eccles. Eschaetæ.]

Statutum etiam fuit; quod quilibet Baro cum Vicecomite, faceret districtiones super homines suos, & si per defectum Baronum districtiones factæ non fuissent, caperetur de dominico Baronum, quod super homines suos restaret reddendum, & ipsi Barones ad homines suos inde caperent; & libera feoda Ecclesiarum parochialium de hoc tallagio excipiebantur, & omnes Eschaetæ Baronum quæ fuerunt in manu Dom. Regis, communicaverunt.

[Marge: Serganteriæ.]

Serganteriæ vero Dom. Regis, quæ non erant de feodis militum, excipiebantur; sed tamen imbreviebantur, & numerus carucatarum terræ, & valentiæ terrarum, & nomina servientium; & servientes illi summonebantur esse apud Londonias in Octavis clausi Pentecostes, audituri & facturi præceptum Dom. Regis.

Ipsi vero qui electi fuerant, & constituti ad hoc negotium Regis faciendum, statuerunt per æstimationem legalium hominum, ad uniuscujusque carucæ Wannagium centum acras terræ.

[Marge: _Extensio terræ Rich. I._]

Extensio terræ Richardi I. Regis Angliæ secus mare, ex Hovedeno in Ric. I. p. 672. ubi agit de divisione Regnorum secus mare.

Sciendum est quod tota terra, quæ est ab Anglia usque in Hispaniam secus mare, videlicet Normannia, Britannia, Pictavia, est Domini Regis Angliæ; & protenditur usque ad portum qui dicitur Huarz[453], qui dividit terram Comitis de Baonia a terra Regis Navarræ. Et terra Regis Navarræ incipit a portu de Huviarz, & protenditur usque ad aquam quæ dicitur Castre, &c.

[Note 453: Al. Huviarz.]

Eodem Anno (viz. 1198. Reg. 9. & 10.) Hugo Bardulfi, & magister Rogerus Arundel & Gaufridus Hachet, quibus commissæ fuerant Lincolnsire, Notinghamsire, Derebisire, Euerwicsire, Northumberland, Westmerland, Cumberland, Lancaster, itinerantes placitaverunt placita coronæ Regis[454].

[Note 454: Hoved. ib. pag. 783.]

[Marge: Capitula Placitorum Coronæ Regis.]

Capitula Placitorum Coronæ Regis.

De Placitis Coronæ novis & veteribus quæ non sunt finita coram justitiis Domini Regis. De morte antecessorum. De nova dissaisiva. De magnis Assisis usque ad 10 libratas terræ, & infra. Et de advocationibus Ecclesiarum. Et capientur coram eis electiones magnæ Assisæ per mandatum Domini Regis, vel ejus capitalis justitiæ.

De Ecclesiis vacantibus vel non vacantibus quæ fuerunt de donatione Domini Regis; quis eas donavit, vel quis eas habeat & per quem, & quantum valent.

De Eschaetis Domini Regis & eorum valentiis, & quis eas habeat, & per quem.

De Dominabus & de valectis, & puellis quæ sunt vel esse debent in donatione Domini Regis, & de valentiis terrarum suarum & si quis eorum vel earum sit maritatus, & inquiratur cui, per quem, & a quo tempore.

Inquirendum est etiam quæ viduæ non finierunt pro se maritandis, & finis capiatur ad opus Dom. Regis.

De sergentariis Domini Regis, quis eas habet, & per quem, & quantum valent, & qui finem non fecerunt ad auxilium Domini Regis, & qui fecerunt, & finis capiatur.

De usuris Christianorum, & eorum Catallis qui sunt mortui.

De illis qui sunt in misericordia Regis & non amerciati.

De præpresturis Domini Regis.

De viis Dom. Regis Estreciatis.

De Thesauris inventis.

De malefactoribus & eorum receptoribus.

De fugitivis retatis reversis post ultimam Assisam.

De omnibus ponderibus & mensuris, & ulnis renovatis; & si 4 homines qui sunt attornati ad hæc custodienda, in unaquaque villa fecerint quod inde statutum est; & si attachiaverunt transgressores illius Assisæ, & si non attachiaverunt prout debent, puniantur sicut ipsi transgressores.

Totum vinum illius qui vendidit contra Assisam, capietur ad opus Domini Regis, & præterea Dominus vini & venditores sint in misericordia Regis.

Inquirendum est per omnes Comitatus de hidis & carucatis; & si Justitiarii qui ad hæc attornati fuerunt se bene habuerint; & si de omnibus receperunt; & si aliqua concelaverunt.

De custodiis Portuum maris; si quid receperunt quod non reddiderunt; & si mercedem aliquam pro jure Regis retinendo; & si quis aliquid ceperit qui non fuit ad hoc attornatus.

Inquirendum est si omnes venerint & quis ille fuerit & qualiter nominatus fuerit.

His igitur & aliis vexationibus, sive juste sive injuste tota Anglia a mari usque ad mare redacta est ad inopiam. Sed nondum finitis supervenit aliud genus tormenti ad confusionem hominum regni per Justitiarios forestarum, viz. per Hugonem de Nevilla summum Justitiarium omnium forestarum Regis in Anglia, qui cognominatus est Enuellu; & per Hugonem War, & per Ernistum de Neville.

Prædictis igitur Justitiariis forestarum itinerantibus, præceptum est ex parte Regis, ut per singulos comitatus, per quos ipsi ituri essent, convenirent coram iis ad placita forestæ, Archiepisc. Episc. Comites & Barones, & omnes libere tenentes, & de unaquaque villa Præpositus, & 4 homines ad audienda præcepta Regis.

[Marge: Assisa Regis Rich. I. de Forestis.]

Hæc est Assisa Dom. Regis, & hæc sunt præcepta de Forestis suis in Anglia, facta per assensum & consilium Archiepisc. & Episc. Abbatum, Comitum, & Baronum & Militum totius regni sui[455].

[Note 455: Hoved. pag. 784.]

Dominus Rex primum defendit, quod si aliquis ei forisfaciat de venatione sua, vel de Forestis suis, in aliqua re, non vult quod confidant in hoc, quod habuit misericordiam de illis per eorum catalla hucusque qui ei forisfecerint de venatione sua, & de Forestis suis. Nam si qui amodo ei forisfecerint inde, & inde convicti fuerint, plenariam vult de illis Justitiam fieri, qualis facta fuit tempore Henrici avi patris Domini Regis, viz. ut amittant oculos & testiculos.

Item, Dominus Rex defendit, quod nullus habeat arcus vel sagittas, neque canes, neque leporarios in Forestis suis, nisi habeat ipsum Regem ad warrantum suum, vel aliquem alium qui eum possit inde warantizare.

Item Rex defendit, quod nullus donet vel vendat aliquid ad destructionem bosci sui, vel wastam, quæ sit infra Forestam Regis; sed concedit bene quod capiant de boscis suis, quod necesse iis fuerit sine wasta, & hoc per visum Forestarii sui, & Viridariorum suorum.

Item præcipit, quod omnes illi qui habent boscos infra metas Forestæ Domini Regis, quod ponant idoneos Forestarios in boscis suis: de quibus Forestariis ipsi quorum bosci fuerint sint plegii: vel tales inveniant plegios idoneos, qui possunt emendare, si Forestarii in aliquo forisfecerint quod Dom. Regi pertineat.

Item præcipit, quod sui Forestarii curam super Forestarios Militum & aliorum qui boscos habent infra metas Forestæ Domini Regis, quod bosci non destruantur. Nam si super hoc bosci eorum destructi fuerint, sciant bene illi quorum bosci fuerint, quod de ipsismet vel eorum terris capietur emendatio, & non de alio.

Item præcipit Rex, quod sui Forestarii jurent, quod secundum omne posse suum tenebunt ejus Assisam, qualem eam fecit de Forestis suis, & quod non vexabunt milites neque probos homines de hoc, quod Dominus Rex iis concessit de boscis eorum.

Item præcipit, quod in quolibet Comitatu in quo venationem habet, ponantur 12 Milites ad custodiendum venationem suam, & viride in Forestis suis, & quod 4 Milites ponantur ad adgistandos boscos suos, & ad recipiendum panagium suum, & custodiendum & defendendum.

Item præcipit, quod nullus adgistet boscos suos infra metas Forestæ suæ, antequam bosci eorum adgistentur: & est sciendum quod incipit adgistamentum Dom. Regis 15 die ante festum S. Michaelis, & durat 15 diebus post festum S. Michaelis.

Item præcipit Rex, quod si Forestarius ejus habet in custodia sua Dominicos boscos Regis, & bosci illi destructi fuerint, & non possit, nec sciat justam causam monstrare quare bosci destruantur, nihil aliud capiatur de Forestario illo, nisi proprium corpus suum.

Item præcipit, quod nullus Clericus ei forisfaciat de venatione sua, neque de Forestis suis: & præcipit bene Forestariis suis, quod si invenerint eos forisfacientes, non dubitent in eos manus imponere, ad eos resistendos & capiendos: ipse enim eos inde warantizabit.

Item Rex præcipit, quod omnia essarta videantur in quolibet tertio anno, tam nova quam vetera, intra regardum, & omnes perpræsturæ similiter, & omnia wasta boscorum, & quod quodlibet illorum per se imbrevietur.

Item Rex præcipit, quod Archiepisc. Episcop. Comites, Barones, & Milites, & libere tenentes, & omnes homines de terra sua, veniant ad summonitionem Magistri Forestarii sui, & ad placitanda placita de Forestis suis.

Prohibendum est etiam ad Placita Forestæ, ne aliqua caretta exeat Chiminum in Foresta Regis, neque porci sint in Foresta Regis tempore de Foinesun, sc. 15 diebus ante nativitatem S. Johannis Baptistæ, & 15 diebus post idem festum.

Est autem sciendum, quod qui forisfecerit in Foresta Regis de venatione sua, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis ad oculos & testiculos perdendos.

Qui autem forisfecerit in Foresta Regis de viridi, sive per culpaturam, sive per esbrancaturam, sive per foditionem turvarum, sive per escoriationem moræ, sive per culpationem de subnemore, sive per essartum, sive per novam prepræsturam, per sepem vel fossatum, vel per remotionem molendini, vel cursus aquæ, vel beccariæ, vel aliarum domorum, vel per foenum & falcandum extra sepes, vel extra fossata, erit in misericordia Regis de pecunia sua, nisi habet Viridarios vel Forestarios Regis ad warrantum.

Similiter qui arcus vel sagittas portaverit, vel canes duxerit sine copula per Forestam Regis, & inde attaintus fuerit, erit in misericordia Regis.

Statutum etiam est, quod semper in tertio anno fiat visus Forestæ; in reguardo autem Forestæ hæc supradicta videnda sunt. Et videnda sunt in reguardo nova essarta & vetera imbladata post ultimum reguardum, & quo blado vel legumine imbladata sint. Nova autem sarta erunt in manu Regis: si vetera sarta imbladata sunt de frumento, vel siligine, unaquæque acra dabit Regi 13 denarios de illa vestitura: & si imbladata fuerint de avena, vel hordeo, vel fabis, vel pisis, vel alio legumine, unaquæque acra dabit Regi 6 denarios de illa vestitura.

Et sciendum est, quod tempore Henrici Regis filii Matildis Imperatricis, permissum erat intra metas Forestæ fossata fieri loco sepium. Et idem Rex Henricus statuit apud Woodstock, quod quicunque forisfecerit ei de Foresta sua semel de venatione sua, de se ipso salvi plegii capiantur; & si iterum forisfecerit, similiter capiantur de ipso salvi plegii; si autem tertio idem forisfecerit, pro tertio forisfacto nulli plegii capiantur, sed proprium corpus forisfactoris.

Eodem anno viri religiosi voluerunt dare Regis 5 solidos de wannagio carucæ, sicut cæteri homines regni faciebant.

Exiit edictum à Rege, ut quicunque in regno suo forisfecisset Clerico, aut alii viro religioso, non cogeretur satisfacere illi: sed si Clericus aut alius vir religiosus forisfecisset alicui Laico, statim compelleretur ad satisfaciendum illi: unde factum est, quod viri religiosi ad redemptionem coacti sunt.

Præterea præcipit idem Rex, ut omnes, tam Clerici quam Laici, qui chartas sive confirmationes habebant de sigillo suo veteri, deferrent eas ad sigillum suum novum renovandas: & nisi fecerint, nihil quod actum fuit per sigillum suum vetus, ratum haberetur. Hov. p. 785[456].

[Note 456: Casus Rob. de Turnham Hov. pag. 786.]

[Marge: Truncatio membrorum provenatione adimitur.]

Legem furtivæ venationis, qua delinquentibus eruebantur oculi, abscindebantur virilia, manus vel pedes truncabantur, pius Rex & miscericors sustulit[457] Richardus I inhumanum ducens, ut homines ad imaginem Dei creati, pro feris, quæ juxta legem naturalem generaliter omnibus sunt concessæ, de vita vel membris periclitarentur, & id faciendo feris & bestiis deterior videretur. Hoc enim solummodo sufficiebat ei, ut quilibet in tali culpa deprehensi, vel Angliam abjurarent, vel poenam carceralem subirent, vel poena punirentur pecuniali, salvis omnibus vita & membris. Hæc Parisius, qui casum refert nova hac lege judicatum.

[Note 457: Mat. Par. in an. 1232. pag. 360.]

[Marge: Vicesimæ ad terræ sanctæ subventionem datur.]

Cum ad mandatum Dom. Papæ omnes Prælati totius regni coram Rege congregati fuissent[458], ut partem vicesimam mobilium suorum ad subventionem Terræ Sanctæ concederent, & seorsum sederent super præfato negotio colloquentes; Rex ait Galfrido fil. Petri, & Willielmo Priwerre, qui apud pedes ejus sedebant, voce demissa, Videtis Prælatos illos qui ibi sedent. Videmus, Domine (inquiunt.) Et Rex ad eos, Si scirent quomodo eos ob reverentiam Dei timeo, & quam invite offenderem illos, ipsi me conculcarent, quemadmodum conculcatur calceamentum vetus.

[Note 458: Mat. Par. in an. 1232. pag. 361.]

[Marge: Moribundus Joh. ratri regnum dividit.]

A. D. 1199. Reg. 11. Cum de vita desperaret Rex Richardus[459], divisit Johanni fratri suo regnum Angliæ, & omnes alias terras suas, & fecit fieri prædicto Johanni fidelitates ab illis qui aderant, & præcepit, ut traderentur ei castella sua, & tres partes thesauri sui: & omnia baubella sua divisit Othoni nepoti suo Regi Alemannorum, & quartam partem thesauri sui præcepit servientibus suis & pauperibus distribui.

[Note 459: Hoved. pag. 791.]

[Marge: Moritur.]

Decessit 8. Idus Aprilis feria 3. ante Dominicam Palmarum, 12.[460] die postquam percussus fuerat.

[Note 460: Al. 9.]

-------------------------------------------------------------------------

JOHANNES.

Anno Domini 1199.

[Marge: Quo jure Regnum obtinuit Johannes.]

[Marge: Arthuro Rex promisit Regnum.]

Recte quæritur quonam titulo Johannes cum tertius esset filius Henrici II solium Regni sit ingressus, cum Arthurus Dux Britanniæ filius esset legitimus atque hæres Gaufridi Plantagenest, secundi filii ejusdem Henrici patris, sc. Richardi Regis jam defuncti, dictorumque Gaufridi & Johannis. Declaraverat etiam Richardus Rex cum Messinæ esset Arthurum sibi successurum, ut Parisius refert. Sed id inprimis intelligendum est, nec Legibus coerceri æstus majestatis, nec authoribus qui partium studio sæpe ducuntur, semper adhibenda fides. Res pro more illius seculi est perpendenda qui alias hæredem suscepit in successionem quamvis impuberem, alias impubere prætermisso, seniorem familiæ, velut magis strenuum ad gubernandum (quod Hibernici Tanistriam vocant) cooptavit.

[Marge: Londin. Johannem suscipiunt in Regem.]

Londonienses profecto Regi Richardo Hierosolymis juramento se obstringunt Johannem suscepturos in Regem si Richardus sine prole decederet, & hoc ipso nomine fidelitatem ei jam tum jurabant.

Mortuo Richardo[461], ejus servi, milites & stipendiarii Johannem suscipiunt dona promittentem. Is in transmarinis agens Hubertum Cantuariensem Archiepiscopum & Guilielmum Marescallum in Angliam protinus direxit, qui cum Gaufrido filio Petri Justitiario Regni Magnates Northamptoniæ convocatos ad fidelitatem Johanni jurandum prout plebeios antea perducunt.

[Note 461: Mat. Par. pag. 188. l. 50.]

[Marge: Principes cæteri adherent Arthuro.]

Arthuro adhaerent Principes Andegaviæ, Cenomanniæ, & Turoniæ dicentes judicium esse & consuetudinem illarum regionum, ut Arthurus filius fratris senioris in patrimonio sibi debito & hæreditate, avunculo succedat, quem viz. Gaufridus Pater ejusdem Arthuri esset habiturus si Regi Richardo defuncto supervixisset. Sed Johannes in octavis Paschæ ab Archiepiscopo Rothomagi accinctus est gladio ducatus Normanniæ[462].

[Note 462: Mat. Par. pag. 189. l. 25.]

[Marge: Modus eligendi R. Johannem.]

Hubertus Archiepiscopus Cantuariæ vir eximiæ prudentiæ, & inter columnas regni eminentissima, tertia via ingreditur veniente scil. in Angliam Johanne Duce jam Normanniæ & convocatis Londoniis magnatibus regni in vigilia Ascensionis ad Coronationem ejus; idem Archiepiscopus sic effatur. Nullum prævia ratione in Regnum successurum nisi ab universitate Regni unanimiter invocata Spiritus gratia electum & secundum morum suorum eminentiam præelectum, ad exemplum Sauli primi Regis inuncti quem proposuit Dominus populo suo, non filium Regis nec de regali stirpe procreatum; similiter Davidem Semei filium, hunc quia strenuum & aptum dignitati regiæ, illum quia sanctum & humilem, ut sic qui in regno supereminet strenuitate, omnibus possit & potestate & regimine. Verum si quis ex stirpe regia aliis præpolleret, pronius & promptius ad electionem ejus est consentiendum. Et cum Ducem Johannem istiusmodi esse perhibuisset eum ratione tam meritorum quam regii sanguinis, unanimiter (inquit) eligimus universi.

Vides quibus se implicant ambagibus qui recto deviant a tramite; nec inter omnes quisquam illius meminit quod Johanni maxime interfuit, & perspicuis verbis recordatus est Rogerus Hoveden[463]. Richardum scil. de vita desperantem, Johanni fratri suo divisisse regnum Angliæ omnes alias terras suas, fecisseque fieri ei fidelitatem ab illis qui aderant, & præcepisse ei tradi Castella sua & tres partes thesauri sui.

[Note 463: Hov. pag. 791.]

Accedit aliud adminiculum, quod sub illo seculo multorum tuebatur opinione, præferendum esse in successione fratrem defuncti juniorem potius quam nepotem ejus e seniori jam antea defuncto, ut inferius videris in argumentatione Romæ habita inter Innocentium Papam III. & Legatos Ludovici Franci.

[Marge: R. Joh. coronatur. An. 1199.]

Johannes coronatus est Westmonasterii ab Archiep. Cantuar. die dominicæ Ascensionis 6 Cal. Junii triplicis involutus sacramento sponsionis[464].

[Note 464: Mat. Par. pag. 190.]

[Marge: Sacramentum ejus.]

Quod sanctam Ecclesiam & ejus ordinatos diligeret, & eam ab incursione malignantium indemnem conservaret.

Quod perversis Legibus destructis, bonas substitueret.

Quod rectam justitiam in regno Angliæ exerceret.

Deinde adjuratus est ab eodem Archiepiscopo ex parte Dei & districte prohibitus.

Ne honorem hunc accipere præsumeret; nisi in mente habeat, opere, quod juraverat, adimplere. Ad hoc ille respondens, promisit; se per auxilium Dei bona fide ea quæ juraverat servaturum. Die crastino Homagia & fidelitates accepit.

[Marge: Carucagium conceditur.]

[Marge: Archiep. Ebor. id prohibens spoliatur.]

Sub hoc tempore generaliter concedebatur Regi per Angliam Carucagium (i. e. tallagium de qualibet carucata terræ) quod cum Gaufridus Archiepiscopus Eboracensis non permitteret Vicecomitem in sua Diocesi colligere, sed & ipsum excommunicasset, & totam Eboracensem Provinciam interdicto Ecclesiastico supposuisset; mandato regio spoliatus est bonis omnibus sui Archiepiscopatus.

[Marge: A. D. 1201. Edictum ad servitium militare.]

Die Ascensionis dominicæ, Rex apud Theokesberi generale proposuit Edictum. Anno Domini 1201.

Ut Comites & Barones & omnes qui militare servitium ei debebant parati essent ad Portesmuthe cum equis & armis ad transfretandum cum eo ad partes transmarinas in die Pentecostes jam instante[465].

[Note 465: Mat. Par. pag. 198.]

[Marge: Scutagium 2 marcarum.]

Veniente autem die statuto, multi impetrata licentia remanserunt, dantes Regi de quolibet scuto duas marcas argenti.

[Marge: Constitutio R. Joh. de feodis magni Sigilli.]

Constitutio Regis Johannis de feodis magni Sigilli. A. D. 1199. Reg. 1[466].

[Note 466: _Lib. Archiepiscopi Cant. MS. fol. 8. Chart. Reg. Joh. 1._]

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Vicecomitibus, Præpositis & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem.

2. Cum ad regimen regni Angliæ quod nobis jure competit hæreditario divina misericordia vocaverit, & mediante tam Cleri quam Populi unanimi consensu & favore satis misericorditer nos in Regem sublimaverit; summo desideramus desiderio, sicut & debemus, libertati & indempnitati tam Cleri quam Populi propensius provideri, & pravas & iniquas consuetudines, quæ vel ex causa cupiditatis, vel minus sano consilio, vel alio motu mentis illicito pullularunt, ad honorem Dei, & sacrosanctæ Ecclesiæ & pacem & tranquillitatem Cleri & Populi penitus extirpare.

3. Et cum sigillum bonæ memoriæ Richardi fratris nostri illustris quondam Regis Angliæ, diebus suis in eum pervenerat statum ut de quibusdam negotiis ad sigillum pertinentibus, quædam præter cursum solitum ab antiquis temporibus statuta, potius voluntate quam ratione mediante in præjudicium regiæ dignitatis & libertatis Regni recipiebantur, viz.

4. De literis protectionis patentibus pro quibus dabantur decem & octo solidi & quatuor denarii pro quibus non debebantur dari nisi duo solidi.

5. Et de simplicibus confirmationibus in quibus nihil novi est insertum, pro quibus dabantur duodecim marcæ & quinque solidi, pro quibus non debebantur dari nisi decem & octo solidi & quatuor denarii.

6. Nos pro salutæ animæ nostræ & felicis memoriæ Henrici quondam Regis Angliæ, Patris nostri, & memorati Regis Richardi fratris nostri, & omnium antecessorum & successorum nostrorum, volumus, concedimus, & ad instantiam venerabilis Patris nostri Huberti Cant. Archiepiscopi Cancellarii nostri.

7. Statuimus ne ullis aliquando temporibus a nostro vel alicujus successorum nostrorum sigillo quicquam ultra id quod ab antiquis temporibus de Sigillo Regum Angliæ statutum est, recipiendum; & quod de Sigillo bonæ memoriæ Henrici Patris nostri quondam Regis Angliæ recipiebatur, pro quibuscunque negotiis recipiatur, scil.

8. De charta novi feofamenti terrarum vel quorumlibet tenementorum, vel libertatum, capiatur una marca auri, vel decem marcæ argenti, ad opus Cancellarii, & una marca argenti ad opus Vicecancellarii, & una marca argenti, ad opus Prothonotarii; quinque solidi pro cera.

9. De simplici confirmatione in qua nihil novi est adjectum, detur una marca argenti ad opus Cancellarii, unus bisancius ad opus Vicecancellarii, & unus bisancius ad opus Prothonotarii, & duodecim denarii pro cera.

10. De simplici protectione dentur duo solidi.

11. Si quis autem contra hanc constitutionem nostram venire præsumpserit, indignationem Domini omnipotentis, & nostram omnemque qua quisquam in Regem unctus & consecratus maledicere potest, maledictionem incurrat.

12. Prædictus autem Archiepiscopus Cantuariensis & Cancellarius noster, una cum Episcopis omnibus qui nobis in consecratione nostra manus imposuerunt, in omnes qui contra hanc constitutionem venire præsumpserint, sententiam excommunicationis generaliter de assensu nostro promulgavit.

13. Huic autem nostræ constitutioni quam de Sigillo nostro fecimus ipsum Sigillum primo post Coronationem nostram apposuimus, in testimonium & perpetuam firmitatem.

14. T. J. Dublinens. Archiep. W. London. Rofen. C. Winton. H. Lincol. E. Eliens. H. Sarum. S. Bathon. C. Coventer. H. Landaven. R. Bangor. Phil. Dunelm. S. Meden. Episcopis. Willelmo Com. de Arundell. Hamelino Com. de Waren. R. Com. de Clare. W. Marescallo Com. de Penbroc. C. fil. Petri Com. Essex. Rog. _le Bigot_ Com. Nortfolchiæ. W. Com. Sarum. R. Com. Cestr. Walter. Com. Warwic. W. Com. de Ferrariis, Will. de Brahos, Rob. fil. Walteri, Walt. de Lasc. W. de Waren. Rob. fil Rogeri, Will. Briwer, Hug. Bardolf.

15. Dat. per manum H. Cant. Archiepisc. Canc. nostri apud Northampton, septimo die Junii, anno regni nostri primo.

(Numeros & Sectiones nos exhibuimus.)

Quod testamentum Huberti Archiep. Cant. ratum fit.

[Marge: De Testamento Huberti. Arch. Cant.]

Johannes Dei gratia Rex Angl. Dux Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquit. & Comes Andeg. Justic. & omnibus Ballivis suis Angliæ, salutem[467].

[Note 467: Lib. MS. Cant. Arch. fol. 9. b. n. 6.]

Sciatis, quod volumus & firmiter præcipimus, quod Testamentum quod venerabilis pater noster in Christo H. Cantuar. Archiepiscopus secundum Deum condidit, firmum sit & stabile, & quod firmiter & inviolabiliter teneatur & observetur. Et ideo vobis mandamus & firmiter prohibemus, ne aliquis vestrum aliquo modo contra testamentum suum veniat, vel illud aliquo modo impediat vel infringat, vel ab aliquo impediri vel infringi sustineat. T. Com. Will. Marescallo, Will. de Breos, apud Rothom. XXX. die Augusti.

Quod Archiepiscopi Cant. habeant tres Monetarios cum tribus cuneis in Civitate Cantuaria[468].

[Note 468: Ibidem, n. 7.]

[Marge: Archiep. Cant. tres Monetarios habeat in Civ. Cant.]

Johannes Dei gratia Rex Angliæ Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, & omnibus Ministris & fidelibus suis, Francis & Anglis, salutem.

Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. & venerabili patri nostro Huberto Cant. Archiepiscopo, & omnibus successoribus suis sibi canonice substituend. tres Monetarios cum tribus cuneis, ad monetam fabricandam in civitate Cantuariæ perpetuo habendos, quos Dominus Rex Ric. frater noster reddidit bonæ memoriæ Baldwino Cant. Archiepiscopo, & successoribus suis, & Carta sua confirmavit.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus H. & successores sui, habeant prædictos Monetarios cum prædictis cuneis, ita libere, honorifice & quiete, sicut aliquis prædecessorum suorum liberius & quietius Monetarios suos cum cuneis suis habuit.

Hiis testibus: Roffensi Episc. S. Andr. Com. David, Will. Com. de Arundel Will. de Humet Const. Norm. Hug. de Gernaco, Will. de Rupibus. Datum per manus Simonis Archid. Wellen. & Johannis de Gray. apud Cenom. xxix. die Septemb. anno primo regni nostri.

Consuetudines Scaccarii super debitis Dom. Regis inquirendis. Hoved. p. 815.

Quod Archiepiscopus Cant. convertat terras tentas de Ecclesia sua in Gavel-kind ad feoda militaria.

[Marge: Terræ Arch. conversæ ad feoda militaria.]

Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem[469].

[Note 469: Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. n. 14.]

Sciatis nos concessisse & præsenti Carta nostra confirmasse venerabili patri nostro in Christo Huberto Cant. Archiepiscopo, & successoribus suis, in perpetuum, quod liceat eis terras, quas homines de feodo Ecclesiæ Cant. tenent in Gavelkende, convertere in feoda militaria; & quod idem Archiepiscopus & successores sui eandem in omnibus potestatem & libertatem habeant in perpetuum, in homines illos qui terras easdem ita in feoda militum conversas tenebunt, & in hæredes eorum, quam ipse Archiepiscopus habet, & successores sui post eum habebunt, in alios milites de feodo Ecclesiæ Cant. & in hæredes eorum. Et homines illi, & hæredes eorum, eandem per omnia libertatem habeant in perpetuum, quam alii milites de feodo Ecclesiæ Cantuar. & hæredes eorum habent. Ita tamen quod nihilominus consuetus redditus denariorum reddatur integre de terris suis, sicut prius; & xenia, andragia, & alia opera, quæ fiebant de terris eisdem, convertatur in redditum denariorum æquivalentem, & redditus ille reddatur, sicut alius redditus denariorum.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod quicquid prædictus Archiepiscopus, & successores sui post eum, de terris illis, in feoda militum secundum præscriptam formam convertendis, fecerint, ratum in perpetuum & stabile permaneat. Et prohibemus, ne quis contra factum ipsius Archiepiscopi, vel Successorum suorum, in hac parte venire præsumat.

T. E. Eliens. & S. Bathon. Episcopis, C. fil. Petri Com. Essex. Will Marescallo Com. de Penbroc. Rob. de Harecourt, Garmo fil. Geraldi, Petro de Stolx, Ric. de Riveriis, Roberto de Tateshall. Datum per manum Simonis Archidiaconi Wellen. apud Rupem Aurivall. iv. die Maii, anno regni nostri tertio. Hæc est duplicata.

[Marge: Arch. Cant. Assisæ.]

Quod idem Archiepiscopus habeat magnas Assisas de terris prædictis, A. D. 1201. Reg. 3.

Johannes Dei gratia Rex Angl. Dominus Hiberniæ, Dux Norm. Aquit. Com. Andeg. Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justiciariis, Vicecomitibus, Præpositis, & omnibus Ballivis & fidelibus suis, salutem[470].

[Note 470: Lib. MS. Cant. Arch. fol. 11. b. n. 15.]

Sciatis nos concessisse, & præsenti Carta confirmasse venerabili patri nostro, Huberto Cantuar. Archiepiscopo, & successoribus suis in perpetuum, quod habeat in Curia sua magnas Assisas de terris, quæ tenentur in Gavelkend, de feodo Ecclesiæ Cant. in Canc. Ita scilicet, quod idem Archiepiscopus rogabit nos, vel Capitalem Justiciar. nostrum, & nos vel ille mittemus aliquem de Justiciar. nostris in Curiam ipsius Archiepiscopi, in cujus visu & præsentia Assisæ illæ teneantur. Et quicunque de hominibus de feodo Ecclesiæ Cantuar. inciderint in misericordiam per Assisas illas, illorum misericordiæ erunt Archiepiscopi Cant. aliorum hominum vero misericordiæ, qui per Assisas illas in misericordiam inciderint in Curia Archiepiscopi, nostræ erunt.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod prædictus Archiepiscopus, & successores sui, habeant & teneant Assisas illas in Curia sua, libere & quiete, & sine omni impedimento & contradictione, sicut prædictum est, cum misericordiis hominum de feodo Ecclesiæ Cant. in perpetuum, tempore nostro, & tempore hæredum nostrorum. Et prohibemus districtius, ne quis contra hanc concessionem nostram in aliquo venire præsumat.

T. E. Elien. S. Bathon. Episcopis, C. fil. Petri Com. Essex Will. Marescallo Com. de Penbroc. Rob. de Harecourt, Gar. fil. Geraldi, Petro de Stlox. Ric. de Riveriis, Rob. de Tateshall. Datum per manum Simonis. Archid. Well. apud Rupem Aurivall. iv die Maii, anno regni nostri tertio.

[Marge: Capitula super quibus facta se magna Charta R. Joh.]

Capitula super quibus facta est Magna Charta Regis Johannis.

Ista sunt Capitula, quæ Barones petunt, & Dominus Rex concedit, signata sigillo Johannis Regis[471].

[Note 471: Lib. MS. vet. Arch. Cant. fol. 14. b. n. 30.]

Post decessum antecessorum hæredes plenæ ætatis habebunt hæreditatem suam per antiquum relevium exprimendum in Charta.

Hæredes, qui infra ætatem sunt, & fuerint in custodia, cum ad ætatem pervenerint, habebunt hæreditatem suam sine relevio & fine.

Custos terræ hæredis capiat rationabiles exitus & consuetudines & servitia sine destructione & vasto hominum & terrarum suarum. Et si Custos terræ fecerit destructionem & vastum, amittat custodiam. Et custos sustentabit domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera ad terram illam pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et ut hæredes ita maritentur ne disparagentur, & per consilium propinquorum de consanguinitate sua.

Ne vidua det aliquid pro dote sua, vel maritagio, post decessum mariti sui, sed maneat in domo sua per XL dies post mortem ipsius, & infra terminum illum assignetur ei dos, & maritagium statim habeat, & hæreditatem suam.

Rex vel Ballivus non saisiet terram aliquam pro debito, dum catalla debitoris sufficiant, nec plegii debitoris distringantur, dum capitalis debitor sufficit ad solutionem. Si vero capitalis debitor defecerit in solutione, si plegii voluerint, habeant terras debitoris, donec debitum illud persolvatur plene, nisi capitalis debitor monstrare poterit, se esse inde quietum erga plegios.

Rex non concedit alicui Baroni, quod capiat auxilium de liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel maritandam; & hoc faciet per rationabile auxilium.

Ne aliquis majus servitium faciat de feodo militis, quam inde debetur.

Ut communia placita non sequantur curiam Domini Regis, sed assignentur in aliquo certo loco, & tot recognitiones capiantur in eisdem comitatibus in hunc modum: Ut Rex mittat duos Justic. per quatuor vices in anno, qui cum quatuor militibus ejusdem Comitatus electis per Comitatum, capiant Assisas de nova dissaisina, morte antecessoris, & ultima præsentatione, nec aliquis ob hoc sit summonitus, nisi Juratores & duæ partes.

Ut liber homo amercietur pro parvo delicto secundum modum delicti, & pro magno delicto secundum magnitudinem delicti; salvo contenemento suo. Villanus etiam amercietur, salvo vainagio suo. Et Mercator eodem modo, salva mercandisa per sacramentum proborum hominum de visneto.

Ut Clericus amercietur de laico feodo suo secundum modum aliorum prædictorum, & non secundum beneficium Ecclesiasticum.

Ut mensura vini, bladi, & latitudines pannorum, & rerum aliarum, emendetur, & ita de ponderibus.

Ne aliqua villa amercietur pro pontibus faciendis ad riparias, nisi ubi de jure antiquitus esse solebat.

Ut Assisæ de nova dissaisina & de morte antecessoris abbrevientur, & similiter de aliis Assisis.

Ut nullus Vicecomes intromittat se de placitis ad Coronam pertinentibus, sine Coronatoribus: & ut comitatus & hundreda sint ad antiquas firmas, absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis Regis.

Si aliquis tenens de Rege moriatur, licebit Vicecomiti, vel alii Ballivo Regis, saisire & imbreviare catallum ipsius per visum legalium hominum: Ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec plenius sciatur, si debet aliquod liquidum debitum Domino Regi: & tunc debitum Domini Regis persolvatur; residuum vero relinquetur executoribus, ad faciendum testamentum defuncti. Et si nihil Regi debetur, omnia catalla cedent defuncto.

Si aliquis liber homo intestatus decesserit, bona sua per manum proximorum parentum suorum & amicorum, & per visum Ecclesiæ, distribuantur.

Ne viduæ distringantur ad se maritandum, dum voluerint sine marito vivere: Ita tamen quod securitatem facient, quod non maritabunt se sine assensu Regis, si de Rege teneant, vel Dominorum suorum de quibus tenent.

Ne Constabularius vel alius Ballivus capiat blada, vel alia catalla, nisi statim denarios inde reddat, nisi respectum habere possit de voluntate venditoris.

Ne Constabularius possit distringere aliquem militem ad dandum denarios pro custodia castri, si voluerit facere custodiam illam in propria persona, vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit per rationabilem causam. Et si Rex eum duxerit in exercitum, sit quietus de custodia secundum quantitatem temporis.

Ne Vicecomes vel Ballivus Regis, vel aliquis alius, capiat equos vel carectas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi ex voluntate ipsius.

Ne Rex vel Ballivus suus capiat alienum boscum ad castra vel ad alia agenda, nisi per voluntatem ipsius cujus boscus ille fuerit.

Ne Rex teneat terram eorum, qui fuerint convicti de felonia, nisi per unum annum & unum diem, sed tunc reddatur Domino feodi.

Ut omnes Ridelli de cætero penitus deponantur de Tamisia & Medeweye, & per totam Angliam.

Ne breve, quod vocatur Præcipe, de cætero fiat alicui de aliquo tenemento, unde liber homo amittat curiam suam.

Si quis fuerit dissaisitus vel prolongatus per Regem sine judicio de terris, libertatibus, & jure suo, statim ei restituatur. Et si contentio super hoc orta fuerit, tunc inde disponatur per judicium XXV Baronum, & ut illi, qui fuerint dissaisiti per patrem vel fratrem Regis, rectum habeant sine dilatione per judicia parium suorum in curia Regis. Et si Rex debeat habere terminum aliorum signatorum, tunc Archiepiscopus & Episcopi faciant inde judicium ad certam diem, appellatione remota.

Ne aliquid detur pro brevi inquisitionis de vita vel membris, sed libere concedatur sine pretio, & non negetur.

Si aliquis tenet de Rege per feodam firmam, per soccagium, vel burgagium, & de alio per servitium militis, Dominus Rex non habebit custodiam militum de feodo alterius, occasione burgagii vel soccagii; nec debet habere custodiam burgagii, soccagii, vel feodæ firmæ: Et quod liber homo non amittat militiam suam occasione parvarum sergantisarum, sicuti de illis qui tenent aliquod tenementum, reddendo inde cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.

Ne aliquis Ballivus possit ponere aliquem ad legem simplici loquela sua, sine testibus fidelibus.

Ne corpus liberi hominis capiatur, nec imprisonetur, nec dissaisietur, nec utlagetur, nec exuletur, nec aliquo modo destruatur, nec Rex eat vel mittat super eum vi, nisi per judicium parium suorum, vel per legem terræ.

Ne jus vendatur, vel differatur, vel vetitum sit.

Quod mercatores habeant salvum ire & venire ad emendum vel vendendum, sine omnibus malis toltis, per antiquas & rectas consuetudines.

Ne scutagium vel auxilium ponatur in regno, nisi per commune consilium regni, nisi ad corpus Regis redimendum, & primogenitum filium suum militem faciendum, & filiam suam primogenitam semel maritandam, & ad hoc fiat rationabile auxilium. Simili modo fiat de talagiis & auxiliis de civitate London, & de aliis civitatibus quæ inde habent libertates; & ut civitas London plene habeat antiquas libertates, & liberas consuetudines suas, tam per aquas quam per terras.

Ut liceat unicuique exire de regno & redire, salva fide Domini Regis, nisi tempore werræ, per aliquod breve tempus, propter communem utilitatem regni.

Si quis mutuo aliquid acceperit a Judæis plus vel minus, & moriatur antequam debitum illud solvatur, debitor non usurabit quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque teneat: Et si debitum illud inciderit in manum Regis, Rex non capiet, nisi catallum quod continetur in charta.

Si quis moriatur, & debitum debeat Judæis, uxor ejus habeat dotem suam, & si liberi remanserint, provideantur eis necessaria secundum tenementum, & de residuo solvatur debitum, salvo servitio dominorum. Simili modo fiat de aliis debitis, & ut custos terræ reddat hæredi, cum ad plenam ætatem pervenerit, terram suam instauratam secundum quod rationabiliter poterit sustinere de exitibus terræ ejusdem de carucis vel wainagiis.

Et si quis tenuerit de aliqua eschaeta, sicut de Honore Wallingford, Nottingham, Banen[472] & Lancastr. & de aliis eschaetis, quæ sunt in manu Regis, & sunt Baroniæ, & obierit, hæres ejus non dabit aliud relevium, vel faciet Regi aliud servitium quam faceret Baroni, & ut Rex eodem modo eam teneat, quo Baro eam tenuit.

[Note 472: Al. Bononiæ.]

Ut fines qui facti sunt pro dotibus, maritagiis, hæreditatibus, & amerciamentis, injuste & contra legem terræ, omnino condonentur, vel fiat inde per judicium XXV Baronum, vel per judicium majoris partis eorundem, una cum Archiepiscopo, & aliis quos secum vocare voluerit; ita quod si aliquis vel aliqui de XXV fuerint in simili querela, amoveantur, & alii loco illorum per residuos de XXV substituantur.

Quod obsides & chartæ reddantur, quæ liberatæ fuerunt Regi in securitatem.

Ut illi qui fuerint extra forestam non veniant coram Justiciar. de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii fuerint, & ut pravæ consuetudines de forestis, & de forestariis, & warennis, & vic. & rivariis, emendentur per XV[473] Milites de quolibet Comitatu, qui debent eligi per probos homines ejusdem Comitatus.

[Note 473: Al. xii.]

Ut Rex amoveat penitus de Wallia parentes & totam sequelam Gerardi de Atyes, quod de cætero balliam non habeant, scil. Engelardum Andr. Petrum & Cyonem de Cancell. Cyonem de Cygon; Matheum de Martino, & fratres ejus, & Galfrid nepotem ejus, & Philippum de Marbo.

Et ut Rex amoveat alienigenas milites, stipendiarios, balistarios, & ruttarios, & servientes, qui venerunt cum equis & armis ad nocumentum regni.

Ut Rex faciat Justic. Constabular. Vic. & Ballivos de talibus qui sciant legem terræ, & eam bene velint observare.

Ut Barones, qui fundaverunt Abbatias, unde habeant chartas Regum, vel antiquam tenuram, habeant custodiam earum, cum vacaverint.

Si Rex Wallenses dissaisierit vel elongaverit de terris vel libertatibus, vel de rebus aliis in Anglia vel in Wallia, eis statim sine placito reddantur. Et si fuerint dissaisiti vel elongati de tenementis suis Angliæ per patrem vel fratrem Regis sine judicio parium suorum, Rex eis sine dilatione justitiam exhibebit eo modo, quo exhibet Anglicis justitiam de tenementis suis Angl. secundum legem Angl. & de tenementis Wall. secundum legem Wall. & de tenementis Marchiæ secundum legem Marchiæ. Idem facient Wallenses Regi & suis.

Ut Rex reddat filium Lewelini, & præterea omnes obsides de Wallia, & chartas quæ ei liberatæ fuerunt in securitatem pacis.

Ut Rex faciat Regi Scotiæ de obsidibus reddend. & de libertatibus suis, & jure suo, secundum formam quam facit Baronibus Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas Rex habet, per judicium Archiepiscopi & aliorum quos secum vocare voluerit.

Et omnes forestæ, quæ sunt afforestatæ per Regem tempore suo, desafforestentur, & ita fiat de ripariis quæ per ipsum Regem sunt in defenso.

Omnes autem istas consuetudines & libertates, quas Rex concessit regno tenendas, quantum ad se pertinet, erga suos omnes de regno, tam Clerici quam Laici observabunt, quantum ad se pertinent, erga suos.

Hæc est forma securitatis ad observand. pacem & libertates inter Regem & regnum. Barones eligentur, XXV Barones de regno quos voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertates, quas Dominus Rex eis concessit, & charta sua confirmavit. Ita videlicet quod si Rex, vel Justic. vel Ballivi Regis, vel aliquis de ministris suis in aliquo erga aliquem deliquerit, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressus fuerit, & delictum ostensum fuerit IV Baronibus de prædictis XXV Baronibus, illi quatuor Barones accedent ad Dominum Regem, & ad Justic. suum, si Rex fuerit extra regnum, proponentes ei excessum, & petentes ut excessum illum sine dilatione faciat emendari. Et si Rex vel Justic. ejus illud non emendaverit, si Rex fuerit extra regnum, infra rationabile tempus determinandum in charta prædicta, IV referent causam illam ad residuos de illis XXV Baronibus; & illi XXV, cum communa totius terræ, distringent & gravabunt Regem modis omnibus quibus poterint, donec fuerit emendatum secundum arbitrium eorum; salva persona Domini Regis & Reginæ & liberorum suorum. Et cum fuerit emendatum, intendant Dom. Regi sicut prius. Et quicunque voluerit de terra, jurabit ad prædicta exequenda, pariturum mandatis prædictorum XXV Baronum, & gravaturum Regem pro posse suo cum ipsis. Et Rex publice & libere dabit licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebit. Omnes autem illos de terra, qui sponte sua & per se jurare noluerint XXV Baronibus de distringendo & gravando Regem cunctis, Rex faciet jurare[474] ejusdem de mandata suo, sicut prædictum est.

[Note 474: Pat. 3. Joh. m. 7. n. 29.]

Item si aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit vel a terra recesserit, vel aliquo modo alio impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possit exequi: qui residui fuerint de XXV eligent alium loco ipsius pro arbitrio sui, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In omnibus autem quæ istis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte ipsi XXV præsentes fuerint & inter se super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis vocati nolint vel nequeant interesse, ratum habebitur & firmum quod major pars ex eis provideat vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc concessissent, & prædicti XXV jurabunt quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro toto posse suo facient observari. Præterea Rex faciet eos securos per Chartas Archiepiscopi & Episcoporum & magistri Pandulfi, quod nihil impetrabit a Dom. Papa, per quod aliqua istarum conventionum revocetur, vel minuatur. Et si aliquid tale impetraverit, reputetur irritum & inane, & nunquam eo utatur. Sine dato.

[Marge: Leges Forestæ.]

Leges Forestæ observandæ Chartis Regis non obstantibus. A. D. 1201 Reg. 3.

Rex Hugoni de Neville Sal.[475] Mandamus vobis quod non omittatis propter aliquam Chartam quam alicui fecerimus quin Forestas nostras Angliæ custodiatis per easdem Leges quæ fuerint in Forestis nostris tempore Henrici Regis Patris nostri, exceptis terris quas disaforestaverimus, & illis quibus per Chartas nostras parcos concessimus.

[Note 475: Pat. 3. Joh. 7. m. 7. n. 29.]

[Marge: Assisa panis secundum divers. pretium frumenti.]

Assisa panis secundum diversum pretium frumenti[476].

[Note 476: Mat. Par. pag. 200.]

Eodem anno Rex fecit generaliter acclamari, ut assisa panis inviolabiliter sub poena Collistrigiali observaretur. Quæ probata fuit per pistorem Gaufridi fil. Petri Justitiarii Angliæ, & pistorem R. de Turnam; ita quod pistores poterint sic vendere, & in quolibet quarterio lucrarentur 3 denarios exceptis.

Brennio & 2 panibus ad Furnarium. Et 4 servientibus--4 obolos. Duobus Garcionibus--1 quadrant. Et in sale----obol. Et in gesta----obol. Et in candela----quadrant. Et in busca----3 denar. Et in buletello----obol.

Quando frumentum (intellige quarterium) venditur pro 6 solidis, tunc ponderabit panis de quadrante, albus & bene coctus, 16 solidos de viginti lova; & panis de toto blado, debet esse bonus & bene coctus, ita quod nihil subtrahatur, & ponderabit--24 solid.

Quando frumentum venditur pro 5 solid. & 6 den. albus panis ponderabit 20 solid. & de toto blado--28 solid.

Quando frumentum venditur pro 5 sol. albus panis ponderabit 24 sol. & panis de toto blado--32 solid.

Quando frumentum venditur pro 4 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 32. solid. de toto blado--42 solid.

Quando frumentum venditur pro 4 sol. albus panis ponderabit 36 solid. de toto blado--46 solid.

Quando frumentum venditur pro 3 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 42 sol. de toto blado--54 sol.

Quando frumentum venditur pro 3 sol. albus panis ponderabit 48 sol. de toto blado--64 sol.

Quando frumentum venditur pro 2 sol. & 6 den. albus panis ponderabit 54 sol. de toto blado--72 sol.

Quando frumentum venditur pro 2 sol. albus panis ponderabit 60 sol. de toto blado--4 libr.

Quando frumentum venditur pro 18. den. albus panis ponderabit 77 sol. de toto blado 4 libr. & 8 solid.

Et hoc per totum Regnum est proclamatum.

[Marge: Rex capit a Baronibus 7ma partem bonorum quod cum deseruere in Normannia.]

Rex in Comites & Barones occasiones prætendens quod ipsum inter hostes reliquerant in partibus transmarinis, (sc. Normannia) unde Castella & terras suas pro eorum defectu amiserat; cepit ab eis septimam partem omnium mobilium suorum[477]; nec ab Ecclesiis conventualibus, nec parochialibus manus coercuit: Siquidem placiti sui inter Ecclesiasticos habuit executorem Hubertum Cantuariensem Archiepiscopum; inter Laicos, Gaufridum filium Petri Angliæ Justitiarium, nemini parcentes.

[Note 477: Mat. Par. pag. 201.]

[Marge: 2 Marcæ & dimid. de auxilio.]

In Crastino Circumcisionis convenerunt ad colloquium apud Oxoniam Rex & magnates Angliæ; ubi concessa sunt Regi auxilia militaria, de quolibet scuto, scil. duæ marcæ & dimidia. Nec etiam Episcopi & Abbates sive Ecclesiasticæ personæ, sine promissione recesserunt[478].

[Note 478: Mat. Par. pag. 201.]

[Marge: Proclamatio de Moneta.]

Proclamatio fiat[479] quod nemo ferat vel habeat denarium retonsum omnibus Vicecomitibus directa. Et si denarius retonsus inveniatur post diem prædictam in manu Burgensis, denarium illud capiatur & perforetur, & quodam forulo ponatur, & ad opus Regis salvo custodiatur. Et qui illud habeat ponatur per salvos plegios, & omnia ejus Catalla attachientur.

[Note 479: Patentes an. 6. Joh. m. 6. n. 16.]

Et si inveniatur in manu Judæi vel Judææ capiatur ut supra & corpus & omnia catalla ejusdem Judæi capiantur, &c.

Et si inveniatur in manu armigeri vel rustici, vel paisanti, capiatur & reddatur ei a quo captus fuit.

[Marge: Patentes Regis de moneta.]

Patentes Anno 6. R Joh. inter 29. Oct. 29. & 2. Nov. 17. de moneta.

Rex Willelmo de Wrotham, &c. & Reginaldo de Cornhill, &c. Sciatis quod per commune consilium regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam de moneta custodiend. & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ destruendis. Et ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ custodiend. vos superiores custodes loco nostro constituimus vobis præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & custodiri faciatis nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro deferentes. Et prædictam Assisam in his nostris patentibus vobis mittimus in Warant.

[Marge: Penny peice.]

Assisum est de moneta quod vetus moneta currat unde quælibet libra sit lacta 2 solid 6 den. ad plus; & illa libra quæ plus lactavit & denarii qui plus lactaverint perforentur & reddantur sicut alias provisum fuit. Judæi vero Aurifabri, & mercatores forinseci emant moneta ista victum & vestitum suum tantum sed non debent præstitum vel merchandisas facere nisi de grossa & forti moneta quæ sit de lege & pondere denarii Sterlingæ. Et ad cognoscendum denarium de prædicto lacco exeat a monetaria nostra unum penipeis & liberetur cui illud voluerit habere, habendum usque ad Pentecostem anno Regni nostri septimo de lacco octavæ partis denarii. Item denarios qui de cætero fiet scilicet post natale anno Regni nostri sexto inventa rentoss. in alicujus manu perforetur & ille cujus manu captus fuerit capiatur ut latro. Vide reliqua in MS.

Rex, &c. W. de Wrotham, &c. & Reginald de Cornhill, &c.[480] Sciatis quod per commune consilium Regni nostri fecimus hanc Assisam subscriptam de moneta custodienda & retonsoribus & falsonariis monetæ nostræ destruendis & ad prædictam Assisam & ad articulos prædictæ Assisæ custodiendos, vos superiores custodes loco nostro constituimus, vobis præcipientes quod eam juste & rigide per totam Angliam custodiatis & custodiri faciatis, nemini aliquid injustum inferentes vel de jure nostro deferentes & prædictam Assisam in hiis literis nostris patentibus vobis mittimus in Warant. &c.

[Note 480: Pat. 6. Reg. Joh. nu. 3. in Dorso.]

Item si quis cambiaverit denarium vel argentum alii quam ad Cambium nostrum salvo Cambio Domini Cant. apud Cant. tam cambiens quam recipiens cum eo, quod cambiaverit, capiantur; & assisum est quod nullus capiat ad Cambium pro libra de fine & puro argento plus vel minus quam sex denarios de Lege, & quod nullus denarius exeat de Cambio nostro vel Domini Cant. nisi sit legalis de Vintenlor.

Item inquiratur per liberos & legales homines in Civitatibus Burgis & Villis qui Christianus vel Judæus denarium retondit & qui inventus fuerit retonsor Christianus vel Judæus, capiantur omnia catalla sua & corpus suum mittatur in prisonam nostram, & sit in voluntate nostra de justitia facienda.

Item si denarii qui non sint rationabiles de lege & pondere inventi fuerint in manu Judæi Aurifabri vel Mercatoris forinseci vel servientium eorum pro merchandisa vel præstito faciendo assisum est quod illi in quorum manu fuerint inventi, nisi tamen ad victum & vestitum suum emendum, ut prædictum est, capiatur. Teste meipso apud Winton. vicesimo sexto die Januar.

Exam. per me Geo. Robson 24 die Dec. 1619.

In Rotulo memorandorum de anno nono Reg. H. fil. Reg. J. in ultimo rotulo in Dorso[481].

[Note 481: Rub. Lib. scacc. fol. 149. b.]

Consideratum est per Justic. quod precium osturci fori sit XX s. precium Osturci mutati sit XL. s. Et si Austarcus fori non reddatur primo anno, in anno sequenti dicatur & reddatur mutatus.

A. D. 1204. Reg. 6. Sciatis[482] quod pro amore Dei & salute animæ matris nostræ quæ mortua est, liberasse nos prisones incarceratos pro quacunque causa detenti fuerint; sive pro murdro, sive pro felonia, sive latrocinio.

[Note 482: Dors. Pat. an. 6. Joh. m. 1.]

Exceptis prisonibus captis de Werra nostra, & Judæis prisonibus. Ita quod inveniant plegios de se bene gerendo vel de Regno adjurando.

Assisa de moneta & retonsoribus & falsionariis monetæ nostræ destruendis[483].

[Note 483: Dors. ibid. in 3.]

[Marge: Assisa de moneta contra retonsores ejus.]

Rex Vicecomiti Roteland salutem[484]. Sciatis quod provisum est communi assensu Archiepiscoporum................... quod novem milites per totam Angliam invenient decimum militem bene paratum equis & armis ad defensionem Regni nostri, & 2 solidos per diem ad liberationem suam. Ideo tibi præcipimus sicut teipsum & omnia tua diligis, quod 10 milites de Balliva tua sint apud London ad Pascha bene parati equis & armis cum liberationibus suis, sicut prædictum est, parati ire in servitium quo præceperimus pro defensione Regni nostri. Provisum quod si alienigenæ in terram nostram venerint, omnes unanimiter eis occurrant cum forcia & armis sine dilatione auditis rumoribus de eorum adventu.

[Note 484: In Dorso Pat. an. 6. Joh. m. 5. n.]

Et si quis se ipsum retraxerit modo non gravatus infirmitate, ipse & hæredes sui in perpetuum exhæredentur, & feodum suum remanebit Domino fundi ad faciendum inde voluntatem suam: Et qui non habent terras, servi fient in perpetuum, reddendo annuatim 4 denar.

Eodem modo omnibus Vicecomitibus per Angliam scribitur. A. D. 1205. Reg. 7.

[Marge: Mulctantur qui Reg. non secuti sunt ad bellum transmarinum.]

Cum Rex (posthabito multorum consilio) classem copiosam apud Portesmuthe conscripserat; parvo tamen comitatu Idibus Julii naves ascendit velut trajecturus, sed mutato consilio, tertia die Juxta Warrham applicuit. Reversus autem cepit de Comitibus, Baronibus, & militibus[485], & viris religiosis, pecuniam infinitam; occasiones prætendens quod noluerunt ipsum sequi ad partes transmarinas, ut hæreditatem amissam recuperaret.

[Note 485: Mat. Par. pag. 204.]

[Marge: A.D. 1206. Reg. 8. Appellatus de morte Hom. non plegiandus.]

Rex Justic. &c. Prohibemus districte ne quis appellatus de morte hominis replegietur vel in Custodia trahatur, vel escagietur, nisi per speciale præceptum nostrum, sed in gaola firmiter teneatur, donec coram Justitiariis judicium suum habuerit T. Dom. Joh. Norwic. &c[486].

[Note 486: Pat. an. 8. Joh. m. 4. n. 27.]

[Marge: 13 Pars mobilium exigitur.]

[Marge: Archiep. Ebor. contradicit.]

Rex in Purificatione B. Mariæ[487] cepit per totam Angliam tertiam decimam partem ex omnibus mobilibus & aliis rebus tam de Laicis quam de viris Ecclesiasticis & Prælatis cunctis murmurantibus, sed contradicere non audentibus. Solus Gaufridus Archiep. Ebor. contradicens, clanculo recessit ab Anglia, sed rerum Ecclesiasticarum in suo Archiepiscopatu invasores, anathematis sententia innodavit.

[Note 487: Mat. Par. pag. 212.]

[Marge: Captura avium prohibita.]

Anno Domini 1209. Rex Anglorum Johannes ad natale Domini fuit apud Bristollum, & ibi capturam avium per totam Angliam interdixit[488].

[Note 488: Mat. Par. ibid. pag. 218.]

[Marge: Innocentius Pap. Angliam interdicit.]

Cum Stephanum Langtonum Cardinalem S. Chrysogoni quem Innocentius Papa in Archiepiscopatum Cantuariensem obtruserat, nec blanditiis suscipere duceretur Rex Johannes, nec comminationibus, Papa ad gravissima confugiens Ecclesiæ tela sub generali interdicto totam Angliam inclusit, quod a Londoniensi, Eliensi, & Wigornensi Episcopis, ad hoc a Papa injunctis, die Lunæ in Passione Domini (quæ tunc contigit decimo Cal. Aprilis) denuntiatum est. Cessaverunt itaque in Anglia omnia Ecclesiastica sacramenta, præter Confessionem & Viaticum in ultima necessitate, & baptisma parvulorum. Corpora defunctorum de civitatibus & villis efferebantur, & more canum in biviis & fossatis sine orationibus & sacerdotum ministerio sepeliebantur.

[Marge: Rex frendens invadit Ecclesiam.]

Rex in furorem adactus Ecclesiam involat, Vicecomitibus ubique præcipit ut Prælatos jubeant regno excedere. Episcopatus, Abbatias, Prioratus, Laicorum deputat custodiis. Bona & redditus Ecclesiasticorum fisco rapit, parce eis victum ministrans & vestitum. Presbyterorum & Clericorum focariæ (sic uxores vocant) passim captæ, ad gravem compelluntur redemptionem; affectusque injuriis Clerus, nusquam reperit sublevamen. Consanguinei insuper Archiepiscopi & Episcoporum qui Angliam interdixere, ipsis elapsis, capiuntur, spoliantur, & in carcerem detruduntur.

Inter hæc veretur sibi Rex Ecclesiastici fulminis plagam novissimam excommunicationem subditosque a fidelitate sua absolvendos. Magnates igitur ad nova cogit ligantiæ sacramenta, nec in hoc securus, obsides etiam exhibendum. Judæos vero ad gravissimas redemptiones.

[Marge: Papa Regem excommunicat.]

[Marge: Regnum Angliæ Phil. Regi Fr. dat.]

[Marge: Phil. Rex Fr. Angliam invadit.]

Regem sævientem concionando ciet & tuetur Theologus quidam Alexander Cementarius: Sed brevi hoc contrito, Papa non solum Regem excommunicat, sed ex consilio Cardinalium sententialiter pronuntiat deponendum. Regnum Angliæ Philippo Regi Francorum largitur, qui devoratum longa spe capescere, nervis omnibus jam aggreditur, militiam omnibus indicit sub Culvertagii stigmate. Pecuniam, arma, naves, obsonia, & quæ ad ingens adeo molimen expetuntur, undequaque comparat, coepti diem statuens in Octavis Paschæ.

Johannes contra summam rerum jam in alea positam videns; nihil quod ad defensionem pertinet non exequitur. Primo naves in universis portubus lustrari facit, numeratasque codicillis conscribi juxta Brevis formulam quod subsequitur singulorum portuum Ballivis directi.

Forma Brevis regii singulis Vicecom. & Portuum Baillivis directi. A. D. 1213. Reg. 15.

[Marge: Breve Regis Joh. pro navibus congregand.]

Johannes Rex Angliæ, &c.[489] Præcipimus tibi quatenus statim visis literis istis, eas in propria persona una cum Baillivis portuum ad singulos portus de Bailliva tua, & facias diligenter imbreviare omnes naves ibi inventas, quæ possunt ferre sex equos vel plures: Et præcipias ex parte nostra magistris omnium navium illarum, & illis quorum naves sunt; quod sicut se & naves suas, & omnia sua diligunt, habeant illas ad Portesmuthe in media quadragesimæ bene adornatis bonis & probis Marinellis, & bene armatis qui ituri sunt in servitium nostrum ad liberationes nostras: Et tunc habeas ibi memoriter & distincte imbreviatum quot naves in singulis portubus inveneris, & quorum ipsæ sunt, & quot equos quælibet ferre possit. Et tunc facias nobis scire, quot & quæ naves in portubus suis die dominica proxime post Cineres, sicut præceperamus, & habeas ibi hoc Breve. Teste me ipso apud Nov. Templum 3 die Martis.

[Note 489: Mat. Par. pag. 224.]

[Marge: Literæ Regis pro armis capiendis contra R. Philip.]

Misit Rex alias literas ad omnes Vice-comites Regni sui sub hac forma.

Johannes Rex Angliæ, &c.[490] Summone per bonos summonitores, Comites, Barones, milites, & omnes liberos homines & servientes, vel quicunque sint, & de quocunque teneant, qui arma habere debent, vel habere possint, & qui homagium nobis vel ligantiam fecerunt; quod sicut nos & seipsos & omnia sua diligunt, sint apud Doveram ad instans clausum Pascha, bene parati cum equis & armis, & cum toto posse suo, ad defendendum caput nostrum & capita sua, & terram Angliæ. Et quod nullus remaneat qui arma portare possit, sub nomine Culvertagii & perpetuæ servitutis. Et unusquisque sequatur Dominum suum. Et qui terram non habent, & arma habere possint, illuc veniant ad capiendum solidatas nostras. Et tu omnem attractum victualium & omnia mercata Baillivarum tuarum venire facias, ut sequantur exercitum nostrum; ita quod nullum mercatum de Baillivis tuis alibi teneatur: Et tu ipse sis ibi cum prædictis summonitionibus. Et scias quod scire volumus quomodo venerint de Baillivis tuis, & qui venerint, & qui non: Et videas quod tu ita effortiate venias cum equis & armis, & hæc ita exequaris, ne inde ad corpus tuum nos capere debeamus. Et tu inde habeas rotulum tuum, ad nos certificandum qui remanserint.

[Note 490: Mat. Par. pag. 224.]

[Marge: Legatus Papæ de reconciliatione tractat.]

[Marge: Rex Joh. conditiones pacis accipit.]

Concurritur undique ad excipiendum hostem; sed interea Roma missus Pandulfus Subdiaconus[491] familiaris & Legatus Innocentii Papæ, de reconciliatione tractaturus: Regis in adverso littore, licentiam opperit ingrediendi. Hac concessa, Francorum veniens formidabilem nuntiat apparatum. Anglorum metuendam defectionem, periculum imminens esse, certum, & inevitabile. Papam non confusioni Regis, sed conversioni studere, resipiscentiæ, & saluti animæ. Rex qui jam quinquennem pene sustinuerat excommunicationem; caute recognoscens omnia, & illud una quod a Petro Heremita quodam vaticinatum esset, eum regno fore exutum ante festum instantis ascensionis; Legato acquievit, se & regnum suum in Papæ deferens Patrocinium. Jurat insuper coram Legato, tactis sacris Evangeliis, se judicio Ecclesiæ pariturum; jurantque 16 e potentioribus Magnatibus, cum in animam Regis, tum ut resilientem pro posse suo ad satisfactionem compellerent.

[Note 491: Mat. Par.]

[Marge: Rex Joh. Articulos Pacis stipulatur.]

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, omnibus præsentes literas inspecturis, salutem[492]. Per has Patentes literas Sigillo nostro munitas, volumus esse notum, quod nobis præsentibus, hi quatuor Barones nostri, Willielmus sc. Comes Saresberiæ, frater noster, & Reginaldus Comes Bononiæ, Willielmus Comes Warennæ & Willielmus Comes de Ferrariis, juraverunt in animam nostram quod nos subscriptam pacis formam bona fide per omnia curabimus observare.

[Note 492: Mat. Par. pag. 225.]

Inprimis igitur solenniter absolute juravimus, stare mandatis Domini Papæ, coram ejus Legato aut Nuncio, super omnibus pro quibus excommunicati sumus ab ipso.

Et veram pacem & plenam securitatem præstabimus venerabilibus viris Stephano Cantuariensi Archiepiscopo, Willielmo Londoniensi, Eliæ Eliensi, C. Herefordensi, J. Batoniensi, & Huberto Lincolniensi Episcopis, Priori quoque & Monachis Cantuariensibus, & Roberto filio Walteri, & Eustachio de Vesci, nec non & cæteris Clericis & Laicis ad hoc negotium contingentibus; præastando simul coram eodem Legato vel Delegato publice juramentum, quod ipsos cum suis nec lædemus, nec lædi faciemus, nec permittemus in personis vel rebus; illisque dimittemus omnem indignationem, & in gratiam nostram eosdem recipiemus & tenebimus bona fide: Quodque præfatos Archiepiscopum & Episcopos non impediemus, nec faciemus, nec permittemus aliquatenus impediri, quominus ipsi libere suum exequantur officium, & plena jurisdictionis suæ authoritate, prout debent, utantur.

Et super his tam Domino Papæ, quam ipsi Archiepiscopo, & singulis Episcopis nostras patentes literas exibebimus, facientes ab Episcopis, & Comitibus, & Baronibus nostris, quot & quæ præfati Archiepiscopus & Episcopi postulant juramenta & eorum patentes literas exhiberi, quod ipsi bona fide studebunt, ut hæc pax & securitas firmiter observetur.

Et si forte, quod Deus avertat, per nos ipsos vel alios contra venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores securitatis & pacis, mandatis Apostolicis inhærebunt; nosque perpetuo vacantium Ecclesiarum custodias amittamus.

Quod si forte nequiverimus ad hanc ultimam partem juramenti eos inducere, viz. quod si per nosmetipsos vel per alios contra venerimus, ipsi pro Ecclesia contra violatores pacis & securitatis, mandatis Apostolicis inhærebunt.

Nos propter hoc Domino Papæ & Ecclesiæ Romanæ per nostras patentes literas obligavimus omne jus Patronatus quod habemus in Ecclesiis Anglicanis. Et sic omnes literas quæ sunt pro securitate prædictorum sunt exhibendæ; præfatis Archiepiscopo & Episcopis ante suum ingressum in Angliam transmittemus.

Si vero nobis placuerit, sæpe præfatus Archiepiscopus & Episcopi, salvo honore Dei & Ecclesiæ, juratoriam cautionem & literatoriam quod ipsi nec per se nec per alium contra personam nostram, vel Coronam nostram aliquid attentabunt, nobis prædictam pacem & securitatem servantibus illibatam.

De ablatis autem plenam restitutionem, & de damnis recompensationem sufficientem omnibus impendemus, tam Clericis quam Laicis ad hoc negotium pertingentibus, non solum rerum sed omnium libertatum & restitutas conservabimus libertates. Archiepiscopo quidem & Episcopo Lincolniensi a tempore suæ consecrationis, aliis autem a tempore discordiæ inchoatæ. Nec obstabit aliqua pactio, vel promissio, vel concessio, quominus & damna recompensentur, & restituantur ablata tam vivorum, quam & defunctorum. Nec aliquid retinebitur prætextu servitii quod nobis debuerat impendi, sed postea nobis debita pro servitio recompensatio tribuetur.

Statimque omnes quos detinemus Clericos, faciemus absolutos dimitti, ac restitui propriæ libertati, cum Laicis qui hujus occasione negotii detinentur.

In continenti quoque post adventum illius, qui nos debet absolvere, faciemus de parte restitutionis ablatorum 8 millium librarum Legalium Esterlingorum pro solvendis debitis, & faciendis expensis nunciis prædictorum Archiepiscopi & Episcoporum, & Monachorum Cantuariensium assignari sine impedimento quolibet per potestatem nostram ad eos libere deferendorum, ut expediti veniant in Angliam honorifice revocati: viz. Stephano Cantuariensi Archiepiscopo 2500 libras, Willielmo Londoniensi 750 libras: E. Eliensi 750 libras: J. Bathoniensi 750 libras: H. Lincolniensi 750 libras: Priori & Monachis Cantuariensibus 1000 libras.

Et protinus postquam pacem illam duxerimus acceptandam, assignari faciemus absque mora Archiepiscopo & Episcopis, Clericis & Ecclesiis universis in manibus nuntiorum & procuratorum ipsorum, mobilia omnia cum administratione libera eorundem & in pace dimitti.

Interdictum vero Utlagatio vulgariter nuncupatum, quod proponi fecimus contra Ecclesiasticas personas, publice revocabimus, protestando per nostras patentes literas Archiepiscopo tribuendas, id ad nos nullatenus pertinere, quodque istud de cætero contra Ecclesiasticas personas, nullatenus faciemus proponi: Revocantes præterea utlagationem laicorum ad hoc negotium pertinentium, & remittentes omnia quæ post interdictum recepimus ab hominibus Ecclesiasticis, præter regni consuetudinem & Ecclesiæ libertatem.

Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel estimatione quæstio fuerit de facto suborta, per Legatum vel Delegatum Domini Papæ, receptis probationibus terminetur.

Et his omnibus rite peractis, relaxabitur sententia interdicti.

Super cæteris autem capitulis, si quæ fuerint dubitationes subortæ, de quibus merito debeat dubitari, nisi per Legatum vel Delegatum Domini Papæ, de partium fuerint voluntate sopitæ; ad ipsius referantur arbitrium, ut super quæ ipse decreverit, observentur, Teste me ipso apud Doveram, 13 die Maii Anno Regni nostri 14.

[Marge: Rex Papæ resignat coronam Angliæ.]

His expeditis convenerunt iterum Rex & Pandulphus & Magnates Angliæ ad domum militum Templi juxta Doveram 15 die Maii in Vigilia Ascensionis; ubi Rex juxta id quod Romæ sententiatum est, resignavit coronam suam, cum Regnis Angliæ &c. Hiberniæ in manus Dom. Papæ, cujus vices tunc gerebat Pandulphus memoratus, factaque resignatione eadem Papæ & successoribus suis per Chartam dedit & confirmavit.

[Marge: Charta Regis Joh. resignationis Regni.]

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, &c. Omnibus Christi fidelibus hanc chartam inspecturis, salutem in Domino.

Universitati vestræ per hanc chartam Sigillo nostro munitam, volumus esse notum, quod cum Deum & matrem nostram sanctam Ecclesiam offenderimus in multis, & proinde divina misericordia plurimum indigeamus, nec quid digne offerre possimus pro satisfactione Deo & Ecclesiæ debita facienda, nisi nosmetipsos humiliemus & regna nostra; volentes nos ipsos humiliare pro illo qui se pro nobis humiliavit usque ad mortem, gratia Sancti Spiritus inspirante, non vi interdicti nec timore coacti, sed nostra bona spontaneaque voluntate, ac communi consilio Baronum nostrorum conferimus & libere concedimus Deo, & sanctis Apostolis ejus Petro & Paulo, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ, matri nostræ, ac Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis successoribus, totum regnum Angliæ, & totum regnum Hiberniæ, cum omni jure & pertinentiis suis, pro remissione omnium peccatorum nostrorum, & totius generis nostri, tam pro vivis quam pro defunctis, & amodo illa ab eo & Ecclesia Romana, tanquam secundarius recipientes & tenentes, in præsentia prudentis viri Domini Papæ Subdiaconi & familiaris.

Exinde prædicto Domino Papæ Innocentio, ejusque catholicis successoribus, & Ecclesiæ Romanæ secundum subscriptam formam fecimus & juravimus homagium ligeum in præsentia Pandulphi: Si coram Domino Papa esse poterimus, eidem faciemus; successores nostros & hæredes de uxore nostra in perpetuum obligantes, ut simili modo summo Pontifici qui pro tempore fuerit, & Ecclesiæ Romanæ sine contradictione, debeant fidelitatem præstare, & homagium recognoscere.

Ad indicium autem hujus nostræ perpetuæ obligationis & concessionis volumus & stabilimus, ut de propriis & specialibus redditibus nostris prædictorum regnorum, pro omni servitio & consuetudine, quæ pro ipsis facere debemus, salvis per omnia denariis beati Petri, Ecclesia Romana mille marcas Esterlingorum percipiat annuatim, in festo sc. S. Michaelis 500 marcas, & in Pascha 500; septingentis sc. pro regno Angliæ, & 300 pro regno Hiberniæ: salvis nobis & hæredibus nostris, justitiis, libertatibus, & regalibus nostris.

Quæ omnia, sicut supra scripta sunt, rata esse volentes atque firma, obligamus nos & successores nostros contra non venire: & si nos vel aliquis successorum nostrorum contra hæc attentare præsumpserit, quicunque ille fuerit, nisi rite commonitus resipuerit, cadat a jure regni: Et hæc charta obligationis & concessionis nostræ semper firma permaneat.

Teste meipso apud Domum Militum Templi juxta Doveram coram H. Dublinensi Archiepiscopo, Joh. Norwicensi Episcopo, Galfrido fil. Petri, W. Comite Saresberiæ, W. Comite Penbroc, R. Comite Bononiæ, W. Comite Warennæ, S. Comite Winton, W. Comite Arundel, W. Comite de Ferrariis, W. Briwere, Petro fil. Hereberti, Warino fil. Geraldi, 15 die Maii, anno regni nostri 14.

Chartam Rex Pandulpho tradidit Innocentio deferendam[493].

[Note 493: Mat. Par. pag. 227.]

[Marge: Regis Johan. Charta obedientiam promittens Papæ.]

Ego Johannes Dei gratia Rex Angliæ, & Dom. Hiberniæ, ab hac hora & in antea fidelis ero Deo & Beato Petro & Ecclesiæ Romanæ, & Domino meo Papæ Domino Innocentio ejusque successoribus catholice intrantibus. Non ero in facto, in dicto, consensu vel consilio, ut vitam perdant vel membra, vel mala captione capiantur. Eorum damnum si scivero, impediam, & remanere faciam, si potero: alioquin eis quam citius potero intimabo, vel tali personæ dicam, quam eis credam pro certo dicturam. Concilium quod mihi crediderint per se, vel per nuntios suos, seu literas suas, secretum tenebo, & ad eorum damnum nulli pandam me sciente. Patrimonium beati Petri, & specialiter regnum Angliæ, & regnum Hiberniæ, adjutor ero ad tenendum & defendendum contra omnes homines, pro posse meo. Sic me adjuvet Deus, & hæc sancta Evangelia. Amen.

Contulit Rex præterea quidpiam pecuniæ in arram subjectionis, quam Pandulphus, reclamante Archiepiscopo, sub pede suo conculcavit.

[Marge: Phil. Rex contra Flandriam movet exercitum.]

[Marge: Rex Joh. revocat exulantes.]

[Marge: Jurat.]

His compositis, Pandulphus Galliam repetit, ut Philippum Regem ab incoepto sisteret. Ille autem sex centena millia librarum se in apparatu asserit expendisse; nec jam remorandus erat; nisi Comes Flandriæ, qui signa ejus secuturus erat, eum deseruisset. In Flandriam igitur furorem vertit: cui Johannes opem ferens, 300 Galliæ naves abduxit captas, & 100 vel eo amplius in sicco stantes flammis tradidit. Sed cum ulterius adversus Gallum exercitum promoveret in Pictaviam, ad amissa recuperanda; Magnates Angliæ eum sequi renuerunt, nisi ab excommunicationis sententia prius solveretur. Archiepiscopum igitur & Episcopos exulantes omni festinatione accersit: & 24 Magnatum chartis securitatem tribuit veniendi. Venientes obviam excipit Wintoniæ, provolutusque ad eorum pedes veniam flagitat commissorum. Mirantur Regis humilitatem, & utrinque fletur: sed erectum ad Ecclesiam ducunt, & absolvunt protinus. In absolutione autem jurat Rex ad sacra Evangelia:

Quod sanctam Ecclesiam ejusque ordinatos diligeret, defenderet, & in manu teneret, contra omnes adversarios suos pro posse suo.

Quodque bonas leges antecessorum suorum & præcipue leges Edwardi Regis, renovaret, & iniquas destrueret.

Et omnes homines suos secundum justa curiæ suæ judicia judicaret: quodque singulis redderet jura sua.

Quod omnibus ad Interdicti negotium pertinentibus, infra proximum Pascha plenariam restitutionem faceret ablatorum; sin autem, in pristinam excommunicationis sententiam revocaretur.

Juravit præterea Innocentio Papæ, ejusque catholicis successoribus, fidelitatem & obedientiam, prout superius continetur.

[Marge: Concil. apud S. Albanum.]

Concilium apud S. Albanum pridie Non. Augusti[494].

[Note 494: Mat. Par. pag. 229.]

[Marge: Inquiritur de damnis Episcop.]

In crastino S. Margaretæ misit Rex brevia ad omnes Vice-comites regni, præcipiens ut de singulis dominicorum suorum villis, IV legales homines cum Præposito, apud S. Albanum pridie nonas Augusti facerent convenire: ut per illos & alios ministros suos de damnis singulorum Episcoporum, & ablatis, certitudinem inquireret, & quid singulis deberetur.

[Marge: Qui aderant huic Concilio.]

Conveniunt ad indictum diem & locum Gaufridus fil. Petri Justitiarius Angliæ, & Episcopus Wintoniensis (quos paulo ante Rex statuerat Custodes regni) Archiep. Cantuariæ, cæterique Episcopi & Magnates Angliæ.

[Marge: Pax Regis & Leges Hen. I. conceduntur.]

Pax illic Regis denuntiatur omnibus, & ex parte ejus firmiter præceptum est: Quatenus Leges Henrici I avi sui, ab omnibus in regno custodirentur, & omnes leges iniquæ penitus enervarentur.

[Marge: Extorsiones prohibentur.]

[Marge: Et Scotalla.]

Denunciatum est præterea Vicecomitibus, Forestariis, aliis Ministris Regis, sicut vitam & membra sua diligunt, ne a quoquam aliquid violenter extorqueant, vel alicui injuriam irrogare præsumant, aut scotalla alicubi in regno faciant, sicut facere consueverunt.

[Marge: Leges Hen. I. confirmantur.]

8. Calendas Septembris[495] convenerunt ad S. Paulum Londoniarum, Stephanus Cantuariensis Archiepiscopus, & Episcopi, Abbates, Priores, Decani, & Barones regni: statutoque in re Ecclesiæ paxilli quidpiam, Proceres aliquot (ut fama refert) seorsum evocat in colloquium. Audistis (inquit) quomodo ipse apud Winton Regem absolvi, & ipsum jurare compulerim, quod leges iniquas destrueret, & leges bonas, viz. leges Regis Edwardi Confessoris renovaret, & in regno faceret observari. Inventa est quoque nunc charta quædam Henrici I Regis Angliæ, per quam si volueritis, libertates diu amissas, poteritis ad statum pristinum revocare. Et proferens chartam, in medium recitari fecit ad tenorem quem posuimus in anno 2. Henrici I.

[Note 495: Ibid. pag. 230.]

Perlecta charta, jurant Proceres decertaturos, se pro hisce libertatibus, si necesse fuerit, usque ad mortem; auxiliumque pollicetur Archiepiscopus fidelissimum[496].

[Note 496: Ibid. pag. 231.]

[Marge: Dissensiones inter Regnum & Sacerdotium reformantur.]

Circa festum S. Michaelis[497] Angliam venit Nicolaus Tusculanensis Episcopus & Sedis Apostolicæ Legatus, ut dissensiones inter regnum & sacerdotium authoritate Apostolica reformaret. Indicta die, Londini comparuit coram Rege & Legato Archiepiscopus Cantuar. cum Episcopis & Magnatibus regni. Tractatum est triduo, de damnis Episcoporum, de ablatis restituendis, de interdicti relaxatione. Rex in plenariam satisfactionem, ultra omne quod anterius persolutum esset, centum millia librarum argenti continuo numerandarum obtulit: & si post inquisitionem investigari possit, custodes Ecclesiarum aliosve suos ministros amplius abstulisse: illud totum, interposita tam fidejussoria quam juratoria cautione, juxta arbitrium Episcoporum & Legati, ante Pascham sequentem soluturum. Legato placuit, non Episcopis, qui inquisitionem prius expetunt faciendam.

[Note 497: Ibid. pag. 236.]

[Marge: Inderdictum relaxatur.]

Die crastina conveniunt omnes iterum in Ecclesia S. Pauli cathedrali: ubi post multa de interdicti relaxatione, ante majus altare, coram Clero & populo, exacta est a Rege & innovata famosa illa subjectio, qua diadema suum cum dominiis Angliæ & Hiberniæ Papæ subjugaverat. Subjectionis etiam charta, quæ prius cera obsignata erat, & Pandulpho tradita, ut supra constat, auro nunc bullata est, & Legato ad opus Papæ & Romanæ Ecclesiæ resignata.

Damnorum & ablatorum decisio ex Episcoporum avaritia multas accepit dilationes, cum ad tempora tum ad loca.

Die Apostolorum Petri & Pauli[498] Legatus in cathedrali Ecclesia solenniter relaxavit interdicti sententiam, postquam duraverat annis 6, mensibus 3, & diebus 14, ad irrestaurabile damnum Ecclesiæ.

[Note 498: Ibid. 240.]

[Marge: Archiep. Patronatum obtinet Episcopatus Roff.]

_Quod Archiepiscopus Cant. habeat Patronatum Episcopatus Roffens.[499] A. D. 1214. Reg. 16._

[Note 499: Lib. MS. Cant. Archiep. fol. 14. n. 26.]

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, & Comes Andegaviæ, Priori & Monachis Roffens. & Militibus ac libere tenentibus de Episcopatu Roffens. salutem.

Sciatis, quod reddidimus venerabili Patri Domino Stephano, Cant. Archiepiscopo, patronatum Episcopatus Roffens. cum omnibus pertinentiis suis, tanquam jus suum. Et ideo vobis mandamus, quod ei tanquam Domino & Patrono ejusdem Episcopatus sitis intendentes in omnibus. In hujus autem rei testimonium has literas nostras patentes vobis mittimus. Teste meipso apud Novum Templum London. XXII. die Novembr. anno regni nostri XVI.

_Item de eodem infra (Chartas) Joh. (numero) 34. post tertium folium, &c. in schedula, viz.[500]._

[Note 500: Ibid. post tertium folium.]

Johannes Dei gratia Rex Angl. &c. Archiepiscopis, &c. Sciatis nos pro salute animæ nostræ & antecessorum & successorum nostrorum Regum Angl. & communi consilio Episcoporum, Comitum, Baronum & aliorum fidelium nostrorum reddidisse & concessisse Deo & Ecclesiæ Christi Cant. & venerabili patri nostro S. Cant. Archiepiscopo, totius Angliæ Primati, & sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinali, Patronatum Ecclesiæ Episcopal. Roffens. cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & liberis consuetudinibus suis. Ita quod, vacante illa sede Episcopali, custodiam & ordinationem illius Ecclesiæ idem Archiepiscopus & successores sui habebunt, libere & pacifice, in perpetuum, ut patroni. Ita quod in ordinatione ipsius Ecclesiæ de Episcopo & Episcopi electione, nec ante, nec post electionem Episcopi, Regis inquiretur assensus; sed totum ad Archiepiscopum, quicunque fuerit, pertinebit. Episcopus autem, vel Electus, loci illius, temporalia, quæ prius vocabantur Regalia, de manu prædicti Archiepiscopi & successorum suorum plenarie recipiet, & fidelitatem ei faciet de feod. pertinent. ad Ecclesiam illam Episcopalem, tanquam patrono ejusdem Episcopatus. Servitia autem, quæ nobis inde & hæredibus nostris debentur, Episcopus qui pro tempore ibi fuerit, faciet prædicto Archiepiscopo & successoribus suis in perpetuum, tanquam dominis & patronis. Et ipse Archiepiscopus & successores sui eadem servitia per manus suas nobis & successoribus nostris faciet. Faciet quoque Episcopus Roffensis nobis & hæredibus nostris fidelitatem tanquam Principi, sed non propter feodum.

Quare volumus & firmiter præcipimus, ut prædictus Archiepiscopus & successores sui, prædictum Patronatum Episcopatus Roffens. cum custodia & ordinatione ejusdem, cum vacaverit, habeant & teneant, libere, quiete, pacifice, integre & plenarie, cum omnibus pertinentiis, dignitatibus, libertatibus, & liberis consuetudinibus suis in perpetuum, sicut prædictum est. Prohibemus autem ex parte Dei Patris omnipotentis, & beatæ Mariæ, & omnium sanctorum, & nostra, ne quis contra hanc piam & liberalem redditionem & concessionem nostram venire præsumat. Quod si quis fecerit, maledictionem Dei & beatæ Mariæ & omnium sanctorum, ac nostram incurrat.

Testibus Dominis W. London. P. Winton. R. Elien. E. Hereforden. P. Bathon. & Glaston. H. Linc. Episcopis R. Com. Cestr. W. Marescallo Com. Penbroc. W. Com. Arundel. W. Com. Waren. W. Com. de Ferrar. S. Com. Winton. W. Briwer. Rob. fil. Walteri, Galfrido de Mandevill, Ric. de Monfichet, Thoma de Erdinten. Datum per manum Magistri Ric. de Marisco Cancellarii nostri, apud Novum Templum London. XXII. die Novemb. anno regni nostri XVI. Hæc non habetur sigillata, sed transcripta est de registro veteri inter Chartas Johannis Regis. Istud originale remanet penes Episcopum Roffensem.

[Marge: Clerici incarcerati traduntur Arch. Cant.]

Quod Clerici apud Laicos incarcerati tradantur Archiepiscopo Cant.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ, Aquitaniæ, Comes Andeg. Justiciariis, Vicecomitibus, Constabulariis, & omnibus Ministris & Ballivis suis, salutem[501].

[Note 501: Lib. MS. Cant. Arch. fol. 14. b. n. 29.]

Sciatis nos concessisse venerabili Patri nostro H. Cantuariæ Archiepiscopo, custodiam omnium Clericorum captivatorum, pro quocunque forisfacto fuerint capti vel detenti. Unde vobis firmiter præcipimus, quod eidem Archiepiscopo reddatis omnes Clericos, quos in custodia vestra habetis, si quos in custodia habetis, vel quos vos pro aliquo forisfacto, quodcunque sit, contigerit habere. Et prohibemus, ne quis aliquem Clericum pro quocunque forisfacto detinere præsumat, postquam præfatus Archiepiscopus ipsum requisivit.

Teste Will. Marescallo Com. de Penbroc. apud Argenton. VII. die Junii.

[Marge: Charta pro Clero de liberis Electionibus.]

Charta Regis Johannis Clero Angliæ, de liberis Electionibus faciendis[502].

[Note 502: Mat. Par. pag. 253. Continuat. pag. 892.]

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dom. Hiberniæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes Andegavensis, Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, Baronibus, Militibus, Ballivis, & omnibus has litteras visuris, salutem.

Quoniam inter nos & venerabiles patres nostros, Stephanum Cantuariensem (Archiep.) totius Angliæ Primatem, & sanctæ Ecclesiæ Romanæ Cardinalem, Willielmum Londoniensem, E. Eliensem, E. Herefordensem, Johannem Bathoniensem & Glastonensem, & Hubertum Lincolniensem, Episcopos, super damnis & ablatis eorum tempore interdicti, per Dei gratiam, de mera & libera voluntate utriusque partis plene convenit: volumus non solum eis quantum secundum Deum possumus satisfacere, verum etiam toti Ecclesiæ Anglicanæ salubriter & utiliter in perpetuum providere.

Inde est, quod qualiscunque consuetudo temporibus nostris & prædecessorum nostrorum hactenus in Ecclesia Anglicana fuerit observata, & quicquid juris nobis hactenus vendicaverimus: de cætero in universis & singulis Ecclesiis, & Monasteriis cathedralibus & conventualibus totius regni Angliæ, liberæ sint in perpetuum electiones quorumcunque Prælatorum, majorum & minorum: salva nobis & hæredibus nostris custodia Ecclesiarum & Monasteriorum vacantium, quæ ad nos pertinent.

Promittimus etiam, quod nec impediemus, nec impediri permittemus per nostros, nec procurabimus quin in universis & singulis Monasteriis & Ecclesiis, postquam vacaverint Prælaturæ, quemcunque voluerint, libere sibi præficient electores Pastorem, petita tamen a nobis & hæredibus nostris licentia eligendi, quam non denegabimus nec differemus. Et si forte accidat, quod denegaremus, vel differremus, nihilominus procedant electores ad electionem canonicam faciendam.

Et similiter post celebratam electionem noster requiratur assensus, quem non denegabimus, nisi adversus eandem rationale proposuerimus, & legitime probaverimus, propter quod non debemus consentire.

Quare volumus & firmiter jubemus, ne quis vacantibus Ecclesiis vel Monasteriis, contra hanc nostram concessionem, aut constitutionem, in aliquo veniat aut venire præsumat. Si quis vero contra hoc aliquo tempore veniat, maledictionem Dei omnipotentis & nostram incurrat. His testibus, P. Wintoniensi Episcopo, W. Mareschallo Comite Penbrock, Willielmo Comite Warenniæ, R. Comite Cestriæ, S. Comite Wintoniensi, G. de Mandevilla Comite Glouverniæ & Essexiæ, W. Comite de Ferrariis, G. Briewere, W. fil. Geraldi, W. de Cantelupo, G. de Novilla, Rob. de Ver. W. de Guntingefeld. Datum per manum magistri Roberti de Marisco Cancellarii nostri XV. die Januarii apud Novum Templum Londini, anno regni nostri XVI.

Hanc concessionem (Charta integra in Bulla sua recitata) confirmavit Innocentius Papa verbis plurimis Laterani datis III. Calend. Aprilis, Pontificatus sui XVIII. Vide Bullam apud Mat. Par. in A. D. 1215. p. 253.

[Marge: Quomodo R. Johann. adducitur ad concedend. Magnam Chartam.]

_Quomodo Rex Johannes adducitur ad concedendum Chartam Libertatum Angliæ, quam Magnam Chartam vocamus._

Circa 14. Cal. Novembris, A. D. 1213.[503] Comites & Barones Angliæ apud S. Eadmundum velut orationis causa convenientes, de restaurandis tractant libertatibus, quæ in Charta Regis Henrici I. ab Archiepiscopo (ut prædiximus) prolata, continebantur. Continebat autem Charta (inquit Parisius) quasdam libertates & leges Regis Edwardi sancti, Ecclesiæ Anglicanæ pariter & Magnatibus regni concessas, exceptis quibusdam libertatibus, quas idem Rex de suo adjecit. Juraverunt igitur, a majoribus incipientes, super majus altare illius Ecclesiæ, quod si Rex has eis confirmare detrectaret, se ab illius fidelitate subtracturos, bellumque illaturos donec faceret.

[Note 503: Mat. Par. pag. 243.]

Comparatis interea quæ ad arma spectant, Regem sub diebus Natalitiis sequentibus in Novo Templo adeunt, Chartæ & Legum petunt confirmationem, asseruntque eum juramento has spospondisse, cum Wintoniæ absolutus esset. Rex eorum metuens potentiam, rem causatur arduam esse & difficilem, utque igitur pro sua & Coronæ dignitate responderet, inducias postulat in clausum Paschæ: sed invitus interim fide jussores præstat, juste omnia peracturum.

Suæ autem salutis providus, omnes per Angliam vocat ad fidelitatem iterandam & homagia; majorisque causa securitatis, non devotionis, in festo Purificationis, crucem Domini in se suscepit.

Pascha veniente, Proceres insigni stipati exercitu, responsum Regis Oxonii petunt; ille tenorem Chartæ atque Legum: Lectis, prorupit in furorem, juratque nunquam se has concessurum. Magnates protinus Robertum filium Walteri, principem statuunt militiæ suæ, appellantes eum Mareschallum exercitus Dei & Ecclesiæ sanctæ; convolantesque una ad arma omnes, castella Regis impetunt, & Londinum ipsam ultro sese offerentem, sine vi, sine strepitu ingrediuntur. Barones qui Regi hactenus adhærebant denuo exigunt, ut ad ipsos venientes, pro regni libertate & avitis starent legibus, suorum omnium minantur alias direptionem.

Destitutus Rex, vix septem equites in sua numerat clientela: resipiscens igitur gratanter concessurum leges nunciat, conventusque diem pangit atque locum. Convenitur inter Stanes & Windleshores, prato appellato Runingemad; deletisque utrinque arbitris, Rex pro eorum sententia has concessit libertates.

[Marge: Magna Charta Regis Joh. de libertat. Angl.]

_Magna Charta Regis Johannis de Libertatibus Angliæ. A. D. 1215. Reg. 17._

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, &c.[504] Sciatis nos intuitu Dei, & pro salute animæ nostræ & omnium antecessorum & hæredum meorum, & ad honorem Dei, & exaltationem S. Ecclesiæ, & emendationem regni nostri, per consilium venerabilium patrum nostrorum, Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, totius Angliæ Primatis, & S. Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, Henrici Dubliniensis Archiepiscopi, Willielmi Londinensis Episcopi, Petri Wintoniensis, Jocelini Bathoniensis & Glaston. Hugonis Lincolnens. Walteri Wigornens. Willielmi Coventrens. Benedicti Roffens. Episcoporum; & Magistri Pandulphi Domini Papæ Subdiaconi, & familiaris fratris Emerin. Magistri Militiæ Templi in Anglia, & nobilium virorum Willielmi Marescalli Comitis Penbroc, Willielmi Comitis Sarisberien. Willielmi Comitis Warrenniæ, Willielmi Comitis Arundel, Alani de Leveia[505] Constabular. Scotiæ, Warini filii Garaldi, Petri filii Hereberti de Burgo, Senescalli Pictaviæ, Hugo de Nevilla, Math. fil. Hereberti, Thomæ Basset, Alani Basset, Philippi de Albaniace, Roberti de Roppeleia, Johannis Marescalli, & Johannis filii Hugonis, & aliorum fidelium nostrorum.

[Note 504: _Rub. lib. Scaccarii, fol. 234. Mat. Par. pag. 246._]

[Note 505: Al. Calweia.]

In primis concessisse Deo, & hac præsenti Charta nostra confirmasse, pro nobis & hæredibus nostris in perpetuum; quod Anglicana Ecclesia libera sit, & habeat jura sua integra, & libertates suas illæsas, & ita volumus observari: quod apparet ex eo, quod libertatem Electionum, quæ maxima & magis necessaria reputatur Ecclesiæ Anglicanæ, mera & spontanea voluntate, ante discordiam inter nos & Barones nostros manifeste motam, concessimus, & charta nostra confirmavimus, & eam obtinuimus a Domino Papa Innocentio III. confirmari, quam & nos observabimus, & ab hæredibus nostris in perpetuum bona fide volumus observari.

Concessimus etiam & omnibus liberis hominibus regni Angliæ, pro nobis & hæredibus nostris in perpetuum, omnes libertates subscriptas, habendas & tenendas eis & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris.

Si quis Comitum vel Baronum nostrorum sive aliorum tenentium de nobis in capite per servitium militare, mortuus fuerit: & cum decesserit, hæres suus plenæ ætatis fuerit, & relevium debeat, habeat hæreditatem suam per antiquum relevium, sc. hæres vel hæredes Comitis de Baronia Comitis integra, centum marcas: hæres vel hæredes Militis de feodo Militis integro, per centum solidos ad plus; & qui minus debuerit minus det, secundum antiquam consuetudinem feudorum.

Si autem hæres alicujus talium fuerit infra ætatem, & fuerit in custodia, & Dominus ejus non habeat custodiam ejus nec terræ suæ antequam homagium ejus ceperit: & postquam talis hæres fuerit in custodia, & cum ad ætatem pervenerit, sc. viginti & unius anni, habeat hæreditatem suam sine relevio, & sine fine: ita tamen quod si ipse, dum infra ætatem fuerit, fiat Miles, nihilominus terra remaneat in custodia Dominorurn suorum usque ad terminum prædictum.

Custos terræ hujusmodi hæredis, qui infra ætatem fuerit, non capiat de terra hæredis, nisi rationabiles exitus, & rationabiles consuetudines, & rationabilia servitia, & hæc sine destructione & vasto, hominum vel rerum. Et si nos commiserimus custodiam alicui talis terræ, Vicecomiti vel alicui alii, qui de exitibus terræ illius nobis respondere debent, & ille destructionem de custodia fecerit, vel vastum, nos ab illo capiemus emendam, vel terra committatur duobus legalibus & discretis hominibus de feudo illo, qui de exitibus similiter nobis respondeant, sicut prædictum est.

Custos autem, quamdiu custodiam terræ habuerit, sustentet domos, parcos, vivaria, stagna, molendina, & cætera de illa terra pertinentia, de exitibus terræ ejusdem. Et reddat hæredi, cum ad plenam ætatem pervenerit, terram suam totam instauratam de carucis, & omnibus aliis rebus, ad minus secundum quod illa recepit. Hæc omnia observentur de custodiis Archiepiscopatuum, Abbatiarum, Prioratuum, Ecclesiarum, & Dignitatum vacantium, quæ ad nos pertinent, excepto quod custodiæ hujusmodi vendi non debent.

Hæredes maritentur absque disparagatione: ita tamen quod antequam contrahatur matrimonium, ostendatur propinquis de consanguinitate ipsius hæredis.

Vidua, post mortem mariti sui, statim & sine difficultate aliqua habeat maritagium suum & hæreditatem suam; nec aliquid det pro dote sua, vel pro maritagio suo, vel hæreditate sua, quam hæreditatem maritus suus & ipsa tenuerunt, die obitus ipsius mariti: & maneat in capitali messuagio mariti sui per 40 dies post mortem ipsius mariti, infra quos assignetur ei dos sua, nisi prius fuerit assignata, vel nisi domus illa fuerit castrum: & si de castro recesserit, statim provideatur ei domus competens in qua possit honeste morari, quousque ei dos sua assignetur secundum quod prædictum est, & habeat rationabile estoverium interim de communi. Assignetur autem ei pro dote sua, tertia pars totius terræ mariti sui, quæ sua fuit in vita, nisi de minori dotata fuit ad ostium Ecclesiæ. Nulla vidua distringatur ad se maritandum, dum voluerit vivere sine marito; ita tamen quod securitatem faciet, quod se non maritabit sine assensu nostro, si de nobis tenuerit, vel sine assensu Domini sui de quo tenuerit, si de alio tenuerit.

Nos vero & Ballivi nostri non seisiemus terram aliquam nec redditum pro debito aliquo, quamdiu catalla debitoris præsentia sufficiunt ad debitum reddendum, & ipse debitor paratus sit inde satisfacere. Nec plegii ipsius debitoris distringantur, quamdiu ipse capitalis debitor sufficiat ad solutionem debiti. Et si capitalis debitor defecerit in solutione debiti, non habens unde reddat, aut reddere nolit cum possit, plegii respondeant debito; & si voluerint, habeant terras & redditus debitoris, quousque sit eis satisfactum de debito, quod ante pro eo solvitur, nisi capitalis debitor monstraverit se esse quietum inde versus eosdem plegios.

Si quis mutuo acceperit aliquid a Judæis, plus vel minus, & moriatur antequam debitum illud persolverit, debitum illud non usuret quamdiu hæres fuerit infra ætatem, de quocunque tenet: & si debitum illud inciderit in manus nostras, nos non capiemus nisi catallum contentum in Charta. Et si quis moriatur, & debitum debet Judæis, uxor ejus habeat dotem suam & nil reddat de debito illo. Et si liberi ipsius defuncti, qui fuerunt infra ætatem, remanserint, provideantur eis necessaria secundum tenementum quod fuerit defuncti; & de residuo solvatur debitum, salvo tamen servitio Dominorum. Simili modo fiat de debitis, quæ debentur aliis quam Judæis.

Nullum scutagium vel auxilium ponatur in regno nostro, nisi per commune consilium regni nostri, nisi ad corpus nostrum redimendum, & ad primogenitum filium nostrum Militem faciendum, & ad filiam nostram primogenitam semel maritandam; & ad hoc non fiet nisi rationabile auxilium.

Simili modo fiat de auxiliis de civitate Londonensi. Et civitas Londinensis habeat omnes antiquas libertates, & liberas consuetudines suas, tam per terras quam per aquas.

Præterea volumus & concedimus, quod omnes aliæ civitates, & burgi, & villæ, & Barones de quinque portubus, & omnes portus habeant omnes libertates, & omnes liberas consuetudines suas, & ad habendum commune consilium regni de auxiliis assidendis (aliter quam in tribus casibus prædictis.) Et de scutagiis assidendis summoneri facimus Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Comites, & majores Barones regni sigillatim, per literas nostras. Et præterea faciemus summoneri in generali, per Vice-comites & Ballivos nostros, omnes illos qui in capite de nobis tenent, ad certum diem, sc. ad terminum 40 dierum ad minus, & ad certum locum & tempus, in omnibus literis illius summonitionis, causam summonitionis illius exponemus: Et sic facta summonitione, negotium ad diem assignatum procedat, secundum consilium eorum qui præsentes fuerint, quamvis non omnes submoniti venerint.

Nos non concedimus de cætero alicui, quod capiat auxilium de liberis hominibus suis, nisi ad corpus suum redimendum, & ad faciendum primogenitum filium suum militem, & ad primogenitam filiam suam semel maritandam; & hoc non fiat nisi rationabile auxilium.

Nullus distringatur ad faciendum majus servitium de feudo militis, nec de alio libero tenemento quam quod inde debetur.

Communia placita non sequantur Curiam nostram, sed teneantur in aliquo loco certo.

Præcognitiones de nova disseisina, & de morte antecessoris, & de ultima præsentatione, non capiantur nisi in suis civitatibus, & hoc modo: Nos, vel (si extra regnum fuerimus) Capitalis Justiciarius noster, mittet duos Justiciarios nostros per unumquemque Comitatum semel in anno, qui cum militibus Comitatuum capiant in Comitatibus assisas prædictas, & ea quæ in illo adventu suo in Comitatibus per Justiciarios prædictos, ad prædictas assisas capiendas missos, terminari non possunt, per eosdem terminentur alibi in itinere suo. Et ea quæ per eosdem propter difficultatem articulorum aliquorum terminari non possunt, referantur ad Justiciarios de Banco.

Assisæ de ultima præsentatione Ecclesiarum semper capiantur coram Justiciariis de Banco, & ibi terminentur.

Liber homo non amercietur pro parvo delicto, nisi secundum modum ipsius delicti: & pro magno delicto amercietur secundum magnitudinem delicti, salvo contenemento suo: Et mercator eodem modo, salva merchandiza sua: Et villanus alterius quam noster, eodem modo amercietur, salvo wannagio suo, si inciderit in misericordiam nostram. Et nulla prædictarum misericordiarum ponatur, nisi per sacramentum proborum & legalium hominum de vicineto Comitatus.

Comites & Barones non amercientur, nisi per pares suos, & non nisi secundum modum delicti.

Nulla Ecclesiastica persona amercietur secundum quantitatem beneficii sui, sed secundum Laicum tenementum suum, & secundum quantitatem delicti.

[Marge: A. D. 1215.]

Nec villa nec homo distringatur facere pontes ad riparias, nisi qui ab antiquo & de jure facere debent.

Nulla riparia de cætero defendetur, nisi illa quæ fuerat in defenso tempore Henrici Regis avi nostri.

Nullus Vicecomes, Constabularius, Coronatores, vel alii Ballivi nostri, teneant placita Coronæ nostræ.

Omnis Comitatus, & Hundredi, & Wapentaki, & Threthingi, sint ad antiquas firmas absque ullo incremento, exceptis dominicis maneriis nostris.

Si aliquis tenens de nobis Laicum feodum moriatur; & Vicecomes vel Ballivus noster ostendat literas nostras patentes de summonitione, nostro de debito, quod defunctus nobis debuit: liceat Vicecomiti vel Ballivo nostro attachiare & imbreviare catalla defuncti inventa in laico feodo, ad valentiam illius debiti, per visum legalium hominum: ita tamen quod nihil inde amoveatur, donec persolvatur nobis debitum, quod clarum fuerit, & residuum relinquatur executoribus ad faciendum testamentum defuncti. Et si nihil nobis debeatur ab ipso, omnia catalla redeant defuncto, salvis uxori ejus & pueris ipsius rationabilibus partibus suis.

Si aliquis liber homo intestatus decesserit, catalla sua per manus propinquorum, parentum & amicorum suorum, per visum Ecclesiæ distribuantur salvis unicuique debitis quæ defunctus ei debebat.

Nullus Constabularius vel ballivus noster capiat blada vel alia catalla alicujus qui non de villa ubi castrum situm sit, nisi statim inde reddat denarios, aut respectum inde habeat de voluntate venditoris; Si autem de villa ipsa fuerit infra 40 dies pretium reddat.

Nullus Constabularius distringat aliquem militem ad dandum denarios pro custodia castri, si ipse eam facere voluerit, in propria persona sua, vel per alium probum hominem, si ipse eam facere non possit propter rationabilem causam. Et si nos duxerimus eum vel miserimus in exercitum, erit quietus de custodia, secundum quantitatem temporis, quo per nos fuerit in exercitu, de feudo pro quo fecit servitium in exercitu.

Nullus Ballivus noster vel Vicecomes, vel aliquis alius capiat equos, vel caretas alicujus liberi hominis pro cariagio faciendo, nisi de voluntate ipsius liberi hominis reddat liberationem antiquitus statutam: Scilicet pro careta ad duos equos 10 denarios per diem; & pro careta ad 3 equos, 14 denarios per diem. Nulla Careta dominica alicujus Ecclesiasticæ personæ vel Militis, vel alicujus Dominæ capiatur per Ballivos prædictos.

Nec nos, nec Ballivi nostri, nec alii capiemus alienum boscum ad castra vel alia agenda nostra, nisi per voluntatem ipsius, cujus boscus ille fuerit.

Nos autem non tenebimus terras illorum qui convicti fuerint de felonia, nisi per unum annum, & unum diem, & tunc reddantur terræ Dominis feodorum.

Omnes Kidelli de cætero deponantur penitus per Thamisiam, & per Medewesiam, & per totam Angliam, nisi per costam maris.

Breve quod vocatur præcipe, de cætero non fiat alicui de aliquo tenemento, unde liber homo perdat causam suam.

Una mensura vini & cervisiæ sit per totum regnum nostrum; & una mensura bladi, sc. quarterium Londonense.

Et una latitudo pannorum tinctorum & russeccorum, & haubergetorum, sc. duæ ulnæ infra listas.

De ponderibus vero sit ut de mensuris.

Nihil detur vel capiatur de cætero pro brevi inquisitionis, ab eo qui inquisitionem petit, de vita vel de membris, sed gratis concedatur, & non negetur.

Si aliquis teneat de nobis per feodi firmam, vel socagium, vel per burgaium; & de alio terram teneat per servitium militare; nos non habebimus custodiam hæredis, vel terræ suæ, quæ est de feodo alterius occasione illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii; nec habebimus custodiam illius feodi firmæ, vel Socagii, vel Burgaii, nisi ipsa feodi firma debeat servitium militare.

Nos non habebimus custodiam hæredis vel terræ alicujus quam tenet de alio per servitium militare, occasione alicujus parvæ Serganteriæ, quam tenet de nobis per servitium reddendi nobis cultellos, vel sagittas, vel hujusmodi.

Nullus Ballivus ponat de cætero ad aliquem Legem, nec ad juramentum simplici loquela sua, sine testibus fidelibus ad hoc inductis.

Nullus liber homo capiatur vel imprisonetur, aut disseisietur, aut utlagetur, aut exuletur, aut aliquo modo destruatur de aliquo libero tenemento suo, vel libertatibus, vel liberis consuetudinibus suis, nec super eum ibimus, nec super eum in carcerem mittemus, nisi per legale judicium parium suorum, vel per Legem terræ. Nulli vendemus, nulli negabimus, aut differemus rectum aut justitiam.

Omnes mercatores nisi publice prohibiti fuerint, habeant salvum & securum exire de Anglia, & venire in Angliam, & morari, & ire per Angliam, tam per terram, quam per aquam, ad emendum vel vendendum sine omnibus malis toltis per antiquas & rectas consuetudines, præterquam in tempore guerræ, & si sint de terra contra nos guerrina; & si tales inveniantur in terra nostra in principio guerræ, attachientur sine damno temporum vel rerum, donec sciatur a nobis, vel a Justitiario nostro capitali, quomodo mercatores terræ nostræ tractentur qui tunc invenientur in terra contra nos guerrina; & si nostri salvi sint ibi, alii salvi sint in terra nostra.

Liceat unicuique de cætero exire de regno nostro, & redire salvo & secure per terram & per aquam, salva fide nostra, nisi tempore guerræ per aliquod breve tempus propter communem utilitatem regni, exceptis imprisonatis & utlagatis, secundum Legem regni, & gente contra nos guerrina, & mercatoribus, de quibus fiat sicut supradictum est.

Si quis tenuerit de aliqua Eschaeta, sicut de honore Walingefordiæ, Nothinham Boloniæ, Lancastriæ vel de aliis Eschaetis quæ sunt in manu nostra & sint Baroniæ, & obierit; hæres ejus non det aliud relevium, nec faciat nobis aliud servitium quam faceret Baroni, si Baronia illa esset in manu Baronis; & nos eodem modo eam tenebimus, quo Baro eam tenuit; nec nos occasione talis Baroniæ vel Eschaetæ habebimus aliquam Eschaetam vel custodiam aliquorum hominum nostrorum, nisi alibi tenuerit de nobis in capite ille qui tenuit Baroniam vel Eschaetam.

Homines qui manent extra forestam non veniant de cætero coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii alicujus vel aliquorum qui attachiati sunt propter forestam.

Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem nostrum statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.

Nullus liber homo de cætero det amplius alicui, vel vendat de terra sua, quam ut de residuo terræ suæ possit sufficienter fieri Dom. feudi servitium ei debitum, quod pertinet ad feudum illud.

Omnes patroni Abbatiarum qui habent chartas Regum Angliæ de advocatione, vel per aliquam antiquam tenuram vel possessionem, habeant earum custodiam cum vacuerint, sicut habere debent, & sicut supra declaratum est.

Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellationem foeminæ, de morte alterius quam viri sui.

Nullus Comitatus teneatur de cætero, nisi de mense in mensem; & ubi major terminus esse solebat, major sit. Nec Vicecomes aliquis, vel Ballivus suus faciat terminum suum per Hundredum nisi bis in anno & non nisi in loco debito & consueto, viz. semel post Pascha, & iterum post festum S. Michaelis. Et visus similiter de Franco plegio, tunc fiat ad illum terminum S. Michaelis sine occasione, ita sc. quod quilibet habeat suas libertates, quas habuit & habere consuevit tempore Henrici Regis avi nostri, vel quas postea adquisivit. Fiat autem visus de Franco plegio sic, ut pax nostra teneatur, & quod Tethinga integra sit sicut esse consuevit, & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit de visu suo faciendo tempore Henrici Regis avi nostri.

Non liceat de cætero alicui dare terram suam domui Religionis, ita quod illam resumat tenendam de eadem domo. Nec liceat alicui domui Religionis terram sic accipere, quod tradat eam illi a quo illam recepit tenendam. Si quis autem de cætero terram suam sic dederit domui religiosæ, & super hoc convincatur, donum suum penitus cassetur, & terra illa Domino suo illius feudi incurratur.

Scutagium de cætero capiatur sicut capi tempore Regis Henrici avi nostri consuevit; & quod Vicecomes non quærat occasiones, & quod contentus sit de eo quod Vicecomes habere consuevit.

Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet, erga omnes homines nostros de regno nostro tam Clerici quam Laici nostri observent quantum ad se pertinet erga homines suos; salvis Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Templariis, Hospitalariis, Comitibus, Baronibus, Militibus, & omnibus aliis tam Ecclesiasticis personis quam secularibus, libertatibus & liberis consuetudinibus quas prius habuerunt. His Testibus, &c.

[Marge: Leges Forestæ.]

Libertates vero de Foresta, & liberæ consuetudines, quæ cum libertatibus præscriptis in una schedula, pro sua angustia contineri nequiverant in hac alia charta subscripta complectebatur.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, &c. Sciatis quod intuitu Dei, & pro salute animæ nostræ, & animarum antecessorum & successorum ad exaltationem sanctæ Ecclesiæ, & emendationem regni nostri Angliæ in perpetuum, spontanei & bona voluntate nostra dedimus, concessimus pro nobis & hæredibus nostris has libertates subscriptas, habendas & tenendas in regno nostro Angliæ in perpetuum.

Inprimis omnes Forestæ quas Rex Henricus avus noster afforestavit, videantur per probos & legales homines, & si boscum aliquem alium quam suum dominicum afforestaverit ad damnum illius cujus boscus fuerit, statim deafforestetur. Et si boscum suum proprium afforestaverit, remaneat Foresta, salva communia de herbagio, & rebus aliis in eadem Foresta, illis qui eam prius habere consueverunt.

Homines qui manent extra Forestam non veniant de cætero coram Justitiariis nostris de foresta per communes summonitiones, nisi sint in placito, vel plegii alicujus, vel aliquorum qui attachiati sunt propter Forestam.

Omnes autem bosci qui fuerunt afforestati per Regem Richardum fratrem nostrum, statim deafforestentur, nisi fuerint dominici bosci nostri.

Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores, Comites, Barones, Milites & libere tenentes, qui boscos habent in Foresta, habeant boscos suos sicut eos habuerunt tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi nostri; ita quod quieti sint in perpetuum de omnibus Purpresturis, vastis & assartis factis in illis boscis post illud tempus usque ad Principium secundi anni Coronationis nostræ. Et qui de cætero vastum, purpresturam, vel assartum facient sine licentia nostra in illis boscis de vastis, purpresturis & assartis respondeant.

Regardatores nostri eant per Forestas, ad faciendum Regardum, sicut fieri consuevit tempore primæ Coronationis prædicti Regis Henrici avi nostri, & non aliter.

Inquisitio vel visus de expeditatione canum existentium in Foresta, de cætero fiat quando fieri debet regardum, sc. de tertio anno in tertium annum; & tunc fiat per visum & testimonium legalium hominum, & non aliter. Et ille cujus canis inventus fuerit tunc non expeditatus, pro misericordia det 3 solidos; & de cætero nullus bos capiatur pro expeditatione.

Talis autem expeditatio sit per assisam communiter, quod tres ortelli abscindantur de pede anteriori sine poleta. Non expedientur canes de cætero, nisi in locis ubi expeditari solent tempore primæ Coronationis prædicti Henrici Regis avi nostri.

Nullus Forestarius vel Budellus faciat de cætero scotallum, vel colligat garbas vel avenam, vel bladum aliud, vel agnos, vel porcellos; nec aliquam collectam faciat: Et per visum & sacramentum 12. Regardatorum quando faciunt regardum, tot Forestarii ponantur ad Forestas custodiendas, quot ad illas custodiendas rationabiliter viderint sufficere.

Nullum Suanimotum de cætero teneatur in regno nostro, nisi ter in anno viz. in principio 15 dierum ante festum S. Michaelis, quando Agistatores veniunt ad agistandum dominicos boscos; & circa festum S. Martini, quando Agistatores nostri debent accipere panagium suum. Et ad ista duo Suanimota convenient Forestarii, Viridarii, & Agistatores, & nullus alius per districtionem. Et tertium Suanimotum teneatur initio 15 dierum ante festum S. Johannis Baptistæ, pro venatione bestiarum nostrarum, & ad istum Suanimotum convenient Forestarii, Viridarii, & non alii per districtionem. Et præterea singulis 40 diebus per totum annum convenient Viridarii, & Forestarii ad videndum attachiamenta de Foresta, tam de viridi quam de venatione, per præsentationem ipsorum Forestariorum, & coram ipsis attachientur. Prædicta autem Suanimota non teneantur, nisi in Comitatibus in quibus teneri consueverunt.

Unusquisque liber homo agistet boscum suum in foresta pro voluntate sua, & habeat panagium suum. Concedimus etiam quod unusquisque liber homo possit ducere porcos suos per dominicum boscum nostrum, libere & sine impedimento, & ad agistandum eos in boscis suiis propriis, vel alibi ubi voluerit. Et si porci alicujus liberi hominis una nocte pernoctaverint in foresta nostra, non inde occasionetur, ita quod aliquid de suo perdat.

Nullus de cætero amittat vitam vel membra pro venatione nostra; sed si aliquis captus fuerit & convictus de captione venationis graviter redimatur, si habeat unde redimi possit; & si non unde redimi possit, jaceat in prisona nostra per annum unum, & unum diem; & si post annum unum & diem unum plegios invenire possit, exeat e prisona; sin autem, abjuret regnum nostrum Angliæ.

Quicunque Archiepiscopus, Episcopus, Comes, vel Baro veniens ad nos per mandatum nostrum, transierit per forestam nostram, licet illi capere unam vel duas bestias per visum Forestarii si præsens fuerit: Sin autem, si facit coronari, ne videatur hoc furtive facere. Item licet in redeundo idem eis facere sicut prædictum est.

Unusquisque liber homo de cætero, sine occasione faciat in bosco suo, vel in terra sua quam habet in foresta; molendinum, Vivarium, Stagnum, Marleram, fossatum vel terram arabilem extra coopertum in terra arabili, ita quod non sit ad nocumentum alicujus vicini.

Unusquisque liber homo habeat in boscis suis Ærias Accipitrum, Spervariorum, falconum, aquilarum, & heironum; & habeat similiter mel quod inventum fuit in boscis suis.

Nullus Forestarius de cætero, qui non sit Forestarius de feudo, reddens firmam nobis pro balliva sua, capiat cheminagium, sc. pro careta per dimidium annum 2 denarios, & per alium dimidium annum duos denarios, & pro equo qui portat summagium per dimidium annum unum obolum, & non nisi de illis qui extra ballivam suam tanquam mercatores veniunt per licentiam suam in ballivam suam, ad buscam Meirenium, corticem, vel carbonem emendum & alias ducendum ad vendendum ubi voluerint. Et de nulla Careta alia, vel summagio, aliquod cheminagium & capiatur. Non capiatur cheminagium nisi in locis illis ubi antiquitus capi solebat & debuit. Illi autem qui portant super dorsum suum buscam, corticem, vel carbonem ad vendendum, quamvis inde vivant, nullum de cætero dent cheminagium. De boscis aliorum nullum detur cheminagium Forestariis nostris, præterquam de dominicis boscis nostris.

Omnes utlagati pro foresta a tempore Regis Henrici avi nostri, usque ad primam Coronationem nostram, veniant ad pacem sine impedimento; & salvos plegios inveniant, quod de cætero non forisfacient nobis de foresta nostra.

Nullus Castellanus vel alius teneat placitum de foresta, sive de viridi, sive de venatione: Sed quilibet Forestarius de feudo attachiet placita de foresta, tam de viridi, quam de venatione, & ea præsentet viridariis provinciarum; & cum rotulata fuerint, & sub Sigillis viridariorum inclusa præesententur capitali Forestario cum in partes illas venerit, ad terminandum placita forestæ, & coram eo terminentur.

Omnes autem consuetudines prædictas, & libertates quas nos concessimus in regno tenendas, quantum ad nos pertinet, erga nostros; omnes de regno nostro tam Laici, quam Clerici observent, quantum ad se pertinent, erga suos.

Cum autem pro Deo & ad emendationem regni nostri, & ad melius sopiendam discordiam inter nos & Barones nostros, hæc omnia concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate gaudere, facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, viz.

Quod Barones eligant XXV Barones de regno nostro quos voluerint, qui debent pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertates quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra confirmavimus, ita sc. quod si per nos vel Justitiarium nostrum erga aliquem in aliquo deliquiverimus, vel aliquem articulorum pacis vel securitatis transgressi, fuerimus, & delictum ostensum fuerit IV Baronibus de XXV Baronibus, illi IV Barones accedent ad nos & ad Justitiarium nostrum si fuerimus extra regnum, & proponentes nobis excessum, petent ut sine dilatione faciamus emendari. Et si nos excessum non emendaverimus (vel Justitiarius noster si fuerimus extra regnum) inter tempus 40 dierum, computando a tempore quo monstratum fuerit nobis: prædicti IV Barones referent causam illam ad residuos de illis XXV Baronibus; & illi Barones cum commune totius terræ, distringent & gravabunt in modis omnibus quibus poterunt, sc. per captionem castrorum, terrarum, possessionum, & aliis modis quibus potuerint, donec fuerit emendatum secundum arbitrium eorum: Salva persona nostra, & reginæ nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum intendent nobis sicut prius fecerunt.

Et quicunque voluerit de terra, juret quod ad prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & quod gravabit nos pro posse cum ipsis. Et nos publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli unquam jurare prohibebimus.

Omnes autem illos de terra nostra qui per se & sponte sua voluerint jurare XXV Baronibus de distringendo nos, & gravando nos cum eis, faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est.

In omnibus autem istis quæ XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte in aliquo inter se discordaverint; vel aliqui ex eis submoniti, voluerint vel nequiverint interresse, ratum habeatur & firmum quod major pars eorum providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc concessissent.

Et XXV Barones jurent quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro toto posse suo, facient observari.

Et nos nihil impetrabimus per nos, nec per alium, per quod aliquid istarum concesssionum & libertatum revocetur aut minuatur. Et si aliquid tale fuerit impetratum, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos vel per alium.

Et omnes malas voluntates, & indignationes, & rancores ortos inter nos & homines nostros Clericos & Laicos a tempore discordiæ, plene omnibus remisimus, & condonavimus.

Et ad melius distringendum nos IV Castellani de Northanton sc. de Kenillewwiche, de Nothingham, & de Scardeburck, erunt jurati XXV Baronibus, quod facient de castris prædictis quod ipsi præceperint, vel mandaverint, vel major pars eorum. Et tales semper Castellani ponantur in illis castris, qui fideles sint, & nolunt transgredi juramentum suum.

Et nos amovebimus omnes alienigenas a terra, Parentes omnes Girardi de Athies, Engelardum scil. Andream, Petrum Gyonem de Chanceles, Gyonem de Cigony, uxorem prædicti, Girardi cum omnibus liberis suis, Gaufridum de Martenni, & fratres ejus, Philippum, Marc. & fratres ejus, & G. nepotem ejus, Falconem, & Flandrenses omnes, & ruptarios, qui sunt ad nocumentum regni.

Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a Pascha transacto qui fuit annus decimus sextus, usque ad hanc pacem reformatam; plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos pertinet, plene condonavimus. Et insuper faciemus illis fieri literas testimoniales & patentes Domini Stephani Cantuariensis Archiepiscopi, Domini Henrici Dublinensis Archiepiscopi, Domini Pandulphi Subdiaconi & Dom. Papæ familiaris, & Episcoporum prædictorum super securitate ista, & concessionibus præfatis.

Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Eclesia libera sit, & quod omnes homines de regno nostro habeant & teneant omnes libertates præfatas, jura, & consuetudines bene & in pace, libere & quiete, plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris in omnibus rebus & locis in perpetuum ut prædictum est.

Rubeus Liber Scaccarii fol. 234. magna Charta Regis Johannis.

[Marge: Steph. Arch. Cant. confirmat magnam Chartam R. Joh.]

Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum pervenerit Stephanus Dei gratia Cantuariensis Archiepiscopus totius Angliæ primas & sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis, Henricus eadem gratia. Dublinensis Archiepiscopus, Willielmus London. Petrus Winton. Joscelinus Bathon. & Glascon. Hugo Linc. Walterus Wigorn. Wilielmus Coventr. & Benedictus Roffen. divina miseratione Episcopi & Magister Pandulphus Dom. Papæ Subdiaconus & familiaris, salutem in Domino.

Sciatis nos inspexisse chartam quam Dominus noster Johannes illustris Rex Angliæ fecit Comitibus, Baronibus & liberis hominibus suis Angliæ de libertate sanctæ Ecclesiæ, & libertatibus & liberis consuetudinibus suis eisdem ab eo concessis sub hac forma.

Johannes Dei gratia Rex Angliæ, Dominus Hiberniæ, Dux Normanniæ & Aquitaniæ, Comes Andegaviæ, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, Comitibus, Baronibus, Justitiariis, Forestariis, Vicecomitibus, Præpositis, Ministris, & omnibus Ballivis & fidelibus suis salutem. Sciatis vel ei vos assignaverimus. Et si dederimus vel vendiderimus licui custodiam alicujus talis terræ, & ille destructionem inde fecerit vel vastum, amittat ipsam custodiam, & tradatur duobus legalibus & discretis hominibus de feodo illo qui similiter nobis respondeant sicut prædictum est.

Custos autem quam carucis & wanagiis secundum quod tempus wanagii exigit, & exitus terræ rationabiliter potuerunt sustinere qui cum quatuor militibus cujuslibet Comitatus electis per Comitatum, capiant in Comitatu & in die & loco Comitatus assisas prædictas; & si in die Comitatus Assisæ prædictæ capi non possint, tot milites & libere tenentes remaneant de illis qui interfuerint Comitatui die illo per quos possint judicia sufficienter fieri secundum quod negotium fuerit majus vel minus. Liber homo non amercietur.

Nullus Clericus amercietur de laico tenemento suo nisi secundum modum aliorum prædictorum; non secundum quantitatem beneficii sui Ecclesiastici. Nec villa nec.

Nos non faciemus Justitiarios Constabularios, Vice-comites vel Ballivos nisi de talibus qui sciant Legem regni & eam bene velint observare.

Omnes Barones qui fundaverunt Abbatias unde habent chartas Regum Angliæ vel antiquam tenuram, habeant earum custodiam cum vacaverint, sicut habere debent.

Omnes forestæ quæ afforestatæ sunt tempore nostro, statim deafforestentur; & ita fiat de ripariis quæ per nos tempore nostro positæ sunt in defenso.

Omnes malæ consuetudines de forestis & Warennis, & de Forestariis & Warennariis Vicecomitibus & eorum Ministris, Ripariis & eorum Custodibus statim inquirantur in quolibet Comitatu per XII Milites juratos de eodem Comitatu qui debent eligi per probos homines ejusdem Comitatus, & infra 40 dies post inquisitionem factam penitus, ita quod nunquam revocentur, deleantur per eosdem: Ita quod nos hoc sciamus prius vel Justitiarius noster si in Anglia non fuerimus.

Omnes obsides & chartas statim reddemus quæ liberatae fuerunt nobis ab Anglicis in securitatem pacis vel fidelis servitii.

Nos amovebimus penitus de Ballivis parentes Girardi de Atyes quod de cætero nullam habeant ballivam in Angl. Engelardum de Cygony, Andream Petrum & Gyonem de Cairtell, Gyonem de Cygony, Galfridum de Martenni & fratres ejus, Philippum Martenni & fratres ejus & Galfridum nepotem ejus, & totam sequelam eorundem; & statim post pacis reformationem amovebimus de regno omnes alienigenas, Milites, Balistarios, servientes, stipendiarios qui venerint cum equis & armis ad nocumentum regni.

Si quis fuerit dissaisitus vel elongatus per nos sine legali judicio parium suorum de terris, Castellis, libertatibus vel jure suo, statim ei restituemus; & si contentio super hoc orta fuerit, justitia inde fiat per judicium viginti quinque Baronum de quibus fit mentio inferius in securitate pacis.

De omnibus autem aliis de quibus aliquis dissaisitus fuerit vel elongatus sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel per Richardum Regem fratrem nostrum, quæ in manu nostra habemus, vel quæ alii tenent quæ nos oporteat warantizare, respectum habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, exceptis illis de quibus placitum motum fuit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ: cum autem redierimus de peregrinatione nostra vel si forte remanserimus, a peregrinatione nostra statim inde plenam justitiam exhibebimus. Eundem autem respectum habebimus, & eodem modo de justitia exhibenda, de forestis de afforestandis, vel remansuris forestis quas Henricus pater noster vel Richardus frater noster afforestaverunt, & de custodiis terrarum quæ sunt de alieno feodo, cujusmodi custodias hucusque habuimus occasione feodi quod aliquis de nobis tenuerit per servitium militare, & de Abbatiis quæ fundatæ fuerint in feodo alterius quam nostro in quibus Dominus feodi dixerit se jus habere, & cum redierimus vel si remanserimus de peregrinatione nostra super hiis conquirentibus, plenam justitiam statim exhibebimus.

Nullus capiatur vel imprisonetur propter appellam foeminæ de morte alterius quam viri sui.

Omnes fines qui injuste & contra legem terræ facti sunt nobiscum, & omnia amerciamenta facta injuste & contra legem terræ omnino condonentur, vel fiat inde per judicium XXV Baronum, de quibus fit mentio inferius in securitate pacis, vel per judicium majoris partis eorundem, una cum prædicto Stephano Cantuar. Archiepiscopo, si interesse poterit, & aliis quos secum ad hoc vocare voluerit, & si interesse non poterit, nihilominus procedat negotium sine eo. Ita quod si aliquis vel aliqui de prædictis XXV Baronibus fuerint in simili querela, amoveantur quantum ad hoc judicium & alii loco eorum per residuos de eisdem XXV tantum ad hoc faciendum electi & jurati substituant.

Si nos dissaisivimus vel elongavimus Wallenses de terris, vel libertatibus, vel rebus aliis, sine legali judicio parium suorum in Anglia vel in Wallia, eis statim reddantur; & si contentio super hoc orta fuerit, tunc inde fiat in Marchia per judicium parium suorum, de tenementis Angliæ secundum legem Angliæ, de tenementis Walliæ secundum legem Walliæ, de tenementis marchiæ secundum legem marchiæ. Idem faciant Wallenses nobis & nostris. De omnibus autem illis de quibus aliquis Wallensium dissaisitus fuerit, vel elongatus, sine legali judicio parium suorum, per Henricum Regem patrem nostrum, vel Richardum Regem fratrem nostrum, quæ nos in manu nostra habemus, vel alii tenent, quæ nos oportet warantizare, respectum habebimus usque ad communem terminum cruce signatorum, illis exceptis de quibus placitum motum fuerit, vel inquisitio facta per præceptum nostrum ante susceptionem crucis nostræ. Cum autem redierimus, vel si sorte remanserimus, a peregrinatione nostra statim eis inde plenam justitiam exhibebimus secundum leges Wallensium & partes prædictas.

Nos reddemus filium Lewelim statim, & omnes obsides de Wall. & chartæ quæ nobis liberatæ fuerunt in securitatem pacis.

Nos faciemus Alexandro Regi Scott. de sororibus suis & obsidibus reddend. & libertatibus suis & jure suo, secundum formam in qua faciemus aliis Baronibus nostris Angl. nisi aliter esse debeat per chartas quas habemus de Willielmo patre ipsius, quondam Rege Scott. & hoc erit per judicium parium suorum in Curia nostra.

Omnes autem istas consuetudines prædictas & libertates, quas nos concessimus in regno nostro tenendas, quantum ad nos pertinet erga nostros, omnes de regno nostro tam Clerici quam Laici observent, quantum ad se pertinent erga suos.

Cum autem pro Deo, & ad emendationem regni nostri, ad melius sopiendum discordiam inter nos & Barones nostros ortam, hæc omnia prædicta concessimus, volentes ea integra & firma stabilitate in perpetuum gaudere; facimus & concedimus eis securitatem subscriptam, viz. quod Barones eligant viginti quinque Barones de regno, quos voluerint, qui debeant pro totis viribus suis observare, tenere, & facere observari pacem & libertatem, quas eis concessimus, & hac præsenti charta nostra confirmavimus: Ita scilicet, quod si nos vel Justiciarius noster, vel Ballivi nostri, vel aliquis de Ministris nostris, in aliquo erga aliquem deliquerimus, vel aliquem articulorum pacis aut securitatis transgressi fuerimus, & delictum ostensum fuerit quatuor Baronibus de prædictis XXV Baronibus, illi quatuor Barones accedant ad nos, vel ad Justiciarium nostrum, si fuerimus extra regnum, proponentes nobis excessum, petent ut excessum illum sine dilatione faciamus emendari: Et si excessum non emendaverimus, vel, si fuerimus extra regnum, Justiciarius noster non emendaverit infra tempus XL. dierum, computand. a tempore quo monstratum fuerit nobis, vel Justiciario nostro, si extra regnum fuerimus; prædicti quatuor Barones referant causam illam ad residuos de illis XXV Baronibus, & illi XXV Barones, cum communia totius terræ, distringent & gravabunt nos modis omnibus quibus poterint, scil. per captionem terrarum, possessionum, & aliis modis quibus poterunt, donec fuerit emendatum secundum arbitrium eorum, salva persona nostra, & Reginæ nostræ, & liberorum nostrorum. Et cum fuerit emendatum, intendent nobis sicut prius fecerunt, & quicunque voluerit de terra juret, quod ad prædicta omnia exequenda parebit mandatis prædictorum XXV Baronum, & quod gravabit nos pro posse suo cum ipsis: Et nos publice & libere damus licentiam jurandi cuilibet qui jurare voluerit, & nulli nunquam jurare prohibebimus. Omnes autem illos de terra, qui per se & sponte sua voluerint jurare XXV Baronibus de distringendo & gravando nos cum eis, faciemus jurare eosdem de mandato nostro, sicut prædictum est. Et si aliquis de prædictis XXV Baronibus decesserit, vel a terra recesserit, vel aliquo alio modo impeditus fuerit, quo minus ista prædicta possint exequi, qui residui fuerint de illis XXV Baronibus, eligant alium loco ipsius pro arbitrio suo, qui simili modo erit juratus quo & cæteri. In omnibus autem quæ ipsis XXV Baronibus committuntur exequenda, si forte ipsi XXV præsentes fuerint, & inter se super re aliqua discordaverint, vel aliqui ex eis summoniti nolint vel nequeant interesse, ratum habeatur & firmum quod major pars eorum, qui præsentes fuerint, providerit vel præceperit, ac si omnes XXV in hoc consensissent. Et prædicti XXV jurent, quod omnia antedicta fideliter observabunt, & pro toto posse suo facient observari; & nos nihil impetrabimus ab aliquo per nos, nec per alium, per quod aliqua istarum concessionum vel libertatum revocetur vel minuatur. Et si aliquid tale impetratum fuerit, irritum sit & inane, & nunquam eo utemur per nos nec per alium. Et omnes malas voluntates, indignationes & rancores ortos inter nos & homines nostros, Clericos & Laicos, a tempore discordiæ, plene omnibus remisimus & condonavimus. Præterea omnes transgressiones factas occasione hujus discordiæ, a Pascha anno regni nostri sexto decimo usque ad pacem refirmatam, plene remisimus omnibus Clericis & Laicis, & quantum ad nos pertinet plene condonavimus.

Et insuper fecimus eis fieri literas testimoniales patentes Domini Stephani Cantuar. Archiepiscopi, Dom. Henrici Dublin. Archiepiscopi, & Episcopor. prædict. & Magistri Pandulfi super securitate ista, & concessionibus præfatis. Quare volumus & firmiter præcipimus, quod Anglicana Ecclesia libera sit, & quod homines in regno nostro habeant & teneant omnes præfatas libertates, jura, & concessiones, bene & in pace, libere & quiete, plene & integre, sibi & hæredibus suis, de nobis & hæredibus nostris, in omnibus rebus & locis, in perpetuum, sicut prædictum est.

Juratum est autem, tam ex parte nostra quam ex parte Baronum, quod hæc omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabuntur. Testibus supradictis & multis aliis. Dat. per manum nostram in prato quod vocatur Runigmed inter Windleshores & Stanes, quinto decimo die Junii, anno regni nostri septimo decimo. Et ne huic formæ prædictæ aliquid possit addi, vel ab eadem aliquid possit subtrahi vel minui, huic scripto sigilla nostra apposuimus.

Charta Regis Henrici I quod cives London. non placitent extra muros civitatis, fol. 131. b. Rubri (ut opinor) Libri Scaccar.

Fidelitas Archiepiscopi Rothomag. ibid.

Charta Regis Henrici I quod Barones & qui cum eis affident, ex mandato Regis in scaccario habeant antiquas liberationes, &c. S. D. ibid. fol. 131. b.

Mag. Char. Hen. III fol. 138.

Charta W. Conq. de quibusdam statutis, fol. 161. b.

Charta de Monet. H. I. fol. 163. b. & seqq. alior. RR.

Summa XV. Assisæ per Angliam a Regis H. fil. R. Joh. 8. XX/IV. VI Mil. DCCLVIII Mr. IId. fol. CIV/XX.

Summa XL anno Regis ejusdem 17. XXIV Mil. DCCXII Mr. VIIs. Vd. ib.

Summa Carucagii III Mil. Mr. ib.

Summa XXX Assisæ, an. Regis ejusdem 21. XX/IV Mil. DCCC-XX/IV XI Mr. IIs. Id. ib.

A. D. 1259. 43º. Hen. fil. Regis Joh. convenientibus apud Westmonast. in quindena S. Mich. ipso Dom. Rege & Magnatibus suis, de communi consilio & assensu dictorum Reg. & Magnatum factæ sunt provisiones subscriptæ, & per ipsos Reg. & Magnat. publicatæ in hunc modum. De sectis faciendis ad curias magnatum & aliorum Dominorum, &c. fol. 181.

Charta Regis Henr. fil. Joh. pro die in anno bissext. computand. cum procederet esse unum. Dat. 9. Maii, reg. 40. fol. 97. b.

[Marge: Auxilia concessa Regi Joh.]

Auxilium Baronum & Militum concess. Dom. Reg. H. fil. R. Joh. anno regni sui 19. ad maritandam Isabellam sororem suam Frederico Romanorum Imperatori, sc. de quolibet scuto 2 Marc. sicut continetur in longis rotulis.

Item auxilium concess. ad primogenitam filiam ejusdem R. H. maritandam An. R. ejusdem R. H. 29. viz. de quolibet scuto 20 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl.

Item auxilium ad primogenitum filium ejusdem Regis Henr. Militem faciendum concess. an. R. ejusdem R. H. 38. scuto assesso ad 40 s. sicut continetur in magnis rotulis cujuslibet Comitatus Angl.

Item die Jovis, primo die Junii, anno Regis E. fil. R. H. 18. concess. fuit auxilium ad primogenitam filiam ejusdem R. E. maritandam, viz. de quolibet scuto 40 s. sicut continetur in Memor. Term. S. Trin. an. 18. fol. 217. b.

Juratum autem est tam ex parte nostra, quam ex parte Baronum, quod hæc omnia supradicta bona fide & sine malo ingenio observabimus. Testibus supradictis & multis aliis. Data per manum nostram in prato quod vocatur Riningemade, inter Stanes & Windleshores, 15. die Junii, anno regni nostri 17.

[Marge: Rex Joh. queritur de injuriis.]

[Marge: _Barones regni Nuncio Papæ articulos Chartæ R. Joh. porrigunt._]

Rex ad sua, suos, & seipsum reversus, acta altius recognoscit. Dignitatem regiam non tam minui videt, quam conculcari, & ludibrio exponi. Pudet, poenitet, seditiosorumque instigatus suasionibus, pacta & jurata detestatur. Castra præcipit munienda: Oratores ad vicinos mittit Principes: Queritur de injuriis, de audaciis, de insaniis Procerum; opem implorat atque militem, sed omnia clanculum. Nuncios etiam ad Papam expedit; ejus se profitetur feudatarium, nec de regno igitur, ipso inconsulto, potuisse quidpiam aut statuere aut pacisci. Cruce præterea insignitum, & ex voto in Terræ Sanctæ profecturum sublevationem. Nota hæc & contempta omnia a Baronibus; quorum ut nihil deesset impietati, appellationem ejus super istis ad Romanam sedem una pariter rejecerunt. His expositis, articulos chartæ, quos exosos magis noverant, Papæ Nuncii porrigunt. Ille omnia contemplatur; rugarisque supercillis indignationem præferens: Nunquid (ait) Barones Angliæ Regem cruce signatum, & sub protectione sedis Apostolicæ constitutum, a solio regni nituntur expellere, & dominium Romanæ Ecclesiæ ad alium transferre? Per S. Petrum hanc injuriam non poterimus præterire impunitam. Habito igitur cum Cardinalibus consilio, prædictam libertatum chartam definitiva sententiâ in perpetuum damnavit & cassavit.

[Marge: Bulla Innoc. Papæ contra Chartas Regis Joh.]

Bulla Innocentii Papæ III. qua Chartas Regis Johannis de libertatibus Angliæ irritas decernit[506].

[Note 506: Mat. Par. pag. 256.]

Innocentius Episcopus, servus servorum Dei, universis Christi fidelibus hanc paginam inspecturis, salutem & Apostolicam benedictionem.

Etsi charissimus in Christo filius noster Johannes Rex Anglorum illustris, Deum & Ecclesiam vehementer offenderit, unde nos eum vinculo excommunicationis innodavimus, & regnum ejus Ecclesiastico subjecimus interdicto: ipse tamen (illo misericorditer inspirante) qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur & vivat, tandem conversus est ad cor, Deo & Ecclesiæ humiliter satisfecit, in tantum, quod non solum recompensationem pro damnis, & restitutionem exhibuit pro ablatis, verum etiam plenariam libertatem contulit Ecclesiæ Anglicanæ. Quinimo utraque sententia relaxata, regnum suum, tam Angliæ quam Hiberniæ, beato Petro & Ecclesiæ Romanæ concessit, recipiens illud a nobis in feudum cum annuo censu mille marcarum, fidelitatis nobis inde præstito sacramento, sicut per privilegium ejus apparet aurea bulla munitum.

Adhuc etiam omnipotenti Deo amplius placere desiderans, signum vivificæ crucis reverenter accepit, profecturus in subsidium Terræ Sanctæ, ad quod se magnifice præparabat. Sed humani generis inimicus, qui semper consuevit bonis actibus invidere, suis callide artibus, adversus eum Barones Angliæ concitavit, ita ut ordine perverso in illum insurgerent, postquam conversus Ecclesiæ satisfecit, qui assistebant eidem quando Ecclesiam offendebat.

Orta siquidem inter eos dissensionis materia, cum plures dies statuti fuissent ad tractandum de pace, utrumque interim solennes nuncii ad nostram fuerunt præsentiam destinati: cum quibus habito diligenti tractatu, post plenam deliberationem scripsimus per eosdem Stephano Cantuariensi Archiepiscopo, & Episcopis Anglicanis, præcipiendo mandantes, ut ad reformandam inter utrosque veram & plenam concordiam diligens impenderent studium & operam efficacem. Omnes Conjurationes & Conspirationes, si quæ fuerint forte præsumptæ a tempore subortæ discordiæ inter Regnum & Sacerdotium, Apostolica denunciantes authoritate, cassatas; & per excommunicationis sententiam inhibentes, ne talia de cætero præsumantur a quoquam. Magnates & Nobiles Angliæ monendo prudenter & efficaciter injungendo, ut per manifesta devotionis & humilitatis indicia, ipsum regem sibi placere studerent: ac deinde si quid ab eo ducerent postulandum, non insolenter, sed humiliter implorarent, regalem conservantes ei honorem, & exhibentes servitia consueta, quæ ipsi & prædecessores eorum sibi & prædecessoribus suis impenderunt: cum ab eis ipse Rex non debet absque judicio spoliari, ut sic quod intenderent, possent facilius obtinere.

Nos enim eundem Regem per literas nostras rogavimus, & monuimus, & per præfatos Archiepiscopum & Episcopos rogari & moneri mandavimus, in remissionem sibi peccaminum injungentes, quatenus prædictos Magnates & Nobiles benigne tractaret, & justas eorum petitiones clementer admitteret, ut & ipsi congaudendo, cognoscerent eum in meliorem statum divina gratia esse mutatum, & per hoc ipsi & hæredes eorum sibi & hæredibus suis deberent promptius & devotius familiari; plena eis in veniendo, morando & recedendo securitate concessa, ita quod si forte nequiret inter eos concordia provenire, in Curia sua per partes eorum secundum leges & consuetudines regni suborta dissensio sopiretur.

Verum antequam Nuncii cum hoc provido & justo mandato rediissent, illi juramento fidelitatis omnino contempto, cum etsi Rex eos injuste gravasset, ipsi tamen non debuissent sic agere contra eum, ut in causa sua iidem judices & executores existerent; vassalli contra dominum, & Milites contra Regem publice conjurantes, non solum cum aliis, sed cum ejus manifestissimis inimicis præsumpserunt arma movere, occupantes & devastantes terras illius, ita quoque quod Civitatem Londinensem, quæ sedes est regni, proditione sibi traditam, invaserunt.

Interim autem præfatis Nunciis revertentibus, Rex obtulit eis secundum formam mandati nostri, justitiæ plenitudinem exhibere, quam ipsi omnino spernentes coeperunt manus extendere ad pejora. Unde Rex ipse ad audientiam nostram appellans, obtulit eis exhibere justitiam coram nobis, ad quem hujus causæ judicium ratione dominii pertinebat, quod ipsi sunt penitus aspernati. Deinde obtulit illis, ut tam ab ipso quam ab illis quatuor viri eligerentur prudentes, qui una nobiscum subortam inter eos discordiam terminarent, promittens quod ante omnia revocaret universos abusus, quicunque fuissent in Anglia suo tempore inducti.

Tandem illis Rex proposuit, quod cum regni dominium ad Romanam Ecclesiam pertineret, ipse non poterat nec debebat absque nostro speciali mandato, quicquam de illo in nostrum præjudicium immutare. Unde rursus ad nostram audientiam appellavit, seipsum & regnum, cum omni honore ac jure suo, Apostolicæ protectioni supponens. Sed cum nullo modo proficeret, postulavit ab Archiepiscopo & Episcopis, ut nostrum exequerentur mandatum, Jus Ecclesiæ Romanæ defenderent, ac tuerentur eundem secundum formam privilegii cruce-signatis indulti.

Porro, cum ipsi nihil horum facere voluissent, videns se omni auxilio & consilio destitutum; quicquid illi ausi sunt petere, non est ausus ipse negare. Unde compulsus est per vim & metum, qui cadere poterat in virum etiam constantissimum, compositionem inire cum ipsis non solum vilem & turpem, verum etiam & iniquam, in nimiam derogationem & diminutionem sui juris pariter & honoris.

Quia vero nobis a Domino dictum est in Propheta: Constitui te super gentes & regna, ut evellas & destruas, ædifices & plantes; itemque per alium Prophetam, Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes: Nos tantæ malignitatis audaciam dissimulare nolentes in Apostolicæ Sedis contemptum, regalis juris dispendium, Anglicanæ gentis opprobrium, & grave periculum totius negotii cruce-fixi, quod ubique immineret, nisi per authoritatem nostram revocarentur omnia, quæ a tanto Principe cruce signato taliter sunt extorta, & ipso volente servare; ex parte Dei Omnipotentis, Patris & Filii & Spiritus Sancti, authoritate quoque Apostolorum ejus Petri ac Pauli, ac nostra, de communi fratrum nostrorum consilio, compositionem hujusmodi reprobamus penitus & damnamus, sub intimatione anathematis prohibentes, ne dictus Rex eam observare præsumat, aut Barones cum implicibus suis ipsam exigant observari: tam Chartam, quam obligationes seu cautiones quæcunque pro ipsa, vel de ipsa sunt factæ, irritantes penitus & cassantes, ut nullo unquam tempore aliquam habeant firmitatem. Datum Agnaniæ nono Calendas Septembris, Pontificatus nostri XVIII.

Eadem, sed contractius Baronibus scribit[507], & hæc inter cætera: Cum igitur illa Compositio, qualis qualis, ad quam per vim & metum induxistis eundem, non solum sit vilis & turpis, verum etiam illicita & iniqua, ut merito sit ab omnibus reprobanda, maxime propter modum; Nos, qui tam Regi quam Regno tenemur, & spiritualiter & temporaliter providere per Apostolica scripta, vobis præcipiendo mandamus, & in recta fide consulimus, quatenus facientes de necessitate virtutem, renuncietis compositioni hujusmodi per vos ipsos, & satisfaciatis eidem Regi ac suis de damnis & injuriis irrogatis, ut idem Rex per manifesta devotionis & humilitatis indicia placatus a vobis, per seipsum emendet quicquid de jure faceret concedendum, ad quod etiam nos ipsum efficaciter inducemus. Quoniam sicut nolumus, quod ipse suo jure privetur, ita volumus, ut ipse de vestro gravamine desistat: nec per consuetudines pravas & exactiones iniquas sub nostro dominio regnum Angliæ opprimatur. Eritque firmum & stabile in perpetuum, quod tali modo fuit ordinatum. Inspiret igitur vobis ille, qui neminem vult perire, ut adquiescatis humiliter nostris salubribus consiliis & mandatis: ne si secus egeritis, in eum incidatis articulum necessitatis, quem tandem evadere sine multo gravamine non possitis. Datæ ut superiores.

[Note 507: Mat. Par. pag. 257.]

His non acquiescentes Barones, Papa primo generaliter, deinde specialiter & nominatim, cum fautoribus suis, excommunicat, terras etiam eorum sub interdicto ponens. Fortes vero in malitia Ludovicum filium Regis Franciæ sibi eligunt in Regem, qui ne prohibente Papa, a direptione Angliæ revocatur. Romam igitur Nuncios mittit, inter quos & Papam, sic de causa agitur.

[Marge: Causa Reg. Johannis Romæ acta inter Nuncios R. Fr. Ludov. & Innocent. Papam.]

_Causa Johannis Regis Angliæ Romæ agitur inter Nuncios Ludovici Franci, & Papam Innocentium._

Nuncii. Quod Johannes Arthurum nepotem suum (regni & dominiorum Regis Richardi I. legitimum hæredem) propriis manibus per proditionem interfecit, pessimo mortis genere, quod Angli murdrum appellant. Pro quo facto idem Rex condemnatus fuit ad mortem in Curia Regis Francorum per judicium Parium suorum.

Papa. Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, qui sit Rex inunctus, & ita sit superior: Per Barones, tanquam inferiores, non potuit ad mortem condemnari, quia major dignitas quodam modo absorbet minorem. Et præterea incivile videtur, & contra Canones esse, in hominem absentem, non vocatum, nec confessum, mortis ferre sententiam.

Nuncii. Consuetudo est in regno Francorum, quod Rex habet omnimodam jurisdictionem in homines Ligios suos: Et Rex Angliæ erat suus homo Ligius, tanquam Comes & Dux: Ergo licet esset alias Rex inunctus, tamen tanquam Comes & Dux, erat de jurisdictione Domini Regis Francorum. Sed si Comes & Dux in regno Francorum delinqueret, posset & deberet judicari ad mortem per Pares suos. Imo, si non esset Dux & Comes vel homo Ligius Regis Franciæ, & deliquisset in regno Franciæ, ratione delicti in regno perpetrati, potuerunt Barones eum judicare ad mortem. Alioquin si Rex Angliæ, quia Rex erat inunctus, non posset judicari ad mortem, impune posset intrare regnum Franciæ & interficere Barones Franciæ, sicut interfecerat Arthurum.

Hujus autem negotii veritas talis est. Revera non fuit Rex Johannes juste & rite abjudicatus a Normannia: quia idem Rex non judicialiter sed violenter spoliatus, misit propter restitutionem Regi Francorum Philippo, Nuncios solennes & prudentes, viz. Eustachium Episcopum Eliensem, & Hubertum de Burgo, viros disertos & facundos, significans ei quod libenter veniret ad curiam suam juri per omnia super illa re pariturus ac responsurus, sed ut provideretur ei salvus conductus. Et respondit Rex Philippus sed non sereno vultu vel corde; Libenter in pace salvus veniat. Et Episcopus: Domine, & rediat. Et Rex: Ita sit, si parium suorum judicium hoc permittat. Et cum supplicassent omnes Nuncii Regis Angliæ ut liceret ei salvo venire & redire, Rex Franciæ iratus cum juramento solito respondit: Per sanctos Franciæ, non nisi mediante judicio. Et cum adderet Episcopus pericula quæ possent contingere per adventum ejus, ait: Domine Rex, non posset Dux Normanniæ ad Curiam vestram venire, nisi veniret Rex Angliæ, cum una persona sint Dux & Rex, quod non permitteret aliquo modo Barnagium Angliæ, etsi ipse Rex hoc vellet: imminerent enim pericula, ut nostis, capturæ vel cædis. Cui respondens Rex, dixit: Et quid hoc, domine Episcope? Bene scitur quod Dux Normanniæ, qui Tenens meus est, Angliam sibi acquisivit violenter: & si subito aliquid accrescit in honorem, perdetne per hoc Dominus Capitalis? Absit. Ad quod cum nuncii nihil poterant rationabiliter respondere, redierunt ad Dominum Regem Angliæ, quæ audierant & viderant, nunciantes. Rex autem noluit se committere dubiis casibus, & judiciis Francorum qui eum non diligebant, maxime cum timeret ut ei de turpissima morte Arthuri objiceretur, juxta illud Horatii,

_----quia me vestigia terrent, Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum._

Magnates autem Franciæ nihilominus processerunt in judicium, quod rite non debuerunt facere, ex quo judicandus abfuit, qui adesse voluit si posset. Unde si Rex Johannes, abjudicatus fuerit per adversarios suos, non rite abjudicabatur.

Papa. Multi Imperatores & Principes, & etiam Francorum Reges, multos in Annalibus occidisse leguntur innocentes, nec tamen quenquam illorum legimus morti addictum. Et cum Arthurus apud Mirabel in castrum non ut innocens, sed quasi nocens & proditor domini & avunculi sui cui homagium & ligantiam fecerat, captus fuerit; potuit de jure, morte etiam turpissima sine judicio condemnari.

Nuncii. Quod sæpe citatus non personaliter juri pariturus comparuit, nec sufficientem Responsalem pro se ad Curiam Franciæ destinavit.

Papa. Si Rex Angliæ fuit tantum contumax, quia citatus non venit, nec misit; sed propter contumaciam non solet quis puniri ad mortem, nec debet. Ergo Barones Franciæ non potuerunt judicare eum ad mortem, sed saltem alio modo punire eum, per ablationem sc. feudi sui.

Nuncii. Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis accusatur coram suo Judice de tam crudeli homicidio quod murdrum appellatur, & ille qui accusatur non venit (nec) vero modo legitimo se excusat, pro convicto habetur, & tanquam convictus per omnia judicatur, & etiam ad mortem, ac si præsens esset.

Papa. Pactio potuit esse inter Regem Franciæ & Ducem Normanniæ, vel antiqua consuetudo, quod Dux Normanniæ non debet venire ad citationem Regis Franciæ, in Marchiam. Unde, si non venit citatus, nec deliquit, nec propter hoc potuit taliter puniri. Item si sententia lata fuerit contra Regem Angliæ, non tamen mandata fuit executioni, quia non fuit occisus; unde proles quam suscepit postea, debet ei in regno succedere: Quia Rex Angliæ non commisit crimen læsæ Majestatis nec crimen hæreseos, pro quibus tantum filius exhæredatur, pro delicto patris.

Nuncii. Consuetudo est in regno Franciæ, quod ex quo aliquis est damnatus ad mortem, quod proles suscepta post sententiam damnationis succedere non debet; geniti tamen ante sententiam succedere debent. Sed tamen super hoc nuncii litigare noluerunt.

Objectiones Papæ versus Lodovicum.

Papa. interim. Licet Rex Anglorum judicatus esset ad mortem, & etiam filii de carne sua geniti, non ideo Blanca[508] deberet ei succedere, sed propinquiores de genere ejus, viz. proles fratris primogeniti: & ita soror Arthuri, vel Otho qui fuit filius sororis primogenitæ. Et si ponatur quod Regina Castellæ debeat succedere, & ita Blanca filia ejus, non est verum, quia masculus debet præferri: Rex sc. Castellæ. Et si nullus esset Masculus, præferri deberet Regina Legionum, tanquam primogenita.

[Note 508: Uxor Lodovici, neptis Regis Johannis.]

Nuncii. Filii fratris non debent succedere, ex quo, tempore latæ sententiæ frater non vivebat; & ita neptis, soror sc. Arthuri, non debet succedere, quia non est in linea descendenti, cum sit filia fratris. Similiter tempore latæ sententiæ, mater Othonis non vivebat, ergo non successit, ergo Otho non debet succedere. Sed Regina Castellæ vivebat quæ soror erat, & ideo successit. Ergo mortua Regina Castellæ, proles successit & succedere debuit.

Papa. Rex Castellæ succedere debet quia masculus est, vel Regina Legionum tanquam primogenita.

Nuncii. Cum plures sunt hæredes qui alicui debent succedere, & ille qui primo loco debet succedere, taceat, vel hæreditate investiri debet, hæreditate illa secundum consuetudinem approbatam, salvo tamen jure alterius si reclamaverit. Et ideo Dominus Ludovicus intrat regnum Angliæ ut suum: Et si quis propinquior velit super hoc reclamare, Dominus Ludovicus faciet inde quod debet.

Papa. Regnum Angliæ suum proprium est, & est in possessione Domini, ratione fidelitatis quæ super hoc est ei facta per juramentum, & etiam ratione census qui jam ei solutus est de regno; unde cum in nullo delinqueret, non deberet sibi guerram movere Ludovicus, nec deberet eum spoliare a regno Angliæ per guerram; maxime cum Rex Angliæ multas habet terras in feudo Regis Franciæ, de quibus potest ei movere guerram.

Nuncii. Mota fuit guerra & justum bellum contra Regem Angliæ antequam regnum illud esset Domini Papæ. Sed de regno Angliæ venit Willielmus de longa Spata, & multi alii cum eo in manu valida, & armata, qui damna multa & injurias intulerunt Domino Ludovico in terra sua propria, & ideo Dominus noster potest movere justum bellum contra Regem Anglorum.

Papa. Licet Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus Ludovico, non ipse tamen deberet ei movere guerram; sed deberet conqueri Domino superiori sc. Papæ, cui subest Rex Angliæ tanquam Vassallus ejus.

Nuncii. Consuetudo est, ex quo aliquis Vassallus alterius movet guerram alicui authoritate sua; ille cui mota est guerra, potest ei movere guerram authoritate sua: ille tenetur conqueri Domino illius. Et si Dominus vult defendere Vassallum suum quamdiu movet talem guerram, ipse Dominus dicitur facere guerram.

Papa. In generali Concilio statutum est, quod inter omnes discordantes debet esse Pax vel treuga, usque ad 4 annos, pro succursu terræ sanctæ, & ideo tempore medio Ludovicus non debet regno Angliæ guerram movere.

Nuncii. In recessu suo a Francia Lodovicus non fuit requisitus de pace vel treuga; & si requisitus esset, crediderunt tantam esse malitiam Regis Angliæ, quod noluit pace vel treuga gaudere.

Papa. Rex Angliæ cruce signatus est: unde, ex constitutione generalis Concilii, ipse Rex & omnia sua, debent esse sub protectione Ecclesiæ.

Nuncii. Rex Angliæ ante crucem sumptam guerram moverat Domino Lodovico, & damna multa fecerat, castra sua ceperat, & adhuc milites suos & servientes incarceratos retinet, & huc usque in guerra est contra Dominum Lodovicum, nec pacem vel treugam cum eo habere voluit super hoc etiam sæpe requisitus.

Papa dicit quod ipse, de communi consilio generalis Concilii excommunicaverat Barones Angliæ, & omnes fautores eorum, & ita Dominus Lodovicus sententiam incurrisse videtur.

Nuncii. Lodovicus non adjuvat Barones Angliæ, nec fovet eos, sed jus suum prosequitur; nec etiam credit Lodovicus, nec credere debet, quod Dominus Papa ad tantum Concilium, injuste velit aliquem excommunicare. Nam tempore latæ sententiæ Dominus Papa nesciebat, quod Lodovicus haberet jus de regno Angliæ; & cum hoc illi constiterit, non credit Dom. Lodovicus quod Concilium possit ei jus suum auferre.

Papa. Rex Francorum & Lodovicus filius ejus, post sententiam a Baronibus Franciæ in Regem Angliæ latam, ipsum Regem appellaverunt, & pro Rege habuerunt, & cum eo tanquam cum Rege Angliæ, treugas statuerunt.

Nuncii. Post latam sententiam a Baronibus in Regem, nunquam illum pro Rege habuerunt, sed ipsum Regem depositum appellaverunt, sicut Abbas depositus & quilibet alius dici solet.

Papa. Novissime dicit, quod ipse (non) statuet super his antequam veniant Nuncii Domini Walonis. Erat autem Walo Legatus ejus cum ad Regem Franciæ tum in Angliam & ad Johannem Regem.

Rex Johannes in castro Neuwerc asperrimo contritus morbo, Henricum filium suum primogenitum regni denuntiat successorem: Literisque Sigillo suo munitis, omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit, ut ei forent intendentes; nocteque 19 Octobris vitam post tot discrimina exhalavit.

-------------------------------------------------------------------------

HENRICUS III.

[Marge: Initium Regis Ætas.]

[Marge: Juratur.]

Henricus III coepit regnare 19 Octob. 1216. & die 28 ejusdem mensis, natus jam annos tantum novem & dies 27 a Legato Walone, cum Episcopis & Magnatibus Angliæ ad Ecclesiam S. Petri Westmonast. solenni ducitur processione[509]: ubi ante altare majus constitutus juravit coram Clero & Populo, appositis sibi sacrosanctis Evangeliis, & plurimorum Sanctorum reliquiis, dictante juramentum Jocelino Bathoniensi Episcopo.

[Note 509: Mat. Par. pag. 278.]

[Marge: Ecclesiæ.]

Quod honorem, pacem & reverentiam, portabit Deo & sanctæ Ecclesiæ, & ordinatis, omnibus diebus vitæ suæ.

[Marge: Justit.]

Quod in populo sibi commisso, rectam justitiam tenebit.

[Marge: Bonis Legibus.]

Quodque Leges malas & iniquas consuetudines, si quæ sint in regno, delebit, & bonas observabit, & ab omnibus faciet observari.

[Marge: Homag. Papæ facit.]

Deinde homagium fecit Romanæ Ecclesiæ, & Innocentio Papæ, de regno Angliæ, & Hiberniæ, & juravit præterea.

[Marge: Censum jurat.]

Quod 1000 marcas quas Pater ejus Romanæ contulerat Ecclesiæ fideliter persolveret, quamdiu prædicta regna teneret.

[Marge: Coronatur.]

His peractis a Petro Wintoniensi & Johanne Bathoniensi Episcopis (suspenso & exulante Cantuariensi Archiepiscopo) in Regem, de more, unctus & coronatus est.

[Marge: Homag. & fid. capit.]

Die crastina Homagia & fidelitates Episcoporum & Magnatum præsentium cepit.

[Marge: Comes Penbroc.]

Post Coronationem, custos ei & regno eligitur Guilielmus Comes Penbroc, magnus Angliæ Marescallus; qui literis protinus omnibus Vicecomitibus & Castellanis præcipit ut Regi jam coronato sint intendentes[510].

[Note 510: Mat. Par. ib.]

Quilibet pannus debet esse duas ulnas infra listas memb. 4. bis ex Claus. An. 1. Hen. 3. in dors. p. lib. 18.

[Marge: Pacis articuli inter R. Henr. & Ludov. R. Fr.]

A. D. 1217. 3 Id. Septemb.[511] cum ad extremas angustias adactus Lodovicus Gallus, pacem ab Henrico Rege exorasset; conveniunt utrique in insula quadam juxta Stanes, juranteque inter alia Lodovico recessurum se ab Anglia nunquam rediturum; & Henrico Regi omnia jura sua in partibus transmarinis restituturum. Henricus Rex vicissim Legato Papæ & Custodi Regni Guil. Marescallo jurat, quod redderet Baronibus Angliæ & aliis omnibus de regno, omnia jura & hæreditates suas, cum omnibus libertatibus antepetitis, pro quibus discordia fuit exorta inter Jo. Regem Anglorum & Barones.

[Note 511: Mat. Par. pag. 288.]

[Marge: Winton. Episc. fit custos Regis & regni.]

A. D. 1219. Sub Natalitiis Domini[512], Guilielmus Marescallus custos Regis & regni moritur; & Petrus Wintoniensis Episcopus ad hoc munus eligitur.

[Note 512: Mat. Par. pag. 292.]

[Marge: Secunda Coronatio Regis Hen.]

A. D. 1220. Regis 5. 16 Cal. Junii die sancta Pentecostes Rex apud Westmonasterium a Stephano Cantuariensi Archiepiscopo præsente Clero & Populo totius regni (verba sunt Parisii)[513] coronatus. Sed hoc de more annuo.

[Note 513: Mat. Par. pag. 398.]

[Marge: Membrorum truncatio adhuc in usu.]

A. D. 1222. Die S. Jacobi excitato seditioso tumultu a Londoniensibus[514]. Constantinus author vir magnus in civitate & nonnulli alii a capitali Justitiario Com. Cantii suspendio traduntur, alii truncatis pedibus sive manibus puniuntur.

[Note 514: Mat. Par. pag. 304.]

Patent. an. 3. H. III. memb. 5.

[Marge: Literæ Regis pro Justitiariis de modo puniendi maleficos.]

Rex dilectis & fidelibus suis Philippo de Ulecot & sociis suis Justitiariis itinerantibus in Comitatibus, Cumberland. Westmerland. & Lancaster. Salutem.

Qui dubitatum fuit & non determinatum ante inceptionem itineris vestri quo judicio deducendi sunt illi qui rectati sunt de latrocinio, murdro, incendio, & hiis similibus, cum prohibitum sit per Ecclesiam Romanam Judicium ignis & aquæ, Provisum est a consilio nostro ad præsens ut in hoc itinere sic fiat de rectatis de hujusmodi excessibus; videlicet quod illi qui rectati sunt de criminibus prædictis majoribus, & de eis habeatur suspicio quod culpabiles sint de eo unde rectati sunt (de quibus etiam licet regnum nostrum abjurarent adhuc suspicio esset quod postea malefacerent) teneantur in prisona nostra & salvo custodiantur, ita quod non incurrant periculum vitæ vel membrorum occasione prisonæ nostræ: Illi vero qui mediis criminibus rectari fuerint & quibus competeret Judicium ignis vel aquæ si non esset prohibitum, & de quibus si regnum nostrum abjurarent nulla fuerit postea malefaciendi suspicio, regnum nostrum abjurent. Illi vero qui minoribus rectati fuerint criminibus, nec de eis fuerint mali suspicio salvos & securos plegios inveniant de fidelitate & pace nostra conservanda & sic demittantur in terra nostra. Cum igitur nihil certius providerit in hac parte consilium nostrum ad præsens, relinquimus discretioni vestræ hunc ordinem prædictum observandum in hoc itinere vestro, ut qui personas hominum, formam delicti, & ipsarum rerum veritatem melius cognoscere poteritis, hoc ordine, secundum discretiones & conscientias vestras in hujusmodi procedatis. Et in hujus rei testimonium, &c. Teste Domino P. Wintoniensi apud Westmonasterium XXVI die Januarii, anno regni nostri tertio.

Per eundem & P. de Burgo Justiciarium.

Eodem modo scribit Domino Bathon. & Glaston. Episcopis, & sociis suis Justic. itinerantibus in Comitatibus Sumerset, & Dorset. Justiciariis itinerantibus in Comitatu Oxon. & Justiciariis itinerantibus in Comitatu Lanc. & Justiciariis itinerantibus in Com. Essex. & Hertford. & Justiciariis itinerantibus in Com. Eborum, & Justiciariis itinerantibus in Com. Bedford. & Bucks, & Domino. H. Lincoln. & sociis suis Justiciariis itinerantibus.

Capitula & sacramentum coram Justiciariis itinerantibus dorso Paten. 3. H. 3. m. 1. p. 31. l. 12. libr. Steph. Segrane in Bedf. Buck. Vid. Hoved. p. 549 & 743.

[Marge: Magnates petunt libertates Angl. juxta sacramentum Regis.]

[Marge: Rex annuit.]

A. D. 1223. Regis 8. in Octavis Epiphaniæ[515] Archiepiscopus Cantuariæ, & alii Magnates, Regem Londoniis obtestantur, ut libertates Angliæ, pro quibus bellatum fuit cum patre suo, confirmaret. Asserentes, quod in recessu Lodovici Galli ab Anglia, juratum esset ab ipso Rege, & tota nobilitate regni: quod libertates præscriptas omnes observarent, & omnibus traderent observandas. Guilielmus Briwere, unus e Consilio Regis, respondit: Eas violenter extortas fuisse, nec debere igitur observari. Moleste id ferens Archiepiscopus: Guillielme (inquit) si Regem diligeres, non impedires pacem regni. Quibus Rex pie motus: Omnes (ait) libertates illas juravimus, & omnes astricti sumus, ut quod juravimus observemus.

[Note 515: Mat. Par. pag. 305.]

[Marge: Rex inquirendas præcipit libertates Angliæ.]

Habito super hoc consilio, misit literas suas ad singulos Vice-comites regni, præcipiens:

Ut per Milites XII. vel legales homines uniuscujusque Comitatus, per sacramentum facerent inquiri, quæ fuerunt libertates in Anglia tempore Regis Henrici avi sui: & factam inquisitionem, ad Londonias mitterent ad Regem in 15 diebus post Pascha.

[Marge: Normannia detenta, quod libertates Angliæ non conceduntur.]

A. D. 1223. Mortuo, circa festum S. Petri ad vincula[516], Philippo Rege Francorum, succedit Ludovicus, quem Henricus Rex per solennes Legatos rogat, ut Normanniam ei redderet cum aliis terris transmarinis, sicut juraverat in recessu suo ab Anglia, cum ex assensu universorum Magnatum, pax inter eos esset composita. Sed hoc renuit Ludovicus, asserens juramentum ex parte Henrici esse violatum: tum quod Imprisii sui Lincolniæ capti ad gravissimam redemptionem sunt compulsi: tum autem quod de libertatibus regni Angliæ, pro quibus guerra mota fuerat, (&) quæ in recessu suo concessæ erant, & ab omnibus juratæ; ita actum est, quod non solum illæ leges pessimæ ad statum pristinum sunt reductæ, sed & illis nequiores, per totum regnum Angliæ sunt generaliter constitutæ.

[Note 516: Ibid. pag. 306.]

[Marge: Concil. Northampton.]

A. D. 1224. In Octav. S. Trin. Concilium Northamptoniæ celebrat[517], præsentibus Archiepiscopo, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis multis. Tractatur de regni negotiis & dominiis in Francia reparandis.

[Note 517: Ibid. pag. 308.]

[Marge: Falcasius latrocinii, accusatus Regis Justiciarios in carcerem detrudit.]

Considunt interea Dunestabliæ Justitiarii Regis itinerantes, Mar. de Pateshull, Thode Multona, Hen. de Braibroc, & alii, placita tenentes de nova dissaisina. Coram his comperitur Falcasius quidam (vir potens, & qui Johanni Regi militans Anglos acerrime contriverat) multos spoliasse, & plusquam 30 liberos homines de tenementis suis dissaisasse, dirutisque tenementis, fundum castello suo de Bedford assaisisse; ideoque totidem centenis libris in Regis mulctatur misericordiam. Iratus Falcasius, comprehendi jubet istos Justitiarios, vinctosque in cæcum detrudi castelli carcerem. Manipulum emittit, qui jussa expediat; fugiunt Justitiarii, capitur tamen H. Braibroc, & carceri mancipatur. Uxor Regem advolat & Concilium: acta ejulans nunciat, & implorat opem. Consulitur una voce in vindictam celerem. Conscribitur exercitus, & arma omnes capiunt. Rex cum Clero atque Populo castellum adit, Justitiarium suum deposcit & introitum. Respondent Castellani, se nec de homagio Regis esse nec de fidelitate (erant quippe Neustrii) ideoque non tradituros castrum, Falcasio (qui absens erat) non jubente. Obsidentur acriter & impetuntur a Populo telis, a Clero anathemate: Cædunt tamen Regios, & interficiunt. Commotus Rex, cohortem mittit Falcasium quæsituram & comprensuram: sed hoc frustra. Tunc machinas adhiberi jubet, labefactarique muros, atque etiam frustra.

[Marge: Falcasius in exilium relegatur.]

Solennius jurat, se obsessos suspensurum omnes, si per vim hos caperet. Illi, spretis cum minis nunciis, prohibent se ulterius de reddendo sollicitari. Rex accersit fabros; castellum ligneum erigit multo ipsis eminentius: Hinc ex alto missilibus, infra cuniculis subterraneis, undequaque machinis & armato milite impetuntur: & sic tandem capti fratres Falcasii & Nobiles multi (24 numero) suspensi luunt. Falcasio ipsi ad Regis confugienti misericordiam, decreto Concilii ob insignem in militia probitatem vita indulgetur: sed spoliatis bonis omnibus atque prædiis, in perpetuum exilium relegatur.

In hoc autem Concilio[518], Regi, pro maximis laboribus suis & impensis, tam a Prælatis quam a Laicis, concessum est per totam Angliam Carucagium, de qualibet caruca duo solidi argenti.

[Note 518: Mat. Par. pag. 310.]

Magnatibus autem concessit Rex scutagium sc. de scuto quolibet duas Marcas Sterlingorum, & sic omnes ad propria recesserunt.

[Marge: Rex 15am, petit ad recuperanda amissa in Francia.]

Concilium Westmonasterii. A. D. 1225.

Rex Henricus[519] ad Natale tenuit Curiam suam apud Westmonasterium, præsentibus Clero & Populo cum Magnatibus regionis. Solennitate igitur ut decebat completa, Hubertus de Burgo, Domini Regis Justitiarius ex parte ejusdem Regis, proposuit coram Archiepiscopis, Episcopis, Comitibus, Baronibus, & aliis universis, damna & injurias, quæ Regi illata fuerant in partibus transmarinis, ex quibus non solum Rex, sed & Comites multi & Barones sunt exhæredati cum ipso: & cum multi sunt in causa, multorum subventio erit necessaria. Petiit ergo ab omnibus consilium, pariter & auxilium, quibus Corona Angliæ dignitates amissas ac jura posset pristina revocare. Ad hoc quoque plene perficiendum, Regi sufficere credidit, si ei quintadecima pars omnium rerum mobilium totius regni Angliæ, tam a personis Ecclesiasticis quam a Laicis donaretur.

[Note 519: Mat. Par. verb. pag. 311.]

[Marge: Barones libertatum concessiones petunt a Rege.]

His in hunc modum prosecutis, Archiepiscopus & concio tota Episcoporum, Comitum, & Baronum, Abbatum & Priorum, habita deliberatione, Regi dedere responsum: Quod Regis petitionibus gratanter adquiescerent, si illis diu petitas libertates concedere voluisset.

[Marge: Renovantur chartæ, ut a Joh. concessæ.]

Annuit itaque Rex, cupiditate ductus, quod petebant magnates: Chartisque protinus conscriptis, & Regis sigillo munitis, ad singulos Angliæ Comitatus, chartæ singulæ diriguntur: & ad provincias illas quæ in forestis sunt constitutæ, duæ Chartæ sunt directæ, una sc. de libertatibus communibus, & altera de libertatibus forestæ.

Istarum autem tenor Chartarum superius habetur expressius, ubi historia agitur de Johanne: ita quod Chartæ utrorumque Regum in nullo inveniuntur dissimiles.

[Marge: Visio forestarum.]

[Marge: Chartæ singulæ in singulos Comitatus.]

Tunc constitutus est dies certus ad mensem post Pascha, ut, de singulis Comitatibus regni, XII Milites & legales homines eligerentur, qui, addito juramento, novas a veteribus discernerent forestas: ut omnes illæ quæ inventæ fuerint afforestatæ post primam coronationem Henrici avi istius Regis, statim deafforestentur. Et sic soluto Concilio, delatæ sunt Chartæ singulæ ad singulos Comitatus, ubi ex Regis mandato, literatorio interposito juramento, ab omnibus observari jubentur. Richardo fratre Domini Regis, Milite, libertates generales, tam forestarum quam aliarum libertatum, pro quibus tantum cum Rege Johanne decertatum fuit, licet nil stabile vel solidum, vel pollicita redderetur, vel observaretur, sunt deceptoriæ acclamatæ.

[Marge: Forestæ deambulantur.]

[Marge: Omnia ad totam possidentur.]

Ad mensem per Pascha, A. D. 1225. dimissi sunt[520] a Rege Hugo de Nevilla (capitalis Justitiarius Forestarum) & Brienus de Insula, cum aliis ad hoc assignatis per Angliam; ut in singulis forestarum provinciis XII Milites vel liberi homines eligerentur ad deambulandum metas forestarum; ut per sacramentum eorum, quæ forestæ remanere, ut fuerunt prius, & quæ deafforestari debeant, discernatur. Facta itaque in brevi regii executione mandati, licet non sine magna contradictione plurimorum; concessis libertatibus singuli usi sunt: de boscis suis propriis vendentes; terram arabilem de inculta sulcantes; ita quod de nemoribus deafforestatis omnes pro libitu disponebant: Et non solum homines, verum etiam canes, qui prius expeditari solebant, has libertates se habere gaudebant. Communibus vero libertatibus, Magnates, Milites, & libere tenentes adeo usi sunt, quod nec iota unum in Regis Charta contentum, extitit prætermissum.

[Note 520: Ibid. pag. 311.]

Circa eosdem dies quintedecimæ partis medietas totius regni omnium mobilium & rerum habitarum, colligitur ad opus Regis; concessis induciis de altera medietate, usque ad festum S. Michaelis.

[Marge: _Bulla Papæ qua Henr. majorennem declarat._]

Gregorius Papa mandat, ut Rex Henricus, qui est minoris ætatis permittatur ad disponendum de regno & regni negotiis, eo quod virtutes ejus supplent ætatem.[521]

[Note 521: Rub. lib. Scac. fol. 171.]

Gregorius Episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis nobilibus viris, Comitibus & Baronibus Angliæ, & aliis charissimi in Christo filii nostri Henrici illustris Regis Angliæ fidelibus universis, salutem & Apostolicam benedictionem. Ad hoc in annis minoribus constitutos legitime sanctiones eorum indempnitatibus consulendo, usque ad certum tempus esse sub tutoribus & curatoribus providerunt, ne iidem minores rebus suis valeant male uti, sed per illos utiliter procurentur. Verum cum secundum sanctiones easdem ad dampnum cujusquam non debeat retorqueri, quod in ejus favorem noscitur introductum, si non permittantur adulti, quibus prudentia defectum supplet ætatis, de rebus suis utiliter disponere, ac discrete profecto in eorum perniciem vergeret, quod pro ipsorum fuerat utilitate provisum, & quod esse debent ad bonum eis inveniretur ad malum. Licet igitur E'mi in Christo filii nostri H. Regis Angliæ illustris adolescentia computetur in annis, compertum sicut accepimus & gaudemus animum jam induit virilem ætateque profecit & prudentia, Ita quod illud quod in annorum numero sibi deest in discretionis videatur recuperare virtutem, non est idem amodo prohibendus de regno & regni negotiis utiliter disponere ac prudenter. Ideoque devotioni vestræ per Apostolica Scripta præcipiendo mandamus quatenus cum venerabili fratre nostro Winton. Episcopo, & nobilibus viris Justic' Angl' & W. Briwere dom' nostris litteris in præceptis, ut amodo sibi regni sui dispositionem dimittant liberam & quietam eidem Regi de cætero intendatis humiliter & devote exhibendo ipsi reverentiam & honorem quem decet fideles Domino exhibere, ac adversus eos qui contra ire præsumpserint sic ei fideliter & firmiter assistatis quod fidelitas vestra clareat in effectum, & ideo ad dilectionem vestram non immerito astringatur. Quod si secus feceritis, quod non credimus ferendum, in vos excommunicationis sententiam poteritis non immerito formidare. Datum Lat' Idus April' Pontificatus nostri anno primo.

Concilium Oxonii, quo Rex Chartas Libertatum denuntiat irritas. A. D. 1227, Reg. 11.

[Marge: Libertatum irritus denuntiat.]

Rex in mense Februario apud Oxoniam Concilio congregato, denuntiavit coram omnibus, se legitimæ esse ætatis, ut de cætero solutus a custodia, regia negotia ipse principaliter ordinaret. Sic a gubernatione Wintoniensis Episcopi se excussit, consilio Huberti de Burgo Justitiarii Angliæ.[522]

[Note 522: Mat. Par. pag. 324.]

Jam in hoc ipso concilio cancellari fecit & cassari omnes Chartas in Provinciis omnibus regni Angliæ, de libertatibus forestæ, postquam jam per biennium, in toto regno fuerant usitatæ. Hanc occasionem prætendens, quod Chartæ illæ concessæ fuerant, & libertates scriptæ & signatæ dum ipse erat sub custodia, nec sui corporis aut sigilli, aliquam habuerit potestatem: unde viribus carere debuit, quod ratione fuerat usurpatum.

Facta est autem super his in Concilio ingens murmuratio, & omnes Justitiarium hujus perturbationis judicabant auctorem.

Tunc vero denuntiatum est viris religiosis & aliis, qui suis volebant libertatibus gaudere, ut innovarent Chartas suas de novo Regis sigillo: scientes quod Rex chartas antiquas nullius esse momenti reputabat. Pro quarum innovatione, non juxta singulorum facultatem taxatio facta est, sed quicquid Justitiarius æstimabat, solvere sunt coacti.

Sub Idibus Julii Barones Regem minaciter petunt ut inter alia, Chartas quas nuper Oxonii cancellaverat de libertatibus forestæ, sibi absque dilatione restitueret sigillatas. Commotos, Rex pro tempore mulcet, sed hoc infecto[523].

[Note 523: Ibid. pag. 225.]

Rex, celebratis Domini Natalitiis Eboraci, Londinum regreditur, & in itinere mensuras bladi, vini & cervisiæ falsitatis arguens[524], quasdam confregit, & comburere nonnullas præcepit, & vasa substituens capaciora, panem majoris ponderis jussit fieri, & hujus statuti contemptores, poena gravi pecuniaria mulctari præcepit.

[Note 524: Mat. Par. pag. 332.]

Magnum Concilium Westmonasterii cui præter Magnates, aderant qui de Rege tenent in Capite (juxta concessionem Regis Johannis in Magna Charta sua) & Rectores etiam Ecclesiarum.

[Marge: _Concilium datur Papæ Nuncio._]

Cum magister Stephanus Domini Papæ Capellanus & Nuncius, Regi Anglorum negotia ipsius Papæ, & sui causam adventus ostendisset[525]: fecit Rex convenire apud Westmonasterium, Dominica qua cantatur misericordia Domini, Archiepiscopos, Episcopos, Abbates, Priores, Templarios, Hospitalarios, Comites, Barones, Ecclesiarum Rectores, & qui de se tenebant in capite, ad locum præfixum & diem, ut audirent negotia memorata, & de rerum exigentiis communiter tractarent ibidem.

[Note 525: Ibid. pag. 349.]

[Marge: Decimas petit ad bellum contra Imperatorem.]

Omnibus igitur congregatis tam Laicis quam Clericis & eorum subjectis, Magister Stephanus coram omnibus recitavit literas Dom. Papæ, in quibus exigebat; decimas omnium rerum mobilium de tota Anglia, Hibernia, & Wallia, ab Universis Laicis & Clericis, ad guerram suam sustinendam, quam contra Romanum Imperatorem susceperat Fredericum. Ostendit autem in literis memoratis, quod ipse solus hanc expeditionem susceperat pro universali Ecclesia, quam dictus Imperator jam diu excommunicatus & rebellis, subvertere nititur, sicut evidentibus apparet indiciis: unde divitiæ sedis Apostolicæ cum non sufficiant ad ipsum exterminandum, necessitate compulsus, ab universis Ecclesiæ filiis implorat auxilium, per quod expeditionem inchoatam, & in parte jam feliciter prosperatam, perducere valeat ad desideratum effectum. Persuadet denique Dominus Papa in conclusione negotii, singulis Ecclesiæ membris, quatenus sicuti filii naturales Ecclesiæ Romanæ, quæ mater est omnium Ecclesiarum, potenter subveniant, ne, quod absit, ipsa, deficiente, membra cum capite succumbere videantur.

[Marge: Rex tacet.]

Rex, a quo cæteri omnes auxilium sperabant & defensionem, Romæ per procuratores se ad decimas solvendas obligaverat, nec volens ideo contradicere: tacendo visus est Assensum præbere.

[Marge: Laici negant.]

Comites vero & Barones & Laici omnes plane renuunt; nolentes Baronias suas, vel Laicas possessiones Romanæ Ecclesiæ obligare.

[Marge: Clerus invitus concedit.]

Episcopi, Abbates, & Prælati alii post trium vel quatuor dierum (cum murmure) deliberationem; excommunicari metuentes vel interdici, consentiunt demum, at sperantes quod pro certa summa pecuniæ rem transigerent. Arte autem Stephani de Segrave Justitiarii & Consiliarii Regis, factum est ut asseritur, quod decimæ ipsæ redduntur integre, ad Ecclesiæ damnum inæstimabile. Sibimet nec successit.

[Marge: Taxandi modus pavis.]

Tunc ostendit Nuntius Papæ literas, quibus ipse Procurator constitutus fuit ad has decimas colligendas, non secundum taxationem factam in Vicesima quæ Regi nuper data fuit pro Libertatibus obtinendis, sed secundum quod melius possunt ad commodum Domini Papæ & uberius, omnia bona & mobilia singulorum taxari, viz. de omnibus redditibus, proventibus, fructibus carucarum, oblationibus, decimis, nutrimentis animalium, & fructibus, & de omnibus obventionibus Ecclesiarum vel aliarum possessionum quocunque nomine censeantur, non aliquibus debitis vel expensis aliqua occasione deductis.

[Marge: Contradicentes excommunicantur.]

Habuit etiam ex eisdem literis auctoritatem, contradictores excommunicandi & Ecclesias interdicendi. Unde constitutis procuratoribus suis in singulis comitatibus regni, omnes illos excommunicavit qui circa decimas ipsas reddendas, vel taxationem faciendam, per se, vel per alium, colludium, pactum iniquum, subtractionem, vel fraudem aliquam duxerint faciendam.

[Marge: Præstatur ante collectionem.]

Et quoniam negotium festinum exigebat auxilium, Prælatis omnibus & aliis poena excommunicationis indixit; ut vel mutuo, vel alio quocunque modo, pecuniam perquisitam sibi traderent indilate, ut eam Domino Papæ incontinenti transmitteret: eandem postmodum, decimis singulorum rite taxatis plenarie recepturi. Erat quippe Papa tot tantisque involutus debitis, ut susceptum nequiret bellum sustinere. Sic soluto Concilio murmurantibus cunctis, recessum est.

[Marge: Decimantur ipsæ segeces.]

His peractis, sequitur exactio adeo aspera, ut de frugibus venturi Autumni qui adhuc erant in herba, decimarum cogerentur exhibere pretium.

[Marge: Ad celerem Solutionem res Ecclesiæ venduntur.]

Urgetur denique solutio repentina, fierique non tantum in denariis pensatis & probatis, sed nuper etiam fabricatis. Calices igitur & sacram supellectilem vendunt Prælati, aut foeneratoribus (quos secum adduxit ipse nuntius) pignori exponunt, ut ad Romani votum omnia fierent, nam sub interdicto omnia periclitabantur.

[Marge: A. D. 1229. Solus Comitatus Cestriæ liber ab his decimis.]

Adversus hanc autem decimationem, solus sed viriliter stetit Ranulphus Comes Cestrensis, nolens terram suam in servitutem redigi[526]: Non permisit igitur de feodo suo Religiosos, vel Clericos decimas memoratas conferre, quamvis Anglia & Wallia, Scotia & Hibernia, multaque insuper regna transmarina & longe posita, ad solutionem compellerentur.

[Note 526: Mat. Par. pag. 350.]

[Marge: A. D. 1230. Gravis exactio a Clero Londinens. & Judæis.]

Sub mense Aprili, A. D. 1230, ad exactionem Regis, Archiepiscopi, Episcopi, Abbates & Priores per Angliam totam, Regi pecuniam dederunt non modicam, quod per eam, subtracta patris sui jura posset revocare in partibus transmarinis. Cives Londinenses pro eodem negotio, ad redemptionem gravissimam sunt compulsi. Judæi etiam tertiam partem suorum omnium, vellent nollent, Regi sub festinatione persolverunt.

[Marge: A. D. 1231. Reg. 16. Hen. III. Scutagium 3. marcarum.]

[Marge: Archiep. negat a Laicis censeri.]

[Marge: Defertur ad 15. Paschæ.]

Rex ab expeditione Britanniæ, Andegaviæ, Pictaviæ, & Gasconiæ, sat inglorius reversus: quarto jam mense viz. VII Calend. Februarii, A. D. 1231, colloquium init Westmonasterii cum Prælatis & aliis regni Magnatibus: & scutagium exigit trium marcarum pro quolibet scuto, de omnibus qui Baronias tenebant tam Laicis quam Prælatis[527]. Cui Richardus Cantuariensis Archiepiscopus & quidam Episcopi cum eo, audacter resistentes, dixerunt quod non tenentur viri Ecclesiastici judicio subjici Laicorum, cum absque illis concessum fuisset scutagium in finibus transmarinis. Tandem vero post multas hinc inde disceptationes, negotium quantum ad Prælatos reclamantes pertinebat, usque XV Dies post Pascha dilationem accepit; omnes alii, tam Laici quam Clerici ac Prælati, favebant regiæ voluntati.

[Note 527: Ibid. pag. 354.]

[Marge: A. D. 1232. Rex petit auxilium ob Sumptus in bello.]

Convenerant Nonas Martii ad colloquium apud Westmonasterium ad vocationem Regis Magnates Angliæ tam Laici quam Prælati, quibus Rex proposuit[528] quod magnis esset debitis implicatus causâ bellicæ expeditionis quam nuper egerat in partibus transmarinis: unde necessitate compulsus, ab omnibus generaliter auxilium postulavit.

[Note 528: Ibid. 359.]

[Marge: Laici ajunt se una militasse, & sic discedunt.]

Quo audito Comes Cestriæ Ranulphus pro Magnatibus regni loquens, respondit, quod Comites, Barones ac Milites qui de eo tenebant in Capite, cum ipso erant ibi corporaliter præsentes & pecuniam suam ita inaniter effuderunt, quod inde pauperes omnes recesserunt: unde Regi de jure auxilium non debebant. Et sic petita licentia Laici omnes recesserunt.

[Marge: Clerus petit inducias.]

Prælati vero Regi respondentes dixerunt quod Episcopi multi & Abbates qui vocati erant, non fuerant præsentes: & sic petierunt inducias quousque ad diem certum possent omnes pariter convenire. Præfixus est itaque dies a XV diebus post pascha, ut omnibus congregatis, tunc fieret quod erat de jure faciendum.

[Marge: Capitalis Justitiarius deponitur.]

Hubertus de Burgo Comes Cantii & Capitalis Angliæ Justitiarius deponitur: & edicto Regis proclamatum est per Civitatem: ut omnes qui habebant querelam contra Hubertum de quacunque injuria, venirent ad Regem justitiam illico recepturi.

[Marge: A. D. 1232. Reg. 16. 40ma pars bonorum Regi data.]

Convenerunt, A. D. 1232, apud Lambejam ad colloquium in exaltatione S. Crucis coram Rege, Episcopi & alii Ecclesiarum Prælati cum Proceribus regni[529] ubi concessa est Regi pro debitis quibus Comiti Britanniæ tenebatur astrictus, quadragesima pars rerum mobilium, ab Episcopis, Abbatibus, Prioribus, Clericis, & Laicis, sicut ea habuerunt frugibus congregatis in Autumno, anno regni ejusdem Regis XVI.

[Note 529: Mat. Par. pag. 364.]

[Marge: Hub. de Burgo declinat Concilium.]

Hubertus de Burgo cui datus fuerat a Rege iste terminus ad respondendum super articulis & exactionibus ei impositis, iram Regis nimis habens suspectam, non ausus est hic comparere, sed ad pacem Ecclesiæ confugiens, Meritoniæ inter Canonicos delituit, mortem (ut rebatur) turpissimam sic effugiens. Vide articulos apud Parisium, pag. 363, & in Archæologo nostro.

Ad prædictam autem quadragesimam colligendam, Rex hujusmodi misit literas in singulos Comitatus.

[Marge: Modus colligendi subsidium.]

Modus antiquus concedendi, assidendi, & levandi auxilium Regi, quod hodie subsidium dicimus.

[Marge: Collectores & Assessores.]

Henricus Dei gratia Rex Anglorum, Petro de Thaneo, Willielmo de Culewurthe, & Adæ filio Willielmi, Collectoribus Quadragesimæ, salutem[530].

[Note 530: Ibid. pag. 367.]

[Marge: Concessio 40mæ partis.]

Sciatis quod Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, Priores & Clerici, terras habentes quæ ad Ecclesias suas non pertinent: Comites, Barones, Milites, Liberi homines, & Villani de regno nostro, concesserunt nobis in auxilium 40mam partem omnium mobilium suorum apparentium, sicut ea habuerunt in crastino S. Matthæi anno regni nostri XVI. viz de Bladis, carrucis, ovibus, vaccis, porcis, harariis, equis carretariis, & deputatis ad wannagium in Maneriis, Exceptis bonis quæ prædicti Archiepiscopi, Episcopi & aliæ personæ Ecclesiasticæ habent de Ecclesiis Parochialibus, & de Ecclesiis præbendialibus & Præbendis, & terris ad præbendas pertinentibus, & Ecclesias Parochiales spectantibus.

[Marge: Taxanda per 4 de villa & præpositum juratos.]

[Marge: Ipsi per alios.]

[Marge: Villæ imbreviandæ in rotulo.]

Provisum est generaliter a prædictis fidelibus nostris, quod prædicta 40ma hoc modo assideatur, & colligatur. Quod viz. de qualibet Villa integra eligantur 4. de melioribus, & legalioribus hominibus, una cum Præpositis singularum Villarum, per quorum Sacramentum 40ma pars omnium mobilium prædictorum taxetur, & assideatur super singulos, in præsentia militum Assessorum, ad hoc assignatorum. Et postea per Sacramentum duorum Legalium hominum earundem villarum, inquiratur & assideatur 40ma omnium mobilium, quæ prædicti 4. homines & Præpositi habent: & districte imbrevietur & aperte de cujus vel de quorum Baronia, quælibet villa fuerit in parte, vel in toto.

[Marge: Rotulus tradendus Senescallo Baronis, ut Baro colligat, &c.]

[Marge: Pecunia Militib. Assessoribus.]

[Marge: Summa irrotulanda inter Senescal. & Assessor.]

Et postquam Quadragesima fuerit Assisa, & in Scriptum redacta, rotulus omnium Particularium de singulis villis, & singulis Comitatibus, liberetur Senescallo singulorum Baronum, vel Attornato ipsius Senescalli, vel Baillivo libertatis ubi aliquis libertatem habuerit: sc. quod Baro vel Dominus Libertatis velit & possit prædictam 40mam colligere, & pro ea habenda distringere. Si vero non velit vel non possit, Vice-comites districtionem faciant prædictam, ita quod nil inde recipiant. Sed tota 40ma prædicta, prædictis Militibus Assessoribus liberetur, in majori, & securiori villa singulorum Comitatuum. Et de qualibet villa fiat summa talis inter Senescallum Baronis vel ejus Attornatum, vel Senescallos Domini Libertatis, & prædictos Assessores.

[Marge: Pecunia servanda in majori villa sub sigillo & clavib. Assess. & Vicecom.]

Et deponatur pecunia per eosdem Assessores, in aliquo loco tutiori ejus villæ, ita quod Assessores habeant sigilla sua & seras & claves suas super pecuniam prædictam: & Vice-comites similiter sigilla sua, & seras & claves suas.

[Marge: Assessores mittent rotulos taxationis & receptæ ad Scaccarium.]

[Marge: Pecunia at novum Templum.]

Et Assessores statim ex quo quadragesima assisa fuerit per ipsos mittant rotulos suos ad Scaccarium, de toto itinere suo. Et similiter ex quo prædicta pecunia ab eis collecta fuerit, mittant rotulos suos ad Scaccarium de recepta sua, & prædicta pecunia reservetur in locis ubi deposita fuit, donec ad mandatum nostrum deferatur usque ad novum Templum Londinense.

[Marge: Non taxandus qui non habet 40 den.]

Nihil autem capietur ab aliquo homine nomine 40mæ qui non habuerit de hujusmodi bonis mobilibus ad valentiam 40 denariorum ad minus.

Ad prædictam siquidem 40mam assidendam in Comitatu Hertfordiæ, assignavimus vos, & mandavimus vicecomiti nostro de Hertfordia, quod singulas villas Comitatus sui, certis diebus & locis, quos ei scire faciatis, & in omnibus quæ ad dictum negotium pertinent & obediat. Valete.

[Marge: _A. D. 1233. Magnates recusant venire ad Parlamentum._]

Rex, A. D. 1233, missis Literis suis vocavit omnes de regno Comites & Barones ad Colloquium, ut venirent apud Oxoniam ad festum S. Johannis[531]. Sed ipsi noluerunt ad ejus mandatum venire, tum propter insidias alienigenarum; tum propter indignationem quam conceperant adversus Regem, qui extraneos ob eorundem Baronum vocavit contemptum.

[Note 531: Mat. Par. pag. 372. Verb.]

[Marge: Nunc veniunt stipari, sed nihil actum.]

Edicit Rex aliud Colloquium Westmonasterii ad Calendas Augusti, cui magno militis apparatu multi veniunt Proceres, sed propter quorundam absentiam, præsertim Comitis Cestriæ, qui de insidiis monitus, ocius refugerat, nihil actum est.

OBSERVATION.

Rapin de Thoyras[A] attribue la division qu'il y eut entre Henri III & les Barons, à ce que les Ministres de ce Monarque avoient tenté de les priver des droits que la grande Charte leur accordoit. Ces priviléges consistoient sur-tout dans la possession perpétuelle & héréditaire des Fiefs que Guillaume le Conquérant leur avoit donnés, possession dont Henri III vouloit se rendre le maître absolu. Depuis Guillaume le Conquérant jusqu'à Henri III, les Loix féodales ont donc toujours été en vigueur en Angleterre; & si le Peuple desiroit & obtenoit à chaque nouveau regne le rétablissement des Loix d'Edouard, les Seigneurs avoient intérêt que celles du Conquérant fussent maintenues. De là au commencement de quelques regnes on voit les Loix d'Edouard rétablies en apparence, & dans le cours de ces regnes, les Loix féodales, qui avoient été introduites par la Conquête, reprendre le dessus. Enfin rien ne prouve mieux que ces Loix sont les seules sources dont les Coutumes actuelles des Anglois sont émanées, que le peu de rapport qu'il y a entre ces Coutumes & les Loix, tant d'Edouard que de ses Prédécesseurs.

[Marge A: Dans les Remarques sur le premier Volume des Actes de Rymer.]

FIN.

=========================================================================

DICTIONNAIRE DES MOTS LES MOINS INTELLIGIBLES DU TEXTE DE LITTLETON.

Pasquier, Livre 18 de ses Recherches, au mot Couvrefeu, dit que dans l'Ouvrage de Littleton il y a plus de paroles Normandes que d'Angloises. Cette observation a pu faire croire jusqu'ici qu'il falloit sçavoir l'Anglois pour entendre Littleton: le Texte de ce Jurisconsulte, en devenant moins rare, dissipera certainement ce préjugé.

L'idiome dont Littleton s'est servi est purement Normand. Il ne paroît Anglois que parce que la plupart des termes François qui étoient en usage au commencement de notre Monarchie, ont passé en Angleterre avec les Loix de notre Nation. Il faut cependant convenir que les expressions du Jurisconsulte Anglois different beaucoup des façons de parler qui se rencontrent dans les Actes ou Ecrits antérieurs ou postérieurs au temps où il vivoit, mais ceci doit seulement nous faire appercevoir combien il seroit important que l'on déterminât les époques du langage qui a été spécialement adopté dans chaque siecle: sans cette opération, il ne sera jamais possible d'appercevoir les divers degrés par lesquels notre Langue est parvenue au point de perfection où nous la voyons maintenant.

Le défaut de la plupart de nos Vocabulaires consiste en ce qu'ils ont eu pour objet l'interprétation de tous les mots qui ne sont plus aujourd'hui d'usage. De là ceux qui ont rédigé ces Vocabulaires ont puisé indistinctement dans tous les Ecrits ou dans tous les Titres qui leur ont offert des expressions surannées en plus grand nombre; mais ils n'ont pas réfléchi sur le danger de cette méthode.

Satisfaits d'avoir découvert un sens dont un mot a été susceptible pendant un certain temps, ils ont négligé d'examiner si on n'avoit pas cessé dans la suite d'attacher le même sens à ce mot. D'où il arrive que ceux qui suivent trop scrupuleusement leurs interprétations sont induits à faire souvent signifier aux choses le contraire de ce qu'elles désignent.

Si j'avois eu assez de liberté pour former un Recueil de tout ce qui a été écrit sur les anciennes Coutumes de Normandie, j'aurois terminé ce Recueil par un Dictionnaire Chronologique des termes successivement usités en cette Province depuis le dixieme siecle jusqu'à la réforme du vieux Coutumier; mais nécessité par mon état actuel de me restraindre à l'interprétation du Texte de Littleton, interprétation que je n'ai d'abord entreprise que pour mon utilité particuliere, je me suis aussi borné à l'explication des termes les plus hétéroclites de ce Texte. Peut-être cependant que dans la suite les circonstances me permettront (si personne n'entreprend ce travail) de publier les Traités sur l'ancien Droit Coutumier Normand que j'ai indiqués dans ce second Volume; alors le Public trouveroit, dans la réunion des différens Vocabulaires que je joindrais à chaque Traité un Dictionnaire universel du langage qui a subsisté en Normandie durant les cinq siecles que j'ai précédemment indiqués. Sans le secours d'un Ouvrage fait d'après cette idée, il y aura toujours lieu d'appréhender qu'en prenant pour guides le plus grand nombre, & peut-être même tous nos Vocabulaires actuels, on ne confonde le sens des expressions des différens siecles, comme les Auteurs de ces sortes de Livres ont confondu les dates des autorités sur lesquelles ils ont appuyé leurs interprétations.

A

A de

Abarrer, empêcher l'effet.

Abbatement, destruction.

Abbatre, anéantir, rejetter.

s'Abbatre en une terre, s'en emparer.

Abeiance, droit en abeiance, droit qui est suspendu.

Able, habile, propre, convenable.

Abridger, abréger.

Accomplish, accompli.

Accompt, comptés.

Accordant, qui a rapport, qui est conforme.

Achate, achat.

Acquitance, droit de se faire décharger par un autre d'une demande

Adwouson, Patronage.

Afferance, rapport, produit.

Affiance, Fiançailles, promesse réciproque faite entre deux parties de s'épouser.

Affiert, appartient, écheoit.

Agard, observé; il fut agard, il fut observé.

Age de discrétion, 14 ans.

Age plein, Voyez Pleinage.

Aiel ou Ail, Ayeul.

Ale, aller.

Ale, séparé, détaché, effacé.

Alien, étranger.

Alien, aliéner, vendre, donner, transporter.

Alienee, Aquereur.

Alleger, alléguer.

Allotment, l'action de faire des Lots.

Almes, ames.

Alotte, tombé dans un Lot.

Allow, approuvé.

Allowable, digne d'approbation.

Allowance, du Verbe allouer, accorder une chose à quelqu'un.

Alterate, altéré, préjudicié, endommagé.

Ambideux, toutes les deux.

Amnuity, rente, revenu.

Amount, monte.

Ancestors, Ancêtres.

Ancestrel, d'Ancêtres.

Anienter, anéantir.

Apiert, il est prouvé, il paroît.

Appearence, comparence.

Appel, appellé, nommé.

Apportion, à proportion.

Apprender, s'instruire, apprendre.

Aquitement, décharge qu'un Garant doit au Garanti.

Arer, labourer.

Arere ou Adere, arréragé.

Arraigner, impétrer, solliciter un Jugement, assigner.

Array, préparé.

As, aux.

Ascention, droit de succéder à un Ascendant.

Ascun, aucun.

Assent, consentement.

Assese, réglé ou réglée.

Assesser, fixer, déterminer, établir.

Assets, assez.

Assouth, exempt, absous.

Attainder, Jugement de condamnation.

Attaint, actionné, poursuivi en Jugement.

Attainte, action pour se plaindre d'un Jugement ou d'un Procès-verbal faux.

Attornement, transport.

Attorner, transporter à un autre un droit que l'on

Attorney, Porteur de Procuration.

Available, valable.

Averment, Aveu d'une tenure.

Averrer, prouver.

Avers, Bestiaux qui nantissent une Ferme à la Campagne.

Aunt, Tante.

Avowerie, reconnoissance faite au Seigneur par le Vassal, de ce qu'il a des terres relevantes de son Fief.

Avoyde, nul, compté pour rien.

Autels, autant.

Auter, autre.

Aweroust, doute.

Auterment, autrement.

Auxy ou Axy, aussi.

B

Barbits, brebis.

Baron, Epoux.

Barre, exception.

Barrer, empêcher, priver.

Barretors, Chicaneurs.

Baylement, location.

Bayler, donner, louer une maison.

Beale, belle.

Blees, bleds.

Bond, borne.

Bondage, tenure villaine.

Bont, droit.

Boefes, boeufs.

Bouch, bouche.

Breve, bref.

Burgesses, Bourgeois.

Burgessours, Incendiaires.

Burgh, Bourg.

Bushels, Boisseaux.

C

Cancell, cancelé, scellé.

Capons, chapons.

Carier, charrier.

Carue, charue, autant de terre qu'il en faut pour occuper une Charue.

Case, cas.

Castle, Château.

Ceo, ce

Cest, ce

Ceulx, ces

Challenge, moyens par lesquels on rejette le témoignage des Jureurs.

Chapter, Chapitre.

Chateux ou Chatels, effets mobiliers.

Chaunter, parler, décider, prononcer.

Chescun, chaque.

Claime, clameur.

Claimer, reconnoître, avouer, & aussi reclamer.

Clove, clou.

Coadjutors, concurrens.

Coheirs, Cohéritiers.

Cohert, forcer, obliger, contraindre.

Colour, apparence, droit apparent.

Commeitter, confier.

Common, commun.

Compel, forcé, obligé, contraint.

Compeller, forcer, obliger, contraindre.

Compester, disposer les terres à recevoir les différentes semences avec succès.

Complaine, plainte.

Comprehender, comprendre.

Conclude, non-recevable.

Congeable, qui peut être expulsé.

Continual, continué.

Contristiant, Voyez Nient.

Conveyer, conserver à un autre un droit qu'on a.

Conusans, connoissance.

Conusier ou Conuster, reconnoître, avouer.

Conusor, Prédécesseur, Auteur, celui au droit duquel on jouit d'un fonds.

Cornage, publication ou convocation faite avec une corne percée.

Corrupt, corrompu.

Consen ou Cosin, Parent & Parente.

Costage, ou Cost, coût, débours.

Covenants, conventions.

Covert, couvert.

Coverture ou Couverture, Mariage subsistant.

Covin, convention secrete, concert.

Counsailer, Conseiller.

Counter, conter, raconter.

Countie, Comté.

Cresser, accroissement.

Culpable, coupable.

Cure, soin.

Curge ou Courge, court, currit.

Curtesie, droit de viduité dû au Mari qui a eu un enfant vivant.

Cy, oui.

D

Dagger, dague, poignard.

Damajouse, dommageable.

Darrain, dernier.

Deane, Doyen.

Deanry, Chapitre, Doyenné.

Decease, décès.

Declaration, Contrat.

Defeasible, qui peut être anéanti.

Defeat, déchu, anéanti.

Deforcer, retenir injustement.

Deins, dans.

Dementiers, jours intermédiaires.

Demesne, propre.

Demesnes, propriétés, fonds.

Detinue, retenue, détention.

Devates, débat.

Deviat, mourut.

Devider, diviser, partager.

Devier, mourir, il devy, il meurt.

Devise, clause d'un Testament, Testament.

Devisor, Testateur.

Disabilitie, incapacité.

Disable, inhabile, incapable.

Disabler, prétendre que quelqu'un est inhabile, incapable.

Disagreer, refuser,

Discent, Succession.

Discinet, Homme qui n'a point de ceinture.

Disclaimer, renoncer, méconnoître.

Discontinuance, interruption du droit qu'on a sur un fonds par la vente qu'un autre, chargé de conserver ce droit, en a faite.

Discover, découvrir.

Disease, figure, aspect.

Disinheritance, action par laquelle on deshérite quelqu'un, on le dépouille d'un droit.

Disparagement, faire épouser à un Mineur ou à une Mineure une personne de condition inférieure ou qui est difforme, &c.

Disseisissour, celui qui dépossede.

Distrainer, saisir, enlever d'un fonds quelque meuble.

Distres, détresse, saisie.

Distresse, faculté de dépouiller quelqu'un de sa possession.

Distributer, distribuer.

Divester, dénaturer.

Done, Donor ou Donour, Donateur.

Donées, Donataires.

Dowment, Dot.

Droiturel, légitime, conforme au droite.

Duties, redevances.

E

Effectual, exécuté, effectué.

Egaltie, égalité.

Egresse, sortie.

Eigne, aîné ou aînée.

Eigné, aîné.

Eeins, dans, dedans.

Eire, Tribunal ambulant.

Election, choix.

El ust ewe, il ou elle eût eu, qu'il soit ewe, qu'il ait eu.

Embear, embarrasser, charger, occuper une chose par une autre.

Empleder, appeller en Jugement.

Enclosure, empêchement, obstacle, opposition.

Encounter, envers, contre.

Endent, autentique.

Endenture, Acte autentique, double, & dont les deux parties étant dentelées s'endentent l'une avec l'autre.

Endict, convaincu, jugé, condamné.

Endorce, employé sur, endossé.

être Endow, avoir douaire.

Endurer, durer.

Enheritance ou enheritage, succession.

Enheritrix, Héritiere.

Enlarger, étendre, augmenter.

Ent, cependant.

Entaile, qui a la faculté de succéder à un Fief à tail ou conditionnel.

Entent, point, a cel entent, en ce point.

Enter, entrer; il signifie aussi enregistrer.

Entiertie, totalité.

Entire, entier & entiere.

Entrer, se mettre en possession.

Entry, entrée.

Equitie, raison.

Escheate, échéance.

Escrouet, rouleau.

Eslier, choisir, opter.

Especial, spécial.

Esperver, épervier.

Estate, état.

Ester, être.

Estope, sans droit, non recevable, exclus.

Estoyer, subsister.

Estoyera, restera.

Evidence, preuve.

Ewe, eau.

Excommengement, excommunication.

Executors, Exécuteurs testamentaires.

Expences, dépenses.

Expresser, exprimer.

Expulsement, expulsion.

Extinguishment, amortissement, extinction.

Extortionners, Concussionnaires.

F

Face, fait.

Failir, faillir, manquer.

Fait, Acte.

Fait polle, Acte olographe, qui n'est point autentique.

Fauxer, faire déclarer faux un Acte.

Fealty ou Fealtie, fidélité.

Feasance, réduction.

Feast, Fête.

Fee simple, Fief héreditaire.

Feigner, feindre.

Feoffee, Fieffataire, feudataire.

Feofment, inféodation.

Ferromus, nous ferons.

Fieffor, celui qui donne un fonds en fief.

File, fille.

Fime, fumier.

Finali, final.

Fine, somme, amende, taxe, & aussi transaction.

Fits, fils.

Follie, tort, faute.

Forbarre, privé, dépouillé.

Forbarré, empêché, non recevable.

Forcprise ou Fortspris, excepté.

Forsque, sinon.

Forstaller, frauder un droit.

Fort, capable.

Foundu, fondé.

Foundu, copié, dressé sur un modele.

Foyal, fidele.

Franckalmoigne, franche-aumône.

Franc tenement, usufruit, possession des fruits, bien dont on n'a que la jouissance.

Friers, freres.

Fuit, fut.

G

Gallines, poules.

Gaunts, gants.

Genuler, fléchir le genouil, s'agenoullier.

Gilofer, géroffle.

Gisant, en gisant, en jettant.

Gisir, consister en quelque chose, résider en quelqu'un ou en quelque chose.

Grants, dons, cessions de biens.

Grantor, Donateur.

Greinder ou griender, grand, élevé, plus considérable.

Griever, faire préjudice.

H

Hanap, coupe.

Happer, arriver, il happa, il arriva que, &c. il veut dire aussi se procurer, obtenir.

Heires, hoirs, successeurs, héritiers.

Hont, honte.

Host, armée.

Hotchpot, rapport entre cohéritiers.

I

Iammes, jamais.

Impeachment, empêchement.

In, dans.

Incumbent, pourvu d'un Bénéfice; celui qui l'occupe.

Indenture, voyez Endenture.

Indictment, assignation.

Inheritable, qui a droit de succéder.

Interrupt, interrompt & interrompre.

Joine, déposé en la main de Justice.

Mise joine, gages que le demandeur & le défendeur donnoient respectivement avant de plaider.

Jointment, conjointement.

Jointure, tenure que l'on possede conjointement avec quelqu'un.

Issint, ainsi.

Issuant, sorti.

Issue, enfant.

Jurie, Jurée, Assise, où l'on prononce sur le rapport des Jureurs.

Justices, Juges.

Juventute, jeunesse.

L

Laches, négligence.

Large, prender a large, prendre une chose dans sa Généralité.

Lease, leas, cession, abandon.

Lessee, cessionnaire.

Lessor, celui qui cede.

Letter, Acte, Ecrit, Lettre.

Levie, approuvé, sine levie, transaction ratifiée par les Juges.

Ley, Loi; ce mot se prend aussi pour bataille,Ley gager, c'est gager la bataille.

Liable, qui est tenu, obligé, engagé à exécuter quelque convention.

Limit, spécifié, désigné.

Lirroit, il seroit permis.

Liver, livre de poids.

Liverie de saisin, investiture.

Lou, quand.

Lour, leur.

M

Maihemer, disloquer, estropier.

Maines, mains.

Maintenance, manutention, conservation.

Maner, maniere.

Manor, Manoir, Seigneurie.

Manumission, affranchissement.

Marches, frontiere.

Marry, marié.

Master, Maître, Chef, Supérieur, Administrateur.

Matter, matiere.

Meane, intermédiaire, moyen, médiation. Ce mot est quelquefois substantif, quelquefois adjectif.

Mease, masure; il veut dire aussi moyen.

Meason, maison.

Meinder, moindre.

Meins, moins.

Melieux, meilleur.

Mercie, merci, estre en le mercie, être à la merci.

Mere, vrai, certain, plus mere, plus certain.

Mese, métairie.

Mesmes, moi-même.

Mesnaltie, état du Seigneur moyen, intermédiaire.

Mesne, moyen, qui tient le milieu.

Metes, mesures.

Mi, pas ou point.

Mischief, malheur.

Mise, gages.

Mitter, mettre, employer.

Moity, moitié.

Money, monnoie.

Monstrans, exhibition.

Morant, mort.

Morier, finir, s'éteindre.

Mulier, enfant né avant le mariage.

Mulnes, moindre, plus petit, plus jeune.

Mults, plusieurs.

Muster, montre, revue de troupes.

N

Nemy, non pas.

Nief, femme née en villenage.

Nient, n'est pas ou rien; il signifie quelquefois sans comme dans ce mot nient constritant, sans faire injustice, malgré, indépendamment.

Nonage, minorité.

Nosme, nom.

Noyer, nuire.

Nulluy, aucun.

Number, nombre.

O

Ordaine, ordonné.

Order, ordre.

Ordinance, Réglement.

Ordinari, Supérieurs Ecclésiastiques, l'Ordinaire.

Ores, en ce cas.

Original, Bref originaire, en vertu duquel on intente Action.

Oter, enlever, expulser, chasser.

Ove, avec.

Ouster, outre, au-delà, & encore.

Owelti, égalité.

P

Panel, partie, un certain nombre.

Paramont ou Paramount, suzerain.

Parcener, copartageant.

Parker, garde-parc.

Parlance, façon de parler.

Parol, mot, expression.

Parson, Curé.

Partition, partage.

Passe, pas ou pas assez.

Pavor, peur, crainte.

Pays, campagne.

Pee, pied.

Pepper, poivre.

Perceiver, percevoir.

Per enter, entre.

Performer, accomplir, exécuter.

Personaltie, être _en personaltie_, être personnelle.

Pier, pere.

Pile, boule.

Piller, pilier.

Pischer, pêcher.

Pleast, il plaira.

Pleader, faire valoir des raisons en Jugement, plaider.

Plee, Plaidoyer.

Pleinage, majorité de 21 ans.

Plesors, plusieurs.

Plist ou Plyte, état, droit, puissance.

Pluis, plus.

Poigne, poing.

Poit, Poyt ou Poet, peut.

Il port, il intente, il présente.

Possesse, possesseur.

Post, pouvoir, droit sur un fonds.

Pours, pauvres.

Power, pouvoir.

Praiers, prieres.

Prescriber, se servir de prescription.

Presentement, présentation.

Preyer, prier.

Primer, premier.

Prisel, prise, acceptation, condition.

Prist, prêt, paratus.

Privitie, correspondance qu'il y a entre deux personnes.

Privy, qui est seul saisi.

Prompter, promesse, engagement.

Proof, preuve.

Protect, protégé.

Puissoit, pouvoit.

Pur, pour.

Pur, par.

Purchase, acquisition.

Purparty, lot, part.

Purport, suppose ou supplée.

Q

Quart, quatrieme.

Quarter, quart, quartier.

Querer, chercher.

Queulx, quels.

Quiet, paix.

Quietment, sans trouble, paisiblement.

R

Rate, raison.

Realtie, être en realtie, avoir rapport, être attaché à un fonds de terre ou à tout autre immeuble.

Reantry, reprise de possession.

Reason, raison.

Reattachement, nouvelle assignation.

Receiver, recevoir.

Recognitors, ceux qui étoient chargés par l'Assise d'examiner un fait, & d'en faire le rapport.

Recommons, nouveau Bref.

Recoverer, recouvrer.

Recoverie, recouvrement.

Recousse, reclamation.

Redisseisin, deuxieme dépossession.

Reel, qui provient d'un fonds.

Reeve, Prevôt d'une Seigneurie.

Refusal, refus.

Regardant, dépendant.

Regresse, sortie récidivée, réitérée.

Rehearsal, dispositif, préambule.

Rehercer, exprimer, répéter dans une acte ce qu'on a exprimé en un autre.

Releases, abandon, délaissemens.

Relinquiser, abandonner, laisser.

Remainder, ce qu'un donateur ou un vendeur se sont réservés après la vente ou après le don.

Remembrance, souvenir.

Remitter, remettre, renvoyer ou restituer; il veut dire aussi restitution.

Remnant ou Remanant, restant, le surplus.

Replegiare, révendication.

Replevin, main-levée.

Reprise, reprise, révendication.

Requirer, exiger, requerir.

Resceit, recette.

Respect, rapport, relation.

Respondu, être respondu, être représenté en Jugement par un Procureur.

Rette, réputé, présumé.

Returner, récuser, rejetter, exclure.

Reverser, renverser, anéantir, détruire, effacer.

Ristrainer, excepter.

Roberi, vol.

Rol, Rôle, Registre, Papier terrier.

Rule, Rôle.

S

Sa, se prend aussi pour son.

Salvation, conservation.

Sane, sain & santé.

Satiffie, content, satisfait.

Savant, se réservant.

Sauns, sans.

Scotes, Ecossois.

Seale, Sceau.

Secular ou Seculer, Séculier.

Seisin, possession.

Semble, semblable.

Serement, serment.

Servant, domestique.

Serue, fonction.

Sete, fleche.

Sever, séparer, distinguer, diviser, & aussi séparé, distinct, différent.

Several, différent, divers.

Severaltie part en Severaltie, à part, en particulier, séparément.

Sewer, Ecuyer d'armes.

Soens, siens.

Soër, Soeur.

Soke, charue.

Soint, soient.

Sole, seul.

il Soloit, il étoit ordinaire, on avoit coutume de, &c.

South, sous.

Souveraingtie, supériorité.

Space, espace.

Spours, éperons.

Staple, Foire.

State, état.

Statude, Statut.

Subdver, soumettre.

Substance, moyen, soutien, appui d'une cause.

Suer, suivre, poursuivre.

Suffer, souffrir.

Sufficientment, suffisamment.

Suit, poursuite, procédure.

Suit, suivi.

Summ, somme.

Summoner, avertir, sommer.

Surdant, qui naît, qui part, qui sort d'une chose.

Surrender, remettre.

Surrender, délivrer, retrocéder, délivré ou retrocédé.

Surviver, survivant.

Sustemer, entretenir, conserver.

T

Tail, restraint, modifié.

Teignir, penser, opiner.

Teignomus, nous tenons tel fonds de tel Seigneur.

Tenancie, tenure.

Tender, offrir, offre.

Termor, celui qui tient à terme.

Test, tête.

Tiel, tel.

Tierce, troisieme.

Title, titre.

Traire, attirer après soi.

Trenchast, fut affectée, fut hypotéquée.

Trespasse, excès.

Trie, attesté.

Trier, plaider.

Tollir, priver.

Torcenouse, violence.

Torcious, violent.

Torciousement, par force.

V

Vacation, vacance d'un Bénéfice.

Value, prix, valeur.

Veier, voir.

Veignir, venir, parvenir, succéder.

Vendredie, Vendredi.

Venter, ventre.

Verdict, procès-verbal, rapport des Jurés.

Verie, vraie.

Veritie, vérité.

Vetue, chose vêtue, attachée, réunie à une autre.

View, vu.

Vintisme, vingtieme.

Uncore, encore.

Voide, nul.

Volunt, volonté.

Vouchee, appellé en jugement ou en garantie.

Voucher, appeller.

Voy, voie.

Vre, voir, vue.

Urera, servira, sera utile.

Use, usage.

Ust, eut.

Utlagarie, contumace, bannissement.

Utlage, contumacé, banni.

W

Waive, vagabond.

Wast, dégradation d'héritages.

======================================================================

ECLAIRCISSEMENS

ET CORRECTIONS.

PREMIER VOLUME.

Page 2, le Texte de l'ancien Coutumier, qui commence par ces mots, Un franc-tenement, &c. doit être retranché.

Page 3, Note 5, j'accuse M. de Montesquieu de passer souvent du 9e aux 10 & 13e siecles; & je cite en preuve les Chapitres 30 & 33 du Livre 4 de l'Esprit des Loix: j'aurois dû citer les chap. 29. & 33. En effet, 1º. cet Auteur, dans le premier de ces Chapitres, s'exprime ainsi:

J'ai expliqué au Chapitre 27 comment dans la seconde Race la Couronne se trouvoit, à certains égards, élective, & à certains égards héréditaire..... Comme les choses vont toujours de proche en proche, & qu'une Loi politique a toujours du rapport à une autre Loi politique, on suivit pour la succession des Fiefs le même esprit qu'on avoit suivi pour l'élection à la Couronne: ainsi les Fiefs passerent aux enfans & par droit de succession & par droit d'élection, &c.

Dans le Chapitre 17 du même Livre 4, auquel le célebre Magistrat renvoie par le passage que je viens de transcrire, il n'est question que d'exemples de prétendues[532] élections à la Couronne, tirés du 9e siecle; & cependant M. de Montesquieu veut que ces exemples ayent influé sur un usage qui n'a constamment commencé, suivant l'unique autorité qu'il fait valoir, qu'avec le regne de l'Empereur Conrad, IIe du nom, c'est-à-dire, plus de cent soixante ans après. Sic progressum est ut ad filios deveniret, in quem Dominus hoc vellet Beneficium confirmare.

[Note 532: Voyez sur l'équivoque de ce terme élection, Dupleix, Avant-propos sur l'Histoire de France, Tom. 1, p. 15; & sous le regne de Clodion, cet Auteur soutient qu'il ne se trouvera jamais qu'autres que le Fils, ou à défaut d'enfans máles, le plus proche parent du Roi décédé, ayent été reconnus pour Rois en notre Monarchie, où ç'a été, dit-il, pendant la pupillarité des Successeurs légitimes; de sorte que c'étoit plutôt des Régents ou des Usurpateurs que de vrais & légitimes Rois.]

Suivant le Livre des Fiefs, on le voit, ce ne fut que par la progression des temps que les Seigneurs s'arrogerent le droit de choisir entre les enfans de leur vassal celui qui lui succéderoit. Ce droit des Seigneurs est donc né bien après la premiere institution de l'hérédité des Fiefs; & conséquemment la Loi politique de cette hérédité n'avoit point un rapport essentiel avec la Loi politique par laquelle la succession au Trône s'étoit réglée au temps où les Fiefs étoient devenus héréditaires. Il ne faut d'ailleurs qu'un peu d'attention pour appercevoir l'illusion des relations que M. de Montesquieu s'est efforcé d'établir entre la maniere de succéder aux Fiefs dans le 11e siecle, & celle qu'il s'est imaginé avoir été suivie dans le 9e siecle à l'égard de la Couronne. Car en supposant avec lui que l'élection à la Couronne eût servi de regle pour la succession aux Fiefs, cette regle auroit dû consister à donner aux vassaux le droit de choisir dans la famille de leur Seigneur, après son décès, celui auquel ils auroient été soumis, & non pas à faire dépendre des Seigneurs le choix de leurs vassaux: le choix des sujets n'a jamais, en effet, dépendu de leurs Souverains.

2º. Dans le Chapitre 33, l'Auteur de l'Esprit des Loix dit que quand les Fiefs furent héréditaires (il faut remarquer qu'ils furent héréditaires en 877) le droit d'aînesse s'établit dans la succession des Fiefs, & par la même raison dans celle de la Couronne qui étoit le grand Fief. Il ajoûte..... qu'on établit alors un droit de primogéniture, & que la raison de la Loi féodale força celle de la Loi politique & civile.

Ainsi quoique dans le Chapitre 29 notre Auteur eût avancé que sous la seconde Race la Couronne avoit été élective & héréditaire, dans le 33e il assure que la Couronne, qui étoit le grand Fief, étoit dévolue, durant la même Race, à l'aîné.

Dans le Chapitre 29 la Loi politique, qui avoit réglé dans le 9e siecle la succession au Trône, produisit, si on en croit M. de Montesquieu, la Loi politique qui autorisa dans la suite l'élection des vassaux; & dans le Chapitre 33 il suppose que c'est la Loi féodale qui a fait plier sous elle la Loi politique & civile. Ces contradictions ne partent évidemment que de la confusion des époques, & elles doivent convaincre du danger qu'il y a de se laisser emporter trop loin par la rapidité du style & la nouveauté ou l'éclat des pensées dans les Ouvrages qui ont principalement pour objet la discussion des faits.

Page 5, ligne 7, on trouve ces mots, les suites qu'auroit eu leur infidélité, lisez qu'auroit eues, &c.

Idem, lig. 22, pessédoient, lisez possédoient.

Même page, j'aurois dû distinguer les biens de l'Etat en présens, en honneurs ou biens fiscaux, en Bénéfices des particuliers ou des Eglises & en Aleux. Les présens étoient héréditaires, & devenoient aleux entre les mains de ceux qui en étoient gratifiés. Tels étoient les biens désignés par le nom de munificentiæ dans le Traité d'Andely, entre Gontran & Sigebert, dont je parle page 7. Ces présens étoient tirés des confiscations qui échéoient au Roi régnant, & qui, n'ayant pas été possédés par ses prédécesseurs, n'étoient point réputés incorporés au domaine ni inaliénables.

Les honneurs ou biens fiscaux provenoient des confiscations; mais les anciens Rois, en ce qu'ils ne les avoient point aliénés, étoient réputés les avoir réunis à l'ancien domaine de la Couronne pour n'en être jamais séparés.

La Jurisdiction que j'attribue en cet endroit à ces honneurs, doit s'entendre d'une Jurisdiction purement économique. Voyez la Remarque sur la Charte de Guillaume le Conquérant, qui suit les Loix d'Edouard le Confesseur dans le 2e Volume, page 161.

Page 6, ligne 24, au lieu de distric, il faut lire district.

Page 8, après la Note 33, absque ullius introitu judicum, Form. 17, L. 1, Marculph. on doit ajouter cette observation, ces portions du fisc devenoient soumises directement au Roi. Voyez Capitul. de Villis 1, vol. Balus.

Page 10, Note 43, au lieu de défend de restituer, lisez défendent de restituer.

Page 13, 3e Note, on lit Chap. de utili, &c. lisez Chopin, de utili, &c.

Page 13, 6e Note, on trouve Terrien cité c. 6, départ. d'hérit. ce qui ne s'entend pas; au lieu de ces mots on doit lire Terrien, chap. 6, de parties d'héritage.

Page 15, j'ai dit que l'ancien Coutumier rappella les Seigneurs & les vassaux aux Loix de Philippe Auguste, & aux Réglemens que Saint Louis avoit établis pour les Fiefs que lui ou le Roi son aïeul avoient démembrés du Fisc.

Les Loix de Philippe Auguste, dont j'ai voulu parler, sont celles que suppose l'art. 4 de l'Etablissement fait entre ce Roi, les Clercs & les Barons, lequel se trouve page 41 du premier Volume des Ordonnances de la troisieme Race. En effet, suivant cet article, ce n'étoit qu'en Bourgage & en Villenage que la terre donnée par les peres à leurs enfans échéoit, du temps de Philippe Auguste, à leurs plus proches parens, ad proximiores parentes; les peres succédoient donc alors à leurs enfans, quant aux inféodations qu'ils avoient cédées à ces derniers, pourvu qu'elles ne fussent ni villaines ni bourgeoises. Or, sous Saint Louis cette Jurisprudence continua d'être observée; car Beaumanoir ne la donne pas comme nouvelle, il est seulement le premier qui l'ait proposée comme digne d'être généralement adoptée.

Page 17, à la 2e ligne, effacez hoirs, & mettez heires.

Page 23, ajoutez à la Note où je dis que la Section 8 contient le droit de représentation, qu'elle prouve aussi qu'au temps de Littleton les biens étoient faits propres en la personne de celui qui le premier les possédoit à droit successif.

Page 30, on doit observer que la Jurisdiction qu'exerçoient les Avoués des Monasteres n'avoit pour objet que l'économie domestique des fonds des maisons Religieuses: observation que le Lecteur est prié de se rappeller toutes les fois qu'il trouvera que j'attribue une Jurisdiction sous les deux premieres Races aux simples Seigneurs de Fief.

Page 31, il s'est glissé une faute grossiere à la quatrième ligne; au lieu de ces mots, on ne peut l'aliéner, &c. il faut ceux-ci, on peut l'aliéner, &c.

Page 42, Note (a), au lieu de Seigneur au degré plus élevé, il faut mettre par superior, le pair supérieur; pair par la qualité de feudataire; supérieur quant à la nature du fief.

Page 44, dans la Traduction de la Section 23, effacez cette phrase, mais après la mort de cet aîné, son frere préféreroit la fille qu'il auroit, &c. & substituez-y celle-ci, mais après la mort de cet aîné le cadet exclueroit sa niece.

Page 48, dans la Traduction de la Section 32, treizieme ligne, possibilité d'issue étiente, lisez éteinte.

Page 49, dans la Traduction de la Section 34, lignes 17 & 18, au lieu de le pere ou la mere qui leur survit, substituez le pere ou la mere qui survit à cet enfant.

Page 51, Traduction de la Section 35, premiere ligne, mettez lorsque en la place de quand; & dixieme ligne, jouit au lieu de jouira.

Page 52, 3e ligne, & se l'ennie, lisez & se l'en nie.

Page 57, on doit ajouter aux deux Notes que j'ai faites sur la Remarque de la Section 37 une troisieme Note au sujet d'une erreur commise par M. de Lauriere, page 38 de son Recueil des Ordonnances de la troisieme Race; cet Auteur y dit que l'Ordonnance de Philippe Auguste, du mois de Juillet 1219, est pratiquée en Normandie, en ce que les femmes y sont tellement maîtresses des conquêts faits en Bourgage, & de la moitié des conquêts faits hors Bourgage en quelques lieux, que suivant l'article 331, le mari n'a que le simple usufruit de ces conquêts, quand la femme est prédécédée.

Ceci n'est pas exact: car l'article 331 de la Coutume Réformée de Normandie n'est applicable qu'aux conquêts faits en Bourgage; tous ceux faits hors Bourgage appartiennent propriétairement au mari, & la femme n'en a que moitié en usufruit durant sa viduité.

Page 68, 3e ligne, après ces mots, le douaire n'étoit point dû, ajoutez ceux-ci, sur ce fief.

Page 72, en la Traduction de la Section 54, premiere ligne, effacez si; troisieme ligne, au lieu de s'il arrive, lisez il arrive; & sixieme ligne, après le mot intenter, ajoutez ceux-ci, en ce cas.

Page 77, 28 ligne, après ces mots, ayent établi des Fiefs lisez viagers.

Page 86, quand je dis dans la Remarque (b) que certains Brefs s'accordoient par les Juges des Seigneurs, je parle du temps où les Seigneurs s'emparerent de la Haute-Justice sur leurs vassaux, ce qui dut arriver durant l'Anarchie qui suivit le regne de Charles le Simple, nos Rois ne pouvant, à cause des troubles, suivre les anciennes regles pour l'administration de la Justice, les Commissions dont ils chargeoient leurs envoyés n'étant plus respectées, sur-tout par les possesseurs des Fiefs de dignité; ces Fiefs exercerent tous les droits de la souveraineté sur leurs Sous-feudataires, & la plupart de ceux-ci se trouverent nécessités par l'impossibilité de recourir au Roi, & par les absences fréquentes de leurs Seigneurs, d'étendre la Jurisdiction purement provisoire & économique, à laquelle ils avoient jusques-là été restrains à l'égard de leurs Colons, & de connoître de toutes leurs causes[A]. Ceci n'eut cependant pas lieu en Normandie, où les propriétaires de Fiefs étoient retenus par leurs Ducs dans la subordination la plus complette, comme je l'observe ailleurs.

Page 95, après la Note 1, où je cite Sect. 78 & 79, il faut citer la Remarque que j'ai faite dans le deuxieme volume sur la Charte ajoutée par Wilkins aux Loix d'Edouard, Remarque où il est traité des Justices Seigneuriales.

Même page, 9e ligne de la Traduction, on trouve revendiqué, c'est révendique.

Page 112, quand je dis que les aleux ou biens fiscaux aumônés au Clergé, n'avoient de Jurisdiction que par privilége, on doit restraindre cette Jurisdiction à ce qui concernoit la Police domestique des Métairies Ecclésiastiques. Dans la Note 17, même page, j'ajoute que le privilége d'exemption de Jurisdiction s'accordoit à quelques Eglises. Pour bien entendre ceci, il est essentiel d'observer que les Causes civiles des Colons, des biens du Domaine Royal donnés aux Eglises, ressortissoient nuement de la Cour du Roi, & non de celle du Comte, qui n'avoit la compétence que sur les hommes domiciliés dans un territoire donné aux Eglises par des particuliers; mais en même-temps toutes les Villes étoient soumises au Comte: c'étoit donc par privilége que la Ville, [Marge A: C'est delà que dans le ch. 24 du liv. premier des Etablissemens de S. Louis, li Roy ne peut mettre ban en la terre au baron, ne libers ne peut mettre ban en la terre au vavassor.] dont il s'agit en la Note 17, étoit sous la protection de l'Eglise, ou pour mieux dire, que les Agents de l'Eglise, tels que les Avoués ou les Vidames, pouvoient en porter directement les causes en la Cour du Roi.

Page 123, ligne 19, au lieu de ce qu'en aliénant, lisez qu'en aliénant.

Page 121, ligne 22, effacez le mot celui.

Page 124, ligne 13, après ces mots aveu de la Jurisdiction, ajoutez, ou police domestique.

Page 136, Note 6, lisez Baluse. L. 7. Capitul. 141. ibid. premier Vol. col. 1052, & col. 409, ann. 803.

Page 165, ligne 14, au lieu du mot fruis, lisez fruits.

Même page, dernière ligne, ou que sa naissance fût utile, mettez si sa naissance étoit utile.

Page 167, ligne 4 de la traduction de la Section 109, au lieu de étant, mettez est.

Page 176, 17e ligne de la Remarque, au lieu de Bénéfice, lisez Bénéficiers.

Page 188, 10e ligne, au lieu de ce mineur pourra agir, mettez ce mineur ne pourra agir.

Page 192, je dis la conversion de ces fonds en aleux les rendoit indépendans de toute Jurisdiction, & ceux qui les possédoient avoient Jurisdiction sur tous ceux qui demeuroient dans leur étendue. Ceci est juste, si l'on entend l'exemption de la Jurisdiction des Comtes, parce qu'en effet les biens fiscaux convertis en propriétés par le Roi, ne reconnoissoient que la justice de sa Cour; il faut encore entendre la Jurisdiction que les Propriétaires de biens fiscaux convertis en aleux exerçoient sur leurs Tenans d'une Jurisdiction de police & économique par les raisons ci-devant déduites, & que je ne répéterai plus.

Page 197, il faut ajouter à la citation de la Note 27 celle-ci. Spicileg. Luc. Dachery, Tom. 3, pag. 252. Chronic. Fontanell.

Page 209. La Justice civile que les Evêques avoient exercée sous plusieurs des Prédécesseurs de Guillaume le Conquérant, étoit relative aux seules épreuves, suivant le Concile de Lillebonne tenu en 1080, & ces épreuves n'étoient point admises par les Loix Normandes. Voyez mes Remarques sur les Sections 145 & 189. Les Ecclésiastiques avoient surpris la religion des Princes pour accréditer cette Procédure dans la Normandie.

Page 231, 7e ligne de la Remarque, lisez gagée au lieu de gagnée.

Page 240, 12e ligne de la Remarque. Les principaux Officiers de Justice des Seigneurs, dont il est parlé en cet endroit, étoient ceux qui veilloient à l'administration économique des Seigneuries, tels que les Avoués, les Prevôts, les Vidames, les Senéchaux; leurs fonctions sont spécifiées dans l'extrait que j'ai donné de Flete dans mon second Volume. Ce sont ces Officiers que je nomme page 241 bas Justiciers.

Page 242, 8e ligne, au lieu de Loix aussi opposées qu'étoient celles d'Edouard, &c. lisez Loix aussi opposées que l'étoient entr'elles celles d'Edouard, &c.

Page 247, 5e ligne, après ces mots des travaux de sa femme, lisez, & en même-temps des travaux de ses enfans.

Page 257, 17e ligne, avant ces mots, ne se réserver, il faut mettre &.

Page 283, lisez, Gavel-kind, au lieu de Gravel-kind dans l'annonce de la Remarque; & à la troisieme ligne de la Remarque, lisez une sorte de rente, au lieu de sorte de rente.

Page 314, premiere ligne de la Remarque, on trouve, ce terme est ici pris, il faut substituer à ces mots ceux-ci, ce terme se prend ordinairement.

Page 320, à l'avant-derniere ligne de la traduction de la Remarque 244, au lieu de en ce cas, on doit lire alors.

Page 324, il ne faut pas perdre de vue en lisant la Remarque, que les Cours Seigneuriales n'exerçoient sous les deux premieres Races qu'une Justice de correction provisoire sur les Colons qui étoient soumis à un Fief.

Page 325, après ces mots, Baillis meindres, Baillis Seigneuriaux, il faut ajouter, & de Juges purement économiques, ils devinrent Juges des causes civiles.

Page 360, sur ce que je dis d'après M. de Montesquieu, que nos Rois de la premiere Race ne faisoient aucune difficulté d'aliéner leur Domaine, on doit distinguer le Domaine qui étoit aliénable d'avec celui qui ne l'étoit pas, & consulter ce que j'ai observé à cet égard dans la Remarque de la page 5 du premier Volume de Littleton.

Page 380, derniere ligne, au lieu de rapport, lisez transport.

Page 381, 2e ligne de la traduction de la Remarque 313, lisez concernantes, au lieu de concernant.

Page 413, 6e ligne de la Remarque, au lieu de Rente, lisez Vente.

Même page, 9e ligne, au lieu de rachetable, lisez irracquitable.

Page 442, 3e ligne de la traduction de la Section 375, au lieu de ces mots, & que le Fieffeur, lisez, & si le Fieffeur.

Page 455, 18e ligne de la traduction, lisez rentrer au lieu de rentre.

Page 467, 15e ligne, lisez materno latere, & non maternâ latere.

Page 469, 16e ligne, il lavera, lisez, il l'avera.

Page 472, 2e ligne de la Remarque, au lieu de deux ages, lisez de deins age.

Page 507, 20e ligne, au lieu de ces fonds, lisez ses fonds.

Page 524, dans la premiere Note sur la Remarque, avant le mot desseisines, mettez Britton, Chap. de, &c.

Page 578, à l'antépénultieme ligne, on lit sous le titre de Droit en Fitzherbert, il faut lire, le titre de Droit dans le Livre de Fitzherbert.

DEUXIEME VOLUME.

Page 6, 4e ligne, avant manum, mettez per.

Page 72, après le texte latin de Flete, on a omis de mettre observons encore, &c. en caracteres qui auroient détaché cette Observation du texte qui y donne lieu. Le Lecteur est prié d'excuser cette négligence.

Page 74, derniere ligne, n'ont suivi, lisez l'ont suivi.

Page 76, 3e ligne du texte des Loix d'Edouard, au lieu de corfait, lisez forfait.

Page 118, ligne 20, ton lieux tol, sont trois mots, ils ne doivent en former que deux; tonlieux, tol.

Page 166, ligne 16, au lieu de ces mots, & qui par cette raison étoit obligé, lisez cet homme casé étoit donc par cette raison, &c.

Même page, ligne 24, au lieu de Chef de la centaine, lisez Chef de la famille.

Page 177, 7e ligne, il faut effacer ces mots, si l'on en excepte cependant celles de Henry I, &c. & y substituer ce qui suit: Henry I, pour plaire à la Nation, feignit de rétablir les Loix d'Edouard le Confesseur; mais cette feinte dura peu, &c.

Page 183, 13e ligne, au lieu de ransiisset, lisez transiisset.

Page 201, 12e ligne, Barocensem, lisez Barocensem.

Page 216, 25e ligne, au lieu de nuntiis, lisez nuntii.

Page 235, première ligne, unt, doit être précédé d'une s.

Page 240, 4e ligne de la Note françoise, au lieu de Hobert, lisez Robert.

Page 241, 10e ligne, eas investiret, lisez eos.

Page 264, ces quatre mots brud toll, ehil wyte, yares gyves, Scotales, auroient dû être expliqués.

Le premier designe les Droits de Tonlieu, dont j'ai déjà donné une idée dans quelques-unes de mes Remarques. Le second indique les Amendes; le troisieme un impôt sur les mesures, & particulierement sur l'Aunage; & le quatrieme les Capitations.

Page 296, Note 7, on lit, voici ce que dit Wilkins, il falloit mettre, voyez ce que dit, &c.

Wilkins rapporte ainsi la forme de l'épreuve du fer chaud d'après Lombard; ce passage, quoique long, me paroît d'autant plus important, qu'il contient des cérémonies différentes de celles dont Pithou & Baluse nous ont donné le détail.

Ordalium Saxonice Ordæl: dictio ab OR & DAEL composita. OR, privativum est, quemadmodum apud Græcos A, apud Latinos IN, ut in dictione Græcâ [Greek: ablabês], Latinâ INNOXIUS, viderelicet: DÆL partem sonat atque hoc modo ORDÆL (ut verbum verbo reddam) expers est, id est, Criminis expers. Erat etenim ORDÆL criminis purgandi modus, cujus duo fuerant genera, alterum ignis, alterum aquæ, Ordalium dicebatur. Igneum illud solitum est hoc modo perfici: Reus autem perpauculis passibus incedens, ferrum nudâ manu candens ferebat, aut nudo currens pede, super ignitos quosdam gradiebatur vomeres. Ferrum illud unius erat interdum Libræ, quod illi SIMPLEX ORDALIUM, pondo interdum tria, atque hoc illi TRIPLEX ORDALIUM appellabant. Eum illi insontem (incolumis si forte evaserat) pronunciabant; sin igne perustum deprehenderent, damnabant criminis. AQUARII itidem duo fuerunt ORDALII genera: aquæ nimirum frigidæ, & ferventis. Aut enim in aquam gelidam accusatus immissus est totus, atque tum (ut eorum ferebat opinio vehemens) criminis purus in fundo residebat, sceleris vero conscium aqua protinus à se rejiciebat: aut in aquam deniq; ebullientem manum cubito tenus immergebant, atque de reo & innocenti (quemadmodum à nobis superius dictum est) decernebant. Viris tantummodo nobilibus atque ingenuis ignei illius Ordalii quæstione facta est sese purgandi potestas: Rustici vero & pagani in aqueum detrusi sunt Ordalium. Operæ pretium erit, ad divulgandam illorum temporum barbaram & plerisque inauditam (superstitionem dicam, an immanitatem?) aliquam ejus rei formulam, quam vel ad tempora Joannis Regis Angliæ stetisse deprehendi, ex vetustissimo Codice excerptam scribere.

Hic incipit Ordo Judicii, quo rei aut innoxii probantur ferro candenti. Post accusationem legitime factam, & triduum in jejuniis & oratione consumptum, Sacerdos vestibus sacris præter casulam indutus, ferrum ante altare positum forcipe accipiat, & Hymnum trium puerorum, videlicet Benedicite opera omnia, decantans, ad ignem deferat, & dicat hanc orationem super locum ubi fiet ignis ad faciendum judicium: Benedic, Domine Deus, locum istum, ut sit nobis in eo sanitas, sanctitas, castitas, virtus, & victoria, & sanctimonia, humilitas, bonitas, lenitas, & plenitudo legis, & obedientia Deo Patri, & Filio, & Spiritui Sancto, hæc Benedictio sit super hunc locum, & super omnes inhabitantes in eo.

Benedictio super ignem.

Domine Deus, Pater omnipotens, lumen indeficiens, Exaudi nos, quia tu es conditor omnium luminum. Benedic, Domine, hoc lumen quod ante sanctificatum est, qui illuminasti omnem hominem vel mundum, ut ab eo lumine accendamur igne claritatis tuæ: & sicut igne illuminasti Moysem, ita nunc illumina corda nostra & sensus nostros, ut ad vitam æternam mereamur pervenire, per Christum, &c. Quâ finita, dicat Pater noster, &c. Salvum fac servum, Mitte ei auxilium Deus, &c. De Sion tuere eum, &c. Domine exaudi, &c. Dominus vobiscum, &c.

Oratio.

Benedic, Domine Sancte Pater, omnipotens Deus, per invocationem Sanctissimi nominis tui, & per adventum Filii tui, atque per donum Spiritus paracleti, ad manifestandum verum judicium tuum hoc genus metalli, ut sit sanctificatum, ut omni dæmonum --- falsitate procul remota, veritas veri judicii tui fidelibus tuis manifesta --- fiat, per eundem Dominum, &c. Post hoc ferrum in ignem --- mittatur, & aspergatur aqua Benedicta, & dum calescit Missam celebret. Cum vero Sacerdos Eucharistiam sumpserit, hominem pro--andum sicut infra scriptum est, adjuret atque communicare faciat.

Officium Missæ.

Justus es, Domine, & rectum judicium tuum, &c.

Oratio.

Absolve quæsumus, Domine, tui delicta famuli, ut à peccatorum suorum nexibus, quæ pro sua fragilitate contraxit, tua benignitate liberetur. Et in hoc judicio quoad meruit justitia tua præveniente, ad veritatis censuram pervenire mereatur, per Christum Dominum, &c. In illo tempore, cum egressus esset Jesus, in via præcurrens quidam genu flexo ante eum, rogabat eum dicens, Magister, boni quid faciam, ut vitam æternam percipiam? Jesus autem dixit ei, quid me dicis bonum, &c.

Deinde, Secreta, &c.

Antequam vero communicetur, interroget eum Sacerdos cum adjuratione sic. Adjuro te per Patrem, & Filium, & Spiritum Sanctum, & per veram Christianitatem quam suscepisti, & per Sanctas reliquias quæ in ista Ecclesiâ sunt, & per Baptismum quo te Sacerdos regeneravit; ut non præsumas ullo modo communicare, neque accedere ad altare, si hoc fecisti aut consensisti, &c. Hic communicet Sacerdos illum, & dicat, Corpus hoc, & Sanguis Domini nostri Jesu Christi, sit tibi ad probationem hodie. Oratio. Perceptis, Domine Deus noster, sacris muneribus supplices deprecamur, ut hujus participatio Sacramenti à propriis nos reatibus expediat, & in famulo tuo veritas sententiam declaret, &c. Deinde Kyrie eleison, & Letania, & Psalmi, & tum Oremus. Deus, qui per ignem signa magna ostendens, Abraham puerum tuum de incendio Chaldæorum, quibusdam pereuntibus eruisti, Deus qui rubum ardere ante conspectum Moysis, & minime comburi permisisti; Deus qui incendio fornacis, Chaldaicis plerisque succensis, tres pueros tuos illæsos eduxisti; Deus qui incendio ignis populum Sodomæ involvens, Loth famulum tuum cum suis salute donasti; Deus qui in adventu Sancti Spiritus tui illustratione ignis fideles tuos ab infidelibus decrevisti; ostende nobis in hoc pravitatis nostræ examine virtutem ejusdem Spiritus, &c. & per ignis hujus fervorem discernere fideles & infideles, ut à tactu ejus cujus inquisitio agitur, conscius exhorrescat, & manus ejus comburatur, innocens vero penitus illæsus permaneat, &c. Deus, cujus notitiam nulla unquam secreta effugiunt, fidei nostræ tua bonitate responde, & præsta ut quisquis purgandi se gratia hoc ignitum tulerit ferrum, vel absolvatur innocens vel rei noxius detegatur, &c. Deinde Sacerdos super ferrum aquam benedictam spargat, & dicat. Benedictio Dei Patris & Filii, & Spiritus Sancti descendat super hoc ferrum, ad discernendum rectum judicium Dei. Et mox accusatus ad novem pedum mensuram ferrum perferat. Hujus denique manus sub sigillo triduum tegatur, & si sanies crudescens in vestigio ferri reperiatur, culpabilis ducatur; sin autem mundus extiterit, laus Deo referatur.

Quandoquidem ex eodem fonte fluant (amice lector) quæ de aqueo traduntur Ordalio, satis super hac de re dixisse videor.

Page 323, ligne 16, Richarhus, lisez Richardus.

Page 354, derniere ligne, Rex non concedit aliqui Baroni, &c.

Le nom de Baron désigne en cet endroit un simple Seigneur de fief. En Angleterre, comme en Normandie, ces Seigneurs n'exerçoient originairement sur leurs hommes qu'une Justice de simple police, c'est-à-dire, celle qui consistoit à maintenir provisoirement la paix entre leurs vassaux. Leur Jurisdiction ne s'étendoit pas encore beaucoup au-delà en Normandie dans le quatorzieme siecle, comme on peut s'en convaincre par le Rôle suivant, où sont détaillées les Causes dont les Barons étoient compétens, & les punitions qu'ils pouvoient infliger.

Justice aux Barons de Normandie.

»Barons & autres Justiciers de Normandie qui tiennent par Baronie & par membre de Hautbert, & qui n'ont le plet de l'espée ne Hautte-Justice, peuvent prendre tout homme saisi de larcin par eulx, par leur Sergent dedens leurs Baronies ou leurs Fiefs de Hautbert, & le pevent faire juger se ils l'ont prins saisy, se ils pevent avoir Chevaliers au jour qu'ils le prennent ou le lendemain dedens telle heure que ils le puissent rendre à la Justice, dedens telle heure que la Justice le puisse mener en saulve prison; & quant ils l'ont rendu en saulve prison à la Justice, sicome ils doivent, la Justice leur doit rendre tout jugie, se ils le requierent en lieu & en temps qu'ils le doivent requerir pour faire justice; & se ils le retiennent plus que ils ne doivent par la Coustume, ils le doivent amender au Roy.

»Item, ils pevent prendre leurs Prevosts, Receveurs & Monniers, & leur faire rendre compte, & leur compte enteriner, & les mettre en leurs prisons.

»Item, ils & leurs hommes doivent prendre ceulx qui crient Haro, & sur qui il est crie, & les doivent rendre à leurs Seigneurs, & leurs Seigneurs les doivent garder une nuyt & ung jour sans les replevir, & aprés ils le doivent rendre à la Justice; & se ils ne le rendent, ils le doivent amender.

»Item, ils ont le plet de leurs hommes de chastel & de rentes congnues devant eulx pour faire payer & enteriner, sans ce qu'ils en puissent congnoistre par enqueste.

»Item, ils ne peuvent lever amende de plus de dix-huit sols ung denier; car se ils en lievent plus, & plainte en vient à Justice, ils le doivent amender au Roy.

»Item, ils ont la bataille de leurs hommes de chastel, & en pevent lever du recreant quarante souls ung denier; & se paix en est faite des parties, ils pevent lever de chacun des parties quarante souls ung denier.

»Item, ils pevent les terres à leurs hommes diviser en leurs fiefs; & se les hommes demandent amendement des divises, ils le doivent avoir par la Justice du Roy, & nulle autre Justice ils n'ont plus en Normandie, sicome dient les Clercs de l'Eschiquier par les Roules de l'Eschiquier, jasoit ce que ils dient que ils en ont plus.»

Ensuyt la Taxation des droits des malefaçons de corps faictes entre simples personnes.

Premierement, d'ung coup de poing, douze deniers. D'ung coup de poing avec pierre, cinq souls. D'ung coup de paulme, cinq souls. De prendre à la gorge d'une main, cinq souls. De prendre à deux, dix souls. De heurter du poing clos, cinq souls. De heurter des deux, dix souls. D'ung barbouquet[533], cinq souls. De crachier au visage, cinq souls. De esracher le chaperon, cinq souls. De tirer le nez sans sang, cinq souls. Et se il y a sang, dix souls. D'ung coup de pié, dix souls. De fouller aux genouls, dix souls. D'ung coup d'espée ou d'ung baston sans sang, dix souls. Et se il y a sang meurdry, dix souls. D'ung cable[534], dix-huit souls. De train[535], dix-huit souls. De playe à sang au-dessoubs des dents, trente-six souls. Et de playe au-dessus, soixante-douze souls. Et se le test[536] est entame sans mehaing, sept liv. quatre souls. De bras ou de jambes rompus, sept livres quatre souls. De dents de derrières rompues, pour chacune dent, sept livres quatre souls. Et les quatre de devant sont rompus, il est jugie à mehaing. Et de chacune d'icelles semblablement.

[Note 533: Insulte faite en tirant la barbe.]

[Note 534: Cable pour accabler, terrasser.]

[Note 535: Traîner.]

[Note 536: Test, tête.]

====================================================================== CATALOGUE DES AUTEURS ET DES OUVRAGES CITÉS DANS LES DEUX VOLUMES.

On n'y a point indiqué l'édition ni le format de ceux qui sont distribués par ordre chronologique ou dont il n'y a point eu plusieurs éditions.

----------------------------------------------------------------------

A

Agathias, Basil. ex Officin. Petrî Pernæ, ann. 1594, in-fol.

Acosta (Jérôme) Origine des Revenus Ecclésiastiques, Francfort, 1703. Richard Simon, oncle de ma mere, qui s'est caché sous ce nom, avoit voulu faire allusion, en le prenant, aux côtes ou falaises entre lesquelles Dieppe, où il demeuroit, se trouve placé.

Annal. Incerti Autoris. Paris. 1588, in-8º.

Anselmi (Sancti) Opera, edit. D. Gerberon. Paris. 1721, in-fol.

Arthur Duck, imprimé à Paris en 1689, in-12.

Athenæi, Dipnosophistarum, Lib. X, Basil. 1535, in-fol.

B

Basnage, Commentaire sur la Coutume Réformée de Normandie, 1709, in-fol.

M. de Bure, dans sa Bibliographie, a omis l'édition de 1701. Et à l'égard de celle de 1709, au-lieu de la distinguer seulement des autres, ainsi qu'il le fait par le Traité des Hypotheques qui la termine, il auroit dû observer qu'on la préfere sur-tout à cause de la Table qui est excellente.

Beaumanoir, Coutume de Beauvoisis, Bourges, 1690, in-fol.

Belleforêt, Histoire des neuf Charles, Paris, 1568, in-fol.

Bertinian. Annal. 3. vol. Collect. Histor. Franc. apud Andr. Duchesne.

Bossuet, Defensio Declarationis Cleri Gallicani, &c. Luxembourg, 1730.

Bracton, de Legibus Angl. Londres, 1640, in-4º.

Britton, Londres, 1640, in-4º.

Brunet (M.) Abbregé des grands Fiefs.

Brussel, nouvel Examen de l'usage des Fiefs.

Bibliotheca Patrum.

C

Camden. De Statu Reipublic. Angl. & Scot. Elzevirs, 1627 & 1641.

Cangii Glossarium, Francfort, 1710.

Capitular. Reg. Francor. edit. Balus. Paris. 1677.

Carte, Rôles Gascons & Normands, &c. Londres, 1743.

Chopin. Opera. Paris. 1600, in-fol.

Coenalis Histor. Gallic. Paris. 1581, in-fol.

Coke, Commentaire des Institutes de Littleton, Londres, 1656.

Commentar. Cæsar. Lugdun. 1616, in-16.

Concil. Norman. edit. D. Bessin. Rothomag. 1717, in-fol.

Concilia general. Collect. Binio. L'exemplaire que j'ai de cette Collection est celle dont se servoit le grand Bossuet. Ce sçavant Prélat y a fait beaucoup d'Apostilles au crayon.

Coquille ([OE]uvres de) 1703, in-fol.

Coutume de Normandie, édition de Lambert, 1588, in-4º. L'Arrêt pour les enfans des condamnés est à la fin.

Coutumier (grand) de Normandie avec la Glose, in-fol. en gotique, Caën, 1510. Les Notes Latines de Rouillé n'y sont pas, ce qui prouve qu'il n'est point Auteur de la Glose Françoise.

D

Dachery, Spicileg. Paris. 1659, in-4º.

Daniel, Hist. de Fran. in-12.

Danneville, Inventaire de Normandie, 1645, in-4º.

De la Roque, Traité de la Noblesse, Rouen, 1709, in-4º.

Dorléans, Ouvertures des Parlemens, Rouen, 1620.

Duchesne, Hist. d'Angleterre, d'Ecosse & d'Irlande, Paris, 1614, in-fol.

Dudo, de Moribus & Actis Normann. Ducum, apud Duchesn. Collect. Histor. Normann.

Duhaillan, Etat & succès des Affaires de France, Paris, 1572, in-4º.

Dumoulin, Curé de Manneval, Hist. de Normandie.

Dupin, Bibliotheque des Auth. Ecclésiast.

Dutillet, 1592, in-4º.

E

Etablissemens de Saint Louis, premier volume du Recueil des Ordonnances de la troisieme Race.

Eadmeri Historia Novorum, etc. in fin. Oper. Sancti Anselmi. Vide Superius Anselmi Opera.

F

Fauchet, Antiquités Françoises, Paris, 1610, in-4º.

Fevret, Traité de l'Abus, Lion, 1657, in-fol.

Fleta, Londin. 1685, in-4º.

Flodoard, Hist. Eccles. Remens. Paris. 1611, in-8º.

Frodoard. Chronic. Paris. 1588, in-8º.

Fortescue, de Legibus Angl. Tractatus. Ce Traité est à la fin de Glanville.

G

Glanvilla, de Legibus & Consuetudin. Angl. Londin. apud Edward. Withe Churche, in-16, sans date.

Gregorii Turonens. Histor. Paris. 1610, in-12.

Idem, De Miracul. 1640, in-12.

Guyot, Institut. Féodales.

Guénois, Conférences des Ordonnances.

Guillelmus Gemeticens apud Duchesn. Collect. Script. Normann.

H

Hesnault (M. le Président) Abregé Chronolog. de l'Hist. de France.

Hincmari Opera, 1645, in-fol.

I

Joinville (Mémoires de Jonville) Paris, 1668, in-fol.

L

Le Maître (Plaidoyers de) Paris, 1705, in-4º.

Loyseau ([OE]uvres de) Paris, 1620, in-fol.

Loisel, Institutes Coutumieres, Paris, 1710, in-12.

Loüet, Recueil d'Arrêts, Paris, 1650.

M

Mabillon. Annal. Ordin. Sancti Benedict.

Marca, de Concordia Sacerdotii & Imperii. Paris. 1663, in-fol.

Matth. Paris. Histor. edit. Willelm. Wats, 1644, in-fol.

Mezeray, Abregé de l'Hist. de France.

Molinæi Opera, Paris, 1612, in-fol.

Montesquieu, Esprit des Loix, Londres, 1757, in-12.

Montholon, Arrêts, Paris, 1634, in-4º.

N

Nithardi, Histor. Paris, 1588, in-8º.

O

Orderic. Vital. in Collect. Histor. Norman. Andr. Duchesn.

P

Palaye (M. de la Curne de Ste.) Mémoires sur la Chevalerie.

Pasquier (Recherches de) Paris, 1643.

Pesnelle, Commentaire sur la Coutume de Normandie, avec les Notes de M. Roupnel de Chenilly.

Polidori Vergilii Histor. Angl. Basil. 1534, in-fol.

Pommeraye (Dom) Hist. des Arch. de Rouen.

Preuves des Libertés de l'Eglise Gallicane, Paris, 1651, in-fol.

Procopii Historia, edit. Basil. 1594, in-fol.

R

Rapin de Thoiras, Hist. d'Angleterre, à la Haye, 1716, in-4º.

Rimer (Actes de) 1745, in-fol.

Rouillé (Notes de) sur le grand Coutumier de Normandie, Rouen, 1539, in-fol.

Roupnel (M.) Voyez ci-devant Pesnelle.

S

Selden. Notæ in Eadmer. Histor. Voyez Eadmer & Anselme.

Ejusdem Seldeni Dissertatio in Fletam. Voyez Fleta; c'est à la fin de ce Recueil que se trouve la Dissertation de Selden.

Servin (Plaidoyers de) Rouen. 1629, in-4º.

Skénée, l'édition dont je me suis servi est celle de Londres, en 1613. La premiere fut faite à Edimbourg en 1609.

Comme la Collection de cet Auteur comprend plusieurs Pieces que j'ai citées sans avertir qu'elles faisoient partie de cette Collection, je donne ici le détail de toutes celles que Skénée a rassemblées.

1. Leges Malcolmi Mackenneth ejus nominis secundi.

2. Regiam Majestatem, Libri 4.

3. Quoniam Attachiamenta, sive Leges Baronum.

4. Leges Burgorum.

5. Curia quatuor Burgorum, scilicet, Edinburg, Stirling, Berwick & Roxburg.

6. Statuta Gildæ per dispositionem Burgorum constituta, ut multa corpora uno loco Congregata, unio consequatur, &c.

7. Assisa Regis David facta, apud novum Castrum super tynam, de ponderibus & mensuris.

8. Iter Camerarii Scotiæ.

9. Brevis & succincta forma itineris seu Curiæ Justitiarii.

10. Statuta sive Assisæ Regis Willelmi, Regis Scotæ factæ apud Perth.

11. Leges Forestarum.

12. Statuta Alexandri secundi filii Willelmi Regis.

13. Prima Statuta Roberti Regis hoc nomine primi.

Statuta secunda ejusdem Regis.

14. Assisæ & Statuta Davidis secundi.

15. Acta Parliamenti Roberti tertii.

16. Index Verborum Barbarorum.

Smith de Republica Anglicæ & Scotiæ ex Elzevirian. Offic. 1627 & 1641.

Spelman. Glossar. Londin. 1664, in-fol.

Style (ancien) de procéder, il est à la fin de Rouillé.

T

Taciti Annal. Antverp. 1607.

Terrien, Commentaire du Droit Civil & Coutumier de Normandie, Paris, 1574, in-fol.

Thaumassiere (Assises de Jérusalem avec les Notes de) Bourges, 1690, in-fol.

Thegan. de Gestis Ludovic. Imperator. Paris. 1588, in-8º.

Tiraquelli Opera, Lugdun, 1616, in-fol.

V

Vély (l'Abbé) Hist. de France, in-12.

Villaret (M. de) Continuation de la même Histoire.

Voltaire (M. de) Hist. Univers.

Z

Zazius de Feudis, Lugdun. 1556, in-12.

W

Wats (Guillelmi) Glossarium in fine Matthæi Paris.

Walsingham Ypodigma Neustriæ, Londini 1574, in-folio.

Wilkins, Leges Anglo-Saxonicæ, &c. Londin. 1721, in-fol.

Fin du second Volume.

======================================================================

TABLE DES MATIERES DES PREMIER ET SECOND VOLUME.

----------------------------------------------------------------------

A

ABBATEMENT, est une des six especes d'entrées autorisées a l'égard des fonds, 1 volume, 539 Exemple d'un Abbatement, ibid.

ABEYANCE, qu'est-ce qu'un Bénéfice en Abeyance, 1 vol. 676

ABSENT, dans quel temps doit-il s'opposer à un Jugement rendu par défaut contre lui? 1 vol. 506

ACCUSATEUR, ses fonctions, 1 vol. 273

ACQUEREUR, comment la possession des fonds lui étoit-elle transférée, 1 vol. 484

ACQUETS. Voyez SUCCESSION AUX ACQUÊTS.

ACQUITTEMENT, combien de sortes d'acquittemens, 1 vol. 217 Voyez SEIGNEUR.

ACTES concernant les Ecclésiastiques, dressés par eux-mêmes, 1 vol. 395 Fraudes commises dans ces Actes, ib.

ACTION de dette, 1 vol. 90 Action de trépasse, 1 vol. 97 & 105 Fausse Action, 1 vol. 710

ADOPTION, on ne pouvoit adopter quelqu'un que lorsqu'on n'avoit pas d'enfans, aux Notes, 1 vol. 469

AFFRANCHIS, de combien de sortes, 1 vol. 283 Diverses manieres d'affranchir, 283, 284

AGE, a quel âge nos Rois étoient-ils majeurs, 1 vol. 161 & 162 Age parfait & âge de discrétion pour les mâles & les femelles, 1 vol. 163

Plein-âge. Voyez MAJORITÉ.

AGRICULTURE. Voyez LABOURAGE.

AINÉ, ses droits sur la succession de ses Cadets, 1 vol. 18 Aîné (le fils) succede seul à Clotaire II, 20 Aînée, ses priviléges & ses charges, 1 vol. 317 Comment nomme-t-on sa part, 1 vol. 321

AINESSE, son antiquité en Normandie, 1 vol. 18 Son origine est plus ancienne que celle qu'on lui attribue ordinairement, ib. Réfutation des objections que l'on fait contre l'antiquité du droit d'Ainesse, 1 vol. 18 Ce droit étoit il admis pour la succession au Trône sous la premiere Race, 1 vol. 19 Ce droit conforme au droit suivi chez les anciens Gaulois, 1 vol. 20 Ce droit étoit-il inconnu à Charlemagne & à Louis le Débonnaire, 1 vol. 21 Comment s'est-il établi pour la succession aux Fiefs, ib.

ALEU, Franc-aleu Normand, comment s'est conservé, 1 vol. 192 & suivantes. Définition du Franc-Aleu, ibid, 235

ALEUX, leur définition, 1 vol. 6 Possesseurs d'Aleux, formoient une classe considérable dans le neuvieme siecle, 1 vol. 194 Expulsent les Normands à leurs frais, ib. Ne devoient que le service Militaire, ib. Pourquoi moins d'Aleux en une Province, & plus d'Aleux en d'autres, 1 vol. 196 Objections contre la franchise naturelle des terres Normandes, réfutées, 1 vol. 197 & 2 vol. 140 Le Domesday reconnoît le Franc-Aleu, ib. 198 On pouvoit donner les Aleux aux Eglises, 1 vol. 205

ALLUVION, maximes du droit Anglo-Normand sur ce droit, 2 vol. 24

AMORTISSEMENT, droit essentiellement inhérent à la Souveraineté, 1 vol. 215 Philippe le Hardi a-t-il le premier exercé ce droit, ib. Quand & comment ce droit s'exerçoit-il, ib. 708

AN & JOUR, d'où la Coutume de ce délai a-t-elle passé en Angleterre & en Ecosse, 1 volume, 489

ANASTASE, persécution horrible que ce Prêtre éprouve de la part de son Evêque, 1 vol. 10

ANATHEMES. Voyez IMPRÉCATIONS.

ANDARCHIUS, Histoire de ce méchant homme, 2 vol. 10

ANSELME, affaire qu'il eut au sujet des Investitures des Evêchés, 2 vol. 218 & 223

ANSTRUSTION, Biens qu'il pouvoit posséder, 1 vol. 192

APPANAGES, s'appelloient originairement Royaumes, 1 vol. 467

APPEL. Voyez COMBAT. Définition de l'Appel, sa forme, son effet, 1 vol. 565. Voyez COMBAT. Appel de Jugemens. Voyez JUGEMENS.

APPENDANCE. Voyez DEPENDANCE.

ARBITRE. Voyez FEMME.

ARMOIRIES, quand l'usage en a-t-il commencé, 2 vol. 194

ARQUES, continence du boisseau d'Arques, 2 vol. 22 & 23

ARTHUR DUCK s'est mépris, en disant que _Glanville s'est servi des termes, du témoignage, & de l'autorité de Justinien_, 2 vol. 4

ASCENDANS, variations sur leurs droits en la succession de leurs enfans, 1 vol. 14

ASSEMBLÉES générales de l'Etat; on renvoyoit les hommages à ces Assemblées, 1 vol. 111 Voyez PARLEMENT.

ASSENTIR ou CONSENTIR, différence de ces deux expressions, 1 vol. 683

ASSISES dans les Bourgs & les Villes, 1 vol. 237 Grande Assise, maniere dont on la tenoit, 1 vol. ib. 305 Sens différens de ce mot, ib. 306 Livres d'Assises, son autorité en Angleterre, ib. 386 N'étoient pas accordées dans tous les cas de dessaisine, ib. Assise de nouvelle dessaisine, 1 vol. 433 Assise de juris utrum, ib. 676 Petite Assise, d'où lui vient ce nom, ib. 553 On ne tenoit point l'Assise durant certain temps de l'année, 554 Où se tenoient les Assises & leur compétence, ib. Assise de derniere Présentation à un Bénéfice, 1 vol. 558 Assise pour Réglemens de Police, 2 vol. 361

ATTEINTE, effets de cette Procédure, 1 vol. 585

ATTOURNEMENT. Voyez TRANSPORT.

ATTOURNÉS, 1 vol. 85 Combien de sortes d'Attournés, ib. D'abord ce nom fut commun à tous Porteurs de Procuration, 614 Les Officiers qui donnoient les Assignations ne s'appelloient encore qu'Attournés dans le quatorzieme siecle, 1 vol. 274

AVERS, ce que c'est, 1 vol. 520 Formalités pour saisir les Avers ou Avoirs, ib.

AUMOSNE, Franche-Aumône, obligations de ceux qui jouissent de Biens à ce titre, 1 vol. 206 Cette tenure est exempte de Féauté, ib. 211

AUNE, quand cette mesure a-t-elle été établie, & par qui, 1 vol. 215 Ses dimensions, 1 vol. 236

AVOCAT, comment appellé anciennement, 1 vol. 274 Pouvoit-il être désavoué par son Client, ib. Prérogatives des Avocats, 1 vol. 601 Leur éducation, & honneurs décernés à leur ordre chez les Anglo-Normands, 1 vol. 602 & suiv.

AVOUÉS des Eglises, leurs Droits en Normandie, 1 vol. 30 Comment sont-ils devenus Patrons, 1 vol. 310 Voyez PATRONNAGE.

AURELIEN, est le premier Bénéficier, 1 vol. 4 & 5

B

BAIL des Rois mineurs, de quelle considération il jouissoit, 1 volume, 68

BAILLIF Seigneurial, ses fonctions, 2 vol. 41

BAILLIFS, leurs pouvoirs, & variation dans l'exercice de ces pouvoirs, 1 vol. 324

BALUSE, critiqué mal-à-propos par M. de Montesquieu, 2 vol. aux Notes, 12

BAN & arriere-Ban, 1 vol. 132 Qui étoit sujet au Ban, ib.

BANAGE compare les Fiefs au don que Dieu fait de la Terre de Canaan aux Israëlites, 1 vol. 4 Cet Auteur s'est trompé sur l'antiquité des Fiefs conditionnels, 1 vol. 34 N'a pas entendu ce que vouloit dire ce mot Fée tail, 1 volume, 5e Note, 34 N'auroit pas dû distinguer les Lettres de Naturalité des Lettres de Dénization, 1 vol. 276

BANNI, BANNISSEMENT, contre qui la peine du Bannissement avoit-elle lieu, 1 vol. 500 Moyens que le Banni avoit pour se soustraire à la peine prononcée contre lui, ib.

BARONS, leurs fonctions originaires, 2 vol. 129 Quand les Comtes prirent ce Titre, ibid, 130 Indépendans des Comtes dans le onzieme siecle, ibid, 170 Voyez COMTES.

BARRES. Voyez EXCEPTIONS.

BATAILLE. Voyez COMBAT.

BATARDS, succédoient-ils au Trône, 1 vol. 19 aux Notes, & pag. 467 On distingue deux sortes de Bâtards chez les Anglois, 1 vol. 465 Bâtard, ne peut être villain, 1 vol. 263

BATON, arme dont on se servoit dans les combats judiciaires, 1 vol. 265 De quel usage, pour résoudre ou attribuer les possessions. Voyez INVESTITURE & COMBAT.

BEDEAU, Comment distingués des Sergens, 1 vol. 450

BÉNÉFICE, ses caracteres particuliers, 1 vol. 4 Premier des Bénéfices donné à Aurélien, ibid. 4 & 5 Bénéfices amovibles, ibid. 5 Acquis à prix d'argent, ib. Distingués des Fiefs, 1 vol. ib. 35 Bénéfices de dignité, ib. Bénéfices des Eglises, ibid, 6 Quand le nom de Bénéfice commença-t-il à être opposé au nom de propriété, 1 vol. 9 Quand les Seigneurs eurent-ils le droit de sous-inféoder, ibid, 11 En quel temps les Filles ont-elles commencé de succéder aux Bénéfices, 1 vol. 26 Bénéfices, tous amovibles, tous viagers, ou tous héréditaires dans le même-temps, 1 vol. 35

BÉNÉFICIERS (grands) Voyez COMTES.

BIENS, quels on pouvoit donner aux Eglises, 1 vol. 204 Biens Ecclésiastiques, leur destination, droits du Roi sur ces Biens. Voyez EGLISE, DOMAINE, RÉGALE, & GARDE-NOBLE. Biens fiscaux, en quoi ils consistoient, 1 vol. 5

BIGNON (Jérôme) a donné de bonnes preuves de l'antiquité du droit d'Amortissement, 1 vol. 215

BOEUFS, conviennent-ils plus au labourage que les Chevaux, 2 vol. 47 & suiv.

BOISSEAU. Voyez MESURES.

BONNIERS, ne possédoient que des terres où il n'y avoit pas d'habitation, 2 vol. 120

BORDIERS, tiennent des fonds sur lesquels il y a une habitation, 2 vol. 120

BOSSUET, son sentiment sur les effets de l'Excommunication, 1 vol. 280

BOURGAGE, sa définition, 1 vol. 235 Différentes Coutumes connues sous ce nom, 1 vol. 244 Antiquité du Bourgage de Kent, ib. En Bourgage, le Douaire étoit quelquefois de la totalité du Bien, 1 vol. 245 Quelquefois on pouvoit y disposer de ses Biens par Testament, ib. Bourgage de la Province de Kent, 1 vol. 288 Bourgage Anglois, en quoi différoit du Bourgage Normand, ib. Bourgage, Fonds en Bourgage disponibles comme les meubles, 1 vol. 57

BOURGEOIS, n'avoient point en Normandie droit de suffrage dans les Assemblées générales du Royaume, 1 vol. 243 Obligés de garder une portion de leur mobilier à leurs enfans & à leurs héritiers, 1 vol. 256

BOURGEOISIE, combien de sortes, 1 vol. 235 & suiv. Quand ont-elles commencé, ibid, 236 Prérogatives des Bourgeoisies Royales, ib. Comment s'élisoient les Magistrats de ces Bourgeoisies, ibid, 237 De quels Biens pouvoit-on disposer dans les Bourgeoisies, ibid, 238 Comment les Bourgeoisies Seigneuriales s'établirent, ibid, 238 Bourgeoisie de Ville en Normandie, imprime aux Héritages qui y sont enclavés les caracteres du Franc-Aleu & du Bourgage, 1 vol. 239 Forme des ventes dans les Bourgeoisies Royales, ibid, 245 Le Retrait est une Loi de ces Bourgeoisies, 1 vol. 256 Y disposoit-on des Biens par Testament, ib. 360 Leur influence sur le Commerce, ib. 426

BRACTON, quand a-t-il écrit son Livre? 2 vol. 73 Ses principes sont-ils exacts, ib.

BREFS, ce que c'étoit, 1 vol. 28 Bref de Douaire, ibid, 66 Bref de Wast, ibid, 5 Seigneurs, dispensent leurs Vassaux d'avoir recours aux Brefs de Chancellerie, 1 vol. 96 Bref de faux Jugement, ses effets, ib. Bref de Confirmation, ibid, 133 Bref de Mesne ou de Medio, son usage, 1 vol. 216 Bref Præcipe quod reddat, 1 vol. 220 Ce Bref répond aux Lettres de Clameur de Loi apparente, 2 vol. 5 Forme des Brefs, 1 vol. Procédure sur les Brefs, ib. 221, 250 & 290 Bref nécessaire pour s'exempter de plaider personnellement sa propre cause sous les les deux premieres Races, 1 vol. 273 Bref Præmunire facias, pourquoi établi, ib. Bref de Rapt & de séduction contre le Supérieur d'un Monastere qui y reçoit un Mineur, 1 vol. 283 & 284 Bref d'Annuité, 1 vol. 295 Bref de mort d'Ancêtres, ibid, 308 Quand avoit-il lieu, ibid, 540 Bref de Daraine presentement, ibid, 309 Bref de Participatione facienda, ib. 316 Bref de Formedon, ib. 336 & ib. 645 Bref d'Admittatur, ib. 374 Bref de Fiefferme, ib. 388 Bref d'Entrée sur dessaisine, 435 & 456 Bref de Forcible entrée, ib. 494 Bref de Dette, ib. 501 Bref Dum fuit infra ætatem, ib. 542 Bref de Droit, quand étoit-il accordé, ib. 544 Quand s'appelloit-il Bref de cosinage, ib. Forme de procéder sur un Bref de Droit, ib. 578 Tout est de rigueur dans la forme des Brefs, 1 vol. 459 Bref d'Entrée in casu proviso, ib. Bref de Trépas, ibid, 550 Bref Quare impedit, ib. 558 Bref de Détenue, ibid, 561 Bref d'Erreur, son origine, ses effets & forme des poursuites sur ce Bref, 1 vol. 569 Bref Copias ad satisfaciendum, ib. 572 Bref Per elegit, 1 vol. 573 Bref de Recousse, ib. 621 Bref Cui in vita, ib. 643 On n'avoit pas besoin de Brefs quand l'objet ne valoit pas 40 sols, 1 vol. 649 Bref d'Entrée en le poost, ib. 711 Bref Non ponatis in defaltam, 2 vol. 5 Conformité de ce Bref avec nos Lettres d'Etat, ib. Bref Capias, sa forme & son usage, ib. Bref Quæras, pourquoi établi, 2 vol. 6 Bref Quare non habuerit Warantum, ib. 6 & 7 Bref Seisias, ib. Bref de Languore, ib. 7 Bref, d'où se tiroit le nom des Brefs, ib. 8 Bref ad Videndum, ib. 8 Bref Prohibere ne teneat, ib. Procédures sur les Brefs Anglois, conformes à celles prescrites par les Capitulaires, 2 vol. 9 Antiquité & origine des Brefs, ib. 14 Bref Quod posuit, ibid, 15

BRITTON, quand vivoit cet Ecrivain, 1 vol. aux Notes, 440 Britton, temps où il a écrit, rapports entre son Livre & l'ancien Coutumier Normand, 1 vol. 703 Idée de son Livre, 2 vol. 16 & 31 Combien l'édition des Ouvrages de cet Auteur seroit utile, 2 vol. 23

BRUSSEL, erreur de cet Auteur à l'égard du Capitulaire 20 du Liv. 3. Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8 Brussel, erreur de cet Auteur à l'égard du droit des Filles sur la succession aux Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 & 25 Inconvéniens qui résultent de ce que cet Auteur confond les Fiefs & les Bénéfices, 1 vol. 77 Réfutation de l'idée qu'il donne des Fiefs en l'air, ibid, 88 Il a mal défini les Fiefs de reprise, 1 vol. 93 Il recule d'un siecle l'époque de l'hommage-lige, 1 vol. 119 A-t-il bien compris ce mot, dépendance d'un Fief, 1 vol. 262 Ce qu'il dit du combat judiciaire est-il puisé dans la meilleure source, ibid, 265

C

CANGE. Voyez DUCANGE.

CAPITULAIRES, quelles maximes ils établissent à l'égard des dons que l'on peut faire aux Eglises, 1 volume, 203 Différent sur ce point de la Loi des Allemands, ibid, aux Notes. Ne parlent point du Retrait lignager, 1 vol. 256 Permettoient-ils de s'emparer des fonds d'autrui sans y être autorisés, ibid, 551

CASTLE GARDE, Garde des Châteaux, Etage, 1 vol. 183

CAUSEUR, ses fonctions, ibid, 273 Voyez PLAIDEUR.

CAUX, Usages de ce Pays, plus conformes aux Loix primitives de Normandie que les Usages des autres parties de cette Province, 1 vol. 741

CÉDANT & CESSIONNAIRE, définition de ces mots, 1 vol. 75

CENS, différence du Cens d'avec les Tributs, 1 vol. 115

CENTAINES. Voyez HARO ou HUNDRED.

CENTENIERS, leur Compétence, 1 vol. 235

CHALENGE, différoit des reproches, c'étoit une opposition au serment des Jureurs, 1 vol. 585 On ne pouvoit chalenger les Chevaliers, ib.

CHAMP, appareil du champ ou les combats judiciaires se donnoient, 1 vol. 153

CHANCELIERS, comment investis de leur dignité, 1 vol. 109

CHANTRERIE, étoient des Bénéfices amovibles, 1 vol. 598

CHARLEMAGNE, érigeoit rarement les honneurs en hérédités, 1 vol. 9 Commence à accorder des Bénéfices aux hommes libres vers la fin du huitieme siecle, 1 vol. 34 Défend aux Ecclésiastiques de porter les armes, 1 vol. 136 Met les Princesses ses Filles sous la garde de leurs freres, ibid, 159 C'est peut-être d'un usage suivi sous ce Prince, que les Pairs du Royaume ont été réduits à 12, 1 vol. aux. Notes, 323 Cet Empereur favorise le Commerce, ib. 425 Il dirige le chant des Prêtres lorsqu'il assiste à l'Office Divin, ib. 598

CHARLES le Chauve rend les Bénéfices héréditaires en 877, 1 vol. 34 Pourquoi sous ce Prince la France divisée en petites Seigneuries, 1 vol. 35 Exerce le Droit de Régale. Voyez RÉGALE.

CHARLES le Simple, quelle autorité avoient les Comtes de Paris sous ce Roi, 1 vol. 143 En quoi consistoit le Droit de Régale sous son regne, ib. 156 Pourquoi préféré à Louis & à Carloman, ib. 466

CHARLES MARTEL accorde à ses Leudes les dignités Ecclésiastiques, 1 vol. 135

CHARTES; quand y a-t-on employé des imprécations? 1 vol. 361 Combien de sortes de Chartes, ib. 440 Etoient-elles nulles lorsqu'elles n'avoient pas de Sceau? ib. 441 Comment peut-on juger de la validité des Chartes, ib. En quelle langue rédigées sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514 Grande Charte, 1 vol. 382

CHARUE de terre, continence de cette mesure, 1 vol. 599

CHASSE, Réglemens anciens au sujet de la Chasse en France & en Angleterre, 1 vol. 447 A qui appartenoit le Droit de Chasse sous nos premiers Rois, 1 vol. 447 Elle étoit défendue aux Evêques & aux Abbés, ib. Loix des Ducs Normands à l'égard de la Chasse, ib.

CHATELS, quels meubles désignés par ce nom? 1 vol. 529 Personnels & réels, 1 vol. 353

CHEVALIERS, il y en avoit chez les Gaulois, 1 vol. 128 Comment furent réglés leurs rangs & leurs services au commencement de notre Monarchie, ib. 129 Réception du Chevalier, comment elle se faisoit, ib. Il n'y avoit point de Chevaliers sans une portion de Fief avant le regne de Louis le Begue, ib. 130 Chevaliers Normands, leur Service plus proportionné à la dignité de leurs Fiefs que ceux des autres Provinces dans le troisieme siecle, 1 vol. 130 Différentes époques où la Chevalerie d'armes & la Chevalerie glébée ont été successivement reçues en France, ibid, 131 & 134 Il n'y a point eu de Chevaliers en Normandie sous les premiers Ducs de cette Province sans des portions de Fief, ibid, 131 Différence entre le Fief de Chevalier & le Fief d'Ecuyer, ib.

CHEVALIER MINEUR, n'étoit pas exempt de garde, aux Notes, 1 vol. ib. Dégradations des Chevaliers sous la premiere Race, aux Notes, ibid, 134 Chevaliers d'Armes, faisoient le service de simples Ecuyers, 1 vol. 135 Chevalier d'Arme, n'avoit aucun rang militaire déterminé, ib. Chevaliers créés par les Ecclésiastiques, 1 vol. 137 Chevalier, tenure par service de Chevalier, ne doit point l'Escuage, 1 vol. 169 Leur record ne pouvoit être reproché, ib. 223 Chevaliers, leur Office dans les combats judiciaires, ib. 265 Leur présence & leurs fonctions dans les assises, ibid, 585 Voyez COMBAT.

CLAMEUR continuée, définition de cette formalité, 1 vol. 480

CLERGÉ. Voyez ECCLÉSIASTIQUES. Le Clergé ne possédoit point des Bénéfices de dignité avant le huitieme siecle, 1 vol. 112 Le Clergé a toujours tenu le premier rang dans l'Etat, 1 vol. 201 Connoissoit bien les bornes de son autorité dans le sixieme siecle, ibid, 210 Refuse de faire voeu de chasteté, ibid. 223

CLOTAIRE II réforme quelques décisions du troisieme Concile de Paris, attentatoires à son autorité, par l'Edit confirmatif de ce Concile, 1 vol. 152

CLOVIS eut des raisons pour ne donner que des Bénéfices amovibles, 1 vol. 5 Ne place à la tête des Diocèses que des Sujets pacifiques, ibid, 150 Droits qu'il se réserve sur les Dons qu'il a faits aux Eglises, ib. A dû sçavoir mieux qu'aucuns Rois qui l'ont suivi les conditions auxquelles il avoit donné aux Eglises, ib.

COMBAT judiciaire admis pour les crimes seulement, 1 vol. 221 Quels crimes donnoient lieu au Combat, ib. 264 & 502 Qu'est-ce qui pouvoit combattre par personnes interposées, ib. Excuses admises pour s'exempter du Combat, ib. Formalités qui s'observoient dans les Combats, ibid, 265 Par qui la Loi du Combat fut faite, ib._ aux Notes. Evénemens qui interrompoient & empêchoient le Combat, 1 vol. 266 Avoit-il les inconvéniens de notre Procédure criminelle, ibid, 503 Voyez PROCÉDURES & DUELS. Comment gageoit-on le Combat, 1 vol. 586 Loix du Combat suivant Britton, le vieux Coutumier Normand, & les Ordonnances de la troisieme Race de nos Rois, 2 vol. 141 Laquelle de ces sources nous donne une idée plus juste de l'ordre observé pour les Combats judiciaires lors de leur établissement, 2 vol. 147

COMBATTANS, leurs protestations, 2 vol. 152 Forme de leurs sermens, ibid, 154

COMMENSAL, qui ne se présentoit pas au Ban, à quelle peine étoit-il sujet, 1 vol. 139

COMMERCE, avec quel avantage les Communautés des Marchands le faisoient anciennement en Angleterre, 1 vol. 427 Ses progrès sous nos premiers Rois & sous les premiers Ducs de Normandie, ib. Fraudes commises dans le Commerce, espece de leur punition, ibid, 426

COMMISSAIRES, Missi Regii, pourquoi & quand nos Rois ont-ils cessé de les envoyer dans les Cours des Seigneurs, 1 vol. 25 Leur compétence sous les deux premieres Races de nos Rois & chez les anciens Normands, ib. 582 Comment tenoient leurs assises dans les Bourgs ou Villes, 1 vol. 237, & 241 Régloient les affaires provisoires, ib. Clerc des Commissaires, leurs fonctions, ib. Voyez SENÉCHAL.

COMMUNAUTÉS des Marchands. Voyez MARCHANDS. Communautés Religieuses, comment devenoient-elles capables de posséder des biens, 1 vol. 205 Communauté de Pâturages, comment s'acquéroit & s'exerçoit ce droit, 1 vol. 545

COMPÉTENCE des Juges Laïcs pour obliger les Ecclésiastiques à remplir leurs devoirs, quand ces devoirs sont déterminés, 1 vol. 205

COMPOSITIONS sous la premiere Race, 1 vol. 193 Quand se sont-elles payées en argent, ib. 272 Sur quoi se régloient-elles? aux Notes, ib.

COMTES & Barons indépendans les uns des autres au onzieme siecle, 1 vol. 170 Qui pouvoit exercer les fonctions des Comtes sous la premiere Race, ibid, 192 Défenses aux Comtes de vexer les hommes libres, ibid, 194 Les noms de ces Seigneurs ont eu en divers temps diverses significations, 2 vol. 121 Fonctions des Comtes, 1 vol. 6 Leurs fraudes pour s'approprier les terres du Roi, 1 vol. 8 Leurs vexations sur les hommes libres, ib. 10 Distribuoient les emplois militaires sous la premiere Race, ibid, 134 Leur punition quand ils ne se rendoient pas à la tête des Troupes de leurs Bénéfices, 1 vol. 139 Quelle autorité avoient-ils sur les autres Officiers militaires, 1 vol. 129 Quel étoit le taux de leur relief, ibid, 170

CONCILE (troisieme de Paris) son importance à l'égard du Droit de Régale, 1 vol. 151 Tous les anciens Conciles font mention de la Régale, ibid, 154 D'où est venu l'erreur de ceux qui ont lu les Conciles sans y voir la reconnoissance de ce droit, ibid, 155

CONCILES, prohibent les Dons excessifs faits aux Eglises par les Laïcs, 1 vol. 202 Interprétation des Canons qui autorisent les dons faits aux Eglises sans écrit, ib.

CONDAMNATIONS en matiere Civile, n'excédoient jamais les facultés du Condamné, 1 vol. 385

CONFIRMATION, Formule d'Acte de Confirmation, 1 vol. 587 Quand le Vassal avoit-il recours à ces Actes, 1 vol. 588 Différence entre les délaissemens & les confirmations, 1 vol. 589 On répétoit dans les Actes de confirmation les clauses des Actes qui y étoient ratifiés, ibid, 595

CONFISCATION, en quoi ce Droit différoit de celui de deshérence, 1 vol. 416

CONFORMITÉ des anciennes Coutumes Angloises & des Coutumes réformées de Normandie, 1 vol. 695

CONNÉTABLE, importance de cet Office, 1 vol. 143 Ce nom désigne aussi un Châtelain, 1 vol. 449

CONQUETS, motifs du Droit de conquêts accordé à la femme sur les Biens Normands, tant en Bourgage que hors Bourgage, 1 vol. 57

CONSENTEMENT, est différent de l'assentement, 1 vol. 683

CONTEUR, 1 vol. 85 Voyez ATTOURNÉ.

COUR, Cour de record, de quels Juges étoit-elle composée, 1 vol. 22 & suiv. Cour du Roi. Voyez ROI. Cours Seigneuriales, 1 vol. 95

COURONNE. Voyez MAJORITÉ, ELECTION, &c.

COURTOISIE d'Angleterre, antiquité & motifs de ce droit, 1 vol. 52

COUTUMACE, dans quel temps pouvoit s'acquérir, 1 vol. 275

COUTUME générale, n'avoit aucune influence sur les Coutumes locales, 1 vol. 759 Coutume réformée de Normandie, a confondu les Bourgeoisies, le Bourgage & le Franc-Aleu, 1 vol. 239 Raports entre les Coutumes Angloises & Normandes & les anciennes Loix Françoises sur l'admission des Serfs aux Ordres, 1 vol. 282 Mêmes rapports sur le Douaire, ibid, 703 Coutumes bizarres au sujet des mariages des filles des hommes de fief, ibid, 159 Causes de la diversité des Coutumes à l'égard de la majorité, ibid, 163 Motifs des articles 411 & 429 de la Coutume réformée de Normandie, 1 vol. 246 D'où étoit venue la coutume qu'une femme, en épousant son Ravisseur, lui sauvoit la vie, 2 vol. aux Notes, 158

COUTUMIER (ancien) de Normandie addition faite à son texte & corrigée par Rouillé, 1 vol. 12

Quoique Rédigé après le Concile de Latran tenu sous Innocent III, fait durer le Parage jusqu'au septieme degré, 1 vol. pag. 212 Comment il faut entendre ce qui est dit du Mort-gage en ce Recueil, 1 vol. 401

CURATEUR, dans quel cas accordé au Vilain, 1 vol. 270

CURÉS. Voyez PARSON. Ne pouvoient aliéner les fonds de leurs Bénéfices, 1 vol. 675

D

DAGOBERT, pourquoi ne donne-t-il pas le nom de Reine à Regnatrude, 1 vol. 466

DÉFAUTS, combien falloit-il de Défauts de la part d'un Défendeur pour qu'un Demandeur gagnât sa cause, 1 vol. 373 Défaut en Jugement, le Défaut emportoit la perte du Droit en litige, 1 vol. 505

DÉFENDEUR, peut-il être forcé de produire un Titre, 1 vol. 440

DÉFENSEURS des Causes, aussi appellés Protecteurs, Reclamateurs, Causeurs, 1 vol. 236 Voyez AVOCATS.

DÉFORCEMENT. Voyez ENTRÉE.

DÉFORCER, ce que c'est, 1 vol. 654

DEGRÉS de parenté, durant lesquels le franc Mariage subsiste, 1 vol. 41

DÉLAIS, antiquité de ce mot, 1 vol. 578

DÉLAISSEMENT, sa définition, ses différentes especes, 1 vol. 513 Ne peut avoir pour objet que les Biens possédés actuellement par celui qui le fait, 1 vol. 514 Pour faire valablement un délaissement, il faut être Possesseur de fait ou de droit, 1 vol. 515 Exception à la regle précédente, ibid, 516 En quoi le délaissement differe-t-il des Confirmations, 1 vol. 588 & suiv. Effet du délaissement, ibid, 559, 563 & 647

DÉNIER. Voyez DESSAISINE.

DÉPARAGEMENT du Vassal marié par le Seigneur; quand a-t-il lieu, 1 volume, 165 & suiv.

DÉPENDANCE & Appendance d'un Fief, différente signification de ces deux expressions, 1 vol. 261

DÉPOSITAIRE, quand responsable du vol du dépôt, 1 vol. 501

DÉSAVEU, suites du désaveu du Vassal, 2 vol. 26

DESHÉRENCE, étendue de ce droit, 1 vol. 415 Différence entre ce droit & celui de confiscation, ibid, 416

DESPOTE, écarte tout conseil, 1 vol. 243

DESSAISINE, ce que c'est, 1 vol. 35 Trois sortes de Dessaisines à l'égard des rentes, ibid, 312 Combien d'especes de Dessaisines à l'égard des immeubles, ibid, 377 & 535 Moyens pour remédier à la Dessaisine, ib. 378

DÉTINUE. Voyez BREF DE DÉTENUE.

DETTES, poursuite des Dettes en Justice, comment se faisoit, 1 vol. 290 & 295 Jusqu'à quelle somme la preuve d'une dette étoit-elle admise, ibid, 354 Quelles exceptions étoient admises contre l'action intentée pour dette, ib. Comment dessaisissoit-on pour dettes, ib. 377 Quand pouvoit-on poursuivre son Débiteur sans Bref, ibid, 501 En combien de manieres contractoit-on une dette, ib.

DIRECTITÉ, comment pouvoit-on renoncer à ce droit, 1 vol. 532 Voyez SEIGNEUR.

DISCENTS, ce que c'est, combien il y en a d'especes, 1 vol. 455

DISCONTINUANCE, significations différentes de ce terme, 1 vol. 642

DIVORCE, Coutumes Angloises sur le Divorce, 1 vol. 451 Après le Divorce restoit-il des Droits au Mari sur les biens de sa Femme, 1 vol. 594

DOMAINE du Roi aliénable; en quel cas, 1 vol. 360 Quel inaliénable, 1 vol. 668, & aux Notes, ibid, 708 Précautions prises pour la conservation du Domaine par les Loix Anglo-Normandes, 2 vol. 27 Il y avoit des portions du Domaine qui étoient inaliénables, d'autres qui ne l'étoient pas, ibid, 29 Fausseté de la supposition d'une Assemblée tenue à Montpellier entre les Souverains, pour déclarer leur Domaine inaliénable, 2 vol. 30

DOMMAGES, triples dommages; quand les obtenoit-on, 1 vol. 494

DOMESDAY, ce qu'il contient, 2 vol. 200 Admet-il le Franc-aleu, 1 vol. 198 Reconnoît des Francs-aleux, 1 vol. aux Notes, 198 En quel sens le mot de Gavel y est-il employé, ibid, 288

DONATEUR, il enlevoit tous les Meubles du fonds qu'il donnoit, & pourquoi, 1 vol. 524 Qu'est-ce qu'un Donateur & un Donataire, 1 vol. 75

DONS excessifs faits aux Eglises sous la premiere Race, 1 vol. 202

DOUAIRE. Voyez BRITTON & COUTUMES de Normandie. En quoi consiste, 1 vol. 54 Différentes dénominations de ce droit, ib. 55 Sur quelle espece de biens ce droit avoit-il lieu, ib. Quel étoit le motif de son établissement, ib. Etoit-il le prix de la Virginité, ib. Une Impubere pouvoit-elle l'exiger, ib. Les Coutumes anciennes varient sur la quotité du Douaire, 1 vol. 56 Le Conquêt Normand est le Douaire du Bourgage Anglois, ibid, 57 Douaire selon la commune Loi. ib. Douaire ad ostium Ecclesiæ, & Douaire _ex assensu Patris_. Leur définition, 1 vol. 58 Quel Douaire un Mineur pouvoit promettre, 1 vol. 61 De quel temps est dû le Douaire, ibid, 62 Quel Douaire avoit la Femme d'un Jointenant ou d'un Tenant en commun, 1 vol. 64 Quand le consentement du pere étoit requis pour le Douaire, ib. Douaire de la plus Belle, 1 vol. 65 Combien de sortes de Douaires, ibid, 70 Les Douaires, quand ont cessé d'être sujets au droit de viduité, 1 vol. 71 Sont-ils dûs aux femmes des Felons, 1 vol. 73

DOYEN, quelle étoit la Dignité qui donnoit ce Titre, 1 vol. 675

DROIT, mere-droit, ce que l'on entendoit par ces mots, 1 vol. 544

DROITS du Souverain, de leur exécution dépend la sûreté des propriétés particulieres, 1 vol. 188

DUC. Voyez COMTE.

DUCANGE a-t-il bien interprété ce mot Factum, 1 vol. 428 Il cite des Capitulaires pour prouver l'origine de la Coutume qui donne l'an & jour pour termes de certaines prescriptions où il n'est pas dit un mot de cette Coutume, 1 vol. 489 Auroit dû indiquer sur le mot Déforce les anciennes Coutumes Françoises, ib. 654 On parvient plus sûrement avec lui qu'avec M. de Montesquieu à approfondir le véritable esprit de nos anciennes Loix, 2 vol. 16

DUEL; qui pouvoit appeller en Duel, 1 vol. 566 Exceptions que l'on pouvoit proposer contre le Duel, ib. Rapports entre les formalités du Duel prescrites par les Loix Anglo-Normandes, & celles indiquées par les Capitulaires, ib. Peines de celui qui étoit vaincu en combattant, 2 vol. 2 Voyez COMBAT.

DUTIES, en quoi différent des dettes, 1 vol. 577

E

ECCLÉSIASTIQUES, dispensés du Service militaire personnel, 1 vol. 116 & 135 Donnent au Roi le dénombrement de leurs biens, ibid, 116 Pourquoi vont-ils à la guerre sous la premiere Race, ibid, 135 Il leur est fait défense de porter les armes, ibid, 136 Leurs fonctions à l'armée du temps de Charlemagne, ib. Leurs Gens de guerre conduits par les Fideles du Roi, ib. Raoul, Duc de Normandie, n'exige pas le Service militaire personnel des Ecclesiastiques, 1 vol. 136 Priviléges des Ecclésiastiques, en quoi ils consistoient relativement au Service militaire sous Guillaume le Conquérant, ib. 136 Exemples d'Ecclésiastiques qui ont servi dans les Armées, ib. Ecclésiastiques créent des Chevaliers, 1 vol. 137 Fraudes qu'ils pratiquent pour avoir prétexte d'excommunier, 1 vol. 395 Pourquoi interdisoient-ils le commerce aux Pénitens, ibid, 424 Impartialité avec laquelle il faut juger de leurs priviléges & de leurs obligations, 1 vol. 201 Ils vivoient en France sous la Loi Romaine, ibid, 203 Ils pouvoient accepter en don les Biens des particuliers en deux cas, ib. Ceux qui refusoient de s'acquitter de prieres ou d'offices auxquels ils s'étoient obligés, y étoient contraints; & comment, 1 vol. 207 Le respect qui leur est dû ne doit pas empêcher de penser qu'ils sont sujets à la Jurisdiction Séculiere en certaines circonstances, 1 vol. 210 Lorsqu'ils cedent les fonds qu'ils tiennent en pure aumône à des Laïcs, ceux-ci ne tiennent point en pure aumône, 1 vol. 212 & 213 Ils avoient des Jureurs tirés de leur ordre, ib. 308 Leurs enfans ne pouvoient être Notaires, ib. 394 Moyens employés pour les forcer à reconnoître la Jurisdiction du Vicomte, ib. 572

ECHANGE (l') n'exige point de prise de possession, 1 vol. 81 Quand doit-on dresser des Actes d'un Echange, ibid, 82 Pourquoi les Echanges n'étoient-ils pas sujets au droit de réversion en faveur des Seigneurs, 1 vol. 82 De quelle nature doivent être les fonds échangés, ibid, 82 & 83 Il n'est pas nécessaire pour la validité de l'échange que les fonds échangés soient égaux en valeur numéraire, ib. L'égalité de l'échange se regle sur la dignité des deux fonds, ibid, 84

ECHEVINS, leurs fonctions, 1 vol. 235

ECHIQUIER, combien de Tribunaux le composoient sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 137 On y faisoit les Loix, ib. Voyez PARLEMENT.

ECOLES. Voyez LOIX.

ECOSSE, où a-t-elle pris ses Loix sur les Bourgeoisies, 1 vol. 36 C'est dans les Loix d'Ecosse qu'on découvre l'origine du Retrait lignager, ibid, 256

ECU, sa valeur au temps de Littleton, 1 vol. 529

ECUYER, sans être Chevalier faisoit le service de Chevalier, 1 vol. 130 Différence qu'il y avoit entre les fonctions de l'Ecuyer & celles du Chevalier, ib. 131

EDOUARD (le Confesseur.) Impôt usité sous ce Prince, confondu mal-à-propos avec le Relief, 1 vol. 160 Coutumes ou Loix publiées sous le nom de ce Prince par Guillaume le Conquérant, 2 vol. 76

EGLISE. Biens des Eglises inaliénables, 1 vol. 115 Considérés comme faisant partie du Domaine, ibid, 512 Comment les Laïcs jouissoient-ils des Biens des Eglises, ib. Hommes attachés aux Eglises, avoient-ils quelques priviléges, ib. Les Eglises payoient les impôts, aux Notes, ib. Exemple, d'une Eglise exempte de toute Domination temporelle, 1 vol. 117 L'Eglise est dans l'Etat, ibid, 150 L'Eglise n'a aucun pouvoir sur l'état des personnes, 1 vol. 282 Les Eglises n'entrent point dans le commerce, 1 vol. 596 Elles avoient des défenseurs. V. AVOUÉS.

EIRES, Tribunaux ambulans, leur compétence, 1 vol. 581

ELECTION, jamais la Couronne de France n'a été élective, 1 vol. 161

EMANCIPATION Normande, son origine, 1 vol. 334

ENCLOSURE. Voyez DESSAISINE.

ENDENTURES (Formules des) 1 vol. 437 & 438 Combien d'especes d'Endentures, ib. 439 Voyez FAIT.

ENFANS, tous ceux qui anciennement naissoient durant le mariage n'étoient pas réputés légitimes, 1 vol. 468 Les Enfans mineurs ne peuvent ester en Jugement, ib. 472 Enfans des Evêques leur succédoient, 1 vol. 368

ENTRÉE, combien de cas où le droit d'Entrée peut être exercé, 1 vol. 455 & 539 Procédure relative à chacun de ces cas, ib. 456 Combien de sortes de Brefs d'Entrée, ib. 457 Quand avoit-on titre légitime d'entrée, ib. 537

ÉPAVES. Voyez VARECK.

ÉPREUVES (les) n'ont point été en usage parmi les Normands avant Guillaume le Conquérant, 1 vol. 267 Voyez ORDALIE.

ERKENWALD (St.) Incertitude sur le temps de sa mort, 1 vol. aux Notes, 410

ERREURS de Montesquieu, Brussel, Vély, M. de Voltaire, &c. Voyez le nom de ces Auteurs.

ESCHEAT, signification de ce mot, 1 vol. 415

ESCLAVES, que devoient-ils au Roi, 1 vol. 6

ESCUAGE; quand l'Escuage étoit-il dû, quel étoit le taux auquel on le payoit, 1 vol. 133 & 138 Caracteres distinctifs de l'Escuage & du Socage, 1 vol. 181

ESTIKE; explication de ce mot, 2 vol. aux Notes, 9

ÉTABLISSEMENS de Saint Louis, pourquoi ne furent-ils pas adoptés par tous les Seigneurs, 1 vol. 35

ÉTAGE. Voyez CASTLE GARDE.

ÉTATS sous condition; qu'entend-on par ces expressions, 1 vol. 393 En quoi différoient-ils des Fiefs conditionnels, ib. 394

ETIMOLOGIES DES MOTS CI-DESSOUS. Abeiance, 1 vol. 676 Adwouson, ib. 30 Ale, ib. aux Notes, 297 Antrustion, ib. aux Notes, 109 Bedeau, ib. 450 Ber, ib. 129 Demesne, ib. 403 Desrene, ib. 306 Disparagement, ib. 165 Endent (fait) ib. 78 Enitia pars, ib. 321 Escheat, ib. 17 Estope, ib. 692 Estray, 2 vol. 17 Exfusticare, ib. 101 Felonie, ib. 73 Feodum talliatum, ib. 33 & 40 Forfaire, ib. 93 Formedon, ib. 366 Forstaller, ib. 314 Gage Plege, ib. 528 Garciones, ib. 395 Graunts, 2 vol. 432 Grievous-fine, 1 vol. 271 Hotchpot, ib. 341 Leude, ib. aux Notes, 109 Lige, ib. 119 Loyal-tendre, ib. 403 Mainpast, ib. 566 Marshall, ib. 143 Meignie, ib. aux Notes, 193 Mise en vre, ib. 166 Mortuum vadium, ib. 399 Muster, 1 vol. aux Notes, 13 Nief, ib. 263 Oes, 2 vol. 17 Ordinarie, ib. 596 Ost, 1. vol. aux Notes, 13 Paramount, ib. 42 Parson, ib. 674 Pecia, 2 vol. 34 Rate, 1 vol. 298 Reeve, ib. 102 Remainder, ib. 683 Replevin, ib. 521 Rette, ib. aux Notes, 184 Scutagium, 1 vol. 127 Serjeantie, ib. 227 Socagium, ib. 179 Trespasse, ib. 90 Verdict, ib. 435 Voide, ib. 429 Voucher, ib. 73 Utlage, ib. 274 Waif, ib. 263 Wast, 1 vol. 50 & 86 Wefs, 2 vol. 17 Wrekes, 2 vol. 17

ETRANGER ne peut plaider en personne, 1 vol. 275

EVÊQUES, comment leurs enfans succédoient à leurs biens, 1 vol. 368 Formalités avec lesquelles on leur donnoit l'Investiture du temporel de leur Eglise, 1 vol. 109 Antiquité du serment qu'ils prêtent au Roi, ib. 111 En quelles occasions faisoient-ils ce serment aux Commissaires du Roi, ib. Leur répugnance pour l'Investiture étoit-elle fondée, 1 vol. 123 Quand ont-ils commencé à regarder les biens de leurs Eglises comme indépendans du Souverain, ib. 151 A quoi employoit-on leur mobilier après leur décès, 1 vol. 151 Ne peuvent, sans le consentement du Roi, exercer leur autorité sur les fideles ni sur les biens de leurs Eglises, ib. 153 Bornes de leur Jurisdiction sur les fideles, suivant les Capitulaires & les Canons, 1 vol. 209 A quel titre ont-ils quelquefois décerné des punitions extérieures & corporelles, ib. Evêques préposoient les Curés aux Paroisses; mais les Patrons les présentoient, ib. 310 Pourquoi se disoient-ils Administrateurs des successions des Intestats, ib. 362 Quand ils décédoient sans enfans, à qui appartenoit leurs acquisitions, ib. 368 Evêque qui fait enfermer un Prêtre vivant dans un tombeau, parce que ce Prêtre refuse de lui livrer les titres de ses biens, 2 vol. 10 Les Evêques n'ont jamais eu droit de Justice proprement dite sur leurs vassaux sous les deux premieres Races, 2 vol. 170, 171 & suiv. Ils n'avoient pas même la connoissance des Cens qui leur étoient dûs, ib. 173 Evêques vendent les Prébendes de leurs Eglises, achetent des Cures, les donnent en dot à leurs soeurs, 1 vol. 155

EXCEPTIONS contre les dettes, 1 vol. 354 & 501 Doivent être proposées avant toute instruction, ib. 437 Maniere de les proposer en l'Assise contre les Jureurs, 2 vol. 70 & 72

EXCOMMUNICATION privoit celui qui l'avoit encourue du droit de se défendre en Jugement, 1 vol. 278 Abus qu'ont fait les Evêques du droit d'excommunier, ib. Ne doivent pas en user par humeur, pour leur propre intérêt, pour causes légeres, ib. 280

EXCUSES, comment appellées dans les Capitulaires, 1 vol. 498 Maniere de les proposer, ib. Quelles étoient reçues au temps de Saint Louis, ib. Ceux qui proposoient les Excuses, comment appellés, 2 vol. 5

EXOINES. Voyez EXCUSES.

F

FAIT; qu'entend-on par ce mot dans les Loix Angloises, 1 vol. 428 Combien distinguoit-on de Faits, ib. Observation sur le sens que Ducange a donné à cette expression, ib. Fait (endent) comment étoit dressé, 1 vol. 394 & 395 Voyez NOTAIRES & ENDENTURE.

FÉAUTÉ, danger qu'il y a qu'un vassal ne tienne que par Féauté, 1 vol. 191 Le vassal la doit à chaque Seigneur durant sa vie, ib. 225 Comment rendoit-on ce devoir, ib. 123 A qui se prêtoit le serment de Féauté avant l'hérédité des Bénéfices, ib. Etoit-elle de l'essence du Fief, ib. 124 Caracteres spécifiques de la Féauté & de l'hommage, ib. 125 Usufruitier doit la Féauté, ib.

FÉLONIE; antiquité de cette expression; que signifie-t-elle, 1 vol. 565 Combien de sortes de Félonies, ib. 565 & 766

FEMMES (les) ne succedent au Trône d'Angleterre que par abus, 1 vol. 26 Les Femmes des premiers Bretons avoient le commandement des Troupes, ib. Bravoure & prudence de celles des Germains, ib. Quand ont-elles possédé des Fiefs, 1 vol. 37 Elles n'ont point été donataires de Bénéfices avant ni après l'an 877, quoiqu'elles ayent succédé aux Bénéfices, après cette époque, à défaut de mâles, ib. Elles assistoient aux Jugemens de leurs co-vassales, 1 vol. 67 Ont-elles douaire sur les biens de leurs maris coupables de félonie, 1 vol. 73 Forme de leur hommage, ib. 118 Fiefs créés spécialement pour les Femmes, ib. 119 Punition des Femmes qui méhaignent un homme, ib. 568 Ne peuvent avoir pour douaire le Chef-lieu du Fief, ib. 703 Leur punition quand elles abandonnent leurs maris, & ne se réconcilient point avec eux avant leur décès, ib. 704 Leurs Propres peuvent-ils être aliénés par leurs maris, 1 vol. 331 Femme qui se fit mourir pour avoir reçu un soufflet de son mari, ib. 333 Le Climat a-t-il influé sur l'abrogation de la Loi qui permettoit au mari de châtier sa Femme, ib. 333 Sont-elles obligées aux dettes qu'elles ont contractées constant le mariage, ib. 501 Leur état dépendoit-il de leurs époux, ib. 695 Pouvoient-elles sauver la vie à leurs ravisseurs en les épousant, 2 vol. 158 Quand elles étoient nées en villenage comment les appelloit-on, 1 vol. 263 Formalités auxquelles elles étoient assujetties quand elles intentoient l'Action de Rapt, 1 vol. 267 Pouvoient-elles être arbitres, ib. 321 Elles juroient en Jugement pour les femmes, 1 vol. 308 Moeurs douces des Femmes Françoises, ib. 333 Quand elles se disoient enceintes après la mort de leurs maris, quelles précautions prenoit-on pour constater la paternité du défunt, ib. 468

FERME. Voyez BREF & FIEF.

FIEF. Définition du Fief simple, 1 vol. 1 Forme du Contrat par lequel on acquéroit un Fief simple ou héréditaire, ib. 2 A quel temps se rapportent les différences que Littleton met entre les Fiefs, ib. Formalités pour les aliéner, ib. Idée du Traité de M. de Montesquieu sur les Fiefs, 3 César & Tacite ont-ils parlé de Fiefs & de Bénéfices, ib. Peut-on assimiler les Fiefs aux armes, aux chevaux, aux repas dont les chefs Germains récompensoient la jeunesse qui s'attachoit à eux, ib. 4 Quand le nom de Fief a-t-il commencé d'être en usage, ib. 11 Distinction entre les Fiefs simples & les Fiefs conditionnels ou abregés, ib. 26 & 47 Pourquoi la perpétuité des Fiefs s'est-elle plutôt établie en France qu'en Allemagne, 1 vol. 27 Prérogatives du Fief simple, ib. 31 Définition du Fief tail, conditionnel ou abregé, ib. 32 Origine de cette espece de Fiefs, ib. La nature de ces Fiefs n'a pas été bien connue de Basnage, 1 vol. 34 Les Fiefs ont été dans le même temps patrimoniaux, viagers & amovibles, ib. 35 Fiefs en tail général, leur définition, ib. 36 Fiefs en tail spécial, ce que c'étoit, ib. 37 D'où étoit venu l'usage de tailler ou restraindre les Fiefs, 1 vol. 47 Fiefs en tail après tout espoir perdu d'avoir lignée, 1 vol. 48 De quelle portion des Fiefs formés d'un aleu le vassal pouvoit-il disposer sans permission du Seigneur, 1 vol. 76 Quand a-t-on commencé de donner en Fief des Rentes, des Pensions, ib. 77 Fiefs de reprise, raison de leur établissement, 1 vol. 93 Ceux dont l'investiture se faisoit par la verge ou bâton n'étoient point des Fiefs proprement dits, 1 vol. 106 Fiefs de pur honneur inconnus en Angleterre avant la grande Charte, 1 vol. 131 Il n'y avoit point de Fiefs en Angleterre avant Guillaume le Conquérant, ib. 160 Sur quel modele a-t-on fixé la majorité requise pour posséder les Fiefs, ib. 162 Les Fiefs se distinguent entr'eux par leurs redevances, ib. 177 Ce qui regarde le Fief n'en dépend pas toujours, ib. 262 Le mot de Fief isolé s'entend toujours d'un Fief simple ou héréditaire, ib. 366 En quoi le Fief à tail différe-t-il de l'état sous condition, ib. 394 Fief à tail ne pouvoit être confisqué, ib. 430

FIEFFE; la distinction entre les Contrats de Fieffe où il y a soulte de deniers, & ceux qui sont chargés de rentes irraquitables, est moderne, 1 vol. 413

FIEFFERME, sa définition, 1 vol. 389 & 390

FIEFFEUR & FIEFFATAIRE, 1 vol. 75

FILLES, quand héritent-elles de leur frere au préjudice de leurs autres freres, 1 vol. 23 Quand ont-elles eu la faculté de succéder aux grands Bénéfices & aux Fiefs, 1 vol. 24 Preuves de l'antiquité du droit qu'elles ont eu de succéder aux Bénéfices, ib. 25 Pouvoient agréer un époux dès sept ans, 1 vol. 56 La Fille mineure qui se prostituoit perdoit-elle son Fief, ib. 416 Quand peut-elle s'en tenir ou renoncer au don que son pere lui a fait en la mariant, 1 vol. 342

FINE. Voyez TRANSACTION.

FLETA; réflexions sur le Recueil qui porte ce nom, 2 vol. 31 & suiv.

FOIRES, leurs priviléges, 1 vol. 426

FORÊTS, antiquité des Forêts royales, 1 vol. 447 Les particuliers avoient-ils des Forêts sous la premiere Race, ib. Quels Seigneurs pouvoient chasser en celles du Roi, ib. Jusqu'où un Seigneur pouvoit-il suivre le gibier sorti de sa terre dans les Forêts du Roi, 1 vol. 49

FORGAGE, conjecture sur l'origine de ce droit, 1 vol. 560

FORMEDON, usage du Bref auquel on donnoit ce nom, 1 vol. 644

FORMULE de Délaissemens, 1 vol. 513 Formule des Endentures, ib. 437 & 438

FORMULES d'Actes de Confirmations, 1 vol. 587

FORSTALLER, ce que c'est, 1 vol. 314

FRANCE, sa division en Comtés & Centaines sous la premiere Race, 1 vol. 26

FRANCHE-aumône; le Seigneur moyen garantissoit-il cette tenure envers le Suzerain, 1 vol. 606 Voyez AUMOSNE & TENURE.

FRANC-Mariage (descendans du tenant en) à quoi étoient-ils tenus envers le Donateur & les Successeurs jusqu'au quatrieme degré, 1 vol. 211 Le Don en franc-mariage étoit un avancement de succession, ib. Quel a été le modele de la tenure en franc-mariage, 1 vol. 212 Qu'est-ce qui constituoit le franc-mariage, 1 vol. 38 Origine de ce droit, ib. Ses prérogatives, ib. Quand finissoit le franc-mariage, ib.

FRANCON, Archevêque de Rouen, son dévouement à Raoul, premier Duc de Normandie, 1 vol. 117

FRANC-tenement, signification de ce terme pris en général, 1 vol. 352 Exemple de francs-tenemens, ibid, 515

FRERES, quand obligés de faire entr'eux des Lots, 1 vol. 318 Quand rendent leurs soeurs héritieres au préjudice de leurs Freres. Voyez FILLES.

FUMIER. Voyez LABOURAGE.

G

GAGE, mort-gage & vif-gage, leur définition, 1 vol. 400 Voyez COMBAT & LOI.

GAIVES, choses gaives. Voyez VARECK.

GALLES, comment succede-t-on en cette Principauté, 1 vol. 340

GARANTIE, de trois sortes, 1 vol. 718 Quelle étoit admise par les Capitulaires, ib. 720 Différence entre la garantie directe & la collatérale, ibid, 731

GARDE, pourquoi instituée, 1 vol. 68 Combien de sortes de Gardes, 67 En quoi la Garde Noble & la Baillie de nos Rois mineurs différent-elles, ibid, 69 Quand la Garde avoit-elle lieu à l'égard des mineurs qui possédoient des Fiefs, ib. 69 Pourquoi étoit-elle différente à l'égard des mineurs possesseurs d'Aleux, ib. Quand la Garde des Fiefs a-t-elle commencé, ib. Chevaliers mineurs y étoient sujets, 1 vol. 132 Effets de la Garde Noble, ibid, 145 A quel âge commençoit-elle & finissoit-elle, soit pour les mâles ou pour les femelles, ibid, 146 Quel a été le modele de la Garde-Noble, ib. 149 La Garde des Eglises a précédé la Garde Noble, ib. Nécessité qu'il y a eu de confier aux Laïcs la Garde des Eglises, 1 vol. 151 Comparaison entre la Garde des Fiefs & celle des Eglises, ibid, 158 Les Filles tomboient en Garde au temps de Charlemagne, ibid, 159 Raisons de cet usage, ib. La Garde Noble privoit-elle un Pere de la Garde de la personne de son fils mineur, héritier de son ayeul, ibid, 171 On distinguoit la Garde en Garde en droit, & _Garde en fait_, ibid, 173 Quelle différence y avoit-il entre la Garde Noble & la Garde Roturiere, 1 vol. 188 La Garde Noble étoit incessible, ibid, 387 Voyez TUTELE.

GARDE-Parc, ses fonctions, 1 vol. 466 Comment procédoit-il contre les Délinquants, ibid, 449 Voyez CHASSE.

GERMAINS, serment que leurs jeunes Guerriers faisoient aux Généraux ou à la Nation, 1 vol. 108 Effets divers de ce serment, ib. aux Notes, ib.

GLANVILLE, n'est point Auteur du Recueil qui porte son nom, 1 vol. aux Notes, 570 Intitulé & division ce Recueil, 2 vol. 1 & 2 Peut être comparé au style de Gauret, ib. 3 A quoi se réduisoit la science du Barreau, du temps de Glanville, en Angleterre, ibid, 4 A fait rassembler les formules des procédures usitées depuis la Conquête jusqu'à lui, 2 vol. 4 Le Compilateur ne s'est pas servi des termes, du témoignage, ni de l'autorité de Justinien, ib. Usage qu'on peut faire de sa Compilation, ib. Comparaison de ce Livre avec celui de Littleton, ib.

GLEBE du Patronage, pouvoit consister en rente, 1 vol. 596

GLOSSAIRES, usage qu'ils font des Auteurs Anglo-Normands, 1 vol. 704

GONTRAN, rigueur de ses Loix contre ceux qui chassent dans ses plaisirs, 1 vol. 447 Il se repent de cette rigueur, ib. Donne lieu à l'usage des imprécations dans les Actes, ibid, 361 Son Edit confirmatif du second Concile de Mâcon, est un monument précieux sur la distinction des deux Puissances, 1 vol. 210

GONTRAN, fils de Clotaire I, pourquoi empoisonné par sa belle-mere, 1 vol. 467

GRANDS de l'Etat, quels ils étoient sous la premiere Race, 1 vol. 192

GRAUNTS, diverses explications de ce mot, 1 vol. 432

GUILLAUME le Conquérant érige des Francs-Aleux en Angleterre, 1 vol. 195 Il reprend la Justice civile que les Evêques avoient mal exercée sous ses Prédécesseurs, ibid, 209 Il introduit en Angleterre le privilége d'être jugé par ses Pairs, ibid, 236 Son Gouvernement fut-il despotique, ib. 242 Il ne se détermine que par l'avis de personnes d'une capacité reconnue, ib. 243 Force de sa Marine, 1 vol. 425 On a attribué des excès à ce Prince à l'égard de la Chasse: ce qu'il en faut croire, ib. 448 Dans quels Actes employoit-on sous son regne le françois ou le latin, 1 vol. aux Notes, 514 Ses motifs, en conservant en Angleterre la formalité du Haro sans lui donner ce nom, 2 vol. 126 Il attache à chaque crime une peine particuliere, 2 vol. 158 Il faut distinguer deux temps dans la Législation de ce Conquérant, 2 vol. 176 Il se fait rendre hommage par les Evêques, 1 vol. 117 Comment distribua-t-il les possessions des Anglois aux Normands, 2 vol. 185 Importance des fonctions du Maréchal sous ce Prince, 1 vol. 144 Il institue en Angleterre la féodalité, ib. 160 & 2 vol. 191 Il confond un droit établi par Edgar avec le Relief Normand, ib. Loix qu'il donne sous le nom d'Edouard le Confesseur au commencement de son regne, 2 vol. 76 Il donne les Comtés à titre héréditaire, ib. 186 Il reconnoît des Francs-Aleux & les conserve, ibid, 187 Il substitue les Batailles ou Duels aux Ordales, ibid, 190 Loix écrites en Normand par son ordre, ib. Il introduit en Angleterre les formalités usitées en France pour conférer la Chevalerie, 2 vol. 191 Forme des Chartes sous son regne, ibid, 193 Formalités des Investitures entre ses Sujets, Laics, ib. Ecoles pour la Langue françoise établies par ce Monarque, 2 vol. 194 Nobles commencent de son temps à prendre des surnoms & des armoiries, 2 vol. 194 En établissant un Primat il met ses Ministres & les Grands de ses Etats à l'abri des excommunications, ibid, 195 Est-ce ce Prince qui a institué la Jurée? ib.

H

HARO, son origine, 2 vol. 124 L'établissement du Haro valut à Raoul, qui n'étoit pas l'Inventeur de cette formalité, le titre de Législateur, 2 vol. 126 D'où Raoul prit-il l'idée du Haro, 2 vol. 119 Le Hue & Cri des Anglois est le Haro Normand, 2 vol. 127 Comparaison de ces deux usages, ibid, 128

HAUTES-JUSTICES. Voyez EVÊQUES, SEIGNEURS & JUSTICE.

HENRI I, Roi d'Angleterre, réduit le relief à un taux légitime, 1 vol. 161 Il donne trop d'influence au peuple sur les affaires publiques, 1 vol. 243

HENRI II, Roi d'Angleterre, a connu les vrais principes de la Régale, 1 vol. 157

HÉRAUT d'Armes (cris du) avant & après les combats judiciaires, 2 vol. 151 & 156

HERGEATE, Heriet, Heriot, ce que c'est, 1 vol. 160 Nature de cet impôt, sa différence d'avec le relief, 2 vol. 120 & 121

HÉRITAGE, Enhéritance, usage de ces termes dans les Actes de vente, 1 vol. 28 Pourquoi la preuve par témoins des Héritages n'est-elle pas admise, 1 vol. 716

HESNAULT, (M. le Président) a-t-il dû fixer le commencement de la Chevalerie d'Armes sous la seconde Race, 1 vol. aux Notes, 130 Observations sur ce que ce Magistrat dit de l'origine de l'Office de Maréchal, ib. 143 A mieux lu que l'Abbé Vély le premier Concile d'Orléans, ibid, aux Notes, 157

HIDE, mesure de terre, 2 vol. 5

HINCMAR a-t-il blâmé le droit de Régale, 1 vol. 156 A quoi aboutit son ascendant sur l'esprit de Charles le Chauve, ib.

HISTORIENS; pourquoi ont-ils cru que le Maréchal n'avoit aucun rang distingué dans les armées dans le onzieme siecle, 1 vol. 144

HOMMAGE, pourquoi introduit, 1 vol. 101 Sa définition, ibid, 107 Forme de l'Hommage, ibid, 108 Distinction de l'Hommage d'avec la Féaulté & l'Investiture, ibid, 108 Antiquité de l'Hommage & son effet, ib. 109 Hommages des Ecclésiastiques, étoient rares sous la premiere Race, pourquoi, ib. 112 Quand dû aux Seigneurs par leurs Vassaux, ibid, 114 Quel Hommage doivent les Abbés, ibid, 114 & 115 Motifs de la différence que Littleton met entre la formule d'Hommage des Laïcs & la formule de celui des Ecclésiastiques, ibid, 1 vol. 117 Hommage des Femmes, en quelle forme, ib. 118 Hommage-lige, antérieur au douzieme siecle, ibid, aux Notes, 119 Hommage du Mari & de la Femme, ib. 120 Forme de celui d'un Vassal qui releve de plusieurs Seigneurs, ib. L'Hommage n'est dû que pour les tenures héréditaires, 1 vol. 122 & 125 Caracteres distinctifs de l'Hommage & de la Féaulté, ibid, 125 L'Hommage constitue le Fief sans en déterminer l'espece, ibid, 177 Force du lien que l'Hommage forme entre le Seigneur & le Vassal, ibid, 519 Voyez DÉSAVEU. L'Hommage n'est dû qu'une fois en la vie du Vassal, 1 vol. 224 Hommage d'Ancêtres. Voyez TENURE. Quels Fiefs peut-on tenir par cet Hommage, 1 vol. 226

HOMMES libres, leurs droits, 1 vol. 6 Soumis à la Jurisdiction des Comtes, ib. 10 Peine de l'Homme libre qui ne se présente pas au Ban, ib. On accordoit le titre de Bénéficiers aux Hommes libres qui jouissoient d'un nombre de terres suffisantes pour composer un Fief de Chevalier, ibid, 176 Priviléges de l'Homme libre en Angleterre, avant la Conquête, 1 vol. 118 L'Homme libre s'appelloit Barbare, n'étoit pas noble, mais étoit capable de le devenir, 1 vol. 193 Hommes loyaux, ou légaux. Voyez JUREURS.

HONNEURS, ce que c'étoit, 1 vol. 5 Quand il y en a eu d'héréditaires, ib. 2 HOTCHPOT. Voyez ETIMOLOGIE.

HUE & Cri. Voyez HARO.

HUGUES Capet supprime la Charge de Comte de Paris, 1 vol. 143 Quelle compétence le Connétable avoit-il sous ce Prince, ibid, 144

HUNDRED, composé de cent Familles, sa police, 2 vol. 119 Seigneurages, ou Chefs des Hundreds, quel pouvoir avoient-ils sur ceux qui faisoient partie de leur Famille, 2 vol. 122 & 123 L'Hundred étoit exempt de toute imposition au moyen de certaines Redevances qu'ils payoient après le décès des hommes de leur ressort, 2 vol. 122 & 123 On ne pouvoit passer d'un Hundred en un autre sans Certificat de bonnes moeurs, ibid, 123

I

JACHERES, doit-on les fumer, 2 vol. 47

JAUGE. Voyez MESURES.

IMMEUBLES, comment étoient saisis pour dettes, 1 vol. 354

IMPOT, fraudes des Receveurs des impôts, 1 vol. 425 N'étoient pas crus à leur parole au préjudice d'un homme libre, ib.

IMPRÉCATIONS, l'usage qu'on en faisoit dans les Actes, moins anciennes qu'on ne l'a cru, 1 vol. 361

INCENDIAIRES, leur punition, 1 vol. 385

INDEMNITÉ, origine de ce droit, 1 vol. 215 Ce droit n'est point une invention si nouvelle qu'on l'a jusqu'ici pensé, 2 vol. 26

INDENTURE. Voyez ENDENTURE & FAIT.

INFÉODATIONS, ont multiplié les Nobles, 1 vol. 195

INFIRMITÉ, quand autorisoit de constituer Procureur, 1 vol. 499

INGÉNU, pouvoit-il devenir Noble, 1 vol. 193

INTERRUPTION des possessions, de trois sortes, 1 vol. 493

INTESTAT, l'abus qui faisoit succéder les Evêques aux meubles des intestats, étoit né d'une Loi très-équitable, 1 vol. 762

INTRUSION. Voyez ENTRÉE.

INVESTITURE, 1 vol. 108, 109 & 110

INVESTITURE des Fiefs, comment se faisoit, 1 vol. 326

JOINTENANS, ce que c'est, 1 vol. 329 & 351 Comment possédoient leurs Fiefs, 1 vol. 63

JUGE, qualités & devoirs d'un bon Juge, 2 vol. 61 Leur discrétion & la fidélité qu'ils doivent au Roi, ibid, 62 Serment qu'ils prêtoient, ib.

JUGE Laïc, compétent du possessoire même en matiere spirituelle, 1 vol. 209

JUGEMENT, différence entre l'erreur, le faux Jugement, & la défaute de droit, 1 vol. 570 Formalités propres à chacunes de ces voies établies pour réformer les Jugemens, ib. 571

JUIFS, commerce qu'ils faisoient avec les Evêques, 1 vol. 425

JUREURS, leurs fonctions dans les Assises, 1 vol. 435 & suiv. Combien devoient avoir de revenu pour être admis à prêter serment en Justice, ib. 529 Jureurs, n'étoient pas obligés d'attester le fait tel qu'une des parties l'articuloit, 1 vol. 308 Forme de leur serment, ib. Comment s'opposoit-on à leur serment, 585 Convaincus de faux serment, quelle étoit leur punition, ibid, & 2 vol. 71 Devoirs des Jureurs, 2 vol. 65, 66 & suiv. Voyez RECORD.

JURISDICTION des Evêques & des Seigneurs. Voyez EVÊQUES & SEIGNEURS, JUSTICE, ECHIQUIER, COUR, &c.

JUSSIONS. Voyez PRÉCEPTIONS.

JUSTICE des Seigneurs sous les Ducs de Normandie, n'avoit pour objet que les difficultés qui s'élevoient au sujet des services qui leur étoient dûs, 1 vol. 104 Justice des Barons, sa compétence dans le quatorzieme siecle, 2 vol. 460 Justice (droit de rendre la) ne s'exerce qu'au nom du Duc durant le regne de Raoul & de ses successeurs, 1 vol. 228 Ce droit marchoit-il d'un pas égal avec la puissance militaire, 2 vol. 163 Ce mot Justice signifie quelquefois redevance, condamnation, amende, 2 vol. 172 Les Evêques & les Seigneurs Laïcs n'avoient qu'une Justice économique sur leurs hommes sous les deux premieres Races, ib. & suiv.

K

KENT, Privilége de cette Province, 1 vol. 340

L

LABOURAGE, regles pour fumer ou marner les terres, 2 vol. 47 Précautions pour la conservation des bestiaux propres au Labourage, ib. 48 Quelles qualités doivent avoir ceux qui ont soin des bêtes destinées au labour des terres, 2 vol. 50 Avis aux moisonneurs sur la maniere de scier les grains, 2 vol. 55 Moyens pour mettre à profit les pailles, ib. 56 Fraudes auxquelles le Laboureur doit veiller, ib. Voyez BOEUFS, MOUTONS, FUMIER, &c.

LABOUREUR, son état honorable en Angleterre, 1 vol. 180 & suiv.

LANGUEUR, ou maladie, étoit une excuse valable pour ne pas se présenter en Jugement, 1 vol. 135 Voyez INFIRMITÉ. Deux sortes de Langueurs ou maladies peuvent valoir d'exoine, 2 vol. 7

LARDINIERE, Seigneurs de ce Fief ont le Droit de Jauge sur tous les Jaugeurs de Normandie, 1 vol. 21

LECTURE des Contrats de vente en Normandie; à quelle formalité a-t-elle été substituée, 1 vol. 89

LELABOUREUR s'est trompé en disant que le Chevalier mineur étoit exempt de la garde, 1 vol. aux Notes, 132

LESSEUR. Voyez CÉDANT.

LETTRES de Naturalité; ce qu'elles contenoient, 1 vol. 276 Lettres de Clameur de Loi apparente; leur conformité avec le Bref Præcipe quod reddat, 2 vol. 5 Lettre d'Etat; dans quel Bréf Anglois en trouve-t-on le modele. Voyez BREF.

LEUDES sans Bénéfices se recommandoient aux Ducs pour avoir de l'emploi dans les troupes, 1 vol. aux Notes, 134 Pourvus de dignités Ecclésiastiques par Charles Martel, ib. 135 Quand nos Rois les admettoient-ils à leur suite, ib. 162

LIBERTÉ; dans quel cas, & par quels moyens le Villain la recouvroit, 1 vol. 271 & 283 Liberté; Procédure requise pour constater sa Liberté, 2 vol. 9

LIGEANCE, combien de sortes, 1 vol. 276

LIGNE; les biens de la Ligne paternelle ne passent point à la Ligne maternelle, & vice versa, 1 vol. 16 Au défaut de parens de l'une de ces Lignes, le Seigneur succede au Fief, ib. La préférence de la Ligne paternelle sur la maternelle, quant aux acquêts, d'où tire-t-elle son origine? 1 vol. 17 Quand à commencé la distinction des Lignes à l'égard des successions, ib.

LITTLETON, sens dans lequel il attribue aux Bourgeois le droit d'assister aux Parlemens, 1 vol. 243 Pourquoi n'a-t-il parlé que du Retrait féodal, 1 vol. 256 En quoi ses Institutes different-elles du Recueil connu sous le nom de Glanville, 2 vol. 4 Pourquoi ne donne-t-il pas comme Loi la Coutume qui exclut les bâtards des successions, ib. 467 & 468

LIVERIE DE SEISIN. Voyez PRISE DE POSSESSION.

LIVRE, différence entre la Livre Normande & Angloise au temps des Croisades, 2 vol. 22

LIVRÉE; cent livres de terre sont-elles la même chose que cent Livrées de terre, 1 vol. 236

LOTS. Voyez FRERES, SOEURS, PARTAGE, &c. Lots faits par le sort, 1 vol. 322 Faits verbalement, ib. 326

LOI Salique, en quoi elle differe de la Loi Ripuaire, en fait de successions, 1 vol. 17 Contient l'origine de la prescription d'an & jour, ib. 489 Combien d'ordres de personnes admet-elle, 1 vol. 192 Comment gageoit-on la Loi, & quel étoit l'effet de cette Procédure, ib. 586 Ecoles pour l'étude des Loix sous les deux premieres Races, ib. 601 Loix Angloises, difficulté de les rassembler du temps de Glanville, 2 vol. 3 Loi apparente. Voyez LETTRES.

M

MABILLON cite des Chartes, du temps de Pepin & de Charlemagne, où il n'y a point d'imprécations, 1 vol. 361

MAIN de Justice, quel est le premier de nos Rois qui l'ait portée, 1 vol. aux Notes, 110 De quoi est-elle le symbole, ib.

MAJORITÉ des enfans mâles de nos Rois acquise dès le berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161 Majorité pour la Couronne, & celle requise pour les Fiefs ont eu des motifs & des regles differentes, ib. 162

MAJORITÉS; on en reconnoissoit deux, 1 vol. 334

MAIRE du Palais; ses fonctions, 1 vol. 68

MALADIE. Voyez EXOINE & LANGUEUR.

MANOIR, en quoi il consistoit, 1 vol. 252 On y faisoit les principales sommations au vassal, ib. 317 Pourquoi appartenoit-il à l'aînée des filles, ib. 318

MARC, valeur de cette monnoie en Angleterre soixante ans après la Conquête, ib. 586

MARCHAND, Statut Marchand; ce que c'est, 1 vol. 364 Marchand, quand les associations entre Marchands se sont introduites en Normandie & en Angleterre, ib. 423 Combien ces associations ont contribué aux progrès du Commerce, ib. 424 Réglemens pour les Marchands, ib.

MARCHANDISES (especes des) qu'on exposoit aux Marchés sous les deux premieres Races, 1 vol. 424

MARCHÉ, violement du droit de Marché; comment appellé, 1 vol. 314 A quelle distance les Marchés devoient-ils être éloignés entr'eux, 2 vol. 140

MARCULPHE, ses Formules ne contiennent aucun modele d'Actes par lesquels nos Rois ayent confié à des Laïcs la garde des Eglises, 1 vol. 153 Preuves tirées de Marculphe en faveur de la Régale, ib. Différences qu'il y a entre les Formules comprises dans les deux Livres de cet Ecrivain, ib. Pourquoi n'insere-t-il point d'anathêmes dans ses Formules du premier Livre, ib. 361 Rapport qu'il y a entre ses Formules & celles de Glanville, 2 vol. 15

MARÉCHAL; antiquité de cet Office, 1 vol. 142 La Jurisdiction, ib. 143 Quand ce nom a-t-il été admis chez les Anglois, ib. Pourquoi a-t-on cru que ce grade Militaire étoit postérieur au 11e siecle, 1 vol. 144

MARÉCHAL des Seigneurs (fonctions du) 1 vol. 144

MARIAGE, combien de sortes de dons faits aux filles pour leur Mariage, 1 vol. 39 Mariage ou dot des filles de Rois, ib. 158 Mariages clandestins de tout temps réprouvés, 1 vol. 59 Mariage fait par le Gardien Noble; s'il est cassé, donne-t-il droit au vassal mineur de se marier sans le consentement de son Seigneur, 1 vol. 164 Si le mineur devient veuf avant sa majorité, doit-il, en se remariant, un nouveau droit de Mariage à son Seigneur, ib. 164 Regles que le Seigneur doit suivre pour marier le mineur dont il a la garde, ib. 168 Le Mariage secret est bien différent des Mariages clandestins, ib. 466 Mariage (franc-mariage) est-il sujet à rapport, 1 vol. 341 Dans quels degrés pouvoit-on contracter Mariage en Angleterre, ib. 345

MARI ne pouvoit rien donner de ses Immeubles à sa femme, 1 vol. 246 Peut-il faire lots pour sa femme, ib. Étoit obligé de châtier sa femme, ib. 333 Un Mari fut exposé à être puni comme homicide, parce que sa femme, à qui il avoit donné un soufflet, se laissa mourir de faim, ib. Le Mari pouvoit-il exercer quelques droits sur les biens de sa femme après le divorce, 1 vol. 594 Etendue de ses droits sur les biens de sa femme, ib. 695

MARKETA, quel étoit ce Droit, aux Notes, 1 Vol. 332

MEHAING; quand un homme étoit-il réputé mehaigné, 1 vol. 568 Poursuite du Mehaing, ib.

MESURES, nos premiers Rois avoient d'abord établi une seule Mesure par-tout le Royaume, 2 vol. 20 Variété des Mesures dans le 9e siecle, ib. Police pour les Mesures chez les Anglo-Normands, ib. Mesures particulieres des Seigneurs exemptes de la vérification des Jaugeurs Royaux, 2 vol. 21 Continence du Boisseau Anglois dans le 13e siecle, ib. 22 Variations des Mesures durant les Croisades, ib.

MÉTAYERS; origine de ce mot, 1 vol. page 5

MINEUR, peut-il ester en Jugement, ib. 472 Trois moyens qu'il a de recouvrer ses fonds usurpés, ib. 544

MISE, joindre sa mise; explication de ces expressions, 1 vol. 544

MISSI DOMINICI, leurs pouvoirs à l'égard des Comtes, 1 vol. 6

MOINES, faisoient ratifier à chaque regne les Actes de leur Fondation, 1 vol. 205 Ces Actes ne s'appelloient que des Priviléges, ib. 206 Préféroient les Epreuves au Combat judiciaire pour la décision de leurs Procès, ib. 267 Motifs de leur répugnance pour le Combat, aux Notes, ib. Ne peuvent plaider personnellement, 1 vol. 277 Morts civilement, ib. Ne prêtoient jamais serment, ib. 308 Donnoient à ferme plus volontiers que d'autres, ib. 389 Pourquoi ont-ils attribué à Guillaume le Conquérant des rigueurs au sujet de la chasse auxquelles ce Prince ne s'est jamais porté, 1 vol. 448 Pourquoi la chasse leur étoit-elle permise, ib. 447

MONTESQUIEU, son systême sur les Fiefs, 1 vol. 3 Erreur de cet Auteur à l'égard des pouvoirs des Commissaires du Roi, 1 vol. aux Notes, 6 Examen de l'interprétation qu'il donne au Traité d'Andely entre Gontran & Childebert, ib. 7 Erreur de ce Magistrat à l'égard du Capitulaire 30 du L. 3, Collect. d'Ansegise, 1 vol. 8 Cet Auteur se trompe à l'égard de la succession au Comté de Toulouse, ib. 27 A cru que la Coutume de marier les filles avant l'âge de puberté étoit particuliere aux Anglois, 1 vol. 56 Réfutation du systême de cet Auteur sur les Tuteles & les Baillies, ib. 68 Si l'on confond les Fiefs & les Bénéfices, comme le fait M. de Montesquieu, le Livre des Fiefs est inintelligible, ib. 77 A-t-il eu raison de dire que la tradition des Fiefs par le Sceptre tenoit lieu d'hommage, 1 vol. 101 Réflexion sur la méthode qu'a suivie M. de Montesquieu dans la discussion des Fiefs, 1 vol. 113 M. de Montesquieu s'est trompé en disant que nos Rois auroient dérogé à leur magnanimité en marchant à la tête des troupes du Clergé, ib. 136 Il a mal-à-propos attribué l'exclusion des enfans de Clodomir, Roi d'Orléans, à leur incapacité de se présenter aux Assemblées de la Nation, vu leur enfance, ib. 162 Son opinion à l'égard d'une double administration pour les mineurs tombés en garde, contredit la Jurisprudence adoptée sous Saint Louis, ib. 186 A-t-il raison lorsqu'il dit qu'à la fin de la deuxieme Race les Laboureurs étoient Serfs, 1 vol. 195 Ce qu'il dit du Duel part-il de la meilleure source, ib. 265 N'a connu ni la nature ni les effets des Préceptions, 2 vol. 10 Réfutation de son sentiment sur les Justices territoriales des Eglises & des Seigneurs Laïcs, ib. 161 Il se trompe en critiquant Baluse, 2 vol. aux Notes, 12 En quoi Ducange lui est-il préférable pour connoître l'esprit de nos anciennes Loix, ib. 16

MORT D'ANCÊTRES. Voyez BREF.

MORGANGEBA est le Paraphernal Normand, 1 vol. aux Notes, 57 Voyez PARAPHERNAL.

MORT-GAGE, sa définition, 1 vol. 399 Combien de sortes, ib. 401

MOULINS, police des Moulins, 1 vol. 311

MOUTONS, devoir de ceux qui sont préposés à leur garde, 2 vol. 51 Quand doit-on les tondre, ib. 52

MULIER; à qui donnoit-on ce nom, 1 vol. 469

N

NAMPS, nom générique qui comprend les avers & les châtels, 1 vol. 529 Où déposoit-on les Namps, ib. 295

NIEF; ce que c'est, 1 vol. 263 Deshonorée par son Seigneur, peut-elle se plaindre, ib. 267

NOBLESSE, comment s'acquéroit sous la premiere Race, 1 vol. 193 Ne dépendoit que de la volonté du Roi, ib. 195

NORMANDIE, origine de l'art. 459 de la Coutume réformée de cette Province, 1 vol. 81 Pourquoi cette Coutume n'exige-t-elle pas de publication des Contrats d'échange, ib. 82 Comment les regles qu'on y suit pour la majorité se sont-elles établies, 1 vol. 163 D'où est née la Jurisprudence de cette Province qui n'admet point la déception d'outre moitié dans les Baux à fieffe, ib. 411 Origine de l'usage par lequel en Normandie le débiteur de la rente peut en décharger son fonds quand elle passe à un étranger, ib. 415

NOTAIRES; il y en avoit pour dresser les Actes dans les Cours Ecclésiastiques & Civiles sous Charlemagne, 1 vol. 394 Enfans des Ecclésiastiques ne pouvoient être Notaires, ib. Comment étoient-ils punis pour crime de faux, ib.

O

OBLIGATIONS, personnes qui ne pouvoient s'obliger, 1 vol. 502 Obligations dont l'objet est impossible ou deshonnête, sont nulles, ib.

OECONOMES des Eglises; leur tyrannie sur les Evêques mêmes, 1 vol. 151 Abus qu'ils font des revenus des Eglises, ib.

OPPOSITIONS; en combien de manieres s'opposoit-on au Droit d'Entrée, 1 vol. 494 Dans quel temps l'assigné devoit-il s'opposer aux Jugemens rendus pendant son absence, 1 vol. 506

ORDALES; cérémonies établies pour ces épreuves, 2 vol. 456

ORDALIE étoit inconnue en Normandie avant la réunion de l'Angleterre à cette Province, 1 vol. 222 & 267

ORDINAIRE; d'où ce nom a-t-il été donné à la Jurisdiction des Evêques, 1 vol. 596

OST, en quoi differe du Ban, 1 vol. 132 La conduite de l'Ost n'étoit point affectée à un Officier particulier sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 144

P

PAILLE, son usage dans les Investitures, 1 vol. 326 Voyez LABOURAGE.

PAIX (la) des Huissiers, son origine, 1 vol. 265

PAIR, Priviléges d'être jugé par ses Pairs, introduit en Angleterre par Guillaume le Conquérant, 1 vol. 236 Voyez PARLEMENT. Conjectures sur le nombre de 12 auquel les Pairs du Royaume ont été réduits, 1 vol. 323

PARAGE a varié selon que la prohibition de se marier en certains degrés a varié, 1 vol. 212 Parage entre le pere & la fille par le franc-mariage, 1 vol. 42

PARAPHERNAL, d'où vient ce droit, 1 vol. 57 Sa définition, 2 vol. 73 Voyez MORGANGEBA.

PARC, signification de ce mot, 1 vol. 446 Quand en usage en Angleterre, ib.

PARCENIERES, combien de sortes, 1 vol. 315 Peuvent choisir une amie pour faire leurs partages, ib. Si l'une d'elles trouble la possession de ses co-partageantes, que doivent-elles faire, ib. 323

PARENS, étoient cautions les uns des autres, 1 vol. 342

PARJURE, sa définition, 2 vol. 64

PARLEMENT; personnes qui composoient ce Tribunal sous les Ducs de Normandie, 1 vol. 240 Prélats, Princes, Chefs de Justice, y avoient seuls entrée, ibid, 241 Pourquoi appellé Cour des Pairs, ib. Combien de fois tenoit-on de Parlements chaque année, 1 vol. 242 On y comptoit de l'emploi des impôts sous Guillaume le Conquérant, ibid, 243 Les Parlements différoient-ils des Assemblées générales, ibid, 584

PARSON; pourquoi les Curés ainsi appellés, 1 vol. 674

PARTAGE; le partage du Royaume fut-il égal entre les enfans de Clovis, 1 vol. 18 Comment se fit-il entre les enfans de Clotaire I. 1 vol. 19 Deux manieres de procéder au partage sous nos premiers Rois, 1 vol. 320

PATERNEL, (l'héritier) du côté paternel, préfere ceux du côté maternel en la succession aux acquêts, 1 vol. 15

PATRONAGE, Procédure sur le Bref de Patronage, 1 vol. 309 Causes du droit de Patronage, ib. Quand confondu avec les Advoueries, 1 vol. 310 Cas où l'on ne pouvoit recourir à l'Assise pour se maintenir au droit de Patronage, 1 vol. 558 Patronages, étoient-ils partables, 1 vol. 655

PATRONS; avis des Patrons requis pour tout ce qui concerne les Eglises qu'ils ont fondées, 1 vol. 596

PATURAGE. Voyez COMMUNAUTÉ.

PERCHE, étendue de cette Mesure, 1 vol. 236

PERE, pouvoit donner une portion de son Fief en faveur de mariage sans congé du Seigneur, 1 vol. 39 Consentement du Pere requis pour valider le Douaire de la femme de son fils mineur, 1 vol. 64

PERMUTATIONS des Bénéfices Ecclésiastiques, ce qu'on doit en penser, 1 vol. 675

PÉTITIONS, usage de cette expression, 1 vol. 98

PLACITÉS, de combien de sortes, 1 vol. 583 Les Plaids du Comte n'étoient pas spécialement les Placités des hommes libres, 2 vol. 165 Voyez PARLEMENS & AIRE.

PLAIDER; étoit-on obligé de plaider sa Cause sous les deux premieres Races, 1 vol. 73

PLAIDEUR, qui ne veut ni appeller du Jugement ni s'y soumettre; comment puni, 1 vol. 236 Voyez DÉFENSEURS. Plaideur, ses fonctions, ibid, 85

PLAIDOYERS en françois sous Guillaume le Conquérant, 1 vol. 514

PLAIDS, ce que c'étoit, 1 vol. 30

POOTE (Gens de) 1 vol. 252

POSSESSION, le fait endent, où les Actes dentelés suffisoient pour reprendre une possession perdue, 1 vol. 79 La prise de possession est-elle requise pour les tenures à termes d'ans, 1 vol. 79 Comment se faisoit la prise de possession, ib. 79 & 100 Prise de possession d'un fonds en une Ville d'un Comté suffit pour transmettre la jouissance des autres fonds vendus par un même Contrat s'ils sont situés dans le même Comté, 1 vol. 80 Possession requise pour avoir le droit de faire délaissement, ibid, 514 A qui appartient le droit d'envoi en possession, 1 vol. 414

POURPRESTURE. Voyez ENTRÉE.

PRÉCEPTES; qu'est-ce que ce nom désigne ordinairement dans nos anciennes Loix, 2 vol. 14

PRÉCEPTIONS, quelle idée nous en donne Grégoire de Tours, 2 vol. 10 Etoient sujettes à la vérification des Juges, 2 vol. 11 Conditions requises pour qu'elles eussent leur effet, 2 vol. 13 Qu'est-ce qui a empêché jusqu'ici d'appercevoir la ressemblance qu'il y a entre les Préceptions & les Lettres Royaux, 2 vol. 14 Divers noms donnés aux Préceptions, ib. Les Rois donnent des Préceptions pour l'élection des Evêques, 2 vol. 10

PRESCRIPTION, quelle étoit requise pour fonder une Coutume, 1 vol. 250 Il n'y a point de prescription contre le Roi, ibid, 258 D'où est dérivé cette maxime, qu'il n'y a point de prescription entre cohéritiers, ibid, 328 Prescription d'an & jour, son origine, 1 vol. 489 Origine de la quadragénaire, ibid, 491

PRESENTEMENT pour Présentation. Formule du Bref de derniere Présentation, 1 vol. 309 Voyez BREF & PATRONAGE.

PREVOSTÉ, origine du service de Prevôté, 1 vol. 5

PREVOST d'une Seigneurie, en quoi consistoit son Office, 2 vol. 45 Office du Prévôt, en quoi il consistoit dans les Seigneuries particulieres, 2 vol. 46

PREUVE. Voyez COMBAT. _Nul n'est tenu d'attendre la preuve de son héritage par Témoins_, 1. vol. page 716 Danger de la preuve par deux Témoins dans les Procédures criminelles. V. QUESTION.

PRISE de possession essentielle pour la validité des dons, 1 vol. 356 Comment se faisoit, ib. 378 Formalités prescrites par les Capitulaires pour reprendre une possession perdue, ibid, 551

PRISON, excuse ou exoine pour cause de prison, étoit valable, 1 vol. 499 Quand un Accusé meurt en prison par la négligence ou la conduite trop dure du Concierge, celui-ci est réputé homicide, 1 vol. 767

PRIVITIE; correspondance immédiate qui est entre deux personnes, 1 vol. 518 & 519 En combien de cas cette liaison, cette correspondance a-t-elle lieu selon la Loi, ib. 526

PROCÉDURES, inconvéniens des Loix criminelles Françoises pour l'instruction des Crimes, 1 vol. 502 Il semble que les Anglois ont évité ces inconvéniens, ibid, 504 Anciennes manieres de procéder civilement dans les affaires personnelles ou réelles en Normandie & en Angleterre, ibid, 528 Procédures que l'on faisoit en conséquence des Brefs Anglo-Normands, semblables à celles prescrites par les Capitulaires de nos Rois, 2 vol. 9 Procédures sur un droit de Présentation litigieux, 1 vol. 596 & suiv. Où se portoit la contestation sur ce droit, ib.

PUPILLES, anciennement sous la Garde du Roi, 1 vol. 185

PURCHASE, signification de ce mot, 1 vol. 31

Q

QUARTIER, pesoit huit livres d'eau, 2 vol. 8

QUERELLES, quel sens a ce mot dans les Capitulaires & dans les Coutumes Anglo-Normandes, 1 vol. 576

QUESTION, argumens contre l'usage de la Question dans les Procédures criminelles, 1 vol. 503 Exemple d'un Criminel qui avoit imputé à un Chevalier un crime de lèze-Majesté pour abreger les douleurs de la Question, ibid, 504 Les Anglois paroissent avoir évité l'inconvénient qui résulte de la Question, 1 vol. 504

R

RACE; sous la premiere Race & au commencement de la seconde, les Seigneurs ne donnoient des Fiefs qu'à des personnes Nobles & qui avoient des Emplois militaires, 1 vol. 37

RAOUL successeur de Charles le Simple, en quel état étoit l'autorité Royale sous ce Prince, 1 vol. 121 Raoul, premier Duc de Normandie, ses ménagemens pour les Evêques, 1 vol. 117 Il rétablit en Normandie la subordination, ibid, 121 Il publie un Edit pour engager les anciens Habitans de son Duché à venir reprendre leurs possessions, ibib., 177 Sévérité des peines qu'il établit contre les vols, ib. Où prit-il l'idée du Haro, 2 vol. 119 A qui dût-il la suspension d'Anneaux d'or aux arbres sur les chemins, 2 vol. 125 Il conserve les Francs-aleux, 1 vol. 197 & 198 Il fortifie les Places maritimes, 1 vol. 425

RAPIN de Thoiras contredit par Polydore Vergile sur l'antiquité du droit qu'ont les Anglois d'être jugés par leurs Pairs, 1 vol. 236 Son erreur sur le sens de ces termes: mort d'Ancêtre. Voyez BREF de mort d'Ancêtres.

RAPORT entre Cohéritiers, est une Loi de Bourgage, 1 vol. 244

RAPT, peine de ce crime, 1 vol. 568

RECORD du Douaire, 1 vol. 60 Record. Voyez COUR. Quand se pratiquoit le Record, 1 vol. 223 Différence entre le Record fait en présence du Roi & celui fait en présence des Juges seulement, ib. N'avoit-il pas lieu dans les matieres sujettes à discussion, ib. 16 Modele d'un Record, 1 vol. 230 On recordoit les Transactions; mais on ne pouvoit les faire réformer par la voie de l'apel, 1 vol. 574 Record des Procès-verbaux des Jureurs, 1 vol. 585, & 2 vol. 67

RECOUSSE. Voyez DESSAISINE & BREF. Effets de la Recousse, 1 vol. 622

REDEVANCES anciennes des Fiefs, 1 vol. page 190

RÉGALE, son origine, ses révolutions, ses effets, 1 vol. 194 & suiv. Tradition constante depuis Clovis jusqu'à Guillaume le Conquérant en faveur du droit de Régale, ibid, 157 Henry II, Roi d'Angleterre, rappelle la Régale au véritable esprit de son institution, ibid, 157 Henry I. abolit-il la Régale, ib. 227, & 2 vol. 232 & 233

RÉGENT du Royaume, son autorité, 1 vol. 68

REINE, de quels biens pouvoient-elles disposer à perpétuité, 1 vol. 7

RELÉAS. Voyez DÉLAIS ou DÉLAISSEMENT.

RELIEFS, son origine, ses progrès, sa fixation en Angleterre, 1 vol. 161 Taux du Relief, ibid, 169 & suiv. Relief, quel Relief paye le Socage, 1 vol. 189 Faute de payer le Relief, le Seigneur se saisit du Fief, ib. Différence qu'il y a entre le Relief & l'Hergeate ou Heriet. Voyez HERGEATE.

REMAINDER, en quoi differe-t-il de la réversion, 1 vol. 683

REMITTER. Voyez RESTITUTION.

RENONCIATION a une succession, sa forme, 1 vol. 342

RENTE seche, répond à nos Rentes purement hypotéques, 1 vol. 626 Rente-service, sa nature; 1 vol. 183 Combien de sortes de Rentes, ibid, 291 Pour quelles Rentes pouvoit-on saisir les fonds, 1 vol. 292 & suiv. On étoit dessaisi des Rentes par quatre moyens, ibid, 312 & 313 Qui peut imposer des Rentes sur des fonds, ibid, 413

REPLEVINE. Voyez DESSAISINE.

RÉPONDANT. Voyez CURATEUR. Cas où on ne peut plaider que par un Répondant, 1 vol. 273 & suiv. Les Moines, les Excommuniés étoient dans ce cas, 1 vol. 277 & 278

REPROCHES. Voyez SAONS.

RÉSIGNATION des Bénéfices Ecclésiastiques, d'où tire-t-elle son origine, 1 vol. 94, & aux Notes, même page.

RESTITUTION, dans quel cas a lieu, 684 & suiv. La Femme a-t-elle le bénéfice de la Restitution contre une Transaction faite par son Mari, 1 vol. 693

RETRAIT, le Lignager n'existoit ni en France ni en Normandie du temps de Guillaume le Conquérant, 1 vol. 256 Les motifs de ce droit se trouvent dans les Loix d'Ecosse, ib. Comment le Retrait a-t-il passé des Bourgs aux Seigneurs, ibid, 257 Formalités du Retrait, ibid, 257

RÉVERSION & Remainder; différence de ces deux mots, 1 vol. 683

ROBERIE. Voyez VOL.

ROMAIN, Commensal du Roi, quel étoit son rang dans l'Etat, 1 vol. 192 Romain possesseur, avoit-il les priviléges des hommes libres, 1 vol. 193

ROUILLÉ. Les Réformateurs de la Coutume de Normandie auroient dû prendre plutôt pour guide les Traités Anglo-Normands que les Notes de cet Auteur, 2 vol. 18 Voyez COUTUMIER.

ROI. Voyez DROITS DU ROI, DOMAINE. Nos Rois changeoient quelquefois les Terres fiscales en Aleux, 1 vol. 192 Peuvent restreindre les fondations des Monasteres, selon que les nécessités publiques l'exigent, ibid, 206 Ont seuls droit de donner en franche-aumône, ibid, 207 Ont droit de veiller sur les moeurs des Moines, ibid, 205 Les fils de nos premiers Rois jouissoient de leurs Appanages à titre de Souveraineté, & ils portoient le nom de Roi, ibid, 212 Nos Rois modifioient à leur gré les possessions des Evêques dont on leur demandoit la confirmation, 1 vol. 215 Cour du Roi, faisoit seule les Loix, 1 vol. 231 Le Roi choisit les Commissaires qu'il députe en chaque Province pour l'élection des Centeniers & des Echevins, ibid, 241 Effet des Préceptions Royales. Voyez PRÉCEPTIONS. Précautions qu'un Roi doit prendre en choisissant des Juges, 2 vol. 61 Nos Rois recevoient ordinairement le serment de fidélité des Leudes, 1 vol. 111 Ils envoyoient quelquefois des Commissaires pour recevoir le serment, ib. Etoient majeurs dès le Berceau sous la premiere Race, 1 vol. 161 Cas où les Lettres d'abolition que les Rois accordoient n'empêchoient pas la confiscation des Biens du coupable, ibid, 416 Sur quoi est fondé le droit que nos Rois ont sur les Fiefs des Mineurs qui en possedent un relevant de la Couronne, ibid, 514 Ordre observé dans leurs Cours de Justice, ibid, 584 Nos Rois n'ont jamais tiré du fond de leur naturel des usages tyranniques, 2 vol. 13 Voyez DOMAINES.

S

SAONS. Ce terme n'a pas la même signification que celui de Reproches, 1 vol. aux Notes, 498

SCEAU, quels signes tenoient anciennement lieu de Sceau, 1 vol. 236 Punition de ceux qui les faussoient, ibid, 440 De quel temps datte la nécessité de sceller les Chartes, ibid, 441

SCEPTRE, ce qu'il désigne, 1 vol. aux Notes, 110 Différence entre l'Investiture par le Sceptre, & l'Investiture par la Verge, ibid, 111

SEIGNEURS, donnent en Fiefs des droits incorporels, 1 vol. 29 Ils copient en tout le Souverain, ibid, 114 Ils obligent leurs Vassaux à porter les armes contre le Roi, ib. Bizarrerie de leurs droits sur les Filles de leurs Vassaux qui se marient, 1 vol. 159 Ils fixent dans leurs Seigneuries la majorité selon la rareté ou l'abondance des hommes de leur ressort, 1 vol. 163 Quel est le vrai Seigneur, ibid, 532 Pouvoient-ils renoncer à la directité, ibid, 532 Le Seigneur devoit-il acquittement ou garantie à son Vassal pour la Tenure en Franche-aumône, ibid, 606 Les Seigneurs n'ont pu jouir du droit d'Amortissement que par usurpation, 1 vol. 215 Peine qu'encourent les Seigneurs qui refusent au Vassal la protection qu'ils lui doivent, ibid, 217 Ils cessent d'être garans en renonçant à la Seigneurie, ibid, 219 En quel Tribunal cette renonciation doit-elle être faite pour que le Seigneur soit délié de ses obligations envers son Vassal, 1 vol. 222 Seigneurs Ecclésiastiques ne peuvent renoncer à la Seigneurie; pourquoi, ib. Différence entre le Seigneur qui recouvre une Seigneurie par droit & celui qui n'en jouit qu'en vertu d'un transport, ib. 225 Seigneur qui refuse l'hommage qui lui est offert ne peut saisir le Fief, 1 vol. 226 Il a droit de reclamer les biens acquis par son villain, ib. 255 Procédure qu'il devoit faire pour révendiquer son villain qui s'étoit réfugié en une autre Seigneurie, ib. 263 Seigneur qui vouloit combattre son vassal devoit lui remettre son hommage, ib. 264 Affranchissoit-il son villain quand il avoit répondu à l'Action que ce dernier avoit intentée contre lui, ib. 269 Ne peut outrager son villain jusqu'à le méhaigner, 1 vol. 271 Divers moyens par lesquels il affranchissoit ses villains, 1 vol. 284 Ses droits sur les biens de son vassal qui avoit été condamné à une peine capitale, ou qui étoit décédé sans postérité, ib. 416 Que devoit-il prouver en reclamant son villain, ib. 608 Ne pouvoit transporter les services militaires de ses vassaux à un autre Seigneur, ib. 614

SEIGNEURAGES. Voyez HUNDREDS.

SENÉCHAL (grand) ses pouvoirs, 1 vol. 240 Senéchal des Seigneurs; ses fonctions, 1 vol. 101, 2 vol. 34 & suiv. Les Senéchaux, tenoient les comptes des autres Officiers, ib. 60

SERF, ses obligations, 1 vol. 193 Les Laboureurs étoient-ils tous Serfs à la fin de la deuxieme Race, 1 vol. 195 Voyez VILLAIN.

SERGENTERIE (grande) ses priviléges & ses charges, 1 vol. 227 & 228 Combien d'especes de Sergenterie, & diversité de leurs fonctions, ib. Quel relief doit la grande Sergenterie, ib. 229 Où les tenans par grande Sergenterie doivent-ils faire leur service, ib. Petite Sergenterie. Voyez TENURE.

SERGENS, leurs devoirs sous la premiere Race, 1 vol. 5 Leurs fonctions dans les manoirs des Seigneurs, 2 vol. 34

SERMENS des combattans, 1 vol. 155 & 266 Trois sortes de Sermens, 2 vol. 64 Devoirs de ceux qui prêtent Serment. Voyez JUREURS, COMBATS & TÉMOINS. Les Moines prêtoient-ils Serment. Voyez MOINES.

SERVICE; tenure par Divin Service. Voyez TENURE. Service Militaire dû par un Fief indivisible, 1 vol. 317 Un Seigneur ne pouvoit transporter à un autre Seigneur les Services militaires de son vassal, ib. 614 Quand les Feudataires ont-ils pu s'acquitter par d'autres de leurs Services militaires, 1 vol. 37

SEXTIER, continence de cette mesure, 2 vol. 8

SKÉNÉE a-t-il bien défini le droit appellé Marcheta, 1 vol. 332

SOCAGE, distinction entre le Socage & l'Escuage, entre les Fiefs de Chevalier & le Socage, 1 vol. 181 & 182 Garde en Socage. Voyez TUTELE & TENURE.

SOEURS, leurs droits entr'elles sur un Fief, 1 vol. 317 Voyez FILLES.

SORT en usage, en quelle occasion, 1 vol. 322

SPELMAN a-t-il raison d'attribuer aux Saxons l'établissement de l'Escuage, 2 vol. aux Notes, 192

STERLING, son poids, 1 vol. 310

SUCCESSION aux Acquêts, comment réglée par les Loix Anglo-Normandes, ib. 1 vol. 12 L'abus d'admettre en concurrence les consanguins & les utérins pour succéder aux Acquêts est-il ancien, ib. 13 Succession aux Acquêts du fils dévolue à l'oncle au préjudice du pere, ib. Succession aux Propres, 1 vol. 14 D'où sont venues les différentes regles établies pour les Successions dans chaque Province du Royaume, 1 vol. 17

T

TAXE pour les différentes blessures, 1 vol. 271 Voyez COMPOSITION.

TÉMOINS, comment le Juge recevoit-il leurs dépositions, 1 vol. 221 Ils sont moins susceptibles d'être corrompus en Angleterre qu'en France; pourquoi, ib. 505 Danger de l'influence que deux Témoins ont sur les Jugemens criminels en France, 1 vol. 502 Maux que les faux Témoins ont occasionnés, ib. 503 Voyez JUREURS.

TENURE par Escuage; ses priviléges, ses bornes & ses effets, 1 vol. 139, 140 & suiv. En Fief simple, en Fief tail, en Douaire. Voyez FIEFS SIMPLES, FIEFS TAIL, DOUAIRES, &c. Tenure en commun, 1 vol. 63 A terme de vie, ib. 75 A terme d'ans, ib. 78 A volonté, ib. 87 Est-on obligé de quitter la Tenure à volonté incontinent après l'ordre du Seigneur, 1 vol. 87 Quelle espece de Tenure s'appelloit Fief en l'air, ib. 88 Tenure par copie, 1 vol. 91 Cette Tenure ne peut être aliénée, à moins qu'elle n'ait été auparavant restituée au Seigneur, ib. 92 Combien de sortes de Tenures par copie, ibid. Etoient-elles héréditaires, 1 vol. 97 Différence entre la Tenure à volonté & la Tenure par copie, ib. 98 Tenure par la verge, ib. 100 Tenure selon l'usage des Seigneurs, 1 vol. 104 Pourquoi les Tenures de Garennes & autres droits de cette espece sont-elles appellées Tenures de Dignité dans l'ancienne Coutume de Normandie, 1 vol. aux Notes, 119 Tenure par service de Chevalier, 1 vol. 145 Quelles Tenures doivent le Relief, ib. 170 Tenure en Socage, sa définition, ib. 175 Cette maxime que les Tuteles sont datives, est dérivée de la nature des Tenures en Socage, 1 vol. 185 Tenure en Franche-aumône, ib. 200 Tenure par Service Divin, en quoi differe-t-elle de la Tenure en Franche aumône, 1 vol. 208 & 210 Tenure par Hommage d'Ancêtres, ib. 218 A quoi cette Tenure oblige-t-elle les Seigneurs, ib. 219 Tenure par grande Sergenterie. Voyez SERGENTERIE. Tenure par Cornage, 1 vol. 230 Tenure par petite Sergenterie, ib. 233 Cette Tenure releve du Roi, ib. Tenure en Bourgage, ib. 234 En Villenage, ib. 251 Par Elégit, ib. 364 En commun, ib. 365

TERRES. Voyez LABOURAGE.

TERRIEN définit-il bien les Vavassories, 1 vol. 180

TESTAMENT; exécuteurs des Testamens ont-ils la garde des mineurs, 1 vol. 186 Celui qui mouroit sans faire Testament étoit réputé mort excommunié, 1 vol. 280 Que pouvoit-on donner par Testament, ib. 203 Formalités des Testamens, ib. 360 Evêques se prétendoient administrateurs nés des successions de ceux qui n'avoient pas fait Testament, 1 vol. 362 Effet de la confirmation que l'héritier du testateur faisoit de ses dernieres dispositions, ib. 588

THOMASSIN peu exact dans l'interprétation qu'il donne de ces mots: Commendatio & prestatio fidei, 1 vol. aux Notes, 112 L'interprétation qu'il donne au 15e Canon du Concile d'Epaone, est-elle juste, ib. 598 Erreur dans laquelle il est tombé en interprétant une des Formules de Marculphe, 1 vol. 708 Il n'a point entendu les Capitulaires lorsqu'il leur a fait dire que les séculiers peuvent donner aux Eglises par Testament, sans bornes & sans mesure, 1 vol. 203 Il ne cite qu'en partie un Capitulaire, ce qui l'a empêché d'en saisir l'esprit, ib. 204 Fausse interprétation qu'il donne à cette clause se usitée dans les Actes, sauf les immunités de l'Eglise, 1 vol. ib. Les enfans des Clercs étoient-ils indéfiniment soumis à la Jurisdiction de l'Eglise, comme l'a prétendu cet Auteur, 1 vol. aux Notes, 209 Thomassin explique mal un Capitulaire relativement à la disposition des biens appartenans aux Abbés, ib. 368

TON LIEU, en quoi consistoit cet Impôt, 1 vol. 424 Quelles personnes en étoient exemptes, ib. 415 Voyez IMPÔTS.

TORT, ce qu'on entend par ce mot, 1 vol. 493 Voyez INTERRUPTION.

TRADITION du Fief aussi essentielle autrefois que la lecture des Contrats l'est maintenant en Normandie, 1 vol. 89

TRAITÉ de Mersen, en 847, permet aux hommes libres de soumettre leurs Aleux, au Roi & aux Seigneurs, 1 vol. 34 Celui d'Andely exige le consentement du frere pour le mariage de ses soeurs, ib. 159

TRANSACTIONS (les) n'étoient point sujettes à l'appel, 1 vol. 574 Formules des Transactions passées en la Cour du Roi, ib. 656

TRANSPORT doit être agréé par le vassal, 1 vol. 611 Voyez ATTOURNEMENT. Quels services ne peuvent être transportés. Voyez SERVICE.

TRÉPAS. Voyez ACTION DE TRÉPASSE.

TRIBUTS. Voyez CENS.

TUTELE (la) forme la différence qu'il y a entre l'a Vavassorie & le Socage, 1 vol. 178 Regles anciennes pour les Tuteles, ib. 183 Variation des regles des Tuteles après l'hérédité des Fiefs, & sous Saint Louis, ib. 185 Voyez GARDE.

V

VARECK, pourquoi les Juges des Seigneurs ne connoissent-ils point du Vareck en Normandie, 2 vol. 18 La Baleine étoit-elle sujette à ce droite, ib.

VASSAL qui refuse d'être transporté à un autre Seigneur ne peut être forcé de reconnoître son nouveau Seigneur que par un Bref du Roi, 1 vol. 614

VAVASSORIE, ce que c'est, & de combien d'especes en reconnoissoit-on, ib. 1 vol. 178

VÉLY (l'Abbé) a-t-il eu raison de nier que Saint Colomban ait tenu à Thierry le discours que Grégoire de Tours a attribué à ce Prince, 1 vol. 19 Réfutation du sentiment de cet Auteur sur l'ordre de succéder à la Couronne, ib. aux Notes, 21 Il a mal-à-propos critiqué M. le Président Hesnault au sujet du premier Concile d'Orléans, 1 vol 151 Il fait dire à Frédegaire ce que cet Ecrivain ne dit pas, ib. 467 Il a de fausses idées sur la Monarchie & le despotisme, 1 vol. aux Notes, 195 Il fixe le droit d'être jugé par ses Pairs, & l'établissement des Commissaires pour la correction des Comtes sous Louis VI; ces usages sont bien antérieurs à cette époque, 1 vol. aux Notes, 236 A-t-il consulté les meilleures sources sur l'ordre des Combats judiciaires, 2 vol. 264

VENTE; formalités requises pour transmettre la possession des fonds vendus, 1 vol. 484 Vente faite par un chef de Monastere des biens qui en dépendent est nulle, ib. 643 A quelles personnes les Ventes de fonds étoient-elles interdites, ib. 668

VERDICTS, combien de sortes, 1 vol. 425

VERGE. Voyez BATON.

VICOMTES, leur antiquité, 1 vol. 6 Progrès de leur autorité, ib. 324

VIDUITÉ; origine de ce droit, 1 vol. 52 Erreur d'un Auteur moderne au sujet de ce droit, 1 vol. 53

VILLAIN n'étoit pas tel à cause de sa Tenure, mais sa Tenure étoit villaine à cause de sa personne, 1 vol. 181 Villain regardant & Villain en gros, ib. 259 Enfans du Villain, dont la mere est libre, sont Villains, 1 vol. 263 Il pouvoit être exécuteur testamentaire, ib. 268 Quelle action, en ce cas, avoit-il contre son Seigneur qui s'emparoit des biens du testateur, ib. 269 Il ne peut plaider contre son Seigneur, si ce n'est pour violence, 1 vol. 272 S'il se fait Ecclésiastique ou Moine à l'insçu de son Seigneur, celui-ci a-t-il droit de le retenir à son service? 1 vol. 281 Devoit le Droit de Chevage, ib. 608 Ne doit point de Relief, 2 vol. 122 Il ne peut être arbitre ni témoin, 1 vol. 253 Qu'est-ce qui constituoit le Villain, ib. 254 Il ne peut plaider contre son Seigneur qu'en certain cas, 1 vol. 264 Ses enfans pouvoient-ils être ordonnés Prêtres, ib. Dans quels délais devoit-ii être reclamé par son Seigneur, 1 vol. 282 Comment l'affranchissoit-on, ib. 283 Voyez NIEF & BATARD.

VILLE. Juges des Villes, par qui institués, 1 vol. 485 Toute Ville n'a pas le privilége des Bourgs. Voyez BOURGEOISIE.

VILLENAGE, sa différence d'avec le Socage, 1 vol. 176 Sa définition, ibid, 251 Les hommes libres peuvent tenir des terres en Villenages sans être Villains, ib.

VOL, forme de l'appel pour crime de Vol, 1 vol. 561 Voyez COMBATS.

VOLTAIRE, (M. de) son erreur sur le droit que les Filles avoient de succéder par la Loi Salique, 1 vol. 26 Il se trompe encore, lorsqu'il dit que Henry, Roi d'Angleterre, a exempté les Eglises de la Régale, 1 vol. 157

VOYAGEUR, son privilége contre ceux qui lui faisoient préjudice en son absence, 1 vol. 499

USURE, proscrite dès le commencement de la Monarchie, 1 vol. 424 L'ancien Coutumier l'autorise-t-il, 1 vol. 400

USURPATION. Voyez ENTRÉE.

UTLAGE, ne peut plaider que par Procureur, 2 vol. 274 Tout le monde pouvoit le tuer, 2 vol. 275 Le Seigneur n'étoit point privé des Biens confisqués sur l'Utlage, quoique le Roi lui eût accordé sa grace, ib. Diverses significations de ce mot. Voyez BANNI.

VUE ou visite judiciaire des fonds en litige, 1 vol. 221 & 392 Vue de Femme deshonorée, ibid, 268 Vue de plaie, 1 vol. 392 Forme du Bref qui ordonne les vues, 2 vol. 8 Voyez BREFS.

W

WILKINS, son Ouvrage, quoique fort important, ne peut pas beaucoup servir aux Anglois pour l'interprétation de leurs Coutumes, 2 vol. 177

Fin de la Table des Matières.

Spotted a typo or a problem in this chapter? Tell us